🔶 گفت و شنید (4)

(بخش پایانی)

🔸از آنسوي اينان از ناآگاهي ، جهان را ازآنِ خود مي‌شمارند و اينست بدلخواه در آن مي‌زيند و از روي هوس و خوي جاني برفتار مي‌پردازند. اينان اگر زماني مي‌انديشيدند كه هر يكي بي‌دلخواه و ناگزير باينجهان مي‌آيند و يك روزي هم بي‌دلخواه و ناچار مي‌روند ، از اين ناآگاهي بيرون مي‌آمدند و رفتار خود را ديگر مي‌گردانيدند.

اينهاست كه ما دين مي‌خوانيم. اينهاست كه دنبال مي‌كنيم. اينهاست كه مي‌گوييم گرانمايه‌ترين چيزي در جهانست. كنون اگر شما ايرادي مي‌داريد بگوييد بشنويم.

🔹گفت : «من بايد نوشته‌هاتان بخوانم ، اگر ايرادي داشتم بگويم. در اينجا تنها يك ايرادي بخاطرم مي‌رسد. مي‌خواهم بدانم اينها بِچه نحو پيش خواهد رفت؟!.»

🔸گفتم : در جهان نيكيها و راستيها چگونه پيش رود؟!.. چهارصد سال پيش اگر كسي گفتي : «زمين بگرد خورشيد مي‌چرخد» بيدینش شمردندي و آزار دريغ نگفتندي. ولي امروز اگر كسي جز آن گويد نادانَش شمارند. روزي بوده كه مشروطه يا سررشته‌داري توده در انديشه‌ی كسي نبوده. ولي امروز در بيشتر كشورها روانست. اينها از چه راه پيش رفته.

در ايران هرچه را بگويي پاسخ دهند : «زور بايد تا پيش رود». ولي چنين نيست. راستيها را بايد گفت و برويش ايستادگي نمود و در راه پيشرفتش كوشيد. آن خود نيرو پديد خواهد آورد.
راستي‌پرستي يكي از گُهري‌ترين[اصلی] خويهاي آدميست و همان پاينداي[ضامن] پيشرفت راستيهاست. ما نيز بايد بكوشيم و اين گفته‌هاي خود را در جهان پراكنده گردانيم تا راه براي خود باز كند.

آري ما از سه چيز ايستادگيهايي خواهيم ديد :
👈1) كيشهاي بيپايي كه در شرق و غرب پراكنده است. ما تباهي اينها را روشن گردانيده‌ايم چنانكه هيچ پاسخي نتوانند و نخواهند توانست. چيزي كه هست صدهزاران كسان از اينها نان مي‌خورند و بهره مي‌برند. از آنسوي پيروان اين كيشها مردان ناپاكيند و اينها را براي خود مايه‌ی دلگرمي (يا بگفته‌ی خودشان نمكزاري[1] ) گرفته‌اند. از اينها گذشته دولتهاي جهانگير اروپا و آسيا [2] براي پيشرفت سياستهاي خود پايداري اينها را مي‌خواهند. اين چند چيز دست بهم داده و مايه‌اي براي ايستادگي اين كيشها در برابر ما مي‌باشد.

👈2) ماديگري كه گفتگويش كرديم. ما بي‌بنيادي آن را با دليلهاي روشن نشان داده‌ايم. ولي چون با هوسها و لگام گسيختگي‌هاي بسياری سازگار است بزودي آن را رها نخواهند ساخت و آن نيز ايستادگيهايي خواهد داشت.

👈3) سياستها و آرمانهايي كه دولتهاي جهانگير براي خود مي‌دارند و ما آنها را نخواهيم پذيرفت. اينها نيز سنگي در برابر ما مي‌باشد.

ولي اين ايستادگيها ما را از راه بازنخواهد داشت. زيرا نيروي راستيها بيشتر از اينست كه پنداشته مي‌شود. امروز ما را آن مي‌بايد كه اينها را در جهان پراكنده گردانيم. آن مي‌بايد كه دست بهم داده در اين راه يك كوشش سختي كنيم. اين كوشش نتيجه‌ی خود را خواهد داد. بويژه با پشتيباني‌ای كه خدا را با ماست.

از آنسوي پيشامدها همه بسود ماست. اين جنگ و اين خونريزي كه امروز در جهانست از يكسو دولتهاي بزرگ را با آرمانهاي آزمندانه خواهد برانداخت و از يكسو مردمان را از گمراهيشان آگاه خواهد گردانيد.[3]

چنانكه گفتم : اين خونريزيها بيش از همه نتيجه‌ی آن لغزشيست كه در فهميدن زندگي دچار گرديده و آن را جز كشاكش و نبرد نپنداشته‌اند. اين جنگ نيك نشان خواهد داد كه آن پندار بيهوده چه نتيجه‌هاي شومي را درپي داشته و همه را از آن بيزار خواهد گردانيد.

(مهنامه‌ی پیمان ، سال هفتم ، شماره‌ی هفتم ، ص 462 ـ 472 ، فروردین‌ماه 1321)

[1] : اشاره باینست که گناه می‌کنند و سپس چنانکه هر چیزی در نمکزار پاک می‌گردد اینان نیز کیش خود را نمکزار گناهانشان گرفته‌اند که بگمان خود با زیارت یا با نمایشهای کیشی از گناه پاک می‌گردند. ـ و
[2] : دولتهای جهانگیر اروپا شناخته می‌باشند ولی از آسیا تنها کشوری که این ویژگی را در آن زمان توانستی داشت ، شوروی بود ـ و
[3] : این پیش بینی جای خود را گرفت و دیده شد که مردم کشورهایی که در دو جنگ بزرگ جهانی از دور یا نزدیک پا در میان داشتند ناچار آسیبهایش را کشیدند و اینبود از آرزوی جنگطلبی بازگردیدند. زیرا هیچ گمان نمی‌کردند ویرانیهای جنگ تا به این اندازه هراسگین باشد. بویژه پس از انداختن دو بمب اتمی در ژاپن این را هر کودنی نیز درمی‌یافت. ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 32

🔸 پهناوري كشور پادشاه تاكسيلس1 را در هندوستان گمان كرده‌اند باندازه پهناوري مصر باشد ولي از جهت داشتن چراگاهها و ميوه‌هاي شيرين بر مصر برتري دارد. خود پادشاه بدانايي مشهور بوده. چنانكه در نخستين ديدار خود با الكساندر باو چنين گفت : «بهر چه ما با هم مي‌جنگيم؟ آيا مقصود شما از اين تاختن بسرزمين ما آنست كه آب و نان ما را كه خردمندان تنها بر سر آن مي‌جنگند از دست ما بربايي؟ اگر مقصود شما آن چيزهاي ديگري باشد كه مردم آنها را توانگري مي‌شمارند در اين حال ببينيم اگر نزد من بيشتر از شماست من مي‌توانم آنچه دارم بشما بدهم. و اگر نزد شما بيشتر است مانعي ندارم كه سپاسگزار پذيرفتن بخشش از شما باشم.»
الكساندر از اين سخن چندان خوشدل گرديد كه دست بگردن او انداخته گفت : «آيا اين سخنان دلنشين شما و رفتار مهرآميزي كه داريد شما را از جنگ بي‌نياز خواهد ساخت؟ نه! شما رهايي نخواهيد يافت تا من جنگي با شما بكنم و بر شما بنمايم كه هر اندازه كه بخشنده باشيد بهتر از من نيستند.» سپس هديه‌هايي ازو پذيرفته و هديه‌هاي بهتري باو داد. نيز پولهاي زريني كه تازه سكه زده شده بود يكهزار تالنت باو پرداخت. پيرمردان از پيرامونيان الكساندر از اين كار ناخشنود بودند ولي الكساندر با آن پول دلهاي بسياري از هنديان را بدست آورد. گروهي از دلاوران هندي در شهرها گرد آمده بنگهداري آنها برخاسته بودند و چندان دلاوري از خود نمودند كه الكساندر را بيم برداشت تا سرانجام بآنان زينهار داده همه را از شمشير گذراند. اين زينهارخواري يك لكه‌اي بر روي كارهاي جنگي اوست كه اگر آن نبود بدانسان كه در آغاز پادشاهيش بود تا انجام پاك و بي‌لكه مي‌ماند. فيلسوفان هند كه بر دشمني او برخاسته و بزرگاني را كه باو پيوسته بودند نكوهش مي‌نمودند و مردم را بنگهداري آزادي خود برمي‌انگيختند چند كس از آن فيلسوفان را گرفته از گلو بياويخت.
الكساندر در نامه‌هاي خود تفصيل جنگ با پوروس2 را شرح داده چنين مي‌گويد : ميان دو سپاه رود هوداسپس3 نهاده بود. در آنسوي رود پوروس فيلهاي خود را به صف نهاده پاسباني گذرگاه آب را مي‌كرد و از لشكرگاه او هميشه هياهو و غوغا بلند بود و اين را براي آن مي‌كردند كه هنديان را براي جنگ بشورانند. مي‌نويسد : ما در يك شب تاريك و پر طوفاني از گذرگاه ديگري رود را گذشته بجزيره‌ی كوچكي درآمديم پيادگان و دسته‌اي از سوارگان توانستند از آب بگذرند. در اين هنگام ناگهان باران بسيار تندي درگرفته رعد غريدن و برق زدن گرفت و ما با آنكه كساني از سپاهيان خود را ديديم كه با برق سوخته و مردند جزيره را از دست نداده بآنسوي رود روانه شديم و باز مي‌گويد : پس از اين طوفان ناگهان آب رود بسيار انبوه و سخت تند گرديده و در كنار خود گودالي پديد آورده آب بيرون ریختن آغاز کرد و سراسر آنجاها را فراگرفت که چون ما بیرون آمديم اما جايي را براي پا گزاردن پيدا نمي‌كرديم و همه‌جا لغزشگاه و باتلاق بود. در اين هنگام بود كه الكساندر اين عبارت را گفت : «اي آتنيان! من براي آنكه شايسته‌ی ستايش شما باشم با چه گزندهايي روبرو مي‌شوم.» اين سخني است كه اونيسكريتوس نگاشته است. باز الكساندر مي‌گويد : سپاهيان چون بگودال رسيدند ، قايقها را رها كرده با زره و ابزارهاي جنگ خود بآب زدند و آب تا سينه‌هاي آنان بالا مي‌آمد. خود من با سواره دو ميل و نيم جلوتر از پياده رفتم كه اگر دشمن حمله‌اي كرد پشتيبان آنها باشم تا پيادگان بتوانند بياري آنان برسند و اين پيش‌بيني بجا بوده زيرا همينكه پيش رفتيم ناگهان هزار سواره و شصت گردونه‌ی زره‌پوش از دشمن كه از لشكرگاه خود جدا شده بودند حمله آوردند و من با آنان جنگيده چهارصد سواره را کشته همه‌ی گردونه‌ها را به يغما گرفتم. خود پوروس چون دريافته بود كه شايد من از آب بگذرم اندكي از سپاه خود را در كنار گزارده بود كه بازمانده‌ی ماكيدونيان را از گذشتن رود بازدارند و خويشتن با انبوه سپاه روي بما آورد. ولي من چون فزوني دشمن را ديدم و بايستي از آسيب فيلها لشكر خود را نگاهدارم لشكر را به دو بخش كرده خودم بدست چپ سپاه دشمن تاخته به كوئنوس4 دستور دادم كه بدست راست بتازد و اين تدبير نتيجه‌ی درستي داد. زيرا دست راست و دست چپ هر دو شكست يافته بسوي دل سپاه فشار آوردند و گرد فيلها فراهم آمده و در آنجا بجنگ تن به تن برخاستند و هنوز ساعت هشتم روز بود كه دشمن پاك زبون گرديد. اين شرحي است كه خود جهانگشا در نگارشهاي خود از اين جنگ داده.

1ـ Taxiles
2ـ Porus
3ـ Hydaspes
4ـ Coenus

گفته‌ایم که ایران یک دوره‌ی زبونی را گذرانیده است و آن دوره‌ایست که با حمله‌ی مغول و پادشاهی آنان در این کشور به پست‌ترین حال رسید. این دوره از ننگ‌آورترین و سیاهترین دوره‌های تاریخ ایران بشمار است. در این دوره پستی خویها و اندیشه‌ها و نیز بیغیرتی و بیخردی به اوج خود رسید. اینست از متنهای آن دوره هم ایرانیان جز ناستوده‌خویی و پست‌اندیشی و کوتاه خردی بهره‌ی دیگری نمی‌برند.
ولی آموزش و پرورش ما در این کشور کسانی را پرورده است که پروایی به این حقیقت ندارند. از دیده‌ی ایشان اینها ادبیات است. هرچه هم نامش ادبیات بود ناچار نیکوست.
شما نیک بیندیشید که آیا دانش‌آموزان ما از این داستان چه خواهند آموخت؟! اگر از کسی توهین شنیدند چه باید کنند؟! اگر حقشان را پایمال کردند چه؟!
آیا شما در جایی دیده‌اید که نافهمان و بیخردان را بدینسان به راه آورند؟! آیا براه می‌آیند و چنانکه این داستان میگوید : از چنین «خلق و خویی»«عاقل میگردند»؟! اگر چنین است این کیفرها و قانونهای جزا و زندانها برای چیست؟!

✴️ دين و دانش ✴️
(گفتاری از پیمان سال پنجم)

بنام پاکْ‌آفریدگار

🔸دیباچه از کانال
(تکه‌ی یکم)

از جنبش وال استریت در آمریکا چند سال می‌گذرد. این جنبش دنباله داشت و به کشورهای اروپایی نیز کشید. جنبندگان خود را ستمدیدگان 99 درصدی خوانده و علت رکود اقتصادی و بیکاری در کشورشان را از یک در صد بانکداران و سرمایه‌داران بزرگی می‌دانستند که تصمیمهای اقتصادی دولت زیر نفوذ ایشان گرفته می‌شود.

بحرانهای اقتصاد سرمایه‌داری از دهها سال پیش آغاز شده و هر چند سالی یک بار نمایان گردیده. یکی از سختترین آنها «بحران بزرگ» بود که از نزدیک سال 1929 آغاز گردید و کمابیش تا آغاز جنگ جهانی دوم بدرازا کشید. در آن بحران تنها در آمریکای 130ملیونی آن روزگار ، یازده‌ملیون تن بیکار بود.

بیست و اند سال پیش از آن بحران ، ایرانیان چشم باز کرده آیین کشورداری اروپاییان را بهتر از خودکامگی پادشاهان قاجار یافته و اینست دل به مشروطه بستند ، هم پیشرفت دانشها و شکوه زندگی اروپایی و نیرومندی دولتهای ایشان و هم بدبختیها و درماندگیهای خود را دیده به جستجوی چاره افتاده و در این جستجو خود را در برابر گزینش بزرگی یافتند : یا زندگی بشیوه‌ی اروپاییان پیش گیرند و در هر زمینه‌ای پیروی از ایشان کرده دست از هرچه با آن ناسازگارست بشویند یا چشم از دانشها و زندگی اروپایی و هرچه از ایشانست بپوشند و به همان شریعت و آیین زندگی خود بسنده کنند.

یک دسته که شریعت را پایبند و جلوگیر مشروطه ، میهن‌خواهی و پیشرفت میدیدند به این نتیجه رسیدند که ایرانیان ناگزیر به پذیرفتن شیوه‌ی زندگی اروپاییان و گرفتن هر چیزی از ایشانند. دسته‌ی دیگر که دانشها و شیوه‌ی زندگی اروپایی را با شریعت و عادات خود ناسازگار یافتند ، بیکبار از هر چیز نوی رو گردانیده بلکه برخی دشمنی نیز دریغ نگفتند. انبوه ملایان از این دسته بودند. دشمنی ایشان با دانشها ، مدرسه‌ها ، اداره‌ها ، دادگستری ، ارتش ملی و نظام وظیفه ، دشمنی با نوآوریها و اختراعات همه نتیجه‌ی چنان باورهایی بود. مثلاً دشمنی با خوردن با قاشق و چنگال ،‌ عینک زدن ، اتومبیل نشستن ، روباز نمودن زنان و رخت اروپایی پوشیدن و زبانهای اروپایی یادگرفتن. بسیاری از واعظان ایران تا دهه‌ی سی خورشیدی از میکروفن در مسجد و تکیه‌ها بهره نمی‌جستند زیرا ساخته‌ی دست «کفار» بود.

کسروی ، فرزند جنبش مشروطه و شیفته‌ی آن ، بیگمان سالهایی را به سنجش باورهای آن دو دسته گذرانده جویای یافتن راه درستی در این زمینه میگردد و چون در هر زمینه‌ای تیزبینی و پژوهشگری ویژه‌ی خود را بکار می‌بندد اینست بی‌آنکه فریفته‌ی زندگی اروپاییان گردد میتواند نیک و بد زندگی ایشان را در‌یابد.

در آن سالها یکی از غوغاهایی که هواداران اروپا برپا کرده بودند هایهوی «تمدن» بود :

«بگفته‌ی اینان اروپا معدن هر نیکی و بهی است و اروپاییان از مرد و زن فرشتگان روی زمینند. سراسر جهان از تمدن بیبهره و این نعمتِ زندگانی خاص اروپاست که باید از آنجا همراه اتومبیل و سینما و تئاتر بدیگر سرزمینها پا بگزارد. هرچه در اروپا هست از قوانین و اخلاق و عادات ، ایرانیان باید بگیرند و بشیوه‌ی اروپاییان حزبهایی نیز ساخته دشمن جان یکدیگر باشند. دیگر چه گویم که این فرومایگان چه‌ها گفته‌اند.
سرانجام سخن بدانجا رسیده که هرچه در اروپاست ستوده و نیکو و هرچه در شرق است نکوهیده و بد. یکی هم پرده از روی مقصود برداشته و بیباکانه گفته : ایرانیان باید از تن و جان و از درون و بیرون اروپایی شوند!» (آیین بخش یکم ، ص54 و 55)

جستجو از حال غربیان و یافتن پاسخ به پرسشهایی که درپی‌اش بود به نوشتن کتاب «آیین» در سالهای2ـ1311 (1933م) انجامید.

کانال : کلیپ بالا از تلویزیون آموزشی کشور می‌باشد و چون نکته‌های سودمندی دربر دارد در اینجا گزاردیم.
ـ اگر پول عامل اصلی استواری زناشویی و سازگاری بود ،‌ چرا آمار طلاق درمیان پولداران بیشتر است؟!
ـ نادانیهای این مردم که گره‌های زندگانی را میکوشند بدست رمالان و جادوگران بگشایند.
ـ در دبیرستان حقایق زندگانی یاد داده نمی‌شود. برای زندگانی تنها فیزیک و شیمی و ریاضی بس نیست.
ـ بدآموزی یک رفتار ناپسند در کانال «آموزش» : بریدن سخن گوینده. (گرچه این رفتار ناپسند در همه‌ی کانالها بیش و کم رواج دارد).
ـ اینکه جوانان خودسر و «همه‌چیز دان» بار آمده‌اند نیز یکی دیگر از عیبهای نظام آموزشی و فرهنگی ماست. نظام آموزشی تنها دبستان و دبیرستان و دانشگاه نیست. هر جایی که مردم از آن چیزهایی یاد میگیرند از جمله کتاب ، رادیو و تلویزیون و منبرها و سخنرانیهای دولتیان و مانند اینها را نیز دربر میگیرد.

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی ششم

شما خوانندگان همين را نيك انديشيد تا نمونه‌اي از نادانيهاي مسلمانان بدست آيد. ببينيد چند نافهمي را با هم آميخته :
1) از هيتلر چون پيشرفتهايي شنيده با يك اميد بيجا و بيپايي از اين راه دور بآن مي‌گرود و او را يك مرد خدایی مي‌پندارد.
2) رواج دين را جز در سايه‌ی زور نمي‌داند و اينست آن را از هيتلر چشم مي‌دارد.
3) در كيش خود كه سراپا گمراهيست كمي[=نقص] سراغ نمي‌دارد و آرزوي رواج آن را در اروپا ميدارد.
4) از دشواريهايي كه دانشها در برابر دين اسلام و ديگر دينها پديد آورده بيكبار ناآگاهست. جوانان مسلمان چون درس مي‌خوانند و از دانشهاي اروپايي آگاه مي‌شوند بيدين مي‌گردند ، و اين آرزومند است كه دانشمندان اروپا به دين اسلام آيند.
5) در همه‌ی كشورهاي اسلامي جنبش پديد آمده و در همه‌ی آنها قانونهاي اسلامي را بكنار گردانيده با زور شورش1 و خونريزي قانونهاي اروپايي و زندگاني اروپاييان را روان گردانيده‌اند ، ولي اين آرزو مي‌كند اروپاييان اسلام و قانونهاي آن را پذيرند و درميان خود بكار بندند.
روز ديگري يكي از ملايان همان سخن را درباره‌ی هيتلر مي‌گفت و همان آرزو را درباره‌ی اسلام از سوي او مي‌نمود. گفتم : شماره‌ی مسلمانان امروز بيشتر است يا در آغاز اسلام بيشتر مي‌بود؟.. گفت : «امروز صد برابر آن زمانست». گفتم : پس با اين حال چه شده كه آن روز كشورگشايي مي‌كردند ولي امروز زبون و زيردست ديگرانند؟!. گفت : «امروز اسلام ضعيف است ديگر». گفتم : چرا ضعيف است؟!. پس چرا مسلمانان آن روز با كمي توانا مي‌بودند و امروز با بيشي ناتوانند؟!. راز اين چيست؟.. از پاسخ درماند. گفتم : شما كه اينها را نمي‌دانيد بهتر است خاموش باشيد و با اين نادانيتان بگفتگو نپردازيد. سپس گفتم : شما اگر راز ناتواني مسلمانان را با همه‌ی بيشتريشان نمي‌دانيد ما مي‌دانيم. آن روز سرچشمه‌ی اسلام صاف مي‌بود و مسلمانان جز باورهاي اسلامي را نمي‌شناختند و بروي آنها استوار مي‌بودند و بآن جانفشانيها مي‌پرداختند و با همه‌ی كمي شماره شهر مي‌گشادند. ولي امروز چشمه‌ی اسلام تيره و گل‌آلود است و باورهاي اسلامي با صدگونه ناداني و گمراهي درهم آميخته و مسلمانان گذشته از سستي باورهاشان از هم پراكنده و پريشانند ، و اين است با همه‌ی بيشي شماره‌شان بهيچ كاري توانا نمي‌باشند و در زير دست ديگران زندگي مي‌كنند.
پس عيب در خود اين اسلام است ، در خود باورها و آموزاكهاست2 . آيا هيتلر باينها چاره خواهد كرد؟!.. آيا اين كاريست كه از دست او برآيد؟!..
اينها را كه گفتم سر پايين انداخت ، و ديگر ننشسته برخاست و رفت. اين هم نمونه‌ی ديگري از نافهمي مسلمانان ، و از نازشي كه آنان بگمراهيهاي خود مي‌دارند. همين نازش ، گذشته از آنكه خود نادانيست اين زيان را درپي مي‌دارد كه مسلمانان گمراهي خود را درنيافته بجستجوي رستگاري نمي‌افتند و به همان نازش ، خواري و زبوني خود را فراموش مي‌كنند.

1ـ شورش [= انقلاب] ، گاهی دیگران این را بغلط در معنی «آشوب» بکار می‌برند. ـ و
2ـ آموزاک (آموز + آک) = مفرد تعلیمات ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 33

🔸 شايد همگي تاريخنگاران اين سخن را نوشته‌اند كه خود پوروس چهار ذراع و يك وجب بلندي داشت و چون بر روي فيل خود كه فيل بس بزرگي بود مي‌نشست از بلندي و تنومندي چنان مي‌نمود كه كسان ديگر بر روي اسب. فيل او در سراسر جنگ هوش شگفتي از خود مي‌نمود و پاسباني شگفتي از پوروس مي‌كرد. زيرا تا هنگامي كه نيرو در تن داشت و مي‌توانست جنگ نمايد دليرانه جنگ كرده هر كه را كه نزديك مي‌شد دور مي‌راند ولي چون زخمهاي فراوان به تن او رسيده و هم ديد كه پياپي تير بسوي او مي‌اندازند در اين هنگام بود كه بآهستگي فروخوابيده با خرطوم خود تيرها را بيرون مي‌كشيد. پوروس چون دستگير افتاد الكساندر ازو پرسيد : چگونه ميخواهي با تو رفتار شود؟ پاسخ داد : پادشاهانه. الكساندر با او رفتار بسيار نيكي كرده او را بدست‌نشاندگي در آن فرمانروايي كه داشت بازگزاشت. وانگاه سرزمينهايي كه از اينسو و آنسو از ديگران گرفته بود همه را باو سپرد که همین سرزمین را گفته‌اند پانزده گونه مردم در آن زندگي داشت و داراي پنج‌هزار شهر بزرگ بود گذشته از ديههاي فراواني كه داشت. هم سرزمين ديگري را كه سه برابر بزرگتر از اين شمرده مي‌شد و بدست آورده بود به فيلپوس كه يكي از دوستانش بود سپرد.
كمي پس از جنگ با پوروس ، بوكيفالوس (اسب اسكندر) مرد. برخي نوشته‌اند اين در نتيجه‌ی زخمهايي بود كه برداشته بود و در ميان معالجه بمرد ولي اونيسكريتوس مي‌نويسد كه مرگ او از فزوني سال و از فرسودگي بود زيرا تا اين هنگام سي سال داشت. الكساندر از مرگ آن چندان غمگين گرديد كه تو گويي يك دوست وفادار نزديكي را از دست داده و شهري در كنار هوداسپس بنياد گزارده بياد آن اسب «بوكيفاليا» نام نهاد. نيز گفته‌اند شهر ديگري را بياد سگي كه همراه آورده بود و بسيار دوست مي‌داشت بنياد نهاده بنام آن پتيراس1 بخواند.
اين جنگ آخر با پوروس چشم ماكيدونيان را ترسانيده و دليري آنان را بانجام رسانيد كه ديگر نتوانستند در هند پيش بروند. زيرا چون ديدند دشمني كه بيش از بيست‌هزار پياده و دوهزار سواره بميدان نياورده بود براي چيرگي بر او آنهمه سختي ديدند ، اينست بخود حق دادند كه الكساندر را از گذشتن رود گانک كه چنانكه بآنان گفته شده بود چهار ميل پهناي آن و چهارصد گز ژرفي آن بوده و در آنسوي سپاهيان بيشماري گرد آمده بانتظار ماكيدونيان نشسته بودند بازدارند. زيرا چنين خبر رسيده بود كه پادشاه گانداريتان2 و پادشاه پرايسيان3 در آنسوي رود انتظار شما را دارند و هشتادهزار سواره و دويست‌هزار پياده و هشت‌هزار گردونه‌ی زره‌پوش و ششهزار فيل جنگي همراه آورده‌اند. هم نبايد پنداشت كه اين خبرها دروغ بوده. زيرا اندروكوتوس4 كه چندي پس از اين در آن سرزمين پادشاهي يافت ، پانصد فيل يك جا به سلوكوس5 هديه فرستاد. نيز او سپاهي از ششهزار تن پديد آورده بر سراسر هند فرمانروا شد. الكساندر نخست از اين ايستادگي سپاهيان سخت برآشفته غمگين گرديد ، چندانكه از چادر خود بيرون نيامده و خود را بروي زمين انداخته بسپاهيان پيام فرستاد كه اگر شما به گذشتن از گانک راضي نشويد من از رنجهاي گذشته‌ی شما هم خرسندي نخواهم نمود. زيرا بازگشتن ما از اينجا خود دليل شكست خواهد بود. و ليكن سپس چون پافشاري دوستان خود را ديد و نيز سپاهيان در برابر چادر او گرد آمده زاريها مي‌نمودند ناگزير شده و با آنان همداستان گرديد. ولي خودداري از اين نكرد كه در آنجاها يادگارهاي دروغ‌آميز و فريبكارانه از خود بگزارد تا در زمانهاي آينده مردم او را و كارهايش را بسيار بزرگتر و باشكوهتر بشناسند. مثلاً زره‌هايي بسيار بزرگتر از آنكه سپاهيان او مي‌پوشيدند و لگام و ابزارهاي ديگر اسب بسيار بزرگتر از آنكه داشتند ساخته در اينجا و آنجا پراكنده نمود. نيز در آنجاها قربانگاهها براي خدايان بنياد نهاد كه هنوز در زمان ما پادشاهان پرايسيان بهنگام گذشتن از رود سر در برابر آنها فرومي‌آورند بدانسان كه رسم يونانيان بوده. آندروكوتوس در آن هنگام پسر بچه‌اي بوده و الكساندر را در آنجا ديده. گفته‌اند بارها مي‌گفته كه الكساندر بسيار اندك مانده بود كه خود را پادشاه همه‌ی آن سرزمينها گرداند. پادشاه آنزمان بسيار خوار و در نزد مردم مبغوض بوده و اين در سايه‌ی بدي زندگاني او بوده است.


1ـ Petiras
2ـ Gandaritan
3ـ Praesian
4ـ Androcattus
5ـ Seleucus

✴️ دين و دانش ✴️

🔸دیباچه از کانال
(تکه‌ی دوم)

کسروی کسی نبود که بفریب آن هیاهوها استقلال اندیشه‌ی خود را از دست دهد. او نیک دریافته بود که در پشت آن شکوه و آرایش دلفریب زندگی اروپایی ، گرفتاریهای ریشه‌داری نهفته :

🔸«در جایی که توانگران سوداگری و سرمایه‌داری را اصل و زندگی مردم را فرع آن بگیرند ، در جایی که ملیون ملیون جوانانِ نیرومند بیکاره و ولگرد باشند و زنان بکارهای مردانه بپردازند ، در جایی که دستور زندگانی این باشد که باید بگرد آوردن پول کوشید و پروای کسی را نکرد و از هیچ کاری بازنایستاد ، از چنین جایی تمدن فرسنگها گریزان است!» (همان ص70)

🔸«این چه برابری است که کسانی غرق کامرانیند و گروه انبوهی از همه‌ی خوشیها بی‌بهره می‌باشند؟! یا چه برادریست که یکی کوشکهای سی طبقه برافراشته و دیگری از بینوایی خانه برچیده و زن و فرزند را بکوچه سَر داده است؟!» (آیین بخش دوم ص 60)

🔸«اما آزمندی ، این پتیاره[=بلا] آتش بر اروپا زده و بیگفتگوست که مایه‌ی نابودی اروپاییان بیش از هر چیز این پتیاره خواهد بود. در جایی که کسانی از ماشین و کارخانه کرورها دارایی می‌اندوزند و پروای برافتادن کرورها خاندانها را ندارند و تا می‌توانند نمی‌گزارند چاره به این درد اندیشیده شود ، در سرزميني كه كساني فروش ابزار جنگ را پيشه‌ی خود ساخته‌اند و پياپي آتش فتنه را دامن ميزنند تا جنگي برخيزد و بازارِ آنان گرمتر گردد ، در چنين جايي خود شگفت است كه سراغ نكوخويي گرفته شود.» (همان ص 76)

پرسشی که پیش می‌آید اینست : درد آزمندی را درمان چیست؟! آیا نه اینست که این «پتیاره» اگر بحال خود بماند هر روز زورآورتر گردد و آزمندان خوی درندگان گیرند؟!
او چنانکه شرح میدهد اینها را بخواست نکوهش از غربیان نمی‌گوید. برای آن میگوید که شرقیان بیدار گردیده ارج خود بدانند و کورکورانه از اروپاییان پیروی نکنند. او این را نیز بازمی‌نماید که خواستش از «اروپا» سراسر غرب است.

🔸«شرقیان هم که دنبال اروپا را گرفته‌اند بزودی گرفتار آن خویها گردیده از مردمی[=تمدن] سخت دور خواهند بود. از اینجاست که باید آموزگارانی برخاسته جهانیان را از این پس رفتن و گراییدن به پستی بازگردانیده براه خرد و مردمی درآرند.» (همان ص 96)

آدمی در زندگانی خود با دو گونه کوشش روبروست. یکی برای چیرگی بر طبیعت و بدست آوردن دربایستهای[مایحتاج] زندگی (نبرد با طبیعت) و دیگری کوشش در برابر همجنسان برای پیش افتادن از ایشان و بهره‌ی بیشتر بردن (نبرد آدمیان با یکدیگر).

نبرد با طبیعت یا همان راه دانش ، هرچه جلوتر رفته بر چیرگی آدمیان و آسودگیشان در کارها افزوده. لیکن نبرد با همجنسان چون با آز و ستم درآمیزد به رنج و تلخی زندگانی انجامد و هرچه افزار کشاکش در دستها بیشتر ، سختی آن نبرد نیز فزونتر. آنچه زندگانی را تلخ میگرداند نه از سختی نبرد با طبیعت بلکه از کشاکشی است که آدمی با همجنسانش دارد.

🔸«كساني اگر نيك انديشند ، بيشتر رنجهاي زندگاني يا گرفتاريهاي جهان ، نتيجه‌ی اين پتياره‌ی نبرد با همجنسان است. اين همه جنگها و ويرانيها از آن برمي‌خيزد ، بينوايي و گرسنگي مليونها و صدمليونها كسان از آن پديد مي‌آيد ، كشاكشها درميان خانواده‌ها از آن سر مي‌زند ، اين دويدنها و كوششهاي روزانه بيش از همه در راه آن مي‌باشد. كوتاه‌تر گويم : اگر رنجهاي زندگي را به صد بخش گردانيم ، نودش از اين پتياره‌ی نبرد آدميان برمي‌خيزد.» (دین و جهان ص 7)

دانشها در این زمینه گرهی را نمی‌تواند بگشاید. بلکه باید گفت در جایی که راه خردمندانه‌ا‌‌ی در زندگی نیست ، دانشها با فراهم آوردن افزارهای بیشتر و کاراتر (که در کشاکشها نیز بکار میرود) خود بسختی آن نبرد می‌افزاید. گواه این سخن جز جنگ و کشتارها در سراسر جهان ، یکی هم «بحرانهای اقتصادی» است. اگر دانشها چنین گره‌هایی را گشادن می‌توانست ، تاکنون می‌بایست جلو جنگها و بحرانها را بگیرد.

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی هفتم

4ـ مسلمانان در برابر هر نيكي و هر رستگاري مي‌ايستند
مسلمانان در سايه‌ی‌ خوشگماني و پشتگرمي‌ای كه بگمراهيهاي خود مي‌دارند در برابر هر نيكي و هر رستگاري مي‌ايستند و دشمني و كارشكني مي‌كنند.
در اين چهل و پنجاه سال ديده شد جنبش مشروطه يا سررشته‌داري توده كه خود نتيجه‌ی پيشرفت جهان و نشان والاتري انديشه‌هاست پديد آمد. چه در ايران و چه در عثماني و چه در ديگر جاها مسلمانان دشمني نمودند و كار را بخونريزي رسانيدند. دبستانها و دانشكده‌ها برپا گرديد ، با آن هم بدخواهي و كارشكني نمودند و صد پستي نشان دادند. اداره‌هاي ثبت اسناد بنياد يافت ، به بدخواهي برخاستند. تاريخ خورشيدي گزارده شد ، گردن نگزاردند و بدشمني پرداختند. از اين گونه چندان است كه به شمردن نيايد.
بدتر از همه رفتار ايشان با جنبش پاكديني1 است : امروز جهان گرفتار مادّيگري2 گرديده كه ريشه‌ی دين و خداپرستي و نيكي و پاكي و آسايش زندگاني و همه چيز را مي‌كند. فلسفه‌ی مادّي كه با ريشه‌هاي ژرفي پديد آمده جهان را جز همين دستگاه سَتَرساي=محسوس مادّي نمي‌شناسد ، بخدا و روان و زندگاني ديگر و خرد كه از پايه‌هاي دين مي‌باشند باوري نمي‌دارد ، آدمي را بپاي جانوران برده نيكي‌پذير نمي‌شمارد ، زندگاني را نبرد و جهان را نبردگاه دانسته به هر كسي دستور مي‌دهد كه جز دربند خوشي خود نباشد ، اين گمراهي كه نيرومندترين و بيم‌آورترين گمراهيست كه جهان بخود ديده و از هر باره با دين و خواست آن ناسازگار است ، ما درفش افراشته با آن مي‌جنگيم و از هر باره پاسخها بآن مي‌دهيم ، و در چنين هنگامي مي‌بينيم مسلمانان بجاي آنكه خشنود باشند و با ما همراهي كنند از در دشمني درمي‌آيند و به هر گونه كارشكني مي‌كوشند. چرا؟!. براي اينكه اين گفته‌هاي ما بنام «اسلام» نيست. براي آنكه جز از باورهاي بيخردانه‌ی ايشانست.
ببينيد : كار يك دين بكجا كشيده است كه پيروان آن با كوششهايي كه در راه برانداختن بيديني مي‌رود نبرد مي‌كنند و بخود سزا مي‌شمارند كه بدشمني و كارشكني پردازند.
شايد بسياري از خوانندگان معني اين گفته‌ها و خواستي را كه از آن درميانست ندانند ، اينست آن را روشنتر مي‌گردانم :
در اروپا چون از دويست و سيصد سال پيش جنبش دانشها پديد آمد ، يكي از نتيجه‌هاي آن شكست دينها گرديد و اين با چند شُوند مي‌بود :
1) ميانه‌ی دانشها با آنچه در كتابهاي ديني درباره‌ی زمين و آسمان و ستاره‌ها و مانند اينها گفته شده ناسازگاري هويدا گرديد.
2) از پيشرفت دانشها فلسفه‌ی مادّي پديد آمد و همگام آنها در همه جا رواج گرفت و اين مادّيگري دشمن روياروي دين و از هر باره آخشيج آن است. اين فلسفه جهان را جز همين دستگاه سَتَرساي مادّي نمي‌شناسد و آدمي را با جانوران به يك رشته كشيده نيكي‌پذير نمي‌داند و زندگاني را جز نبرد زندگان نمي‌شمارد.
3) در نتيجه‌ی رواج دانشها انديشه‌ها پيش رفت و در سايه‌ی افزارهاي نوين ، زندگاني آدميان رنگ ديگر گرفت ، و اينبود دينها پس ماند و آييني كه براي زندگاني مي‌داشتند پس گرديد.
از رويهم‌رفته‌ی اينها آن هوده=نتیجه پديد آمد كه دين شكست خورد و خوار گرديد و انبوه مردمان از آن رو گردانيده به بيديني گراييدند و آنان كه بازماندند (جز از برخي پيره‌زنان و مردان نافهم) سست‌باور و دودل گرديدند. پيشوايان دينها خود را ناتوان يافته در جلو نايستادند. بلكه راه آن را باز گزارده خود را بكنار كشيدند. آشكاره بايد گفت : دين «قاچاق» گرديده. دينداران باين بس كردند كه در اينگوشه و آنگوشه نيمه‌نهاني روز گزارند ، و بصد ايراد كه بكتابهاي ديني ، بلكه به بنياد دين ، گرفته مي‌شود خود را به ناشنيدن زده بپاسخي نپردازند. بآن ناسازگاريها كه با دانشها درميانست ارجي نگزارند.

1ـ بهر شناخت پاکدینی نگاه کنید بکتابهای «ورجاوند بنیاد» ، «راه رستگاری» ، «دین و جهان» ، «کار و پیشه و پول» ـ و
2ـ درباره‌ی مادّیگری نگاه کنید بکتاب «در پیرامون روان» ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 34

🔸 پس از اين كارها الكساندر خواست اقيانوس را هم ديده باشد اينبود دستور داد كشتيهايي ساختند و او در آنها نشسته تماشاكنان رود را مي‌پيمود. ولي اين كشتيراني او پاك بيهوده و بي‌سود نشد. زيرا در چند جا از اينسو يا از آنسو بخشكي درآمده شهرهاي استواری را بگشاد ليكن در محاصره‌ی يك شهري ازآن ماليان كه مردمي از هنديان و بفزوني دليري مشهور بودند خود را بخطر سختي انداخت. بدينسان كه چون شهر را تيرباران كرده جنگجويان شهري را دور راندند خود الكساندر نخستين كسي بود كه از نردبان بالا رفت و همينكه پاي او بديوار رسيد نردبان بشكست و او در آنجا تنها ماند و از سوي ديگر شهربانان از پائين او را به تيرباران گرفتند. در چنين هنگام سختي او خود را نباخته كاري كه كرد اين بود كه از آن بالا جهيده خود را بميان دشمنان انداخت و اين خوشبختي او بود كه بر روي پاهاي خود افتاد و قضا را از درخشندگي زره او شهريان چنين مي‌پنداشتند كه روشنايي از او برميجهد يا خود چيز سراپا روشني ميانه‌ی او و ايشان حايل است و باين پندار ترس گرفته از گرد او پراكنده شدند. ليكن سپس چون دو تن از پاسبانان خاص به الكساندر پيوستند و آن ترس از شهربانان دور شد بجنگ پيش آمده دست بدست نبرد نمودند و سخت مي‌كوشيدند كه او را با نيزه يا شمشير زخمي سازند. الكساندر دليرانه مي‌كوشيد و خود را نگه مي‌داشت تا يكي از شهربانان از دور تيري انداخته و چنان زور نمود كه پيكان از زره گذشته در ميان دنده‌هاي او زير سينه جا گرفت. اين زخم چندان سخت بود كه الكساندر خودداري نتوانسته و خود را پس كشيده زانو بزمين نهاده بايستاد. آن تيرزن چون چنين ديد با شمشير كشيده بر سر او تاخت و خودكار او را مي‌ساخت اگر نبود كه پئوكستيس1 و ليمنائوس2 كه هر دو زخمي بودند خود را بميان انداختند. ليمنائوس نزديك بمرگ بود. ولي پئوكستيس ايستادگي كرده ياري نمود تا الكساندر آن شهربان را بكشت. با اينهمه هنوز او از خطر نرست. زيرا گذشته از زخمهاي ديگر كه برداشته بود ناگهان گرزي بر گردنش زدند كه ديگر خودداري نتوانسته ناگزير شد بديوار تكيه نمايد. ولي باز با دشمنان روبرو ايستاده جلوگيري مي‌كرد تا در اين ميان ماكيدونيان راه پيدا كرده بدرون ريختند و به گردش درآمده او را كه اينزمان پاك هوش خود را باخته بود بچادري فرستادند و در سراسر لشكر شهرت يافت كه او كشته شده. و چون خواستند تير را از تن او درآورند چون تير بس بزرگ و كارگري بوده و در ميان استخوان استوار شده بود در ميان كار از حال رفت و نزديك بمردن بود تا پس از درآمدن تير دوباره بحال خود برگشت. اگرچه خطر گذشت ولي چون سخت ناتوان شده بود تا ديرزماني بيرون نيامده بآسودگي مي‌پرداخت تا روزي آواز ماكيدونيان را در بيرون شنيد كه براي ديدن او گرد آمده بودند و او بيرون آمده قربانيهايي براي خدايان كرده زود بازگشت. در اين گردش دريايي الكساندر در اينسو و آنسوي خشكي يك رشته شهرهاي مهمي را بدست آورد.

1ـ Peucestes
2ـ Limnaems

🔶 گفت و شنید (4)

(همه‌ی بخشها در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پیمان سال هفتم)

✴️ دين و دانش ✴️

🔸دیباچه از کانال
(تکه‌ی سوم ـ پایانی)

🔸«اين حال جهانست كه امروز مليونها مردان و جوانان خون همديگر را مي‌ريزند و دانشها بيش از همه در راه ويراني جهان و نابودي جهانيان بكار ميرود ، و چون اين جنگ فرونشيند ناگزير كشاكش گرسنگان و سيران ، مليونداران و بيچيزان ، كارگران و كارداران ، خواهد درگرفت.» (ورجاوند بنیاد بخش یکم بند 8)

گواههای بسیاری بر درستی این سخنان هست ، برای نمونه همین «جنبش جلیقه زردها» در فرانسه در ماههای اخیر. و این بیگمانست که چنین کشاکشی آخرین آنها نخواهد بود.

امروز دانشها بی‌دیده‌بانیِ[=نظارت] دین میدانداری میکنند و اگر نیک اندیشید همین سرچشمه‌ی گرفتاریهای کنونی جهانست. راستش را بخواهیم امروز جهانیان تاوان بیدینی را می‌پردازند.

ولی درد اینجاست که آنچه امروز بنام دین در جهان هست نه دین بلکه خود بیدینیست. دین آنست که با خرد بسازد و خود راهگشای دانشها بوده آموزاکهایش[تعلیمات] برواج آنها بکوشد.

🔸دانش تنها هنگامی که همگام با دین باشد می‌تواند بحال جهانیان سودمند افتد.

از سوی دیگر ، باید کوشش جدایی برای شناسانیدن معنی دین رود تا کیشها (یا کوره‌راههای پرزیان امروزی) از شاهراه دین بازشناخته شده و این مقدمه‌ای به برافتادنشان گردد.

حال امروز «جهان صنعتی» ، کشورهایی که دعوی جهانداری دارند ، خود گویای گرفتاری ایشان و بن‌بستی است که اقتصاد سرمایه‌داری هر چندگاه یک بار با آن روبروست.

🔸«راستی اینست که اروپا در تنگنایی گیرکرده که نه راه پیش دارد و نه راه پس ... چه از یکسوی این بار سنگین که اروپا بدوش دارد همه میدانند که بمنزل نخواهد رسید. تیره‌روزی ملیون ملیون بیکاران ، دوتیرگی و دشمنی بیچیزان با توانگران ، کساد بی‌اندازه‌ی بازارها ، فزونی روزافزون ماشینها و کارخانه‌ها ـ اینها گرفتاریهایی است که باید هرچه زودتر علاج شود وگرنه اروپا روزگار بس واژگونی خواهد داشت.» (آیین بخش یکم ، ص39)

بحران امروزی غرب نشانگر عیبهای اقتصاد سرمایه‌داری است. ولی آیا تصحیح آنها آسانست؟! آیا چنین تصحیحی از دست دانشها برمی‌آید؟! آیا آن عیبها خود ریشه در گرفتاری دیگری ندارد؟!
اینکه سرمایه‌داری در راه خود زیانهای جبران ناپذیری به کم‌توانان و ناتوانان میرساند آیا نشان از پیروی آن شیوه‌ی اقتصادی از قانون جنگل ندارد؟!.
آیا این نه از آنروست که آدمیان و حق ایشان از بهره‌مندیها اصل نیست؟!. اصل ، تولید و بازرگانی و اینگونه زمینه‌هاست. اینها نیز از آن روست که راه خردمندانه‌ای برای زیستن پیش پای جهانیان نبوده.

اینست باید گفت پیشگامان جنبشهایی مانند وال استریت اگر می‌خواهند از کوششهای خود نتیجه‌ی درستی بگیرند باید ریشه‌ی گرفتاریهای خود را نه تنها در کج‌پایگی سرمایه‌داری ، بلکه در همان حال در بیدینی هم بدیده گیرند. این خود جستار دامنه‌داریست و نوشتار زیر بیک رُویه‌ی[صورت] آن که همبستگی دین و دانش است می‌پردازد.

در پایان پیشگفتار این نکته درخور یادآوریست که نام دین در دوره‌ی رضاشاه چندان خوار گردیده بود که برخی ملایان نیز دم از بیدینی یا بیپروایی به دین می‌زدند. راشد ، ‌واعظی که سالهای دراز در رادیوی رژیم محمدرضاشاه سخنرانی داشت ، یک نمونه‌ای از آن کسان پرشماری بود که در زمان رضاشاه دم از بیدینی می‌زده‌اند.

پیداست در چنان روزگاری سخن از دین راندن ، دشمنان و بدخواهانی را پدید می‌آورْد. با اینهمه کسروی دلیلهای بسیاری داشت که میبایست آن نام را از خواری درآورد و معنی راستش را بازنماید و تفاوتش را با «کیش» شرح دهد تا کوره‌راههایی که بنام دین به گمراه گردانیدن مردمان می‌پردازند شناخته گردند و دکانهاشان یکایک برافتد. [1]

لیکن در این راه با دشواریهایی روبرو بود : یکم اداره‌ی سانسور مطبوعات ، دوم دامنه‌داریِ خود جستار دین ، سوم ناسازگاری‌ای که دانشها و فلسفه‌ی مادی با دینها (یا بهتر بگوییم با کیشها) در آن روزگار پیدا کرده بود و رمش درسخواندگان آن زمان از این نام و سرانجام جدا نبودن معنی کیش و دین که به بدفهمیهایی می‌انجامید (همان رمش و بدفهمیهایی که امروز نیز درمیانست و بیش از همه چهل سال فریبکاری و سودجویی ملایان از نام اسلام و دین ـ تنها در همین مدت حکومتشانـ را باید از انگیزه‌های اصلی آن شمرد).

از اینرو او ناگزیر گردید زمان درازی و با گامهای آهسته به بازنمودن آن معنیها و اینکه خواستش از دین چیست بپردازد. پیداست از یکسو کهنه‌اندیشان با معنی راست دین که ماهنامه‌ی پیمان بازمی‌نمود دشمنی می‌نمودند و از سوی دیگر نواندیشانی که تاب شنیدن نام دین را نداشتند. تنها کسانی به آن سخنان نزدیک آمدند که مغزشان را از تبلیغات ضد دینی مستقل نگاه داشته و خود جویای راستیها بودند.

[1] : این زمینه‌ دامنه‌دارست و خوانندگان میتوانند به نوشته‌های او در این جستار برای مثال کتاب «دین و جهان» بازگردند. ـ و

این نوشتار که از شماره‌ی یازدهم و دوازدهم سال پنجم پیمان (مهر و آبان 1318 برابر با سپتامبر تا نوامبر 1939) آورده می‌شود یکی از گرانمایه‌ترین نوشتارهاست. در اینجا خواننده با همبستگی دین و دانش و زمینه‌های کار هر یک آشنا میگردد. همچنین از این نوشتار کوشش او به روشن گردانیدن معنی دین و ارجمندی دانش و برانداختن اندیشه‌ی کهنه‌پرستان نمایان است.

از فردا آن نوشتار تکه تکه آورده خواهد شد.

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی هشتم

از صد سال باز دينها ـ چه جهوديگري و چه مسيحيگري و چه اسلام و چه ديگر دينها در اين حال مي‌باشند و پيشروان آنها باين خرسندند كه دستگاهي ـ اگرچه با صد خواري و زبوني باشد ـ درميانه برپا ، و گروهي از ساده‌درونان و پيره‌زنان ، و يا از نيرنگبازان و تيره‌دلان كه از دين سود مي‌بردند رو بآنان مي‌دارند.

اگر شما جستجو كنيد در اروپا بيشتر كشيشان ، و در آسيا بيشتر ملايان ، چون همان كتابهاي مادّيگري را خوانده و يا گفته‌هاي مادّيان را شنيده‌اند خود بيدين و يا سست‌باورند. كشيشان و ملايان و حاخامان و ديگران با آنكه مي‌دانند كه دانشهاي نوين با باورهاي ديني آنان ناسازگار مي‌باشد ، و جوانان كه درس بخوانند سست‌باور ، بلكه بيدين خواهند گرديد ، با اين حال چون قاچاق و زبونند پسران و دختران خود را بدبستانها و دانشكده‌ها براي خواندن آن دانشها مي‌فرستند.

در اروپا نيتچه و باخنر و ديگر درفشداران بيديني برخاسته‌اند و آنهمه كتابها در مادّيگري و بيديني نوشته‌اند ، تاكنون پاسخي از سوي كشيشان ـ پاسخي كه ارزش دانشي دارد و درخور پذيرفتن باشد ، داده نشده. در آسيا ، در مصر ، شِبلي و سلامه موسا و ديگران آنهمه كتابها بچاپ رسانيدند و تيشه‌ها بريشه‌ی خداشناسي و دينداري زدند ، علماي جامع اَزهَر و ملايان نجف جز اين نتوانستند كه خود را به ناشنيدن زنند و تنها دربند نگهداري دستگاه خود باشند.

همان جامع اَزهَر ، و همان نجف و كربلا كه كانونهاي ديني بشمارند ، اگر يك شاگرد دبيرستاني به يكي از آنجاها رود و با علما و ملايان بگفتگو پردازد هر ايرادي گيرد و هر پرسشي كند پاسخي نخواهد شنيد. اينست معني آنچه مي‌گويم : دينها قاچاق گرديده.

كار خواري و بي‌ارجي دينها بجايي رسيده بود كه يك دسته از نيكخواهان جهان ، از كارل ماركس و ديگران ، آنها را بزيان جهان شمارده يكي از باياهاي[=وظایف] خود را نبرد با آنها شناخته بودند. در انديشه‌ی اين نيكخواهان دينها يادگار دوره‌هاي ناداني آدميان و خود دنباله‌ی بت‌پرستيها و پندارپرستيهاست. در انديشه‌ی آنان برانگيختگان مردان فريبكاري مي‌بوده‌اند كه از ناداني مردمان سود جسته يك رشته پندارهايي را بآنان ياد داده‌اند. اينان يكي از دليلها بسخن خود اين را شمارده‌اند كه در اين زمان كه روزگار دانش است ديگر كسي برنمي‌خيزد و نمي‌تواند برخاست ، ديگر كسي نامي از خدا و از دست داشتن او در كارهاي جهان نمي‌تواند برد.

بارها گفتارها نوشته مي‌شد در اين زمينه كه دين و دانش قرنها با هم در نبرد مي‌بودند و سرانجام دانش فيروز درآمد و هماورد خود را بيكباره از ميان برد.

در همين ايران گفتارها نوشته مي‌شد درباره‌ی آنكه اروپا جايگاه دانش و خرد است ولي از آسيا هميشه «دين و خرافات و اوهام» برخيزد. نام دين چندان خوار شده بود كه كساني براي آنكه نافهم شمرده نشوند ، بيديني از خود بآشكار مي‌آوردند. جدايي و ناسازگاري درميانه‌ی دين با دانشها تا اندازه‌اي مي‌بود كه كسي را گمان اينكه «دين با دانش همدوش است و هر دو يك نتيجه را دنبال مي‌كنند» در دل نمي‌بود.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 35

🔸 هم در اين گردش او بود كه ده تن از فيلسوفان هندي را دستگير كرد ، زيرا آنان مردم را بر وي شورانيده كار را بر ماكيدونيان سخت مي‌گردانيدند. اينان را «گومنوسوفي» مي‌ناميدند شهرت ايشان در پاسخ كوتاه و پرمغزی بود كه به هر پرسشي بيدرنگ پاسخ مي‌دادند. الكساندر خواست ايشان را بيازمايد بدينسان كه از هر يكي پرسش سختي نمايد و هر يكي كه پاسخ مناسبي ندهد سزاي او كشتن باشد و بزرگترين آنان را بداوري برگزيد.1 از نخستين پرسيد : آيا مردگان بيشترند يا زندگان. پاسخ داد : «زندگان. زيرا آنكه مرده‌اند هيچ نيستند.» از دومي پرسيد : آيا در زمين جانوران بيشتر پديد مي‌آيد يا در دريا؟ پاسخ داد : «در زمين. چرا كه دريا نيز بخشي از زمين مي‌باشد.» پرسش از سومي اين بود : حيله‌گرترين جانوران كدامست؟ او پاسخ داد : «آنكه هنوز مردمان باو دست نيافته‌اند.» از چهارمي پرسيد : اينكه مردم را به شورش برمي‌انگيختي چه دليل بكار مي‌بردي؟ او پاسخ داد : «دليلي جز اين نداشتم كه هر كسي بايد مردانه زيسته وگرنه مردانه بميرد.» از پنجمي پرسيد : آيا شب بزرگتر است يا روز؟ او پاسخ گفت : «سرانجام روز يكروز بزرگتر است.» و چون ديد الكساندر سخن او را درنيافت و قانع نشد گفت : «پرسشهاي شگفتي كه مي‌كني جز در انتظار پاسخهاي شگفت مباش.» سپس از ديگري پرسيد : يك مردي چه كند كه نزد مردم بسيار گرامي باشد؟ او چنين گفت : «نيرومند بوده ولي سهمناك نباشد.» از هفتمي پرسيد : يك مردي چگونه مي‌تواند خدا شود؟ پاسخ داد : «بايد آن كند كه جز از خدا برنمي‌آيد.» هشتمي پاسخ داد : «زندگي نيرومندتر از مرگ مي‌باشد زيرا مي‌تواند بآنهمه بدبختيها شكيبايي كند.» از آخرين چون پرسيد : تا چه اندازه شايسته است كه آدمي زندگي كند؟ پاسخ داد : «تا اندازه‌اي كه مرگ را بيشتر دوست دارد تا زنده ماندن را.» اينزمان الكساندر روي بآن كسي كرد كه او را بداوري برگمارده بودند و فرمان داد كه داوري خود را بنمايد. او چنين گفت : «آنچه من فهميدم هر يكي از اينان بدتر از ديگري پاسخ داد.» الكساندر گفت : «اگر داوري شما اين باشد نخست خود شما كشتني خواهيد بود.» او پاسخ داد : «نه! مگر آن گفته‌ی شما كه هر كه پاسخ بد داد كشته خواهد شد دروغ باشد.» كوتاهسخن : الكساندر به هر كدام بخششي كرده همه را آزاد ساخت.
ولي به فيلسوفان ديگر كه مشهورتر از اينان بودند و هر كدام در گوشه‌اي تنها مي‌زيستند اونيسكريتوس را كه شاگرد ديوگنيس بدانديش2 بود فرستاده از آنان خواستار شد كه نزد او بيايند. كالانوس را گفته‌اند كه با كبر و بي‌پروايي درآمد و باو دستور داد كه نخست لخت شده سپس نزد او بيايد وگرنه هرگز سخني باو نخواهد گفت اگرچه از پيش خود زیوس آمده باشد. ليكن دانداميس او را بنرمي و مهرباني پذيرفته بسخناني كه او از سوگراتيس (سقراط) و پوتاگوراس3 و ديوجنيس نقل مي‌كرد گوش داده گفت اينان بزرگاني‌اند و در هيچ چيزي لغزشي از آنان نمي‌بينم جز در دلبستگي سختي كه بقانون و عادتهاي كشور خود دارند. برخي ديگر گفته‌اند كه دانداميس تنها اين را پرسيد كه براي چه الكساندر رنج كشيده آنهمه راه را تا اينجا آمده است؟ بهرحال كالانوس را هم تكسيليس راضي ساخت كه بديدار الكساندر برود. گفته‌اند كه نام درست او سفينيس4 بوده ولي چون عادت داشت كه پياپي كلمه‌ی «كاله» را كه در هندي بجاي سلام است بكار ببرد از اين جهت يونانيان نام او را كالانوس گزاردند. گفته‌اند او نكته‌ی پرمغز مهمي را درباره‌ی فرمانروايي به الكساندر نشان داد بدينسان كه پوست خشكيده‌ی چروكيده‌ای را بر زمين انداخته از كنار آن راه رفت و به هر كناري كه پاي مي‌گزاشت كنار ديگر از زمين بلند مي‌شد. ولي چون بر ميان پوست پاي گزاشت كناره‌ها نيز بحال خود بودند و بدينسان فهمانيد كه پادشاه بايد در دل پادشاهي خود جايگزين باشد نه اينكه در كنار و گوشه‌ی آن بگردد.


1ـ اين داستان را فردوسي نيز در شاهنامه آورده ولي او مي‌گويد الكساندر همه‌ی پرسشها را از يك تن نمود و چنانكه شعرهاي شاعر را با اين داستان پلوتارخ بسنجيم خواهيم ديد در بسياري از پرسشها و پاسخها تحريف هم رويداده.
2ـ مقصود از بدانديش آنكه بر همه چيز زندگي نكوهش كرده و همه كس را بد مي‌شمارده‌اند.
3ـ Pythagoras
4ـ Sphines