چنانکه بارها گفته‌ایم این سخنان یادگار زمان سلجوقیان و مغولانست. در آن زمانها در ایران چند رشته گمراهیهای ریشه‌برانداز پدید آمد که یکی از آنها جبریگری بود ، و همین گمراهیهاست که یک توده‌ای بآن بزرگی را در زیر پای مغول لگدمال گردانید. سپس که مغولان در این سرزمین بنیاد پادشاهی نهادند و بازمانده‌ی ایرانیان را بنده و زیردست خود گردانیدند ، بیچارگان بجای آنکه از گذشته عبرت گیرند و آن بدبختی را نتیجهی نکوشیدن و سستی نمودن دانسته ، این زمان سستی از خود دور گردانند و کینه‌ی مغولان را در دل پرورده در یک روزِ فرصتی بر آنان شورند و ریشه‌شان براندازند ، بیدردانه با این اندیشه‌های پست و بیپا که باید «بهانه‌ی بیغیرتی» نامید دلهای خود را خوش گردانیده بازمانده‌ی احساسات را نیز از میان بردند.
🌸
🌸
📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»
🖌 احمد کسروی
🔸 7ـ آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (یک از دو)
" گردآورنده : یک صد و اند سال پیش پدران ما که زیر فشار ستم و بیداد قاجاریان کوفته و لگدمال گردیده بودند به ایستادگی قهرمانانه‌ای که تا آن روز بیمانند بود برخاستند و با کوششهایی به پیشوایی دو سید و دیگران نخست خواستار «عدالتخانه» شده ، سپس مشروطه طلبیدند و سرانجام توانستند «فرمان مشروطه» را از مظفرالدین‌شاه بگیرند.
این جنبش از هر دیده که بنگریم جنبش بزرگ و پرارجی بود. می‌توان گفت هر آیین ارجمندی از کشورداری که امروز در این کشور روانست ریشه در جنبش مشروطه دارد. هر پیشرفتی که این مردم پس از قاجاریان کرده‌اند از رهگذر این جنبش بوده. بیشتر کارهایی که رضاشاه در ایران روان گردانید و در کارنامه‌ی او می‌درخشد پایه‌هایش در آن جنبش گزارده شده بود.
لیکن بر آگاهان پوشیده نیست که مشروطه به انجام خود نرسید و پیش از آنکه نتیجه‌های ارجمندتری از آن نمایان گردیده ایران را در رده‌ی کشورهای بزرگ جهان درآورد ، از توان افتاد و از راه خود دور شده به خودکامگی رضاشاه ، محمدرضاشاه و سرانجام ملایان دچار آمد.
چرا چنین شد؟!.. شرح علتهای این سرگذشت پراندوه نیازمند گفتارهای بسیارست و ما در اینجا قصد آن داریم که بدستیاری نوشته‌های پرچم و پیمان آنها را یکایک آشکار گردانیم. نخست در این گفتار می‌خواهیم تنها به ظاهر پیشامدها پرداخته این روشن گردانیم که چگونه شور آتشین مشروطه‌خواهی و خودکامه‌ستیزی کم‌کم به دیکتاتور‌خواهی انجامید.
این تاریخچه یکی از آن جهت سودمندست که به ریشه‌ی دیکتاتوری از نزدیک بنگریم و آن را بهتر بشناسیم و از دیگر سو این پایه‌ایست برای آشنایی با دوره‌های دیگر تاریخ معاصر همچون دوره‌ی فرمانروایی رضاشاه ، «دوره‌ی دمکراسی» (1320 تا 1332) و دوره‌های 1332 تا 1357 و 1357 تا امروز. این گفتارها در اصل تاریخچه‌ای از حزبها بوده و برای آن نوشته شده که نیک و بد حزبها در ایران دانسته گردد و راه را برای دانستن معنی درست حزب بگشاید.
اینها از نوشته‌های پرچم روزانه شماره‌های 44 ، 45 و 46 (اسفند ماه سال 1320) و پیمان سال هفتم شماره‌ی چهارم (مهرماه 1320) گردآوری شده. در این گفتار تاریخهای قمری را به خورشیدی تبدیل کرده‌ایم : "
سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست خواه و ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دسته‌ی مجاهدان بودند.
تاریخچه‌ی این دسته بکوتاهی آنست که دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باکو ، گرد آمده یک حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود که سپس یکی از کسان بنام گردید.
این جمعیت تازه بکار پرداخته بود که در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان کسانی را از اعضای خود برگزیده برای شرکت در شورش بشهرهای ایران فرستادند که هنوز چند تن از آن کسان در تبریز و دیگر جاها زنده‌اند.
ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند که چنانکه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.
در آن هنگام بچنین دستهای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد.
این حزب با سادگی بسیار تشکیل یافت و با یک نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانکه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود که با محمدعلی‌میرزا [محمدعلی‌شاه] نبردها کرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود که پایه‌ی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود که قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسینخان باغبان و یِفرِمخان و سردار محیی و یارمحمدخان و حیدر عمواُغلی و عظیم‌زاده و میرزاعلی‌اکبرخان و دیگران بیرون داد.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 7ـ آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (یک از دو)
" گردآورنده : یک صد و اند سال پیش پدران ما که زیر فشار ستم و بیداد قاجاریان کوفته و لگدمال گردیده بودند به ایستادگی قهرمانانه‌ای که تا آن روز بیمانند بود برخاستند و با کوششهایی به پیشوایی دو سید و دیگران نخست خواستار «عدالتخانه» شده ، سپس مشروطه طلبیدند و سرانجام توانستند «فرمان مشروطه» را از مظفرالدین‌شاه بگیرند.
این جنبش از هر دیده که بنگریم جنبش بزرگ و پرارجی بود. می‌توان گفت هر آیین ارجمندی از کشورداری که امروز در این کشور روانست ریشه در جنبش مشروطه دارد. هر پیشرفتی که این مردم پس از قاجاریان کرده‌اند از رهگذر این جنبش بوده. بیشتر کارهایی که رضاشاه در ایران روان گردانید و در کارنامه‌ی او می‌درخشد پایه‌هایش در آن جنبش گزارده شده بود.
لیکن بر آگاهان پوشیده نیست که مشروطه به انجام خود نرسید و پیش از آنکه نتیجه‌های ارجمندتری از آن نمایان گردیده ایران را در رده‌ی کشورهای بزرگ جهان درآورد ، از توان افتاد و از راه خود دور شده به خودکامگی رضاشاه ، محمدرضاشاه و سرانجام ملایان دچار آمد.
چرا چنین شد؟!.. شرح علتهای این سرگذشت پراندوه نیازمند گفتارهای بسیارست و ما در اینجا قصد آن داریم که بدستیاری نوشته‌های پرچم و پیمان آنها را یکایک آشکار گردانیم. نخست در این گفتار می‌خواهیم تنها به ظاهر پیشامدها پرداخته این روشن گردانیم که چگونه شور آتشین مشروطه‌خواهی و خودکامه‌ستیزی کم‌کم به دیکتاتور‌خواهی انجامید.
این تاریخچه یکی از آن جهت سودمندست که به ریشه‌ی دیکتاتوری از نزدیک بنگریم و آن را بهتر بشناسیم و از دیگر سو این پایه‌ایست برای آشنایی با دوره‌های دیگر تاریخ معاصر همچون دوره‌ی فرمانروایی رضاشاه ، «دوره‌ی دمکراسی» (1320 تا 1332) و دوره‌های 1332 تا 1357 و 1357 تا امروز. این گفتارها در اصل تاریخچه‌ای از حزبها بوده و برای آن نوشته شده که نیک و بد حزبها در ایران دانسته گردد و راه را برای دانستن معنی درست حزب بگشاید.
اینها از نوشته‌های پرچم روزانه شماره‌های 44 ، 45 و 46 (اسفند ماه سال 1320) و پیمان سال هفتم شماره‌ی چهارم (مهرماه 1320) گردآوری شده. در این گفتار تاریخهای قمری را به خورشیدی تبدیل کرده‌ایم : "
سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست خواه و ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دسته‌ی مجاهدان بودند.
تاریخچه‌ی این دسته بکوتاهی آنست که دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باکو ، گرد آمده یک حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود که سپس یکی از کسان بنام گردید.
این جمعیت تازه بکار پرداخته بود که در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان کسانی را از اعضای خود برگزیده برای شرکت در شورش بشهرهای ایران فرستادند که هنوز چند تن از آن کسان در تبریز و دیگر جاها زنده‌اند.
ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند که چنانکه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.
در آن هنگام بچنین دستهای نیاز سختی بود. زیرا مشروطه تازه آغاز شده و هنوز دربار ایستادگی داشت و یک دسته می‌بایست که آن ایستادگی را بشکند و بمشروطه پیشرفت دهد ، و این کار را مجاهدان کردند. باید گفت این دسته طبیعی‌ترین حزبی بود که در ایران ، در آن دوره‌ی جنبش ، پدید آمد.
این حزب با سادگی بسیار تشکیل یافت و با یک نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانکه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود که با محمدعلی‌میرزا [محمدعلی‌شاه] نبردها کرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود که پایه‌ی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود که قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسینخان باغبان و یِفرِمخان و سردار محیی و یارمحمدخان و حیدر عمواُغلی و عظیم‌زاده و میرزاعلی‌اکبرخان و دیگران بیرون داد.
👇
پس از آن ، در سال چهارم مشروطه (پس از فتح تهران) دسته‌ی دمکرات برپا گردید. کسانی که این حزب را بنیاد نهادند حسن نیت نداشتند. آنان با دستهای دیگری می‌جنبیدند و غرضشان آن بود که با پدید آوردن این حزب ، دسته‌ی مجاهدان را که این زمان یک دسته‌ی بسیار نیرومندی گردیده و در سایه‌ی شرکت بانقلاب آبرویی درمیان مردم پیدا کرده بودند ، از اعتبار اندازند ، و به هر حال با حزبسازی اختلاف و کشاکش درمیانه‌ی آزادیخواهان پدید آورند. ولی با این سوءنیت بنیادگزاران ، چون بیشتر کسانی که در آن ابتداء باین حزب درآمدند از پیشروان آزادیخواهان و خود مردان خونگرم و غیرتمندی بودند این حزب نیز رونق و آبروی بسیاری پیدا کرد و در سالهای 1289 و 1290 مرکزیتی باندیشه‌ها داد و در برابر «اعتدالیان» که بیشترشان همان درباریان پیشین بودند و بیش از همه به کند گردانیدن گردش چرخ انقلاب می‌کوشیدند ایستادگی خوبی نمودند ، و در پیشامد بازگشت محمدعلی‌میرزا و در جنگها و نبردهایی که برخاست شایستگی از خود نشان دادند.
اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان کردند و با دست اینان بود که ارشدالدوله سردار محمدعلی‌میرزا دستگیر و کشته گردید و خود محمدعلی شکستهای پی‌درپی یافته به استرآباد [گرگان کنونی] گریخت لیکن در پارلمان و در تهران ایستادگی دمکراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی داشت.
سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یک خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دمکراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه به یک کاری موفق نشدند (و خود نمی‌توانستند شد) لیکن زبونی ننمودند.
در اهمیت این حزب آن بس که روس و انگلیس نبودن آنان را می‌خواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم ، مجلس بسته گردید ناصرالملک و وزیران او که فرصت یافته بودند بکندن ریشه‌ی اینان کوشیدند. از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را که میرزا احمد سهیلی و آقا محمد ابراهیم و دیگران بودند بدار کشیدند.
سپس چون در سال1293 جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد مجلس بار دیگر باز شد ، در این هنگام نیز دمکراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و به یک کار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه [روس و انگلیس] از تهران مهاجرت کردند ، و با آلمانها و عثمانی همدست شده با دسته‌های سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مرکزی را بنام آنکه با روس و انگلیس همدست می‌باشد برسمیت نشناخته خود ، در کرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز کارهای حزب دمکراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.
ولی در داستان مهاجرت یک چیزهای ناستوده‌ای رخ داد ، زیرا آلمانها برای پیشرفت مقاصد خود در ایران از دادن پول مضایقه نمی‌کردند و لیره‌های بسیاری سکه زده همراه خود آورده بودند. کسانی از سران مهاجران به پول گرویده رفتار ناستوده‌ای کردند و این مایه‌ی تنفر دیگران شد و درمیانه اختلافها رخ داد.
از آنسوی خود مهاجرت نتیجهی نیکی نداد. یک دسته‌ی بزرگی از ژاندارم ایران و مهاجران در جنگ کشته گردیدند و آخرین نتیجه آن شد که مهاجران پس از دو سال رنج و آوارگی از خاک ایران بیرون رفته در عثمانی و دیگر جاها پراکنده گردیدند.
این نافیروزیها نتیجه آن را داد که بیشتر آزادیخواهان نومید گردیده کناره‌جویی کردند. بخصوص مردان پاکدامنی که جز رهایی این کشور و توده را نمی‌خواستند و درپی سود شخصی نبودند. اینان بیکبار دلسرد شده بکناری رفتند.
این دلسردی و کناره‌جویی آنان نیز نتیجه آن را داد که میدان برای کسان سودجو و آلوده‌دامن باز گردید که بنام آزادیخواهی یا دمکراتی بمیان افتادند و بخودنمایی و سودجویی پرداختند. باید گفت یک «تحولی» در عالم آزادیخواهی پدید آمد و دستگاه تغییر یافت.
🌸
اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان کردند و با دست اینان بود که ارشدالدوله سردار محمدعلی‌میرزا دستگیر و کشته گردید و خود محمدعلی شکستهای پی‌درپی یافته به استرآباد [گرگان کنونی] گریخت لیکن در پارلمان و در تهران ایستادگی دمکراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی داشت.
سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یک خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دمکراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه به یک کاری موفق نشدند (و خود نمی‌توانستند شد) لیکن زبونی ننمودند.
در اهمیت این حزب آن بس که روس و انگلیس نبودن آنان را می‌خواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم ، مجلس بسته گردید ناصرالملک و وزیران او که فرصت یافته بودند بکندن ریشه‌ی اینان کوشیدند. از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را که میرزا احمد سهیلی و آقا محمد ابراهیم و دیگران بودند بدار کشیدند.
سپس چون در سال1293 جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد مجلس بار دیگر باز شد ، در این هنگام نیز دمکراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و به یک کار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه [روس و انگلیس] از تهران مهاجرت کردند ، و با آلمانها و عثمانی همدست شده با دسته‌های سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مرکزی را بنام آنکه با روس و انگلیس همدست می‌باشد برسمیت نشناخته خود ، در کرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز کارهای حزب دمکراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.
ولی در داستان مهاجرت یک چیزهای ناستوده‌ای رخ داد ، زیرا آلمانها برای پیشرفت مقاصد خود در ایران از دادن پول مضایقه نمی‌کردند و لیره‌های بسیاری سکه زده همراه خود آورده بودند. کسانی از سران مهاجران به پول گرویده رفتار ناستوده‌ای کردند و این مایه‌ی تنفر دیگران شد و درمیانه اختلافها رخ داد.
از آنسوی خود مهاجرت نتیجهی نیکی نداد. یک دسته‌ی بزرگی از ژاندارم ایران و مهاجران در جنگ کشته گردیدند و آخرین نتیجه آن شد که مهاجران پس از دو سال رنج و آوارگی از خاک ایران بیرون رفته در عثمانی و دیگر جاها پراکنده گردیدند.
این نافیروزیها نتیجه آن را داد که بیشتر آزادیخواهان نومید گردیده کناره‌جویی کردند. بخصوص مردان پاکدامنی که جز رهایی این کشور و توده را نمی‌خواستند و درپی سود شخصی نبودند. اینان بیکبار دلسرد شده بکناری رفتند.
این دلسردی و کناره‌جویی آنان نیز نتیجه آن را داد که میدان برای کسان سودجو و آلوده‌دامن باز گردید که بنام آزادیخواهی یا دمکراتی بمیان افتادند و بخودنمایی و سودجویی پرداختند. باید گفت یک «تحولی» در عالم آزادیخواهی پدید آمد و دستگاه تغییر یافت.
🌸
📖 حقایق زندگی
🖌 احمد کسروی
🔸 16ـ ما در زندگی ناچار نیستیم و چاره داریم (دو از دو)
در کتابها درباره‌ی قضا و قدر صدها سخنان پوچ نوشته بجاهای بسیار دوری رفته‌اند. روزی در مجلسی کسی در این باره پرسشی کرد من سخنانی را که در گفتار دیروزی نوشته‌ام باو بازگفتم. دیدم نپذیرفت و چنین پاسخ داد : «آخر علماء و فلاسفه در این باره حرفهای بسیاری دارند». گفتم : علما و فلاسفه بیکار بوده‌اند و دلشان خواسته سخنانی بیهوده گویند. ما را چه کار با ایشانست. چیزیست بسیار روشن : شما اگر زمینی را شخم کنید و تخم پاشید و آبیاری کنید گندم خواهید داشت و اگر نکنید نخواهید داشت. اگر درختی بکارید و سالها آن را بپرورید میوه خواهید چید. اگر شب چراغ روشن گردانید در روشنایی خواهید نشست ، و اگر نگردانید در تاریکی خواهید ماند. در همه‌ی کارها چنینست. یک توده‌ای که بیست یا سی‌ملیون در یکجا می‌زیند اگر یکدل و یکزبان باشند و در راه نگهداری کشور دست بهم دهند و افزار کار آماده گردانند فیروز خواهند درآمد ، وگرنه بزیر دست دیگران افتاده بروز سخت خواهند افتاد. مردم فرانسه که امروز دچار یک بدبختی گردیده‌اند اگر بفداکاریهایی برخیزند نجات خواهند یافت وگرنه همچنان در زیرِ دست آلمان خواهند ماند. همین مردم ایران که بدینسان خوار و زبون گردیده‌اند اگر باین آلودگیهای خود چاره کنند و این پراکندگی را از میان برداشته یکدل و یکزبان گردند بآزادی و سرفرازی خواهند رسید وگرنه در این بدبختی و خواری خواهند ماند. اینها چیزهاییست بروشنی آفتاب. دیگر چه نیازی بگفته‌های علما و فلاسفه است؟!..
در مجلس دیگری باز این گفتگو میرفت یکی گفت : «مسئله باین آسانی نیست. علما حرفهای بسیاری دارند». گفتم چه حرفهایی دارند؟.. درماند و پاسخی نتوانست و دانسته شد از کسانیست که بسخن نافهمیده بیشتر بها دهند تا بسخن روشن و فهمیده.
بسیاری از اینان یک کلمه‌ی «قضا و قدر» شنیده و بی‌آنکه معنای درستی از آن بفهمند به دل سپارده‌اند و باین آسانی نمی‌خواهند از آن دست بردارند. روزی با کسانی باز این سخنان میرفت و من به یکایک پرسشهای آنان پاسخ می‌دادم و دلیلها یاد می‌کردم و پس از آنکه بهمه‌ی گفته‌هاشان پاسخی دادم و همگی درماندند یکی از آنان سر برآورد و چنین گفت : «بالاخره نمی‌شود که منکر قضا و قدر شد». من بیاد آن افتادم که در سی سال پیش که موضوع کروی بودن زمین و گردش آن بدور آفتاب درمیان ایرانیان تازه انتشار می‌یافت و در بیشتر مجلسها این گفتگو بمیان می‌آمد یک روزی در مجلسی این سخن میرفت و یک دانشمندی با زبان ساده چگونگی زمین و گردش آن را شرح می‌داد. پس از یک ساعت سخنرانی یک حاجی ریش سفیدی از یک گوشه‌ی مجلس زبان بگشاد و چنین گفت : «بالاخره گاوماهی [1] را که نمی‌شود منکر شد». این نیز آن رفتار را می‌کرد.
گفتم : چرا نمی‌شود منکر قضا و قدر شد؟!.. دوتا کلمه‌ی عربیست شنیده‌اید و یک توهمیست در دل جا داده‌اید. هر دو را می‌توانید رها کنید و فراموش سازید. قضا و قدر جز توهمی نیست.
گفت : «این عقیده‌ی ماست چطور رها کنیم؟!..» گفتم : می‌دانم عقیده‌ی شماست. ولی چون بیپا و بیهوده است باید رها کنید. گفت : ما می‌گوییم : «کارها دست خداست». گفتم : آری کارها دست خداست. ولی همان خدا بشما در زندگانی اختیار داده که هر کاری را از راهش انجام دهید. اینکه شما بچاره‌ی دردهای خود نمی‌کوشید و همچون کودکان هر دستهای پی هوسهای دیگری می‌باشید ، و چون در نتیجهی این بدیهای خود زبون و خوار می‌گردید و از بیگانگان توسری می‌خورید می‌گویید : «خواست خدا چنین بوده». خدا از چنین عقیده‌ای بیزار است. خدا نفرین می‌فرستد بآن مردم بیغیرتی که بکار از راهش نکوشند و از خدا توقع کنند که کارهای آنان را درست گرداند.
شما مگر چشم ندارید و نمی‌بینید که مردمان جهان چگونه می‌کوشند؟! چه شده که می‌خواهید شما نکوشید و نتیجه بردارید؟!.. شما چه امتیازی در دستگاه خدا دارید؟!.. مگر خدا تنها ازآنِ شماست؟!.. مگر انگلیسی و آلمانی را شیطان آفریده؟!..
بارها دیده‌ام در گفتگو از این زمینه کسانی شعر پایین را بمیان آورده می‌پرسند :
مِی خوردن من حق ز ازل می‌دانست گر می نخورم علم خدا جهل بود
می‌گویم : این شعر برای ریشخند سروده شده. شما داستان خراباتیان را نمی‌دانید. اینان یک دستهای بودند بخدا و بجهان آفرینش ایرادهایی می‌گرفتند و چون با دین دشمنی می‌نمودند به هر عقیده‌ی دینی ریشخند می‌کردند. مثلاً چون ملایان می‌گفتند : «خدا هرچه بوده و خواهد بود از پیش می‌دانست» اینان در پاسخ آن بریشخند گفته‌اند : «پس این می خوردن ما را هم خدا می‌دانسته و ما اگر نمی‌خوردیم علم خدا درست نمی‌آمد». هرچه هست مقصود جز ریشخند نبوده. ما باید یکی هم داستان این خراباتیان را در چند گفتاری در پرچم بنویسیم تا اینها روشن گردد.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 16ـ ما در زندگی ناچار نیستیم و چاره داریم (دو از دو)
در کتابها درباره‌ی قضا و قدر صدها سخنان پوچ نوشته بجاهای بسیار دوری رفته‌اند. روزی در مجلسی کسی در این باره پرسشی کرد من سخنانی را که در گفتار دیروزی نوشته‌ام باو بازگفتم. دیدم نپذیرفت و چنین پاسخ داد : «آخر علماء و فلاسفه در این باره حرفهای بسیاری دارند». گفتم : علما و فلاسفه بیکار بوده‌اند و دلشان خواسته سخنانی بیهوده گویند. ما را چه کار با ایشانست. چیزیست بسیار روشن : شما اگر زمینی را شخم کنید و تخم پاشید و آبیاری کنید گندم خواهید داشت و اگر نکنید نخواهید داشت. اگر درختی بکارید و سالها آن را بپرورید میوه خواهید چید. اگر شب چراغ روشن گردانید در روشنایی خواهید نشست ، و اگر نگردانید در تاریکی خواهید ماند. در همه‌ی کارها چنینست. یک توده‌ای که بیست یا سی‌ملیون در یکجا می‌زیند اگر یکدل و یکزبان باشند و در راه نگهداری کشور دست بهم دهند و افزار کار آماده گردانند فیروز خواهند درآمد ، وگرنه بزیر دست دیگران افتاده بروز سخت خواهند افتاد. مردم فرانسه که امروز دچار یک بدبختی گردیده‌اند اگر بفداکاریهایی برخیزند نجات خواهند یافت وگرنه همچنان در زیرِ دست آلمان خواهند ماند. همین مردم ایران که بدینسان خوار و زبون گردیده‌اند اگر باین آلودگیهای خود چاره کنند و این پراکندگی را از میان برداشته یکدل و یکزبان گردند بآزادی و سرفرازی خواهند رسید وگرنه در این بدبختی و خواری خواهند ماند. اینها چیزهاییست بروشنی آفتاب. دیگر چه نیازی بگفته‌های علما و فلاسفه است؟!..
در مجلس دیگری باز این گفتگو میرفت یکی گفت : «مسئله باین آسانی نیست. علما حرفهای بسیاری دارند». گفتم چه حرفهایی دارند؟.. درماند و پاسخی نتوانست و دانسته شد از کسانیست که بسخن نافهمیده بیشتر بها دهند تا بسخن روشن و فهمیده.
بسیاری از اینان یک کلمه‌ی «قضا و قدر» شنیده و بی‌آنکه معنای درستی از آن بفهمند به دل سپارده‌اند و باین آسانی نمی‌خواهند از آن دست بردارند. روزی با کسانی باز این سخنان میرفت و من به یکایک پرسشهای آنان پاسخ می‌دادم و دلیلها یاد می‌کردم و پس از آنکه بهمه‌ی گفته‌هاشان پاسخی دادم و همگی درماندند یکی از آنان سر برآورد و چنین گفت : «بالاخره نمی‌شود که منکر قضا و قدر شد». من بیاد آن افتادم که در سی سال پیش که موضوع کروی بودن زمین و گردش آن بدور آفتاب درمیان ایرانیان تازه انتشار می‌یافت و در بیشتر مجلسها این گفتگو بمیان می‌آمد یک روزی در مجلسی این سخن میرفت و یک دانشمندی با زبان ساده چگونگی زمین و گردش آن را شرح می‌داد. پس از یک ساعت سخنرانی یک حاجی ریش سفیدی از یک گوشه‌ی مجلس زبان بگشاد و چنین گفت : «بالاخره گاوماهی [1] را که نمی‌شود منکر شد». این نیز آن رفتار را می‌کرد.
گفتم : چرا نمی‌شود منکر قضا و قدر شد؟!.. دوتا کلمه‌ی عربیست شنیده‌اید و یک توهمیست در دل جا داده‌اید. هر دو را می‌توانید رها کنید و فراموش سازید. قضا و قدر جز توهمی نیست.
گفت : «این عقیده‌ی ماست چطور رها کنیم؟!..» گفتم : می‌دانم عقیده‌ی شماست. ولی چون بیپا و بیهوده است باید رها کنید. گفت : ما می‌گوییم : «کارها دست خداست». گفتم : آری کارها دست خداست. ولی همان خدا بشما در زندگانی اختیار داده که هر کاری را از راهش انجام دهید. اینکه شما بچاره‌ی دردهای خود نمی‌کوشید و همچون کودکان هر دستهای پی هوسهای دیگری می‌باشید ، و چون در نتیجهی این بدیهای خود زبون و خوار می‌گردید و از بیگانگان توسری می‌خورید می‌گویید : «خواست خدا چنین بوده». خدا از چنین عقیده‌ای بیزار است. خدا نفرین می‌فرستد بآن مردم بیغیرتی که بکار از راهش نکوشند و از خدا توقع کنند که کارهای آنان را درست گرداند.
شما مگر چشم ندارید و نمی‌بینید که مردمان جهان چگونه می‌کوشند؟! چه شده که می‌خواهید شما نکوشید و نتیجه بردارید؟!.. شما چه امتیازی در دستگاه خدا دارید؟!.. مگر خدا تنها ازآنِ شماست؟!.. مگر انگلیسی و آلمانی را شیطان آفریده؟!..
بارها دیده‌ام در گفتگو از این زمینه کسانی شعر پایین را بمیان آورده می‌پرسند :
مِی خوردن من حق ز ازل می‌دانست گر می نخورم علم خدا جهل بود
می‌گویم : این شعر برای ریشخند سروده شده. شما داستان خراباتیان را نمی‌دانید. اینان یک دستهای بودند بخدا و بجهان آفرینش ایرادهایی می‌گرفتند و چون با دین دشمنی می‌نمودند به هر عقیده‌ی دینی ریشخند می‌کردند. مثلاً چون ملایان می‌گفتند : «خدا هرچه بوده و خواهد بود از پیش می‌دانست» اینان در پاسخ آن بریشخند گفته‌اند : «پس این می خوردن ما را هم خدا می‌دانسته و ما اگر نمی‌خوردیم علم خدا درست نمی‌آمد». هرچه هست مقصود جز ریشخند نبوده. ما باید یکی هم داستان این خراباتیان را در چند گفتاری در پرچم بنویسیم تا اینها روشن گردد.
👇
از آنسوی این شعر جز مغالطه نیست. آیا آن کس بهمین بهانه زهر می‌خورد؟!.. آیا می‌شد که زهر را جلوش بگزارند و بگویند این را بخور زیرا اگر نخوری علم خدا درست نمی‌آید؟!..
چنانکه گفتم اینها بیکارانی بودند و می‌نشستند و باین سخنان مفت و بیهوده می‌پرداختند.
ما می‌گوییم درباره‌ی دانش خدا بهیچ سخنی نباید پرداخت. این چیزیست که کسی بآن راه ندارد. اما درباره‌ی باده (شراب) یا هر چیز دیگری اگر زیان ندارد بخورند و کسی را هم ایرادی نخواهد بود ، نیازی بشعر و غزل هم نخواهد داشت. اگر زیان دارد بدستور خرد باید از آن پرهیز کرد و هیچ بهانه‌ای نیاورد. مردک تو را با دانش خدا چه کار است؟!.. تو در اندیشه‌ی تندرستی خود باش ، در اندیشه‌ی زندگانی خود باش.
گاهی نیز دیده‌ام درباره‌ی «بخت» می‌پرسند. می‌گویم : «بخت» بآن معنی که شما می‌گویید جز پندار نیست. ما «بخت» را نتیجهی کارهای هر کسی می‌دانیم ، هر کسی یا هر توده‌ای در نتیجهی کارها و حالهای خود نیکبخت یا بدبخت می‌گردد. اما اینکه کسانی خوشبخت آفریده شده باشند که همیشه از زندگی خوشی بینند و نکوشیده نتیجه بردارند و کسان دیگری بعکس آنها همیشه بدی بینند و از کوششهای خود نیز نتیجه برندارند ـ ما از چنین چیزی آگاه نمی‌باشیم و آن را جز یک پنداری نمی‌شناسیم.
این از ناتوانی روانهاست که کسانی همینکه از تصادفات چند بار زیان بردند چنین دانند که یک چیزی در طبیعت هست که با وی دشمنی می‌کند و برعکس اگر چند بار از تصادفات سود بردند بخود مغرور گردیده چنین پندارد که یک چیز نهانی با وی یاوری می‌کند. داستان بخت از اینجا پیدا شده.
(پرچم روزانه شماره‌های 86 و 87)
پانوشت :
1ـ به پندار پیشینیان زمین تخت بوده بروی شاخ گاوی می‌باشد و آن گاو هم پای بر گرده‌ی یک ماهی دارد و ماهی نیز بروی آب دریاست. آن را گاوماهی گفته‌اند.
🌸
چنانکه گفتم اینها بیکارانی بودند و می‌نشستند و باین سخنان مفت و بیهوده می‌پرداختند.
ما می‌گوییم درباره‌ی دانش خدا بهیچ سخنی نباید پرداخت. این چیزیست که کسی بآن راه ندارد. اما درباره‌ی باده (شراب) یا هر چیز دیگری اگر زیان ندارد بخورند و کسی را هم ایرادی نخواهد بود ، نیازی بشعر و غزل هم نخواهد داشت. اگر زیان دارد بدستور خرد باید از آن پرهیز کرد و هیچ بهانه‌ای نیاورد. مردک تو را با دانش خدا چه کار است؟!.. تو در اندیشه‌ی تندرستی خود باش ، در اندیشه‌ی زندگانی خود باش.
گاهی نیز دیده‌ام درباره‌ی «بخت» می‌پرسند. می‌گویم : «بخت» بآن معنی که شما می‌گویید جز پندار نیست. ما «بخت» را نتیجهی کارهای هر کسی می‌دانیم ، هر کسی یا هر توده‌ای در نتیجهی کارها و حالهای خود نیکبخت یا بدبخت می‌گردد. اما اینکه کسانی خوشبخت آفریده شده باشند که همیشه از زندگی خوشی بینند و نکوشیده نتیجه بردارند و کسان دیگری بعکس آنها همیشه بدی بینند و از کوششهای خود نیز نتیجه برندارند ـ ما از چنین چیزی آگاه نمی‌باشیم و آن را جز یک پنداری نمی‌شناسیم.
این از ناتوانی روانهاست که کسانی همینکه از تصادفات چند بار زیان بردند چنین دانند که یک چیزی در طبیعت هست که با وی دشمنی می‌کند و برعکس اگر چند بار از تصادفات سود بردند بخود مغرور گردیده چنین پندارد که یک چیز نهانی با وی یاوری می‌کند. داستان بخت از اینجا پیدا شده.
(پرچم روزانه شماره‌های 86 و 87)
پانوشت :
1ـ به پندار پیشینیان زمین تخت بوده بروی شاخ گاوی می‌باشد و آن گاو هم پای بر گرده‌ی یک ماهی دارد و ماهی نیز بروی آب دریاست. آن را گاوماهی گفته‌اند.
🌸