13ـ ایرج‌میرزا

(از این نوشتار)
.

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (چهار از پنج)


بدتر از همه‌ی اینها «مرخص» کردن سربازان و بیرون ریختن ایشان از سربازخانه‌ها می‌بود که روز چهارم یا پنجم جنگ دیده شد. سربازان را که بیشترشان روستایی می‌بودند رختها و کفشهاشان کنده با رختها و کفشهای پاره‌ی خودشان بیرون ریختند که هر کسی که آنها را در خیابان می‌دید برسوایی و بدبختی کشور افسوس می‌خورد.

کم کسی در تهران آن روز اندوهبار را فراموش کرده. این کار را کرده بودند که مردم را بیکبار نومید گردانیده بفهمانند که ایران دیگر نماند. کرده بودند که رسوایی هرچه فزونتر باشد و سرافکندگی غیرتمندان هرچه سختتر گردد.

چنانکه سپس در روزنامه‌ها نوشتند و دانسته شد ، این کار بی‌آزرمانه را سرلشگر ضرغامی رئیس ستاد ارتش و سرلشگر [اصل (به اشتباه) : سرتیپ] احمد نخجوان کفیل وزارت جنگ کرده بودند که رضاشاه چون دانسته بسیار خشمناک شده و بر سر نخجوان رفته و او را کتک زده ، و با دستور او بوده که دوباره سربازان را بازگردانیده‌اند.

اینها همه نیک می‌رساند که وزارت جنگ یکی از لانه‌های بدخواهان می‌بوده. نیک می‌رساند که کسانی که آن وزارتخانه را راه می‌برده‌اند ـ سرلشگران و سرتیپهایی که رشته‌ی کارهای آنجا را در دست می‌داشته‌اند ـ بیشترشان از دسته‌ی خائنان می‌بوده‌اند. مردان بی‌ناموس و بی‌آزرمی می‌بوده‌اند که در توی رخت افسری بنابود گردانیدن کشور و توده‌ی خود می‌کوشیده‌اند.

در همان هنگام که در تهران این رسواییها رخ می‌داد و این خیانتها می‌رفت در استانها نیز سرلشگران و سرتیپان که می‌باید گفت از دسته‌ی بدخواهان می‌بودند ، هر یکی بنوبه‌ی خود کارهای خائنانه‌ی دیگری می‌کرد و رسواییهای دیگر پدید می‌آورد. روز آزمایش فرارسیده و «دیپلمه‌های دانشکده‌ی خیانت» هر یکی هنر خود را استادانه نشان می‌دادند. آن سرلشگر مطیعی بود که در رضاییه زیردستان خود را گزاشت و با چند تن از افسران که افزار دزدیهای او می‌بودند از راه کردستان رو بگریز نهاد. سرتیپ ‌قادری در اردبیل همان رفتار را کرد. سربازان را گزارده خود را بیرون انداخت. سرلشگر محتشمی در خراسان همان کار را کرد و رسواییهای بیشتر بار آورد.

در کردستان و آن پیرامونها در سایه‌ی پستی و بی‌آزرمی ‌این افسران رسواییهایی رخ داد که من از گفتن ننگ می‌دارم. در چند جا کردان سربازان را بمیان گرفتند و تفنگ و افزارهای دیگر از دست آنان درآوردند. صد زشتی رخ داد.

در چند جا خود افسران تفنگها و افزارها در کوه و بیابان ریختند که بدست کردان و شاهسونان و دیگران بیفتد تا سر بگردنکشی و نافرمانی و راهزنی برآورند. این خیانت بسیار پست از سرتیپ‌ پوریا و سرتیپ ‌قادری و دیگران سر زد.

در همه جا سرلشگران و افسران بزرگ کامیونهای آرتش را که می‌بایست در دسترس سربازان گزارده شود ویژه‌ی زنان و فرزندان و کاچال[=اسباب خانه] و کالای خود گردانیدند. در هنگامی که سربازان و برخی افسران غیرتمند پیش رفته در برابر دشمن می‌جنگیدند و جانبازی می‌کردند این افسران خائن با همه‌ی کامیونها و اتومبیلها که در زیر دست می‌داشتند فرزندان و کاچالهای خود را راه می‌انداختند. سرهنگ شکم‌گنده‌ای را در تبریز می‌شناسم که می‌گویند در همان روز نخست که در صوفیان و آن پیرامونها جنگ می‌رفت و هواپیماهای روسها بالاسر شهر می‌پرید و می‌غرید ـ این سرهنگ در بازار بخریدن «جواهرات» و زرینه‌افزار می‌پرداخت و چون غرش هواپیماها برمی‌خاست جمله‌های دشنام‌آمیزی درباره‌ی ایران و آرتش ایران بزبان می‌آورد.

همچنان در تهران ، جنبشی بنام کوچ پدید آمده چون زنان و فرزندان شاه ـ شاهپورها و شاهدختها ـ به اسپهان می‌کوچیدند ، افسران بزرگ ، از شاه نیز جلوتر افتاده زنان و فرزندان خود را با اتومبیلهای آرتش به اسپهان فرستادند. سپس خودشان هم پا بگریز نهاده راه افتادند. دیدنی می‌بوده که این افسران والاجایگاه چگونه خود را در اتومبیلها پنهان ساخته و می‌گریخته‌اند. از کسانی که نام می‌برند که در آن روز تهران و آرتش و مردم را گزارده برای نگهداری خود گریخته‌اند سرلشگر ‌یزدان‌پناه فرمانده‌ پادگان مرکز ، سرلشگر نقدی فرمانده لشگر دوم ، سرلشگر بوذرجمهری فرمانده‌ لشگر یکم ، سرلشگر احمد نخجوان کفیل وزارت جنگ بوده‌اند. سرلشگر یزدان‌پناه همان افسر است که رئیس دانشکده می‌بوده و برای این کشور افسران می‌پروریده. همان افسر است که گفتارها در میهن‌پرستی به شاگردان می‌رانده.

...


🌸

سرلشگر عزیزالله ضرغامی

سرلشگر احمد نخجوان

سرلشگر کریم بوذرجمهری

رضاشاه در دیدار با سران ارتش.

از راست یکم سرلشگر ضرغامی است. کسی که به همدستی سرلشگر احمدنخجوان و خائنان دیگری ، رسوایی مرخص کردن سربازان و خالی کردن پادگانها را در گیرودار جنگ با متفقین بمیان آورد و مایه‌ی شکست ایستادگی ارتش در برابر نیروهای انگلیس و روس شد.
این دو سرلشگر را رضاشاه میخواست دیوان حرب برپا کرده به جرم خیانت به کشور بمحاکمه کشد که متفقین به او مجال چنان کارهایی را ندادند.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 21ـ چرا بجای سود زیان می‌بینیم؟.. (یک از دو)


از سال 1305[قمری] که حاجی‌میرزاحسن رشدیه نخستین دبستان (یا مدرسه‌ی جدید) را در تبریز بنیاد نهاد ، تا امروز که پنجاه‌وشش سال می‌گذرد در ایران در راه معارف (یا فرهنگ) کوششهای بسیاری رفته است. از همان هنگام عقیده‌ی علاقه‌مندان بکشور و توده ‌این بوده که باید مردم را باسواد گردانید ، و اینست هر یکی باندازه‌ی تواناییش در این راه می‌کوشیده.

یکی از پیشگامان در این راه شادروان امین‌الدوله بوده. زیرا چون در همان زمانها بوالیگری تبریز آمد ، حاجی ‌میرزا حسن از دست ملایان و طلبه‌ها آزار بسیار دیده و پس از چند سال کوشش دبستان را رها کرده بمصر رفته بود ، امین‌الدوله با تلگراف او را به تبریز خواست و دوباره با دست او دبستانی بنیاد نهاد که بشاگردان رخت و نهار نیز داده می‌شد. سپس چون ناصرالدین‌شاه کشته شد و پسرش مظفرالدین‌شاه بجای او نشست و پس از چند ماهی امین‌الدوله را برای صدراعظمی به تهران خواست امین‌الدوله ، حاجی‌میرزاحسن را با خود همراه آورد و در تهران نیز یک دبستان بزرگی که با پول او اداره می‌شد بنیاد گزاشت.

یکی دیگر شادروان شیخ‌هادی نجم‌آبادی بود. این مرد دل‌آگاه بدشمنیها که ملایان سالوس با دبستانها می‌نمودند پروا نکرده پشتیبانی از آنها نشان می‌داد و از اینرو چون امین‌الدوله معزول شد و از تهران بیرون می‌رفت نگهداری دبستانها را باو سپرد و آقاشیخ‌هادی آنچه نگهداری و پشتیبانی بود دریغ نگفت.

دیگری شادروان طباطبایی بود که در تهران دبستان اسلام را بنیاد نهاد. دیگری لقمان‌الممالک بود که در تبریز مدرسه‌ی لقمانیه را (که گویا بجای دارالفنون تهران بود) تأسیس کرد. بسیاری از حکمرانان و توانگران هر کسی در شهری که بود یک دبستانی بنیاد می‌کرد.

اینها پیش از مشروطه بود. پس از مشروطه این کوششها بسیار بیشتر و میدان آن بسیار وسیعتر گردید. آزادیخواهان در همه جا دبستانها بنیاد می‌گزاردند و مردم را بفرستادن بچه‌های خود برمی‌انگیختند. در روزنامه‌ها پیاپی گفتارها در تشویق مردم نوشته می‌شد ، هر سال بهنگام آزمایش (امتحان) در دبستانها جشن می‌گرفتند و شادی و امیدواری بسیار می‌نمودند. علاقه‌مندی ایرانیان باین دبستانها بجایی رسید که برخی روزنامه‌های قفقاز بزبان آمده و این رفتار را به ایرانیان ایراد گرفتند.

آن روز دولت دخالت در این کارها نداشت. خود مردم خرج دبستانها را می‌دادند. در هر شهری توانگران پول گرد آورده و دررفت[=هزینه] مدرسه‌ها را می‌پرداختند ، و چون چنین می‌دانستند که جوانانی که از آنها بیرون آیند یک جنس دیگری از مردم خواهند بود و ایران با دست آنان بهشت برین خواهد گردید ، با شوق و دلخواه پول در این راه می‌دادند. نویسنده بارها از کسانی شنیده‌ام که می‌گفتند : «کی خواهد رسید آن روزی که اینها از مدرسه بیرون آیند و کارها را بدست گیرند؟!..»

پس از آن زمان هم دولت رشته‌ی دبستانها و دبیرستانها را بدست گرفته و سالانه پولهای هنگفتی در این راه خرج کرده. امروز ما اگر نگاه کنیم دبستان و دبیرستان و دانشکده و دانشسرا و کلاسهای اکابر و از اینگونه بسیار داریم. رویهم‌رفته در این پنجاه‌وشش سال کوششهای بسیار کرده‌ایم. ولی باید دید آیا نتیجه‌ای بدست آمده یا نه؟!.. آیا آن امیدی که بجوانان درسخوانده بسته می‌شد جای خود را گرفته یا نه؟..

جای انکار نیست که برخی سودهایی بدست آمده و امروز جوانان صد دانش و آگاهی دارند که پیران در آن زمان نداشتند. اینها را پوشیده نتوان داشت. ولی اگر از نظر عزم و اراده و اخلاق ستوده و جانفشانی نگاه کنیم ، از دبستانها نه تنها نتیجه‌ی مطلوبه بدست نیامده عکس آن نتیجه روی داده. زیرا این نیز جای انکار نیست که بیشتر جوانان درسخوانده‌ی امروز از عزم و اراده بی‌بهره و از اخلاق ستوده و جانفشانی بسیار دور می‌باشند. بلکه چنانکه بارها گفتیم و دلیل آوردیم ، جوانان روستایی بیدانش و ناآگاه باینان برتری دارند و در آزمایشها همیشه پیش می‌افتند. (چنانکه در پیشامد شهریور ماه بار دیگر این آزمایش تکرار یافت).

یک جمله باید گفت : این درسخواندگان آن کسانی که با کوششها و جانفشانیهای خود کشور بدبخت ایران را برهایی رسانند نیستند ، و اگر درمیانشان مردان جانفشان و باعزم باشند بسیار کمند. عزم و اراده و جانفشانی بماند ، ما بسیاری از آنان را می‌بینیم که فهم عادی را از دست داده‌اند. بارها گفته‌ام کسانی از اینان می‌آیند بنزد من و می‌گویند : «اینها که شما می‌نویسید کند است. ما باید تند برویم» ، و چون می‌پرسم : «چگونه تند رویم؟!.. چه کار کنیم که تندروی باشد؟!..» درمی‌مانند و بالاخره دانسته می‌شود که اینان از ‌هایهویی که برخی روزنامه‌ها گاهی راه می‌اندازند خوششان می‌آید و آن را تند می‌شمارند. این را برای مثل می‌نویسیم. مانندش بسیار می‌باشد.

👇

امروز این بیگفتگوست که ایران در این پنجاه و چند سال از معارف (یا فرهنگ) بجای سود زیان برده. این چیزیست که باید هر کسی آن را بپذیرد و در جلو چشم دارد. ولی باید علت آن را جُست و بچاره‌اش اندیشید.

چرا معارف بجای سود زیان رسانیده؟.. چرا جوانان را سست‌عزم و بی‌اراده می‌گرداند؟.. پیداست که باید علت را از کتابهای درسی و دیگر کتابهایی که در دسترس شاگردانست جستجو کرد. باید در آن زمینه به یک دقت و توجه پرداخت. در این باره خوانندگان بآسانی داوری توانند کرد. زیرا بیشتر آنان کسانیند که دبیرستان و دانشکده دیده‌اند و درسهایی که در آنها خوانده می‌شود از یادشان نرفته است. با اینحال من نیز برای روشنی موضوع به یک داستانی می‌پردازم :

(دنباله‌ی این نوشتار فردا خواهد آمد)
🌸

14ـ میرزا حسن رشدیه

15ـ امین‌الدوله

16ـ شیخ‌ هادی نجم‌آبادی

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 8ـ شهریور1320 و درسهای آن (پنج از پنج)


یک کار وزارت جنگ که درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن کرد این بود که افسرانی که در شهرستانها آن رفتار رسوا را کرده بودند ، چون یکایک بتهران رسیدند بکمترین بازخواستی از آنان برنخاست که تو گفتی هیچ کاری رخ نداده. بلکه بهمه‌ی آنان روی خوش نشان داد و بآنان که کارهاشان از دستشان رفته بوده کارهای دیگری بدیده گرفت.

در حالی که آن افسران خیانتهای آشکار کرده و گناهشان یکی دو تا نمی‌بود. گذشته از «تخلفات» که ما از آنها آگاه نمی‌باشیم و سخن نمی‌رانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یکی از آنان سر زده بود که بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند می‌بود.

[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را که نام برده یکایک بازمی‌نماید و گزندهایی که بمردم رسیده و آسیبهایی که به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان می‌دهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند که در چنان هنگامی در اندیشه‌ی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار کرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز که برخی افسران با دسته‌ی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان می‌بود که بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از کسی بازخواستی کند.

راستی هم آنست که کسی نمی‌بود که به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها می‌بودند که در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی کرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاکی می‌بودند آنها نیز نمی‌توانستند آوازی درآورند.

گفته می‌شد رضاشاه سخت برآشفته می‌خواست «دیوان حرب» برپا گرداند که خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر [اصل (به اشتباه) : سرتیپ] نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاکمه بکشد. ولی تا توانسته‌اند جلو گرفته‌اند و سپس هم او افتاده و رفته.

بیگمان باید دانست که اگر‌ هایهوی روزنامه‌ها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ ‌قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها کار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست می‌داریم که می‌باید گفت : «نمونه‌ای از خیره‌رویی و بیشرمی خائنان» است.

سروانی که در رضائیه[=ارومیه] از دستکهای دزدی و ستمگری سرلشگر‌ معینی می‌بوده که در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج به یک دسته از سربازان شوروی دچار آمده‌اند که همانکه آن سربازان را دیده‌اند اتومبیل را گزارده هر یکی بجایی گریخته‌اند ، و چون سربازان شوروی شلیک کرده‌اند یک گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده که آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنکه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده که ما چون داستان را در روزنامه‌ی پرچم دنبال می‌کردیم آن سروان نوشته‌ها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.

روزنامه‌ها که آن ‌هایهوی را کردند و از جمله ما در روزنامه‌ی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ ‌قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر کار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاکمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ‌ قادری را نهانی بمحاکمه کشیدند و نتیجه‌ی آن بیرون نیامد. (جز اینکه یکی از روزنامه‌ها حکم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).

چنانکه می‌دانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت که آن افسران را بمحاکمه کشند. ولی تاکنون نشانی از چنان کاری پیدا نیست. آنچه ما می‌دانیم یا محاکمه نخواهند کرد یا اگر کردند به پرده‌پوشی و رویه‌کاری و ماستمالی خواهند کوشید.

شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاکمه کشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.

...

آنها زشتکاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه کردند ، روزنامه‌نویسان چه کردند ، روستائیان چه کردند ، ایلها چه کردند ، یکایک از دیده گذرانید و کارهاشان بیاد آورید.


👇

من چون سخنم از افسران می‌بود تنها گریختن آنها را گفتم. ولی آیا استاندارها و فرماندارها و رئیس‌شهربانیها و کلانترها نگریختند؟!. آیا سران اداره‌ها نگریختند؟!. آیا روستاییان براه‌آهن تبریز و تهران نریختند و آهنها و تیرهای آنها را نکندند؟!. آیا ملایان فرصت یافته بکینه‌ی سالهای گذشته بزباندرازیها و بدگوییها برنخاستند؟!. آیا کشاورزان از گشادن راه کربلا بشادمانی برخاسته در چنان هنگام گرفتاری بیست‌ویک‌هزار تن بتهران نریختند و با گرفتن گذرنامه بعراق نشتافتند؟!. آیا روزنامه‌ها نبودند که تا دیروز ستایش از رضاشاه و از شاهپورها و شاهدختهایش را بایای[=وظیفه‌ی] خود می‌شماردند و صد چاپلوسی می‌نمودند و بیکبار بازگشتند و به بد نوشتن پرداختند؟!. آیا نمایندگان نبودند که تا دیروز هر یکی خود را نوکری از رضاشاه می‌شناخت و فروتنی و چاپلوسی بی‌اندازه می‌نمود و اکنون بیکبار رو گردانیده هر یکی با زبان دیگری بدگفتن از او آغاز کردند؟!.»

(کسروی ، افسران ما ، 1323 ص 33 تا 46)

[دنباله‌ی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاکها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمی‌نماید.]


🌸

سرلشگر احمد معینی

(از این نوشتار)
.

📖 حقایق زندگی

🖌 احمد کسروی

🔸 21ـ چرا بجای سود زیان می‌بینیم؟.. (دو از دو)


چند سال پیش به یکی از دانشکده‌ها رفتم با رئیس آن کار داشتم. دیدم از اتاق آوازی شنیده می‌شود دو سه تن باهم مباحثه می‌کنند. چون درآمدم دیدم سه تن از استادانند درباره‌ی یک رساله‌ای گفتگو دارند. چگونگی این بوده که یکی از شاگردان که درسهای خود را بپایان رسانیده رساله‌ای بنام «ختم تحصیل» بعنوان «تأثیر استیلای مغول در ادبیات ایران» تألیف کرده که این گفتگو در پیرامون آنست
.
شاگرد نامبرده چنین عنوان کرده که در زمان مغول ادبیات ایران از یکسو تنزل کرد. زیرا چون خانان مغول قصیده گوش نمی‌کردند دیگر قصیده‌سرایانی همچون انوری و منوچهری از ایران برنخاست. ولی از آنسوی در روزگار مغول چون تصوف پیشرفت بسیاری کرد یک نوع غزل عرفانی در ایران رواج یافت. نیز در زمان مغول یک رشته تشبیهات تازه پیدا شد که پیش از آن شاعران نشناخته بودند. یکی از آنها تشبیه زلف یار به مار بود که در زمان مغول پیدا شد.

این بوده کوتاهشده‌ی مطالب آن رساله. یک جوان پس از سالها درس خواندن چون خواسته نمونه‌ای از دانشهای خود را در یک دفتری گرد آورد و بعنوان «تز» [اصل : تیز. (thesis)] یا «گواهینامه‌ی دانشمندی» باستادان تقدیم کند اینها را نوشته. استادان درباره‌ی آن گفتگو داشتند و یکی از ایشان که شصت سال بیشتر دارد و همه او را می‌شناسند با یک حرارتی سخن رانده چنین می‌گفت : «این اشتباه کرده ، تشبیه زلف بمار پیش از زمان مغول هم بوده چنانکه عبدالواسع جبلی آن را در فلان شعرش آورده». این ایراد را گرفته می‌گفت : «باید خودش بیاید و بگوید باین چه پاسخی دارد».

این داستان بمن بسیار ناگوار آمد و آنچه زشتی این را در چشم من بیشتر گردانید آن بود که داستان مغول یکی از دلگدازترین داستانهای تاریخ ایرانست.

آن آسیبی که مغول به ایران رسانیده تا امروز جبران نشده. از چنان داستان بزرگی چگونه کسی به یک گوشه‌ی بسیار پست و بی‌بهایش چسبد و از اثر آن بادبیات (یا بشعر سرایی) گفتگو کند؟!.

ما اگر از داستان مغول بگفتگو پردازیم باید این نکته را دنبال کنیم که چگونه‌ ایرانیان بآن آسانی زبون مغولان گردیدند؟!.. ایران آن روز چه از حیث بزرگی و پهناوری و چه از حیث انبوهیِ مردم چند برابر ایران کنونی بود ، با اینحال چه علت داشت که سی‌هزار سپاه یَمه و سوتای[دو سردار چنگیز] از آنسر کشور درآمدند و کشتارکنان از اینسر بیرون رفتند؟!.. آیا این درماندگی چه علت داشت؟!.. باید اینها را جستجو کرد و بدست آورد و مایه‌ی عبرت گردانید. تاریخ آیینه‌ی عبرتست. باید از حوادث آن درس زندگانی آموخت. باینهاست که باید پرداخت. گفتگو از اینکه تشبیه زلف بمار در چه زمانی بوده چه سودی تواند داشت؟!..

اینست نمونه‌ای از درسهایی که شاگردان در دبیرستانها و دانشکده‌ها می‌خوانند. پیداست که این درسها نه تنها سودی نمی‌دهد و خرد و فهم جوانان را برشد و نمو وانمی‌دارد زیانهایی نیز بآنها می‌رساند و خردها و فهمشان را از کار می‌اندازد. مَثل اینها مَثل آن کشتزاریست که شما بجای گندم و جو و سیب‌زمینی ، علف‌های هرزه در آن بکارید. نتیجه‌ی این رفتار شما تنها آن نخواهد بود که از سود کشاورزی بی‌بهره گردید و از رنج خود بهره برندارید ، گذشته از این ، یک زیانی هم درمیان خواهد بود و اینکه از نیروی زمین بسیار خواهد کاست. بلکه باید گفت : آن زمین مسموم گردیده دیگر بآسانی درخور کشت گندم و جو نخواهد بود.

جوانان که گرانبهاترین سالهای زندگانی خود را با این چیزهای بیهوده بسر می‌برند از یکسو چون همان چیزها را سرمایه‌ای برای خود می‌پندارند با یک غروری بمیدان زندگانی درمی‌آیند و همچون کسان فریب خورده با همه‌ی تهیدستی خود را توانگر و دارای سرمایه می‌شمارند و در نتیجه‌ی همین غرور تن بآموختن حقایق زندگانی نمی‌دهند. از یکسو نیز چنانکه گفتیم این چیز[ها] مغزهای آنان را فرسوده گردانیده بیکاره می‌سازد.

پس از همه‌ی اینها ، جوانان چون بیرون می‌آیند بیکار نایستاده کتابها تألیف می‌کنند ، گفتارها می‌نویسند ، روزنامه‌ها بنیاد می‌گزارند ، مجله‌ها بچاپ می‌رسانند ، و بدین وسیله همان آموخته‌های خود را با چیزهای دیگری که از اندیشه‌ی خود بآنها افزوده‌اند در بیرون پراکنده می‌گردانند. کوتاه‌سخن آنکه در بیرون دبیرستان و دانشکده نیز یک محیطی مانند آنچه در درون آنها بوده پدید می‌آورند که دیگر راهی برای رهایی از آموخته‌های بیهوده باز نمی‌ماند.

اینست راز آنکه در این پنجاه‌وشش سال از کوششهایی که در راه بنیادگزاردن دبستانها و دبیرستانها و دانشکده‌ها رفته نتیجه‌ی مطلوبه بدست نیامده و آنهمه امیدها مبدل بنومیدی گردیده.

این موضوع بسیار مهم و خود شایسته‌ی آنست که در این باره یک کتاب جداگانه تألیف گردد و من برای آنکه خوانندگان را نرنجانم باین اندازه بس کرده گفتار را بپایان می‌رسانم.

(پرچم روزانه شماره‌های 97 و 98)


🌸

📖 کتاب «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🖌 احمد کسروی

🔸 9ـ در پیرامون کشاورزی (یک از یک)


در شماره‌ی دیروز پرچم شرحی را از تبریز بچاپ رسانیدیم که در آن اظهار بیم از کمی گندم و خواربار در سال آینده نموده و از ما درخواست کرده‌اند که درباره‌ی کشاورزی گفتارهایی نویسیم و توجه دولت را باین موضوع مهم زندگانی جلب کنیم.

این نوشته مرا واداشت که درباره‌ی کشاورزی گفتاری نویسم ولی چون خامه بدست گرفته‌ام خود را در برابر یک موضوع بسیار درهم و دشواری می‌بینم. زیرا کارها همه بهم مربوط است و ما چون می‌خواهیم از اصلاح یک موضوعی سخن رانیم ناگزیر اختلال موضوعهای دیگر بمیان می‌آید.

در همان زمینه‌ی کشاورزی ما هرچه بگوییم «کشاورزی سرچشمه‌ی زندگانیست» ، هرچه تکرار کنیم : «دولت باید باین موضوع توجه کند» ، هر چند یادآوری کنیم : «سال آینده از این باره بیمناکست» از این سخنان هیچ نتیجه نخواهد بود و سختیها با این جمله‌ها آسان نخواهد گردید.

اگر می‌خواهیم نتیجه بگیریم باید ببینیم اختلال از کجا برخاسته و از آنجا آغاز کرده راه اصلاح را باز نماییم.

این یکی از مقاصد بزرگ ماست که کشاورزی اساس زندگانی باشد و بآن بیش از اکنون اهمیت داده شود و بیش از اکنون پرداخته گردد. نیز از مقاصد ماست که دیه‌ها بزرگ گردد و تفاوت میانه‌ی آنها با شهرها هرچه کمتر باشد.

ولی آیا اینها تنها با همین گفتن پیش خواهد رفت؟! تنها با چند جمله به نتیجه خواهد رسید؟ بیگمان نخواهد رسید و باید راهش را پیدا کرد و وسایلش را فراهم گردانید.

همان موضوع بزرگی دیه‌ها بسته بآنست که در هر دیهی پزشکی باشد و داروخانه باز گردد که مردم ناگزیر نباشند برای چاره‌ی دردها بشهر آیند ، بآنست که دبستان و دبیرستان باشد که شاگردان درس خوانند و بیسواد نمانند. بسته بآنست که راههای شوسه کشیده شود و اتومبیلها آمد و شد کنند. بسته بآنست که یک قانون دادگرانه گزارده گردد و کشاورز آنچه می‌کارد در دست خودش بماند ، یک امنیتی باشد که یک مباشر یا یک رئیس پست امنیه بجان و مال مردم چیره نگردد.

پس از همه‌ی اینها باید در شهرها نیز راه زندگانی تغییر یابد و جلو مفتخواری گرفته شود تا هر کس از کار نگریزد و در شهر با مفتخواری زندگی نتواند. بالاخره باید اصلاح شهر و دیه در یکجا صورت گیرد. باید در بسیاری از شئون زندگانی تغییراتی پیش آید تا به نتیجه برسد وگرنه از گفتن و آرزو کردن سودی در دست نباشد و تنها به یک موضوع توجه کردن نتیجه‌ای ندهد.

این نکته‌هاست که در نوشتن گفتار جلو ما را می‌گیرد. می‌بینیم در برابر یک توده‌ای ایستاده‌ایم که فساد و اختلال بهمه‌ی کارهای زندگانی آن راه یافته و نمی‌دانیم بکدام یکی از آنها پردازیم.

در چندی پیش نویسنده‌ای گفتاری فرستاده در این زمینه که در ایران تولید بسیار کم گردیده و تعادل میانه‌ی آن با مصرف از میان رفته. نویسنده‌ی نامبرده پیشنهاد می‌کند که دولت کارکنان فزونی را که در ادارات بسیار است و نیازی به بودن آنها نیست بیرون کند و بفرستد تا در روستاها بکشت و کار پردازند و یا در کارخانه‌ها کارگر باشند.

این سخن گفتنش آسانست و بکار بستنش بسیار مشکل می‌باشد. با حال کنونیِ زندگانی از چه راهی می‌توان چنین چیزی را بانجام رسانید؟! آن کدام کارکنِ اداره است که چنین درخواستی را بپذیرد؟! گرفتم که دولت این پیشنهاد را پذیرفت و کسانی را از ادارات بیرون ریخت ، آیا می‌توان گمان برد که بدستور دولت کار بسته و با خاندان خود بروستاها رفته در آنجا بکشت و کار خواهند پرداخت؟!.. می‌توان گمان برد که کسانی که به نشستن در پشت میز عادت کرده‌اند در کارخانه‌ها در پشت ماشین ایستند و رنج کارگری بخود هموار گردانند؟!.. دیگران را کنار بگزاریم آیا ما خودمان بچنین کاری گردن گزاریم؟!.. خود پیشنهاد کننده حاضر است که پیشگام گردد و به پیشنهاد خود صورت عمل دهد؟!..

همین یک عمل که بسیار ساده بنظر می‌آید بسته بآنست که همه‌ی ترتیبات کنونی بهم خورد و نه تنها طرز کارها دیگر گردیده ، قوانین نیز عوض شود ، اندیشه‌ها نیز تغییر یابد.

خلاصه‌ی این گفته‌ها یک چیز است ، و آن اینکه ما اگر بخواهیم یک زندگانی آسوده و استواری پیدا کنیم باید در همه‌ی رشته‌ها بتکانی پردازیم و هر گروهی در سهم خود برای تغییراتی حاضر باشد. از آنسوی این کار باین زودی و باین آسانی نتواند بود. امروز باید به یک وسائل موقتی تشبث نماییم و یک رشته اصلاحات موقتی را در کارها پدید آوریم.

در همان موضوع کشاورزی ، چنانکه از هر سویِ کشور آگاهی می‌رسد نگرانیهایی برای سال آینده درمیان است و یکی از بیمها برای آینده کمی خواروبار می‌باشد. پیداست که باید هم دولت و هم خود مردم بموضوع توجه کنند و در اندیشه‌ی چاره باشند.


👇

بگمان ما بیش از هر کاری باید بامنیت کوشید. برای برزگران امنیت بیش از هر چیزی ضرور است. چنانکه خبرهای آذربایجان و دیگر جاها نشان می‌دهد در روستاها امنیتی نیست. گذشته از آنکه در بیشتر جاها آشوب پدیدار است اساساً یک بیمی مردم را فراگرفته. در نتیجه‌ی تزلزل اندیشه‌ها و ثابت نبودن وضع کشور و ‌های‌و‌هوی جنگ اروپا که بهمه جا رسیده مردم را نگران و بیمناک گردانیده.

همان داستان سراب که در شماره‌ی دیروزی زیر عنوان «دادخواهی» بچاپ رسانیده‌ایم یک نمونه‌ایست که در دهات آذربایجان چه آشوبهایی درمیانست. این کارها به هر عنوانی که روی دهد معنایی جز آشوب ندارد. اگر چنین باشد که کسانی در روستاها با چنین دستاویزهایی بآدمکشی برخیزند این رشته سر دراز خواهد داشت و سامان و ایمنی از کشور رخت خواهد بست.

اگر خواسته می‌شود یک تغییراتی در وضع مالکیت دیه‌ها پیش آید باید نخست در شهر مورد بحث گردد و رویه‌ی قانون یا مرام بخود گیرد و آنگاه بکار بسته شود. این حال کنونی را جز هرج و مرج نتوان نامید و بیگمان صدمه‌ی بزرگی بکشاورزی خواهد زد.

تا چند ماه پیش آسیب روستاها افراد امنیه بودند که در همه جا چیرگی بجان و دارایی مردم داشته و باعث ویرانی دیه‌ها می‌شدند کنون نیز اینحال پیدا گردیده.

بگمان ما دولت نباید باین موضوع بی‌علاقه باشد و باید از هر راهی که مقتضی است بجلوگیری کوشد. چنانکه در آن نوشته‌ی تبریز یادآوری شده باید در فرستادن نیرو بآذربایجان تسریع بعمل آید وگرنه آشوب روز بروز دامنه پیدا خواهد کرد.

(پرچم روزانه شماره‌ی 25)


🌸

(از این نوشتار)
.