🔶در پیرامون رمان
(بخش پایانی)

کانال : سخن نویسنده از رمان و کتابهای رمانست. در زمانی که هنوز تلویزیون نبوده و رادیو و سینما به اندازه‌ی امروز رواج نداشته ، کتابهای رمان خواننده و هم نویسنده فراوان داشته و بسیاری از مردم از پیر و جوان آلوده‌ی آن بوده‌اند. لیکن باید بدیده داشت امروز که بسیاری از فیلمها و سریالها و نمایشنامه‌های رادیویی را از رمانها می‌سازند این سخنان درباره‌ی آنها نیز راست درمی‌آید.
خوانندگان توانند کتاب «در پیرامون رمان» نوشته‌ی کسروی را برای آگاهی از زیانهای رمان خوانند.

🔶 در پیرامون رمان

(بخش پایانی)

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

✴️ دولت به ما پاسخ دهد
(تکه‌ی هفتم)

🔸من نمی‌خواهم سخن را تا زمینه‌ی روانشناسی كشانم. ولی می‌باید بگویم كه كیش شیعی كه یك بنیادگزاری سیاسی بسیار استادانه‌ای می‌بوده ، پندارهای آن مغز پیروان را چندان پر می‌گرداند كه جای بازی بهیچ چیز دیگر نمی‌گزارد ، و او را از زمان خود بیرون برده به هزاروسیصد سال پیش می‌كشاند. یك شیعی كه در این زمانست و درمیان ماست اگر نیك بجوییم در هزاروسیصد سال پیش است ، در مدینه است ، در كربلاست ، در كوفه است ، در شام است. آنچه در برابر چشمش دِفیله می‌دهد كشاكشهای خلافت و داستان كربلا و جنگهای سلیمان بن صرد و مختار ثقفیست.

🔸راست گفته شده كه اینان مردگان هزاروسیصد ساله‌اند كه سر از گور درآورده به میان مردم درآمده‌اند. راست گفته شده كه اینان بجهان جز از دیده‌ی شیعیگری (از دیده تولی و تبری) نمی‌نگرند.

🔸شما اگر پیش یك شیعی سخن از پیشامدهای این زمان برانید (مثلاً از این جنگ و از نتیجه‌های آن گفتگو كنید) ، لذتی نخواهد برد. ولی اگر بازگردید و سخن از جنگ خیبر و كشته شدن مرحب جهودی و مانند آن برانید خواهید دید چهره‌اش شكفت و با یك لذتی به گفتگو درآمد.

من خودم روزی سخن از بدبختیهای توده‌ی ایران می‌راندم و از چاره گفتگو می‌كردم ناگهان مردی قمی لب باز كرد و چنین گفت : «خدا لعنت كند ، تخم همه‌ی اینها را عمر كاشته». ناچار شدم بگویم : «خدا لعنت به آن اندیشه‌های پست تو كند».

🔸جناب آقای بیات اینها سخنان شاعرانه نیست. نمی‌خواهم با این جمله‌بندیها هنر خود نمایم. می‌خواهم ریشه‌های بدبختی بیست‌ملیون توده را نشان دهم. اینها نكته‌های بسیار ارجداریست. اینها را می‌نویسم و دولت باید بما پاسخ دهد.

🔸چهل سالست در این كشور مشروطه برپا گردیده. در این چهل سال انبوه مردم كه همان شیعیانند نخواسته‌اند معنی آن را بدانند. هنوز هم نمی‌دانند و نمی‌خواهند بدانند. از مشروطه تنها آن می‌دانند كه یك چیز «خلاف شرع» است و باید دشمنش دارند و دشنام دهند و ریشخند كنند و تا توانند بقانونها نافرمانی نمایند.

🔸اینك جنگ با این بزرگی برخاسته و سراسر جهان را بتكان آورده و شیعیان ایران تنها آن فهمیده‌اند كه از پیشامد سود جویند و با گرانفروشی و انبارداری و بی‌پروایی بدستورهای دولت پولهایی اندوزند و دسته دسته بكربلا روند و اگر هم گذرنامه داده نشد از مرز قاچاقی گذرند و آن را كار ثواب دیگری شناسند.

🔸جلو خامه را باز نمی‌گزارم. كیش شیعی با زندگانی دمكراسی نمی‌سازد و نتواند ساخت. اگر آب و آتش باهم توانند ساخت اینها هم توانند ساخت.

🔸راستست ما می‌بینیم دولتهای ما با ملایان نیك ساخته‌اند. در این سه سال دیدیم كه چه پشتیبانیها بملایان می‌نمایند و چه نقشه‌ها برای چیره گردانیدن آنها می‌كشند. دیدیم كه هنگامی كه حاجی‌آقا‌حسین قمی از نجف آهنگ ایران كرد رادیوی ایران تا مرز عراق به پیشواز او رفت و تو گفتی قهرمان لنینگراد را بایران می‌آورد. راهپیمایی او را گام به گام آگاهی داد. دیدیم كه دولت باو رسمیتی داد (رسمیتی كه ما تاكنون معنایش را نفهمیده‌ایم) و پیشنهادهای او را درباره‌ی چادر و چاقچور برسمیت پذیرفت و پاسخ رسمی داد. دیدیم كه پسر آقای حاجی‌سیدابوالحسن برای گردش بایران آمد و آقای ساعد نخست‌وزیر آن زمان بهمه‌ی فرمانداران و استانداران دستور فرستاد كه پذیراییهای بسیار باشكوه ازو كنند كه رونویس نامه‌ها در دست ماست. دیدیم در این سه سال رادیوی ایران یك دستگاه ملایی گردید كه كم‌كم روشان باز شد و پارسال و امسال روضه هم خواندند ، و اگر جلوگیری نشود هرآینه سال آینده نوحه نیز خواهند خواند ، و خانواده‌ها باید در پیرامون رادیوها دایره پدید آورند و بهوای آن سینه كوبند و ترجیعهای نوحه را خوانند.

🔸ولی اینها سازشهای خاینانه‌ایست. اینها سازشهای آن دسته از وزیرانست كه بدخواهی آنان با توده و كشور از پرده بیرون افتاده. اینها جلو ما را نتوانند گرفت. اینها دلهای ما را آسوده نتوانند گردانید.

✴️پیروان كیشها ، دین را بآن معنایی كه ما می‌گوییم نمی‌‌شناسند.

آنان دین را این می‌دانند كه هر كسی بیك خدایی در بالاسر جهان ، و بیك پیغمبری در زیردست او ، و بیك رشته امامانی (یا قدیسانی) در پایینتر از آن ، باور دارد ، و بهشت و دوزخ و ترازو و پل صراط (چنرت) و مانند اینها را بپذیرد ، و در زیست خودش آن پیغمبر و امامان را دوست دارد ، و بزیارت گنبدهاشان رود ، و داستانهای ایشان را فراموش نگردانیده همیشه تازه نگه دارد ، و «با دوستانشان دوست و با دشمنانشان دشمن» باشد.

✴️آنان دین را این می‌دانند و هوده‌ای[نتیجه] كه از این می‌خواهند آبادی آنجهان و رفتن ببهشت است.

✴️می‌‌باید گفت : دین در نزد ایشان «یك ساختمانی در اندیشه» ، و برخی كارهایی بنام «بهشت‌جویی» می‌باشد.

(پرچم نیمه‌ماهه ص274)

🔶 در پیرامون ادبیات

🔸بكساني كه این «رشته گفتارها» را مخالف باورهايشان مي‌يابند يادآوري مي‌كنيم كه به يك بار خواندن بس نكنند. «اينها» همچون ديگر نوشته‌هاي نويسنده از راه جستجو ، و انديشه فراهم آمده. چون مطالب نو و بگوشها ناآشناست مي‌بايد آنها را با انديشه و دقت خواند و در هر موضوعي بداوري خرد بازگشت و فريب هياهو را نخورد.
«نوشته‌ها» خود گويا و رساست. اينست بسخن ديگري نياز نديده خوانندگان را
با یک رشته حقایقی که در جای دیگری نمی‌توان بدست آورد تنها میگزاریم.

کانال پاکدینی

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست دوم : شعر سخنست و سخن بايد از روي نياز باشد
تکه‌ی 6

🔸 آن دانسته‌ايد كه ميرزا علي‌اكبر صابر كه شاعر ملانصرالدين مي‌بوده براي آنكه بي‌مزه بودن غزلهاي فارسي را برساند خود غزلي بتركي سروده كه همان «تشبيهات» شاعران ايراني را درباره‌ی زلف و چشم و ابرو و زَنَخ و بالاي يار در آن گنجانيده وآنگاه همانها را در يك نگاره (نقش) هويدا گردانيده كه بسيار زشت و ناستوده درآمده. شعرهاي او با آن نگاره در روزنامه‌ي ملانصرالدين و در «هوپ هوپ نامه» بچاپ رسيده. ما نيز بارها نگاره را با ترجمه فارسي آن شعرها در پيمان و پرچم چاپ كرده‌ايم. به هر حال آن كار صابر بسيار بجا بوده و خنكي غزلهاي ايراني را نيك رسانيده.
شنيدنيست كه گاهي كساني به صابر و همچنان بما كه شعرها و نگاره‌ی او را چاپ كرده‌ايم ايراد گرفته چنين گفته‌اند : «در تشبيه كه چيزي را ماننده‌ی چيزي مي‌شمارند ، نه اين خواسته مي‌شود كه اين چيز از هر باره آن چيز است. مثلاً ابرو كه مانند شمشير مي‌خوانند ، خواستشان آن نيست كه ابرو راستي را شمشيريست ، بلكه اينست كه تنها در كجي ماننده‌ی شمشير مي‌باشد». بگفته‌ی دانشمندان معاني و بيان : «در هر تشبيهي تنها وجه شبه منظور است» اينها را بارها گفته و نوشته‌اند.
ولي اين ايرادي بشاعر قفقازي يا بما نيست. بلكه ايرادي بخود شاعرانست. آن خود شاعران بوده‌اند كه پيروي از «قواعد معاني و بيان» نكرده‌اند.
شما اگر بشعرهاي شاعران ايران نگريد خواهيد ديد در «تشبيهات» آن چيز را از هر باره اين چيز دانسته‌اند. مثلاً ابرو را براستي شمشير شناخته خود را كشته‌ی آن نشان داده‌اند ، گودي زَنَخ را از هر باره آهويي شناخته شگفتي نموده‌اند كه آهو شكار مي‌كند. در همه‌چيز اين رفتار را نموده‌اند. در اين باره هزار شعر بگواهي توان آورد. ولي من چند شعري را كه گاهي كساني از ياران يادآوري كرده‌اند ياد مي‌كنم :
يوسف شنيده‌اي كه بچاهي اسير شد
اين يوسفيست بر زَنَخ آورده چاه را
*
مژگان يار بر دل زار آن كند كه كرد
تير زره‌شكاف تهمتن بر اشكبوس
*
چشمان و خطت بهمدگر پيوستند
بر قتل منِ دلشده محضر بستند
قاضي تو در اين مسئله فتوا چه دهي
خطيست پريشان و گواهان مستند
***
اشكي ز رُخم برون غلتيده
در گوش كشيده‌اي كه مرواريد است
در اين باره سخن بسيار توان راند. از باستان‌زمان گفته شده بوده : «دل عاشق در تن ديگريست». ما اين سخن را در نوشته‌هاي روميان و يونانيان نيز پيدا مي‌كنيم. معنايش اين بوده كه عاشق خود را بازد و اختياري از خود ندارد. اختيار او در دست معشوقه باشد. از اينجاست كه در فارسي معشوقه را دلبر و عاشق را دلباخته و دلداده گفته‌اند. ولي شعرا پنداشته‌اند كه معشوقه براستي دست بسينه‌ی عاشق خود يازد و دل او را از جايش كنده با خود برد. از اينجا صد گونه «مضمون» بافته و چنان دانسته‌اند كه هنري مي‌نمايند:
گفتم كه دلم هست به پيش تو گرو
دل باز ده آغاز مكن قصه‌ي نو
افشانه هزار دل زِهر حلقه‌ی زلف
گفتا دل خود بجوي بردار و برو
گاهي ديده‌ام شاعري شعري ساخته و چنين گفته : «اي دل اگر دلبر آمد تو را ببرد ، با او نرو ، او قاتل منست». از اين گونه چيزهاي خنك و بيخردانه بسيار است.
اين در بيشتر زبانها هست كه چون از كسي آزار بسيار ديدند گويند : «آدمي را مي‌كشد». درباره‌ی عشق نيز سوزشي كه عاشق از رهگذر بي‌پروايي معشوقه پيدا مي‌كند ، چون بيش از اندازه‌ی ديگر سوزشهاست چنين گويد : «مرا مي‌كشد». (دلبر مرا مي‌كشد). از همينجا دستاويز بدست شاعران افتاده ديگر بيا و هنگامه تماشا كن. صدها «مضمون» ساخته‌اند ، معشوقه را «قاتل» خوانده هميشه در آرزوي كشته شدن بوده‌اند :
وعده‌ی قتلم بفردا آن پري‌پيكر دهد باز مي‌ترسم كه فردا وعده‌ی ديگر دهد
همان سلمان كه گفتم وزير سلطان محمد صفوي مي‌بوده و با همه‌ی كارها و گرفتاريها بغزلگوييهاي ياوه مي‌پرداخته كه كشته گرديده يكي از شعرهايش اينست :
خوبرويان چو سر كشتن سلمان داريد
بهتر آنست كه انديشه‌ي او زود كنيد
در اين باره چندان پافشاري شده كه اگر كسي از بيگانگان فارسي ياد گيرد و اين شعرها را بخواند ولي از چگونگي آگاه نباشد خواهد پنداشت در ايران معشوقه‌ها شمشير بدست گرفته عاشقان خود را مي‌كشته‌اند ، بلكه بسياري از آنان سرهاي بريده‌ی عاششقان را بفتراك اسب خود مي‌بسته‌اند.
اينها همه دليلست كه ايرادي بگفته‌هاي شاعر قفقازي يا بكار او نيست بلكه ايراد بشاعران ايرانست. داستان شاعران در اين باره داستان آن بچه‌ايست كه مادرش گفت : «قربان چشمهاي باداميت بروم» و او چسبيد كه من بادام مي‌خواهم. شاعران همين كار را كرده‌اند.

میرزا علی‌اکبر صابر

یار پنداری شاعران

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 10

🔸 پس از اين زد و خورد سوارگان زمان درازى هيچيك از دو سوى بجنگ برنخاست. زيرا پيشينگويان كه از رهگذر قربانيها پيشينگويى مى‌كنند هم به يونانيان و هم به ايرانيان‌ چنين گفته بودند كه اگر بهجوم نپردازند و در جاى خود بدفاع ايستند فيروزى ازآن ايشان ‌خواهد بود ولى اگر هجوم كردند شكست خواهند ديد. سرانجام ماردونيوس چون ديد آذوقه‌ی سپاه بيش از چند روز بازنمانده از آنسوى يونانيان‌ پياپى فزونتر مى‌گرديدند زيرا كسانى از سر نو بيارى آنان مى‌شتافتند ، از اين جهت دست از شكيبايى برداشته بر آن سر شد كه بار ديگر جنگ را دنبال كند ولى ‌مى‌خواست كه هنگام دميدن آفتاب از رود اسوپوس گذشته و يونانيان را غافلگير ساخته بيك ناگاه بر سر آنان بتازد و اين قصد خود را شبانه بسركردگانى كه زيردست او بودند بازنمود. همان شب هنگام نيم‌شب سوارى نهانى بلشكرگاه يونانيان آمده چون بنزديك پاسبان ‌رسيد چنين گفت كه مى‌خواهد آريستيديس آتنى را ديدار كند و چون آريستيديس خبردار شده بشتاب نزد او آمد. آن سوار چنين گفت : «من الكساندر پادشاه ماكيدونى مى‌باشم و اينكه در چنين هنگامى خود را بخطر سختى ‌انداخته‌ام براى دلبستگى‌ای است كه بشما دارم. من ترسيدم كه هجوم ناگهانى ايرانيان‌ سامان شما را بهم بزند و نتوانيد بدانسان كه مى‌بايد جنگ كنيد. بدانيد كه ماردونيوس فردا جنگ آغاز كرده بهجوم خواهد برخاست و اين نه از آن‌ جهت است كه اميد بپيشرفت خود دارد يا اينكه دليرى او را باين كار برانگيخته است بلكه از كمى آذوقه ناگزير است كه بكوشش برخيزد. با آنكه پيشينگويان او را از هجوم منع كرده‌اند وحى نيز چنين كارى را دستور نمى‌دهد و اينست كه سپاهيان همه نااميد و دلشكسته مى‌باشند ، با اين‌ حال او ناگزير از جنگ كردن ‌است وگرنه به نايابى آذوقه دچار خواهد گرديد.» اين سخنان را گفته از آريستيديس خواستار گرديد كه اين نيكى را فراموش نگرداند ولى بهيچ كس بازنگويد. آريستيديس پاسخ داد كه پنهان كردن آن از پااوسانياس كه سردار همگى است درست ‌نخواهد بود ولى از ديگر كسان پاك پنهان مى‌دارم تا هنگامى كه جنگ بپايان برسد و در آن ‌هنگام اگر يونانيان فيروز درآمده بودند راز را آشكار بايد كرد كه همگى از اين نيكخواهى‌ شما خرسندى نمايند. سپس پادشاه ماكيدونيا بر اسب خود نشسته بازگشت و از آنسوى آريستيديس بچادر پااوسانياس رفته او را از چگونگى آگاه ساخت و او سركردگان را نزد خود خوانده دستور داد كه سپاه را بصف بگزارند.

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست دوم : شعر سخنست و سخن بايد از روي نياز باشد
تکه‌ی 7

🔸 يك چيز ديگر كه مشت شاعران ايران را باز كرد و بيهودگي هنر آنان را نشان داد جنبش مشروطه بود. چنانكه گفتم جنبش مشروطه و آن كوششهاي آزاديخواهان فرصتي بود كه شاعران هنري نمايند و با گفتن شعرهاي ساده و هَناينده1 مردم را بسَهانند2 ولي چنين چيزي ديده نشد و از آغاز مشروطه ما جز چند تكه شعر ستوده نمي‌شناسيم.
اينكه گفته مي‌شد : «شعر زبان احساساتست» دروغ آن درآمد‌. اين گونه شعر زبان سَهِشها (يا احساسات) نيست. بلكه بازيچه‌ي قافيه‌بافي و «مضمون»سازيست. باز در شعرهاي عاميانه مي‌بود كه در تبريز و ديگر جاها كساني سهشهايي نشان مي‌دادند.
يك چيز خنك اين مي‌بود كه كساني از مشروطه سود جسته درميان همان غزلهاي بيمعناي خود تشبيه‌هاي تازه‌اي مي‌آوردند : «در بهارستان روي تو چشم و مژگان و ابرو و دهان شوري دارند ، بر قتل منِ دلشده قانون مي‌گزارند» و اين را «تجدد در ادبيات» مي‌ناميدند.
در اين باره سخن بسيار است و مرا فرصت نيست. نتيجه‌اي كه از اين سخنان مي‌بايد گرفت آنست كه دستگاهي باين بيهودگي و بي‌ارجي را بهايهوي گزارده جوانان را از راه مي‌بردند و در زماني كه بدانشها و هنرها آنهمه نياز هست جوانان را از پرداختن بآنها بازداشته بشعر خواندن و شعر گفتن وامي‌داشتند و چنين خيانت آشكاري را ناسزا نمي‌شمردند.
نمي‌دانم بياد مي‌داريد كه در سال 1313 كه هزاره‌ی فردوسي برپا گرديد و خود سال آخر هايهوي مي‌بود چه اندازه شعرها در روزنامه‌ها و مهنامه‌ها بچاپ مي‌رسيد ، چه انجمنها در تهران و ديگر جاها بنام «انجمن ادبي» برپا مي‌گرديد ، چه گفتارها در روزنامه‌ها نوشته مي‌شد ، چه كتابها پراكنده مي‌گرديد. در زير پاي جوانان دامهاي گوناگون گسترده شده بود.
من آن روزها را فراموش نكرده‌ام. روزنامه‌ها را كه بدست مي‌گرفتم و چشمم بآن شعرها مي‌افتاد و برخي را مي‌خواندم و بتكه‌هاي لوس و بي‌معني برمي‌خوردم اندوه دلم را پر مي‌گردانيد. من كم شعر را بياد سپارم. با اين حال برخي شعرها از آنها بيادم مانده كه شبي كه در انجمن ادبي گفتار راندم براي نمونه آنها را خواندم. اينك براي شما نيز مي‌خوانم :
ليليا شرمت بود تو خفته در آغوش يار
بينوا مجنون بكوه و دشت و هامون دربدر
بيچاره شاعر چنين مي‌پندارد كه ليلي هنوز زنده است و در آغوش يار مي‌خوابد و مجنون نيز زنده است و در كوه و دشت سرگردان مي‌باشد ، و زبان باز كرده به ليلي نكوهش مي‌كند. هزار سال پيش در عربستان داستاني گفته شده كه شايد هم راست نبوده. در ايران تاكنون پنجاه مثنوي بنام آن داستان ساخته شده و هزارها مغز تباه گرديده و هنوز بپايان نرسيده. آيا اين «اظهار احساسات» است يا «مضمون‌بافي» است؟..
گذري كن بسر تربت محمود و ببين
كه چسان بر لب او ذكر اياز است هنوز
داستاني بنام عشقبازي سلطان محمود با اياز نام غلامش گفته شده كه اگر راست بوده كاري بسيار پست بوده ، اين شاعر پس از هزار سال آن را بياد ما مي‌اندازد و مدعيست كه اگر گذري بسر خاك محمود كنيم خواهيم ديد «برلب او ذكر اياز است هنوز». محمود كه استخوانهايش خاك شده شاعر بدبخت او را زنده مي‌پندارد و سخن از لبش مي‌راند. آيا چنين «مضمون» پوچ بيخردانه چه سود تواند داد؟!..
اين شعر چه معني مي‌دارد؟!.. آن كدام مِي است كه اگر كسي جرعه‌اي از آن بنوشد نيكبخت خواهد بود؟!.. چنين كيميايي در كجاست؟!.. من نمی‌دانم از اینهمه ستایش که از باده می‌کنند چه نتیجه‌ای میخواهند؟!.. بسيار نيك ، باده سرخوشي آورد و خورنده را شاد گرداند ولي اين شادي و خوشي بسيار كمست و به هر حال جاي اينهمه ستايشهاي گزافه‌آميز نيست. اينها جز نافهمي شمرده نمي‌شود.
گر قطع كني پاي مرا از سر زانو
با سر بسر راه تو آيم بگدايي
دانسته نيست چرا معشوق مي‌خواسته پاي اين را از سر زانو ببرد. در عاشقي و معشوقي بسر بريدن و پا بریدن چه نياز است؟!.. دانست نيست اين چگونه با سر ، راه خواستي رفت؟!. مگر آدمي سر بزمين و پا بهوا راه تواند رفت؟. دانسته نيست آرزوي گدايي چه مي‌بوده؟!.. بدبخت شاعرك دستش بمضمون ديگري نرسيده و چنين مضموني پست و دلخراش بافته و بشعر كشيده.
درميان خر و آدم شده‌ام گم زانكه
صورت آدمي و سيرت خر داشته‌ام
بدبخت نافهم آبروي خود را فداي مضمون‌سازي و شعربافي كرده. براي آنكه مضمون بافد خود را خر گردانيده. آفرين بشاعر ! آفرين بادبيات ايران !


1ـ هناييدن = تأثير كردن ؛ هناينده = مؤثر ـ و
2ـ سَهانيدن = برانگيختن احساسات ؛ سَهيدن = انگيخته شدن احساسات ؛ سَهِش = احساس ـ و

✴️ دولت به ما پاسخ دهد
(تکه‌ی هشتم)

ما چیزی را كه با صد دلیل دریافته‌ایم نادیده نتوانیم گرفت.

🔸در این كشور یا زندگانی دمكراسی یا كیش شیعی ، یا سررشته‌داری توده یا حكومت ملایان ، یا آن یا این ، هر دو در یكجا نتواند بود.

🔸ایرانیان یا باید شیعه باشند و بآموزاكهای شیعیگری راه روند و مشروطه را رها كنند ، و یا هوادار مشروطه بوده بكیش شیعی (و همچنین بدیگر كیشها) چاره اندیشند.

تا اینجا جای گفتگو نیست. گفتگو در آنست كه كدام یكی را پذیرند و كدام را دور گردانند. ما ـ ما كه دسته‌ی پاكدینان یا آزادگانیم ـ سنجیدیم و با خود اندیشیدیم و باین نتیجه رسیدیم كه باید مشروطه را نگه داریم و كیش شیعی را رها كنیم ، زیرا دیدیم :

🔸كیش شیعی سیاستی در راه بدست آوردن خلافت اسلامی بوده و بنیاد آن بر این گفتگوست كه آیا علی خلیفه بایستی بود یا ابوبكر و عمر و عثمان ، و اكنون كه خلافت بیكبار از میان رفته و جهان اسلام بیكبار بهم خورده دیگر چه جای چنان گفتگوییست و چه جای چنان سیاستیست؟!...

🔸١) كیش شیعی نه تنها با مشروطه یا زندگانی دمكراسی نمی‌سازد با هیچیك از خرد و دانش و تاریخ سازش ندارد و با آن كیش هیچگونه زندگانی سرفرازانه پیش نتوان گرفت ، و ما هیچ عذری نمی‌داریم كه آن را نگاهداریم و ببدبختی خودمان و فرزندانمان تن دردهیم.

🔸٢) ما خود هوادار ، بلكه درفشدار دین می‌باشیم و برآنیم كه جهانیان باید با دین زندگی كنند و این كیش یكسره بآخشیج دینست و صد توهین بخدای جهان دربر می‌دارد.

در این باره سخن بسیار فراوانست و ما در جاهای دیگر نوشته‌ایم. در اینجا بكوتاهی كوشیده نمی‌خواهیم جنابعالی را كه نخست‌وزیر كشورید و كارهای بسیار می‌دارید با سخنان دور و درازی روبرو گردانم.
خواستم آنست كه آنچه ما را با كیش شیعی به نبرد برانگیخته كه بگفته‌ی آقای دشتی «بر ضد آن مذهب چیزها می‌نویسیم و انتشاراتی می‌دهیم» اینهاست. یك اندیشه‌ی بسیار ریشه‌دار و ارجداریست.

بهوس بآن كار برنخاسته‌ایم. رهایی بیست‌ملیون توده را از یك بدبختی بزرگ در آن كار دیده‌ایم. خشنودی خدا را در آن یافته‌ایم. خود را با بیمهای بزرگی روبرو گردانیده جانبازانه بچنان میدانی پا گزارده‌ایم. بارها نشست برپا گردانیده پس از یاد نام پاك خدای جهان و پرداختن به نیایش با او با همدیگر پیمان بسته‌ایم ـ پیمان بسته‌ایم كه با هر گونه گمراهی كه در اینجهانست برزم و نبرد پردازیم و یكی از آنها كیش شیعی را بدیده گرفته‌ایم.

اكنون از دو حال بیرون نیست : ما در اندیشه‌ی خود ، یا راست رفته‌ایم و یا بگمراهی افتاده‌ایم. اگر راست رفته‌ایم پس چه ایرادی بر ماست؟! چه جای گله است؟! اگر گمراه بوده‌ایم دولت بما راه نماید. گام پیش گزارد و گره از رشته‌ی ما بگشاید.

🔸دولت این موضوع را روشن گرداند كه آیا كیش شیعی با مشروطه تواند ساخت؟... گذشته از همه چیز ، آیا در داستان حكومت سازشی میانه‌ی آنها تواند بود؟! آمدیم كه نتواند بود آیا ایرانیان باید مشروطه را رها كنند یا كیش شیعی را؟!

می‌توانستم بگویم كه در این زمینه نیز آقای دشتی بما پاسخ دهد. آقای دشتی كه قد برافراشته و در پارلمانِ دمكراسی پشتیبانی از شیعیگری می‌كند (و بگفته‌ی یكی از یاران درمیان آب آتش می‌پرورد) ، می‌توانستم بگویم كه در این باره‌ها نیز بپاسخ پردازد.
لیكن بهتر است از خود ملایان پاسخ خواسته شود. ایراد بملایان در این زمینه یكی دوتا نیست. می‌باید از آنان پرسید :

🔸١) این دعوی حكومت كه شما می‌كنید دلیلش چیست؟ اگر دلیلش داستان خلافت اسلامیست كه امروز بیكبار از میان رفته و بی‌زمینه گردیده. آن تیره‌های مردم كه بهم پیوسته كشور بزرگ اسلامی را پدید آورده بودند و در زیر سرپرستی خلافت زندگی می‌كردند ، امروز از هم جدا گردیده‌اند و هر تیره‌ای كشور جداگانه‌ای پدید آورده و زندگانی نژادی پیش گرفته. همین ایرانیان امروز بنام ایرانیگری می‌زیند نه بنام مسلمانی. از قانونهای خود پیروی می‌كنند نه از قانونهای اسلام. عراقیان نیز چنینند ، مصریان نیز چنینند ، سوریان نیز چنینند ... پس كشور اسلامی نمانده كه سخن از خلافتش رود.

🔸٢) حكومت را بكدام یكی از شما دهند؟ هزار تن كه حكومت نتوانند كرد. حكومت یا شوریست و در آنحال باید مجلسی برپا گردد ، و یا استبدادیست و در آنحال باید تنها به یك تن سپرده شود. شما كدام یكی را می‌گویید؟

🔸٣) اگر حكومت را بشما سپارند آیا خواهید توانست با «احكام» خود آن را راه برید؟ خواهید توانست با زكات شتر و گاو و گوسفند و سهم امام سپاه آرایید؟ خواهید توانست در چنین زمانی با گماردن «قاضی» و «شُرطه» كشور را ایمن گردانید؟

🔸٤) این دعوی شما با مشروطه سازش نمی‌دارد. آیا چشم می‌دارید كه ایرانیان از آن دست كشند و به حال چهل سال پیش بازگردند؟

🔶 دغلکاری و هوچیگری

(همه‌ی بخشها در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)

یك رشته آموزاكهایی[تعلیمات] هست كه از همه مهمتر و گرانبهاتر است و آن حقایقی است كه دانستنش بهر كس بایاست ، حقایقی است كه معنی جهان و زندگانی را روشن میگرداند و چون تعمیم یابد تغییر مهمی در زیست آدمیان پدید می‌آورد.

✴️ امروز انبوه مردم آن حقایق را نمیدانند و از بودنش هم آگاهی ندارند ، و اینست هیچ نیازی بدانستن حس نمیكنند.

لیكن چنان حقایقی هست و باید پس از این درمیان آموزاكها جایی برای آن باز كنیم.

✴️مثلاً یكی از آن حقایق همان داستان «جان و روان» است كه باید هر كس از زن و مرد آن را بداند تا خود را بشناسد و معنی درست آدمیگری را بدست آورد.

و این نباشد كه آدمیان همچون درندگان بجان هم افتند و همینكه ایراد گرفتیم بگویند : «زندگانی نبرد است» ، یا مردان درسخوانده و دانشوری از دزدی و كلاهبرداری پرهیز ننمایند و در پاسخ خرده‌گیران چنین گویند : «كه گفت دزدی بد است؟! ... اینها عقیده‌ی عوام است».

(پرچم روزانه شماره‌ی 188)

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش یکم
2) آريستيديس‌‌ ـ تکه‌ی 11

🔸 در اينجا هيرودوتس چنين مى‌نويسد كه پااوسانياس با آريستيديس گفتگو كرده چنين ‌خواست كه آتنيان جاى خود را تغيير داده دست راست لشكر را بگيرند تا در برابر خود ايرانيان باشند. چرا كه آنان جنگ ايرانيان را ديده شيوه‌ی كارزار آنان را شناخته‌اند و از اين ‌جهت بهتر مى‌توانند با آنان نبرد نمايند و بر آنان دلير خواهند بود ولى دست چپ را باو واگزارند كه در برابر يونانيان همدست ايران باشد. سركردگان آتن اين پيشنهاد را از پااوسانياس از راه زورگويى دانستند و خوارى خود پنداشتند كه در جايى كه ديگر دسته‌هاى لشكر هر كدام بجاى خود بازمانده تنها اينان از جايى بجايى كشيده شوند كه تو گويى غلامان يا اسيرانى هستند و بايد زبون خواهش و فرمان‌ ديگران باشند و آنان را به برابر نيرومندترين دسته‌هاى دشمن گسيل دارند. ولى آريستيديس مى‌گفت هر دو سوى در اشتباه هستيد. زيرا مگر اندكى پيش از اين نبود كه شما آتنيان بر سر دست چپ با تيگياتيان نبرد مى‌نموديد و مى‌خواستيد جايگاه سختتر بشما داده شود؟ با اين‌ حال كنون كه لاكيدومنيان دست راست را بشما واگزار مى‌نمايند و خود شما را پيشوايان جنگ برمى‌گزينند ديگر چرا ناخرسند باشيد و از اين برترى كه بشما مى‌دهند شادمانى نكنيد؟ وآنگاه اين خود پيشامد نيكى است كه شما با همخاكان خود جنگ نكرده ‌بجاى آنها با آسياييان كه دشمنان طبيعى شما هستند جنگ نماييد. پس از اين سخن آتنيان به چابكى جاى خود را با لاكيدومنيان عوض كردند و در ميان اين‌ تغيير جا بگفتگو پرداخته چنين مى‌گفتند : «مگر اين دشمنان دلهاشان بزرگتر يا ابزارهاشان كارگرتر از آنست كه در جنگ ماراثون ‌بودند؟ مگر جز اينست كه همان رختهاى زردوز و زيبا و در درون آنها مردان زن‌كردار ترسوست؟ از اينسوى ما نيز همان ابزارها و تن‌ها را كه داشتيم داريم جز آنكه در سايه‌ی فيروزيها كه ‌يافته‌ايم اكنون دليرتر گرديده‌ايم. ما همچون ديگران تنها بنام دفاع از كشور جنگ نمى‌كنيم بلكه پاس يادگارهاى فيروزى‌ را كه در سالامين و ماراثون برپا شده نيز مى‌داريم و مى‌خواهيم دانسته شود كه آن نشانها را نه ملتياديس برانگيخته و نه پيشامد بخت ، بلكه دليريهاى آتنيان برانگيخته است.» اين گفتگوها را كرده و بچابكى جاى خود را عوض مى‌كردند. از آنسوى كسانى از مردم ثبيس اين تغيير را در سپاه يونان دريافته به ماردونيوس خبر دادند و او يا از آنكه‌ نمى‌خواست با آتنيان روبرو شود و يا اينكه جنگ با لاكيدومنيان را خواستار بود ايرانيان را بدست ديگر سپاه خود نقل داد و يونانيانى را كه در لشكر او بودند دستور داد كه در برابر آتنيان صف بكشند. اين شگفتتر كه چون پااوسانياس از اين تغيير در لشكر ايرانيان آگاهى ‌يافت بار ديگر او خويشتن بدست راست آمد و از آنسوى ماردونيوس نيز بار ديگر در دست چپ سپاه خود در برابر لاكيدومنيان ايستاد. از اين جهت آن روز بى‌جنگ بپايان‌ رسيد.
سپس يونانيان در شوراى جنگى كه داشتند بدان سر شدند كه لشكرگاه خود را اندكى دورتر ببرند و جايى را پيدا كنند كه بهتر و براى آب دسترس‌تر باشد. زيرا در اين جاى خود چشمه‌هايى ‌را كه بود سوارگان دشمن ويرانه ساخته بودند و آب بسختى پيدا مى‌شد. ولى چون شب فرارسيد و سركردگان بآهنگ رفتن بدان جايگاه روانه شدند سپاهيان چندان آراسته و آماده نبودند كه همگى در يكجا روى براه نهند و اينبود كه‌ همينكه از خندقهاى خود بيرون آمدند روى بسوى شهر پلاتايا نهادند. در آنجا غوغايى ‌پديد آورده هر دسته‌اى بگوشه‌اى پراكنده شدند و برخى از ايشان مى‌خواستند چادرهاى ‌خود را در آنجا بزنند. در اين ميان لاكيدومنيان خواه و ‌ناخواه از ديگران جدا افتاده بودند زيرا آمومفاريتوس1 كه ‌مرد بسيار دلير و جنگجويى بود و از مدتها هميشه با دل سوزان انتظار روز جنگ مى‌كشيد تاكنون بآرزوى خود رسيده بود از آن رفتن يونان دلتنگى نموده و آن را گريختن از جنگ ‌مى‌شمرد. از اين جهت اعتراض كرده مى‌خواست هرگز جاى خود را رها نكند و با همراهان خود در همانجا ايستاده با ماردونيوس جنگ كند. پااوسانياس نزد او آمده گفتگو كرد كه اين تغيير لشكرگاه در نتيجه‌ی رأى شوراى جنگى ‌بوده و يونانيان چنين رأى داده‌اند. ولى آمومفاريتوس سنگ بزرگى را برداشته بجلوى پاى ‌پااوسانياس انداخته گفت : «اين نشانه باشد كه من هرگز از جنگ رو نگردانم و هرگز دربند رأيى كه يك شوراى ‌ترسو داده است نباشم.» پااوسانياس در كار خود درمانده ندانست در چنين هنگامه‌ی سختى چه چاره كند و اينبود كه كسى از دنبال آتنيان كه در راه بودند فرستاده دستور داد بازايستند تا همراه او باشند. بدينسان خود او با بازمانده‌ی سپاه روى به پلاتاى آورد و چشم آن داشت كه آمومفاريتوس‌ نيز جنبش نموده راه بيفتد.


1ـ Amompharetus

🔶 در پیرامون ادبیات
نشست دوم : شعر سخنست و سخن بايد از روي نياز باشد
تکه‌ی 8

🔸 جوانان را از راه برده برانگيخته بودند كه بنشينند و مغزهاي خود فرسايند و چنين سخنان پوچ و بيهوده‌اي را پديد آورند ، چرا كه ادبيات است. شبي كه در انجمن ادبي مي‌بوديم افسر رئيس انجمن گفت : «هزار و سيصد شاعر داريم». من ندانستم تنها تهران را مي‌گفت يا تهران را با شهرستانها. به هر حال اين هزار و سيصد آنها مي‌بودند كه همبستگي با انجمن ادبي مي‌داشتند و شاهزاده افسر آنان را مي‌شناخت. مي‌توان گفت يك هزار و سيصد تاي ديگر در پشت سر آنها مي‌بودند. دو هزار و ششصد تن مي‌بودند كه شب و روز آسوده ننشسته شعر مي‌ساختند. انجمنهاي ادبي در همه‌جا «فعاليت» نشان مي‌داد. بياد مي‌دارم در همدان كه از شهرهاي شاعرخيز ايرانست انجمن ادبي دو تا مي‌بود.
مي‌دانم خواهند گفت : «آنها جواناني مي‌بودند ناپخته ، شعرهاي بد مي‌گفتند». پيرانتان هم مي‌شناسيم. بهتر است چند شعري هم از پيرانتان بياورم :
هركس كه به بر ساده بكف باده ندارد
اسباب نشاط و طرب آماده ندارد
نمي‌دانم مي‌شناختيد «عبرت» نام مردي را كه هفتاد سال با بيكاري و بي‌خانداني و باده‌خواري و بچه‌بازي و ياوه‌بافي گذرانيده و چند سال پيش مرد كه شعرها در مرگش گفتند و گفتارها نوشتند. اين شعرها ازوست كه در روزنامه‌ها چاپ شده بود :
كام دل را يك شب از آن سيمبر خواهم گرفت
وقت پيري عشقبازي را ز سر خواهم گرفت
گر پدر منعم كند از عشق آن زيبا پسر
از پدر دل در هواي آن پسر خواهم گرفت
اينها هم ازوست. اينها هم در روزنامه‌ها بچاپ رسيده بود. با صد رسوايي اين گونه شعرها را روزنامه‌ها چاپ كرده مي‌پراكندند ، ديوان ايرج را با آن رسوايي بيست و پنج هزار نسخه بچاپ مي‌رسانيدند ، اينهمه زشتيها را مي‌كردند و نامش را «ادبيات» مي‌گزاردند.
اين شعرها هم از «قصيده‌ی ماستي» ميرزا حبيب اسپهاني است كه در استانبول زيسته و مرده و شعرهايش در مهنامه‌ی «ارمغان» بچاپ رسيده :
ماليده است بر رخ خويش آن نگار ماست
هر ماستي كه بيند گويد نگار ماست
چون ماست هست رنگ شكوفه سزد سپس
فصل بهار بردمد از شاخسار ماست
آنجا كه هست ماست نیايد بكار دوغ
و آنجا كه هست قيماق نايد بكار ماست
شير و پنير و خامه و قيماق مي‌شود
از دست رنج ماست كشان هر چهار ماست
از ماست بس زنان كه سپيداب بر زنند شايد كه روسفيد شود ز افتخار ماست
شايد شود شكنبه حوران جنتي خيكي كه پروراند پرهيزكار ماست
چهل و دو بيت همه‌اش اين گونه سخنان بي‌معنيست. ببينيد اندازه‌ی نافهمي و درماندگي را : مردي بازرگان در جايي همچون استانبول نشسته و مغز خود فرساييده و اينها را بافته. مردي آنها را خوانده و پسنديده و نسخه برداشته و باداره‌ي «ارمغان» ارمغان گردانيده. مدير ارمغان آنها را پسنديده خوش داشته و بچاپ رسانيده. اينها همه بوده چرا كه شعر است ، چرا كه ادبيات است.
اين هم نمونه‌هايي از شعرهاي پيران. شگفت آنست كه اين ايرادها را كه مي‌گيريم و اين مضمونهاي چرند را كه مي‌بافند بيادشان مي‌آوريم مي‌گويند : «پس چه كار كنيم؟!.. اگر اينها را نگوييم چه بگوييم؟!.». می‌گویم : «هیچی نگویید. مگر ناچارید که بگویید؟!..» بيادم مي‌افتد كه روزي در تبريز با روضه‌خواني گفتگو كرده مي‌گفتم : «اينها كه شما مي‌خوانيد همه دروغست ، افسانه است». گفت : «پس چه بخوانيم؟!. راستش را از كجا بياوريم؟!.» گفتم : «هيچ نخوانيد. كه شما را ناچار گردانيده كه بايد چيزي بخوانيد؟!..».
راستي داستان اينان داستان روضه‌خوانهاست. چنانكه روضه‌خوانها مي‌پندارند كه «تعزيه‌ی امام حسين بايد بود» ، و هيچ نمي‌انديشند كه تعزيه چيست ، آنگاه چرا بايد بود ، بيكباره از اين انديشه‌ها دور مي‌باشند ، اينان نيز همان حال را مي‌دارند و مي‌پندارند كه شعر بايد بود و هيچگاه نمي‌انديشند كه «اينها كه هست شعر نيست ، سخنبازيست ، قافيه‌سازيست».
روزي يكي مي‌گفت : «شما شعرشناس نيستيد. شعرهايي در «تاريخ هجده ساله» نقل كرده‌ايد كه سست است. اینها دارای محسنات شعریست ولی سست است :
هر كسي نقد خود منات نمود
آخر او را منات لات نمود
اي بسا شهسوار فرزين را
بازي اين منات مات نمود
چه حسابيست هر كه داخل شد
فوراً آلاف را مآت نمود
پس مآتش رسيد بر آحاد
و آنگه آحاد هم وفات نمود
اينها داراي محسنات شعريست ولي سست است».

شاهزاده افسر

میرزا حبیب اسپهانی

🔶درباره‌ی تریاك و باده

🔸یك روزی اگر دین بكار دانشها پرداخته آن روز دانشها این جایگاه را نمی‌داشته است. امروز باید آنها را در كار خود آزاد گزاشت. «دین كارش جدا و دانشها كارش جداست».

🔸زیان شاعران ایران كه صد برابر زیان باده است (آری صد برابر) و هر بافهم و خردی تواند آن را دریابد

🔶 درباره‌ی تریاک و باده

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پرچم نیمه‌ماهه)