📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 22ـ ما خود خواهان سوادیم (یک از یک)


نکوهشهایی که در گفتارهای گذشته از درسخواندگان و سستی عزم و ناستودگی خوی آنها نوشتیم دیده می‌شود در برخی از روزنامه‌ها آن گفتارها را عنوان می‌کنند و چنین می‌فهمانند که ما می‌خواهیم مردم باسواد نباشند ، و چنین نسبتی بما داده آنگاه از پیش خود بپاسخ می‌پردازند. اینست می‌نویسیم ما چنان چیزی را نگفته‌ایم و شما هم بیهوده زحمت نکشید.

اساساً خواهشمندیم سخن بمیان نیاورید و بگزارید ما مطلب را روشن گردانیم. این گفتگو نه چیزیست که هر کس در آن دخالت کند. اگر کسانی باین موضوع و باین گفته‌ها اهمیت می‌دهند باید تا بآخر گوش دهند و نیک بفهمند و بیندیشند و آنوقت اگر ایرادی پیدا کردند بگویند. اگر اهمیت نمی‌دهند بهتر است نادیده گیرند و بخاموشی گرایند. این ترتیب که مطلب را تحریف کنند و یا تصرفی از اندیشه‌ی خود در آن نمایند بسیار بیجاست.

شگفت‌تر آنست که گفته می‌شود : «اگر این اندیشه‌های پراکنده باعث گمراهی و بدبختیست باید چاره‌ی آن را نیز با دانش بنماییم». ما نمی‌دانیم مقصود اینان از دانش چیست؟!. آن کدام دانش است که چاره‌ی این پراکنده‌اندیشیها و این گمراهیها را تواند کرد؟!. فیزیک یا شیمی یا پزشکی یا ریاضیات یا روانشناسی یا کدام دانش دیگر است که چاره‌ی اینها را خواهد کرد؟!.. و آنگاه اگر چنین چاره‌ای هست چرا تاکنون نکرده‌اید؟!.. شما تاکنون هیچ زیانکار بودن این اندیشه‌های پراکنده را نمی‌دانستید. چه شد که فوری چاره‌اش را هم پیدا کردید؟!..

ما نخواهیم رنجید از اینکه کسانی بنوشته‌های ما ایراد گیرند و با زبان ساده آن را بنویسند. اگر اینان ایراد خود را بنزد ما فرستند در پرچم بچاپ می‌رسانیم. این ایرادها بسود ما خواهد بود. زیرا همانها وسیله خواهد بود که پاسخهایی نویسیم و مطلب خود را روشنتر گردانیم.

رنجش ما از اینست که کسانی بخواهند در این سخنان تصرفی کنند و از اندیشه‌های خود چیزی بیفزایند. اینها که ما می‌نویسیم چنانست که یا باید همه را پذیرفت و یا باید بیکباره رد کرد.

اما درباره‌ی سواد ما نه تنها دشمن باسوادی نیستیم خود خواهان آن می‌باشیم. ما می‌گوییم : هر کسی از زن و مرد و شهری و روستایی باید خواندن و نوشتن یاد بگیرد. چیزی که هست ما این را مقدمه می‌شناسیم بآنکه مردم حقایق را یاد بگیرند. ما یک رشته حقایق بسیار مهمی را ـ حقایقی را که مایه‌ی رستگاری ایران ، بلکه سراسر شرقست ـ در دست داریم و می‌خواهیم در دلها جا دهیم. برای این می‌گویم : باید هر کسی خواندن و نوشتن بیاموزد.

ما اساس «شناختن حقایق» را می‌شماریم و سواد را برای این می‌خواهیم. وگرنه سوادی که مقدمه باشد بخواندن دیوان ایرج و رمانهای بیشرمانه و بیاد گرفتن بدآموزیهای پست زمان مغول پیداست که جز زیان نتیجه نخواهد داد. پیداست که جز مایه‌ی بدبختی نخواهد بود.

ما به هر کاری از راهش درمی‌آییم. ما نیک می‌دانیم که امروز در جهان بیسواد نتوان زیست. بیسوادی امروز با کوری و کری همسنگ درمی‌آید. اینست می‌گوییم باید همه باسواد باشند. ولی از آنسوی از دامهایی که در ایران در زیر پای باسوادان گسترده شده و از آن باتلاقهای بیمناکی که در سر راه ایشانست ناآگاهی ننموده می‌کوشیم که اینها را نیز از جلو برداریم.

ما گفتگومان با کسانیست که سواد را به تنهایی کافی می‌دانند ، با کسانیست که باین دبستانها و دبیرستانها امید بی‌اندازه بسته رستگاری شرق را از آنها می‌خواهند. این اشتباه از سالها دامنگیر شرقیان بوده است و در همه جا با شتاب بسیار به تأسیس دبیرستان و دانشکده کوشیده‌اند.

جرجی زیدان یکی از نویسندگان بنام مصر بود و شاید بسیاری از خوانندگان نوشته‌های او را خوانده‌اند. این مرد یک رشته گفتارهایی داشت زیر عنوان «علموهم و کفی» (داناشان گردانید و همان بس است). مقصودش این بود که مصریان و دیگر شرقیان همینکه باسواد شدند و از دانشهای اروپایی بهره یافتند کافیست.

اینان اساسِ گرفتاریهای شرقیان را نمی‌دانستند و اینست چاره‌ی آن را هم نمی‌شناختند. در پاسخ آنهاست که می‌گوییم : تنها درس خواندن بس نیست. بلکه درس خواندن با حال کنونی بسیار زیان‌آور است. می‌گوییم : کاری که باید کرد آنست که این گمراهیها و این اندیشه‌های پراکنده که رواج دارد از میان برخیزد و یک رشته حقایق زندگانی جای آنها را بگیرد.

امروز ما باید دو کار را در یکجا بکنیم. باینمعنی از یکسو با این گمراهیها نبرد کنیم و کتابهایی که سرچشمه‌ی آنهاست بآتش کشیم و نابود گردانیم و از یکسو حقایق زندگی را درمیان توده منتشر سازیم. اینست یگانه راهی که شرقیان را از این گرفتاری و بدبختی رها تواند گردانید.


👇

یکی از کوششهای ما آنست که الفبا عوض شود و یک الفبای درست و آسانی در ایران رواج یابد. امیدمندیم بزودی باین کار فیروز گردیم. ما خواستمان از این دو نتیجه است : یکی آنکه یک الفبای ساده و آسانی درمیان باشد که ما بتوانیم حقایق را بنویسیم و بچاپ رسانیم و درمیان توده‌ی انبوه از شهری و روستایی پراکنده گردانیم. دیگری آنکه این کتابهای زیانمندی که امروز در همه جا منتشر می‌باشد متروک گردد و دیگر کسی آنها را نخواند.

(پرچم روزانه شماره‌ی 104)


🌸

17ـ جرجی زیدان

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 10ـ بجوانان چه حمایتی باید کرد؟.. (یک از دو)


از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از توده‌ی جوانان حمایت کنید». نویسنده‌ی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس می‌کند از اینکه قدردانی از آنان نمی‌شود.

می‌گویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشه‌های گمراه و پراکنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجه‌ی این آلودگیهاست که چنین خوار و زبون می‌باشیم.

آفریدگار جهان ستمگر نیست. یک توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیک و بد سزای خود را یابد.

ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شده‌ایم. همین خواری و زبونی دلیل است که خود آلوده‌ایم. باید بجای ستایش که دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچاره‌ی آنها کوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیکی ، براستی نیک باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.

گرفتم که کسانی خود نیکند. از نیکی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید کوشید تا می‌توان توده را نیک گردانید. اساساً یک دلیل نیکی کوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیکی‌ایست که کسی توده‌اش چنین آلوده باشد و بچاره نکوشد؟!.

دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت که در روزنامه «خدمات سی‌ساله‌ی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این کار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. کدام فیروزی بدست آمده؟!. کدام پیشرفت رخ داده؟!.

جشن ما آن روزی خواهد بود که باین آلودگیها چاره کنیم. این اندیشه‌های پراکنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یک تن اگر یکتا دانشمند جهان باشد چون توده‌اش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.

من کمتر می‌خواهم در نوشته‌هایم یادی از خود کنم و کارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد می‌نویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجی‌اسماعیل‌آقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را می‌پرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را می‌کرد. می‌گفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. کتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]

مقصودش این بود که من بدیدن آن تازه‌وارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیک گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان می‌دهد با توده‌ام دشمنی می‌نماید و بکندن ریشه‌اش می‌کوشد. شما او را «یک ادیب علامه‌ی فاضل» می‌شناسید ولی من نیک می‌دانم که افزاریست برای آنکه کتابهای سراپا پستی و زبونی دوره‌ی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاک گردند. نگزارد این اندیشه‌های پوچ و بیهوده که در آن کتابهاست از میان برخیزد. با چنین کسی مرا چه دوستی تواند بود؟. مرا چه سود دارد که خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی که توده‌ام خوار و بی‌ارج است؟!.

چنانکه گفته بودم آن کس آغاز بکار کرد و با پشتیبانیهایی که می‌دید به نشر کتابهای زمان مغول پرداخت و کسانی که باو نزدیک رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاکنون روی او را ندیده‌ام و امیدمندم که نخواهم دید.

از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیکی یک تن یا یک دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصه‌های بسیاریند و باید بجای ستایش کوشید و این نقیصه‌ها را رفع نمود.

این جوانان درسهایی را که در دبیرستانها و دانشکده‌ها خوانده و آگاهیهای پراکنده‌ای را که از روزنامه‌ها و کتابها یاد گرفته‌اند یک سرمایه‌ی مهمی می‌شمارند و بغرور آن در کارهای توده دخالت می‌کنند و اظهار عقیده می‌نمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد کمال می‌شناسند بسخن دیگران گوش نمی‌دهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمی‌آورند.

در حالی که آن آموخته‌های اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایه‌ی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.

در بیست سال گذشته ، یکی از سیاستها این بوده که جوانان را در دبیرستانها و دانشکده‌ها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچه‌ی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از کار اندازند. این را بقصد کرده و از روی یک نقشه‌ای پیش برده‌اند.

در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم کرد. در اینجا می‌خواهم بگویم : جوانان بی‌آنکه خود بدانند و بی‌آنکه مقصر باشند گرفتار این نقیصه‌اند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.

👇

پانوشت :

1ـ کسی که ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علی‌اصغر حکمت ، حسن تقیزاده و کسانی دیگر) به زنده گردانیدن کتابهای دوره‌ی پستی ایران ـ دوره‌ی مغول ـ که می‌رفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوه‌گو و کتابهایی که سراسر پستی و بیغیرتی را می‌آموزد) آغاز کردند ، کسی که از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود. این همانست که به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت. خودش بیرون داستان را چنین می‌گوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانه‌ها می‌رفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار می‌بایست به پاریس روم و از کتابخانه‌های آنجا سود جویم.

لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهم‌رفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.

خود قزوینی و دیگران درباره‌ی فراهم آمدن هزینه‌ی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشته‌اند. از جمله کمکهای محمدعلی‌ فروغی ، سید حسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان. قزوینی در این باره چنین می‌نویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائده‌ی نوالی آن بزرگوار (براون) می‌باشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفه‌الحال ، مراح‌العله و مکفی‌المؤونه داشته‏‌اند و مانند آفتاب جهان‌تاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشته‌اند».
قزوینی درباره‌ی کتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشته‌ی کسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چه‌بسا آرزو داشته که کسروی هم به دسته‌ی ایشان پیوندد. لیکن چنانکه کسروی یادآوری می‌نماید سود توده ارجمندترین چیزیست که می‌باید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمی‌توانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.

دسته‌ی اینان کیها بودند و چه‌ها می‌کردند؟ و چرا کسروی با چنان مایه‌ی دانشی از آنان دوری می‌جسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به کوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر کتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.


🌸

ادوارد براون

محمد قزوینی

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 23ـ گفت و شنید (یک از دو)


یکی از آشنایان بنزد من آمده چنین می‌گوید : شما این جمله را تکرار می‌کنید : «مردم معنی زندگانی را نمی‌دانند». این جمله‌ی شگفتیست و بکسان بسیاری برمی‌خورد. گفتم : جای شگفتی یا برخوردن نیست. با مثالهای بسیاری می‌توان آن را ثابت گردانید ولی من به یک مثلی بس می‌کنم :

یکی از موضوعهای مهم زندگانی کار و پیشه است. مردم ایران معنی درست آن را نمی‌دانند. کار و پیشه برای گردیدن چرخ زندگانیست ولی ایرانیان آن را جز برای نان درآوردن نمی‌دانند و اینست هر کسی خود را آزاد می‌شناسد که از هر راهی می‌تواند نان دربیاورد. مثلاً چند روز پیش در یکی از روزنامه‌ها خواندم که در تهران بنگاهی بنام «کانون بانوان» هست و کسانی از آنجا ماهانه‌های گزافی می‌گیرند. اکنون شما اگر به دل یکی از آن کسان راه پیدا کنید و اندیشه‌ی او را بدانید خواهید دید از کار خود بسیار خشنود است و جهتی برای ناخشنودی درمیان نیست. زیرا نه آنست که باید هر کسی از یک راه پولی بدست آورد و نانی بخورد ، او از این راه درمی‌آورد. دولت با میل خود ماهی سیصد تومان باو می‌دهد و منتی هم بکسی ندارد.

اگر ایرانیان معنی زندگانی را می‌دانستند اولاً آن کس با خود می‌گفت این پول را چرا می‌گیرم؟!. من در این کانون بانوان چه گرهی از کارهای زندگانی می‌گشایم که ماهی سه‌هزار ریال از مردم بگیرم؟!. این می‌دانست که آن پول حرامست ، ناپاکست ، همسنج دزدی و راهزنیست و از گرفتنش خودداری نشان می‌داد. از آنسوی مردم بزبان آمده می‌گفتند : این کانون بانوان برای چیست؟.. زنان و مردانی که از آنجا حقوق می‌برند چه کاری برای ما انجام می‌دهند؟!. می‌کارند؟!.. می‌دروند؟!.. می‌ریسند؟!.. می‌بافند؟!.. می‌دوزند؟!. می‌سازند؟!.. کدام رشته از کارهایی را که برای زندگانی توده لازم است آنان بگردن گرفته‌اند؟!..

این را برای مَثَل می‌گویم و مانندهایش بسیار است. شما اگر به برخی از وزارتخانه‌ها (مثلاً وزارت فرهنگ) راه داشته و از اسرار آنجا آگاه باشید خواهید دید صدها کسانی را آورده‌اند تنها برای آنکه نانی باو برسانند و هیچ کاری از آنان توقع ندارند ، و این را هم گناهی یا خیانتی نمی‌شمارند. زیرا هر کسی باید از یک راهی نان بخورد و آنان نیز از این راه می‌خورند.

داستان بازرگانان را بارها نوشتیم که کالاهایی را که از اروپا آورده و یا از آنجا خریده‌اند دست بدست می‌گردانند و به هر بهایی که می‌خواهند می‌فروشند و نه تنها این کار خود را نامشروع نمی‌شناسند بلکه چون از این راه دارا می‌شوند درمیان گفتگو می‌گویند : «الحمدالله امسال خدا برای ما رسانیده است». در حالی که اگر معنی درست بازرگانی را بدیده گیریم این دست بدست گردانیدن کالاها خود کار نامشروعیست و کسانی که از این راه نان بخورند نان حلال نخورده‌اند. بویژه آنان که بی‌انصافانه بروی بها می‌افزایند.

شما اگر به یکی از اینان ایراد گرفته بگویید فلان کالا را (مثلاً فلان پارچه‌ی پشمی را) که متری50 ریال خریده‌ای چرا بمتری150 ریال می‌فروشی؟! خواهد گفت مال خودم است اختیارش در دست منست. در حالی که چنین نیست و اگر راستی را بخواهیم آن کالا مال او نیست. آن پارچه‌ی پشمی را یک کارخانه‌ای بافته و خاندانهایی باید رخت از آن دوزند و بپوشند و این بازرگانان درمیانه جز یک میانجی نمی‌باشند و بیش از آن حق ندارند که ‌اندک‌سودی (باندازه‌ی زحمت خود) برویش بکشند و بفروشند.

این نمونه‌ی کوچکیست که چگونه مردم معنی زندگانی را نمی‌دانند. امروز شما اگر از یک بازرگان بپرسید : «چرا بازرگانی می‌کنید؟!..» خواهد گفت : «برای آنکه پولی بدست بیاورم و با خاندان خود زندگی کنم» ، اگر از کارکن دولتی بپرسید : «برای چه باداره می‌روید؟..» خواهد گفت : «برای آنکه حقوقی بگیرم و زندگانی کنم» ، اگر از کارگر بپرسید : «برای چه بکارگری می‌روید؟..» خواهد گفت : «برای آنکه مزدی بگیرم و زندگانی کنم»ـ این پاسخها همه حاکیست که اینان معنی درست کار و پیشه را نمی‌دانند و آن را جز برای نان درآوردن نمی‌شناسند. از همین عقیده‌ی غلطست که از هر راهی پول پیدا می‌کنند آن را حلال می‌شمارند و تنها دزدی و راهزنی و قمار و کلاهبرداری و اینگونه چیزها را که چون شنیده‌اند ، حرام می‌شمارند. در حالی که بسیاری از پیشه‌ها و کارهای امروزی حرامست و چنانکه گفتیم همسنج دزدی و راهزنی می‌باشد. [1]


👇

پانوشت :
1ـ یک نمونه‌ی دیگر از کارها و پیشه‌ها که بگردش چرخ زندگانی کمکی نمی‌کرد و بیش از همه یک جابجایی پول از کیسه‌ی ساده‌دلان و فریبخوردگان و مالباختگان بکیسه‌ی کسانِ دیگر بود ، کار شرکتهای «هرمی» همچون گُلد کوئیست بود که افسوسمندانه بیست سالی کشور را میدان تاخت و تاز خود گردانید. اگر مردم حقیقت کارها و پیشه‌ها را می‌دانستند ، اینگونه کارها را با آن حقیقت ناسازگار یافته بآن نمی‌پرداختند. ولی چون نمی‌دانستند ، سودبرده و زیاندیده هر دو تا پایان کار نیز به بیجا و نامشروع بودن چنان کارهایی پی نبردند و آن را میوه‌ی طبیعی چنان کارهایی (بیزینس) پنداشتند.


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 10ـ بجوانان چه حمایتی باید کرد؟.. (دو از دو)


این یک نمونه‌ای از نقص جوانانست که می‌آیند و بایرادهایی می‌پردازند و همینکه چند پرسشی می‌کنیم درمی‌مانند. چندی پیش بارها می‌شنیدم جوانان حزبی درست کرده‌اند و سه‌هزار نفر جمعیتند. می‌گویند : ما بکسی اعتماد نداریم باید مملکت را خودمان اداره کنیم.

این سخنان را می‌شنیدم. روزی هم یک مرد دلسوزی گفتگو از آنان کرده چنین گفت : «اینان راه را گم کرده‌اند و بسیار پرت می‌روند. باید بآنان یک پندهایی دهیم».

گفتم : من نمی‌شناسم. گفت : من چند تن را می‌شناسم. وعده بخانه‌ی خود می‌گیرم. شما نیز بیایید.

دو بار با آنان دیدار کردیم. بجای سه‌هزار نفر بیش از پنج و شش تن ندیدیم. من پرسیدم : شما که حزبی برپا کرده‌اید از چه راه آغاز بکار خواهید کرد؟!.. دردهایی که تشخیص داده‌اید چیست و چه چاره‌ای برای آنها در اندیشه دارید؟!.

بپرسش من پاسخ نداده چنین گفتند : «مملکت بجوانان بیشتر از دیگران تعلق دارد و اینست جوانان باید بکوشند ...». از اینگونه بسیار سرودند.

گفتم : گرفتم که سخنتان راست است و کشور بشما بیشتر تعلق دارد تا بدیگران ، من می‌پرسم : چه کار خواهید کرد؟!..

باز پاسخی نداده چنین گفتند : «ما میخواهیم هسته‌ی این جمعیت از جوانان باشند و اساسش را اینان بگزارند ...»

گفتم باز می‌گویم : آن کارهایی که خواهید کرد چیست؟!.. دیدم درمانده‌اند و بروی هم نگاه می‌کنند و پاسخی نمی‌توانند. پس از زمانی یکی گفت : «باید بکوشیم و بکشور ترقی دهیم و جامعه را اصلاح کنیم».

گفتم : چگونه خواهید کوشید؟!.. چه کارهایی خواهید کرد؟!... دیدم باز پاسخی نمی‌توانند. لحن سخن را تغییر داده گفتم : برای پیدایش یک جمعیتی باید نخست یک مقصودی درمیان باشد که همگی آن را بخواهند و برای رسیدن بآن بکوشند. دوم باید اندیشه‌ها یکی باشد و همگی از یک راه بکوشند. اینهاست که می‌خواستم شما روشن گردانید و نظر حزب خود را بگویید.

با اینهمه تکرار پاسخی نتوانستند و ما ناگزیر شدیم که سخن را بپایان رسانیده برخیزیم. این نمونه‌ی رفتار جوانانست : آن غرور ایشان که خود را برتر از دیگران می‌دانند و با آنها درآمیختن را کسر شأن خود می‌شمارند ، و این نارسایی اندیشه‌شان که در پاسخ پرسشها درمی‌مانند و راستی اینست که هیچگاه باین چیزها توجهی نداشته و هیچگاه در این باره‌ها نیندیشیده‌اند.

یک سخنانی شنیده‌اند و بی‌آنکه معنایش را بفهمند به دل سپارده‌اند. بسیاری از اینان جمعیت یا اتحاد را همان گرد آمدن در یکجا می‌شمارند و اینست همینکه ده یا بیست تن در یکجا گرد آمدند آن را حزب یا جمعیت می‌نامند و آن را در بیرون انتشار می‌دهند.

در جای دیگر نیز نوشته‌ایم کسانی از اینان می‌آیند و با من گفتگو کرده ایراد می‌گیرند که چرا هواداری از مشروطه می‌نمایم. می‌پرسم : ایرادتان چیست؟. می‌گویند : «مشروطه دیگر کهنه شده» یا می‌گویند : «دیگر هواداری ندارد» یا می‌گویند : «در این مدت آزموده شد این مردم لایق مشروطه نیستند» و چون می‌گویم : «حقایق کهنه نمی‌شود» ، یا می‌گویم : «ما را با دیگران چه کار است. اگر آنان هواداری نمی‌کنند نکنند ، ‌ما یک چیزی را که به سود کشور خود می‌شناسیم باید هوادارش باشیم» ، یا می‌پرسم : «این آزمایش را که کرد؟. در این مدت در ایران مشروطه اجرا نگردیده تا دانسته شود مردم شایسته یا ناشایسته‌اند»ـ این پاسخها را که می‌دهم بخاموشی می‌گرایند و دیگر سخنی نمی‌توانند.

اینها همه نقیصه‌ی جوانانست. اینها دلیل است که از حقایق بسیار دورند ـ دلیل است که سرمایه‌شان بسیار کمست. کنون باید این نقص را دریابند و بگردن گیرند و تکانی بخود داده بفراگرفتن حقایق پردازند. می‌دانم این به بسیاری از آنان گران خواهد افتاد. ولی چه باید کرد؟!. راستی اگرهم تلخ است باید گفته شود. اگرهم سخت است باید پذیرفته گردد.

اگر می‌خواهند بارزش خود بیفزایند باید این را بپذیرند. اگر می‌خواهند بکشور و توده‌ی خود نیکی توانند باید از این گردن نپیچند وگرنه با حال کنونی ، خود تباه گردیده و بتوده نیز جز زیان نتوانند رسانید.

شما ببینید : این نمونه‌ی کردار ایشانست که خود را از پیران و سالمندان جدا می‌گیرند و با یک گستاخی می‌گویند : «ما بدیگران اعتماد نداریم». این در کجای جهانست که جوانان خود را بدینسان جدا گیرند؟!. در کجای جهانست که بدینسان از بزرگتران بی‌نیازی نمایند؟!. آیا این سخن جز نتیجه‌ی نارسایی اندیشه‌هاست؟!

دوباره می‌گویم : اینها گناه آنان نیست. گناه آن کسانیست که در بیست و چند سال گذشته به گیج گردانیدن جوانان کوشیده‌اند ، گناه آن کسانیست که روانهای اینان را فرسوده گردانیده ، و از آنسوی با یاد دادن یک رشته تعلیمات پراکنده و بیهوده مغرورشان ساخته با این حال بمیان توده فرستاده‌اند.

👇

ما کنون باید بچاره پردازیم. کنون باید بجبران گذشته کوشیم. نویسنده‌ی گفتار از تبریز می‌گوید : «بتوده‌ی جوان حمایت کنید». می‌گویم : بهترین حمایت ما اینست که نقیصه‌های آنان را رفع کنیم و اینک به همان می‌کوشیم.

یکی از مقاصد ما همانست که جوانان را با حقایق آشنا گردانیم و از معنی درست زندگانی آگاهشان سازیم. این گفتارهای پیاپی برای همینست. ما از یکسوی این حقایق را برای ایشان روشن می‌گردانیم و از یکسو یک راهی برای کوشش و همدستی ـ چه در تهران و چه در تبریز ـ بروی ایشان باز کرده‌ایم.

(پرچم روزانه شماره‌های 42 و 43)


🌸

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 23ـ گفت و شنید (دو از دو)


ایرانیان نه تنها معنی زندگانی را نمی‌دانند دانستن آن را نیز نمی‌خواهند ، و بسیاری از حقایق هست که اگر گفته شود بهیاهو برخیزند. یک مثل نیکی برای این ، داستان زمینهاست. زمین برای چیست؟.. باید بهره‌ای از آن برداشت؟.. پیداست که زمین برای کشت و کار است. برای آنست که گندم و جو و ذرت و ارزن و نخد و لوبیا و سیب‌زمینی و هویج و بادمجان و سبزیها و میوه‌ها که اگر بشماریم تا چند صد قسم می‌رسد بدست آید و خوراک آدمیان باشد. مایه‌ی زندگانی در این زمینست. باید گفت : خدا آدمیان را آفریده و روزی آنان را در زمین نهفته که باید بکوشند و بیرون آورند. در جای دیگری هم گفته‌ام : آن باوری که کسانی بکیمیا داشتند و می‌پنداشتند که با وسایلی خواهند توانست مس و آهن را به زر و سیم تبدیل کنند بیپا بوده.

اگر کسی در جستجوی کیمیاست ، آن کشاورزی می‌باشد که خاک تیره را بخربزه‌ی گرگاب و انار ساوه و امرود نطنز تبدیل می‌دهد و آنهمه خوردنیهای گوناگون و ارجدار از زمین بیرون می‌آورد.

به هر حال زمین برای کشت و کار است و باید در دست کسانی باشد که آن را بکارند و بهره بردارند. ولی ایرانیان این معنی را نفهمیده‌اند. در ایران بخش کمی از زمینها در دست کشاورزانست و از آنها بهره‌مندی می‌شود. بازمانده یک حال شگفتی پیدا کرده. بدانسان که کسانی از بازرگانان کالاها را جز یک وسیله‌ای برای سودجویی و پول اندوزی خود نمی‌دانند و اینست آنها را بجای فروختن بخاندانها دست بدست می‌گردانند ، زمین نیز آن حال را پیدا کرده یک دسته‌ای آن را جز وسیله‌ای برای اعیانیت و خوشگذرانی خود نمی‌شناسند.

مثلاً فلان دیه بهرام‌آباد ، فیض‌آباد ، حسن‌آباد دارای زمینهای پهناوریست که اگر در دست کشاورزان باشد و آن را بکارند خوراک چند هزار خاندان تهیه خواهد شد ـ بویژه اگر وسایل علمی امروزه را بکار برند. چنین دیهی مِلک فلان مرد توانگریست که آن را خریده و یگانه بهره‌ای که از آن برداشته می‌شود همینست که سالانه صدهزار ریالی از دسترنج روستاییان بکیسه‌ی ارباب ریخته شود که با خوشی و مفتخواری بگذراند و پسرانش عیاشی و الواطی کنند و شما اگر بدیه بروید خواهید دید صد یا دویست خانواری که در آنجا هستند و کشاورزان آن زمینها می‌باشند خود گرسنه و بینوایند و از آنهمه زمینها باری خود آنها باندازه‌ی نیازمندی بهره برنمی‌دارند. اینست استفاده‌ای که در ایران از زمینها می‌شود ـ آیا این معنی زندگی را ندانستن نیست؟!..

اساساً این درخور بحث است که چگونه یک کسی که در شهر می‌نشیند مالک زمینهایی می‌شود که سی فرسنگ یا بیشتر ازو دور است؟!..

چگونه کسی مالک زمینهایی می‌شود که آن را نمی‌کارد و هیچ گونه کوششی در راه کاشتن آنها بگردن نمی‌گیرد؟!.. باید گفت : معنی مالکیت دانسته نشده. باید گفت : این یک حقیقت مهم نیز پوشیده مانده.

چنانکه گفته می‌شود سوسیالها منکر مالکیت می‌باشند. ولی ما آن را اشتباه می‌شماریم. مالکیت درخور انکار نیست. مالکیت را نمی‌توان از میان آدمیان برداشت. چیزی که هست باید معنی درست آن را بمردمان فهمانید. و به همان معنی درستش اجرا کرد. من معنی آن را در اینجا روشن می‌گردانم.

مالکیت یک رابطه‌ایست که میانه‌ی یک کسی با یک چیزی پدید می‌آید. ولی این رابطه بدلخواه و بی‌وسیله نتواند بود. مثلاً شما نمی‌توانید مالک یک کوهی باشید. زیرا چه رابطه درمیانه‌ی شما و آن کوهست؟!.. با چه وسیله‌ای آن را مالک توانید گردید؟!.. شما نمی‌توانید بگویید فلان کلاغ در آسمان مال منست. چه نسبتی میانه‌ی شما با آن کلاغست؟!.. آری می‌توانید بگویید فلان کبوتر مال منست. زیرا آن کبوتر را در خانه‌ی خود نگه می‌دارید و دانه و آبش می‌دهید و همین خود وسیله‌ی مالکیت می‌باشد.

شما این کلاه را بسر می‌گزارید مال شماست ، آن کت را بتن می‌کنید مال شماست ، در فلان خانه می‌نشینید مال شماست. اگر این روابط نباشد مالکیت معنی نخواهد داشت.

چنین انگارید یک عصایی یا یک کیفی در خیابان بروی زمین افتاده و چند تنی گرد آمده از هم می‌پرسند : این مال کیست؟... شما می‌گویید : این مال فلان کسست. من دیروز در دستش دیدم. اگر این جمله‌ی آخری را (من دیروز در دستش دیدم) نگویید سخنتان بی‌دلیل خواهد بود و مردم خواهند پرسید : شما از کجا می‌دانید مال اوست؟.. ولی چون این جمله را گفتید دیگر پرسشی نخواهند کرد.

کوتاه سخن آنکه باید مالکیت به یک علتی یا وسیله‌ای مستند باشد. مالکیت زمین نیز جز بوسیله‌ی کاشتن و آباد کردن نتواند بود. اکنون شما ببینید آن اربابی که در شهر نشسته و هیچ گونه زحمتی در راه کاشتن و آباد کردن فلان رشته زمینها نمی‌کشد چگونه مالک آن تواند بود؟!.. چگونه می‌توان پذیرفت که آن کشاورزانی که زمین را می‌کارند مالک نباشند ولی اینکه نمی‌کارد مالک باشد؟! این با کدام قاعده درست می‌آید؟!..

👇

این را برای مثل می‌گویم. تنها این نیست. در بسیاری از رشته‌های زندگانی حقیقت از میان رفته. ما برآنیم که باید در ایران نخست یک تکانی در اندیشه‌ها پدید آید و سپس یک تکانی در طرز زندگانی پیدا شود و برای همانست که این کوششها را بکار می‌بریم. باید از هر باره بنیاد زندگانی حقایق باشد.


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 11ـ باید از دور و نزدیک دست بهم داد (یک از یک)


در یک رشته گفتارهای گذشته مقصود خود را روشن گردانیدم و اینک می‌خواهم روشنتر از آن گردانم :

امروز ایران در یک حالیست که اگر کسی نیک اندیشد و حال گرفتاری این توده را بدیده گیرد باید رویش نخندد و همیشه دلتنگ و ناآرام باشد. باید شبها خوابش نبرد و همیشه دل پر از درد دارد.

ببینید کشوریست ما داریم : دارای هوای خوش ، آبهای گوارا ، زمینهای بارده ، کشوری پر از نعمت و برکت. در این کشور زندگی می‌کنیم و درپی نگهداری آن نیستیم ، در اندیشه‌ی آبادیش نمی‌باشیم ، بهره‌ای که از آن توان برداشت برنمی‌داریم.

امروز یک دسته‌ی بزرگی در این کشور ببهانه‌ی مذهب خود را کنار کشیده می‌گویند ما کاری بکشور نداریم. [1] اینان پول دولت را حرام می‌شمارند. کوشش در راه کشور و نگهداری آن را گناه می‌پندارند. تا می‌توانند مالیات نمی‌دهند ، بسربازی نمی‌روند.

اینان تا حدی پافشارند که ماها را که بنگهداری کشور علاقه‌مندیم دشمن می‌دارند و آشکاره بد می‌گویند و ریشخند می‌کنند ، و هر زمان که روز سختی بکشور پیش می‌آید بشماتت می‌پردازند.

دسته‌های کوچک [2] دیگری با این کشور دشمن می‌باشند و نابودی آن را می‌خواهند. چون مذهبشان یا نژادشان جداست دل پر از کینه‌ی ایرانیان دارند و برای کینه‌جویی بدبختی آنان را می‌خواهند. در این کشور زندگی می‌کنند و از خوشیهای آن بهره می‌برند و از درون دل دشمن آن می‌باشند.

یک دسته‌ی دیگر به بیگانگان گراییده به پیشرفت مقاصد آنان می‌کوشند. حزبی ساخته‌اند ، روزنامه می‌نویسند ، خود را از توده می‌خوانند ، ولی برای دیگران کار می‌کنند.

گروه انبوهی از جوانان جز درپی هوسبازیها و خودنماییها نیستند و هر کسی بکارهای هوسمندانه‌ی دیگری می‌کوشند.

اینها شهرنشینانند. از آنسو روستاییان که اکثریت با آنهاست [3] بیکبار از این مطالب ناآگاهند و بیچارگان از زندگی جز ستمکشی و توسری‌خوری نفهمیده‌اند و کمترین علاقه را بکشور و این مطالب ندارند. ایلها که آنها نیز دسته‌ی بزرگی هستند از این زمینه بسیار دورند و زندگی را جز کوچیدن و رفتن و برگشتن ـ و اگر فرصت یافتند ـ چپاول کردن نمی‌شمارند.

اینست اجمالی از حال توده. کنون بگویید چه کار باید کرد؟! آیا باید پیروی از دیگران نماییم و ما نیز بی‌پروایی کنیم؟!. آیا باید چشم براه حوادث دوخته بکاری نکوشیم؟!..

نگهداری از کشور و آزادی توده وظیفه‌ی آدمیگری هر کسی می‌باشد. هر کسی که بهره از آدمیگری دارد ، باید بآزادی خود و کشورش بکوشد و از زیردستی بیگانگان دوری گزیند.

امروز ما اگر بنگهداری کشور خود نکوشیم آیندگان بما نفرینها خواهند فرستاد و نامهای ما را ببدی خواهند برد. فرزندان ما دچار تیره‌روزی گردیده و ما را مسئول آن دانسته از بدگویی بازنخواهند ایستاد.

پس چگونه می‌توان به پیروی از دیگران بی‌پروایی نمود؟!.. چگونه می‌توان چشم براه حوادث دوخت و آسوده نشست؟!. چنین اندیشه‌ای بسیار غلطست و ما نباید بی‌پروایی کنیم. دیگران نمی‌کوشند نکوشند ما باید بکوشیم.

امروز یک راه بیشتری نیست ، و آن اینکه غیرتمندان جدا گردند و از دور و نزدیک ، از پیر و جوان ، از زن و مرد ، باهم مربوط گردند ، و یک راه پیشرفتی باندیشه گرفته همگی آن را بپذیرند ، و برای کوشش در راه آن پیمان بندند و بدینسان یک دسته‌ی بزرگی پدید آورده مردانه بکوشش پردازند.

امروز با همه‌ی این آلودگیها مردان آزاده و غیرتمند کم نیستند. کم نیستند ولی پراکنده و بیراهند. باین معنی که باهم مربوط نمی‌باشند و هر یکی در تنهایی این گرفتاریها را می‌بینند و می‌سوزند و ناله و افغان بلند می‌کنند. از آنسوی راهی برای کوشش در پیش ندارند و جز از گله و ناله و یا اظهار افسوس و دریغ کاری نمی‌شناسند ، نه دردها را نیک می‌دانند و نه چاره‌ی آنها را می‌شناسند.

تنها چاره آنست که اینان باهم مربوط گردند و یک توده باشند و همدستی نمایند. از آنسوی یک راهی برای کوشش بروی آنان باز باشد.

یگانه راه اینست و ما نیز باین می‌کوشیم. اگر حزب میگوییم این را می‌گوییم. اگر جمعیت می‌نامیم این را می‌خواهیم.

ما برای این کار زمینه آماده می‌کنیم. زیرا از یکسو یک رشته حقایقی را برگزیده‌ایم و یکایک آنها را شرح می‌دهیم تا زمینه برای یکی گردیدن اندیشه‌ها باز شود.

آن گفتارها که ما در پیرامون مشروطه نوشتیم مقدمه‌ی همین کار است. کسانی اگر آنها را بخوانند همه حقیقت و همه راستی است. هر کسی که از خرد بهره دارد و بدلیل گردن می‌گزارد باید آنها را بپذیرد. آنها در زمینه‌ی یکی از مقاصد ماست. زمینه‌های دیگری را نیز یکایک بگفتگو گزارده حقایق را خواهیم نوشت.

از یکسو نیز می‌کوشیم همه‌ی غیرتمندان از هر کجا که هستند بما گرایند و با ما همدست گردند. و برای این کار تلاشهایی بکار می‌بریم.

👇

این روزنامه برای همان مقصود است. هر کسی که اینها را می‌خواند و در دلش تکانی پدید می‌آید و بصدد می‌آید که مردانه کوشش در راه کشور و توده کند باید بما پیوندد و همراهی نماید. اینست آنچه ما می‌خواهیم ، اینست آنچه در راهش می‌کوشیم.

(پرچم روزانه شماره‌ی 47)


پانوشتها :
1ـ دسته‌ای که نویسنده اشاره دارد همانهایی‌اند که امروز برای خود «تاریخ کوششهای سیاسی» پدید ‌آورده مدعی‌اند که نه تنها پس از شهریور 20 بلکه در زمان رضاشاه هم کوشش سیاسی می‌کرده‌اند. اینها همانهایی‌اند که بالای منبر سخنانی از اینگونه گفته‌اند : «ما از خارجه می‌ترسیدیم که می‌آیند و بقبور مسلمین هتک احترام می‌کنند. دولت گذشته (دولت [رضاشاه] پهلوی) قبرستانهای ما را کند و سنگهای آنها را در خیابانها در زیر پا انداخت. ما دیگر چه ترسی از آمدن خارجه داریم ...». همانهایی که تلگراف خشنودی و سپاسگزاری از بدار کشیدن آزادیخواهان تبریز به امپراتور نکولای تزاری در سال 1290 فرستادند. اینهایند که امروز مدعی‌اند برای نگاهداری کشور کوششها می‌کرده‌اند.
2ـ اصل : کوچک کوچک.
3ـ در آن زمان نسبت روستایی به شهرنشین 80 به 20 بلکه بیشتر بوده.


🌸

(از این نوشتار)
.