🔶 گفت و شنید (3)

(همه‌ی بخشها در یکجا)

🖌 احمد کسروی

🔷 (گفتاری از پیمان سال هفتم)

🔶 گفت و شنید (4)

(بخش یکم)

يكي از كساني كه مدتها در اروپا درس خوانده بنزد من آمده چنين مي‌گويد :

🔹«من نوشته‌هاي شما را خوانده‌ام. از طرفداري‌‌ای كه از شرق مي‌كنيد بسيار خوشوقتم. ولي جهتي براي طرفداري از دين نفهميدم. دينهايي كه امروز هستند چه تأثيري در زندگاني مردم دارند؟!. شما كه خواهان پيشرفت شرق هستيد بايد هوادار دانش و تمدن باشيد تا ما از اروپاييها عقب نمانيم. اگر مقصودتان از دين يك گونه ارتباط قلبيست كه بيك عالم غيبي باشد اين را هر كس خود تواند داشت. آن را بايد بخود مردم واگزاشت.»

🔸گفتم : شما نوشته‌هاي مرا نخوانده‌ايد. مي‌گوييد خوانده‌ام ولي از سخنانتان پيداست نخوانده‌ايد. شما يك معنايي براي دين در دل مي‌داشتيد و همينكه ديده‌ايد من نام دين مي‌برم همان معني را بپيش چشم آورده و بايراد برخاسته‌ايد. ما اگر نام دين مي‌بريم معني آن را نيز مي‌گوييم. دين باين معني كه فهميده‌ی شماست نه خواست ماست. ما دين اين دستگاههاي كهني را كه درميانست نمي‌گوييم. ما دين را بيك معنايي مي‌گوييم كه بسيار والاتر از انديشه‌هاي اروپاييانست ، بسيار والاتر از دانشها و تمدن است ، يك معناييست كه هر مرد پاكدل باخردي چون بشنود ناگزير است بپذيرد.

🔹گفت : «خواهش مي‌كنم آن معني را براي من شرح كنيد. مقصودم اينست كه امروز در اين حال جهان شما چه چيزهايي بمردم ياد مي‌دهيد و چه راهي بروي جهان باز مي‌كنيد؟»

🔸گفتم : ما بارها دين را معني كرده‌ايم و شما مي‌توانيد با خواندن چند شماره از پيمان بآن معني پي بريد. با اينحال من بار ديگر خواست خود را بازمي‌نمايم. چيزي كه هست ما دين را بآن معني كه مي‌گوييم دامنه‌ی درازي دارد و من نخواهم توانست در يك نشست همه‌ی سخنان خود را بشما بگويم. بايد بيك بخشي از آنها بس كنم.[1]

ما از دين دو چيز مي‌خواهيم : يكي آنكه راستيها دانسته گردد. ديگري اينكه آدميان از روي يك آيين بخردانه زندگي كنند. كوششهاي ما در اين دو زمينه است و معني هر يكي را جداگانه براي شما بازمي‌نمايم :

در زمينه‌ی نخست : امروز بسياري از راستيها در زير پرده مانده كه جهانيان از آن ناآگاهند. شما بدانشها مينازيد. در جايي كه بسيار چيزهاست كه دانشها بآن نرسيده و نمي‌توانستي رسيد. اين بر شما كه سالها در اروپا درس خوانده‌ايد دشوار است ولي جز راستي نيست. ما از ارج دانشها نمي‌كاهيم و بلكه خود هوادار آنها مي‌باشيم ، ليكن مي‌گوييم دانشها جهانيان را از هر باره بي‌نياز نتواند گردانيد. مي‌گوييم : آن آگاهيها كه دانشها بما داده ارجمند است ولي يك رشته داناكهاي[=اطلاعات و معلومات] ارجمندتر از آنها هست كه بايد دين ياد دهد. من در اينجا تنها بدو مثلي بس مي‌كنم :

1) گوهر آدميگري ـ هر آدمي نخست بايد خود را بشناسد ، بايد معني آدميگري را بداند : من چيستم؟.. آيا همين تن و جان سَتَرساي[محسوس] مادّي هستم يا يك نيروي ديگري در من هست؟.. دانشها مي‌گويد : همان تن و جان سترسا هستي و بس. ولي اين خود نه راست است. آدمي تنها تن و جان مادّي نيست و درو يك نيرويي بنام روان هست كه بسيار بزرگتر و گرانمايه‌تر از اين بخش مادّي مي‌باشد.

ما در اين باره گفتارهاي بسياري داريم.[2] مي‌دهم شما آنها را بخوانيد و پس از خواندن و فهميدن و انديشيدن ، من از شما چند پرسشي خواهم كرد :

1ـ آيا اين سخنان راست است يا نه؟.. اگر راست نيست ايرادتان چيست؟.. آيا مي‌توانيد يك ايرادي با دليل بگيريد؟..
2ـ اگر مي‌گوييد راست است ، آيا روانشناسي يا ديگر دانشهاي اروپايي از اين آگاه بوده است؟.. اگر بوده است در كجا و در كدام كتاب توان پيدا كرد؟..
3ـ اگر مي‌گوييد كه روانشناسي و ديگر دانشها از اينها آگاهي نداشته آيا مي‌پذيريد كه در پشت سر دانشها يك رشته راستيهاي گرانبهايي هست؟.. اين پرسشها را از شما خواهم كرد.

تنها در زمينه‌ی روان نيست. درباره‌ی خرد نيز ما يك رشته سخناني مي‌داريم كه دانشها از آنها ناآگاهست. خرد كه داور نيك و بد و شناسنده‌ی سود و زيان ، و خود گرانمايه‌ترين داده‌ی خداست روانشناسي آن را نمي‌شناسد و كانون همه‌ی دريافتها و فهمها را ساختمان مغزي هر كسي مي‌پندارد. ليكن شما اگر نوشته‌هاي مرا در اين باره بخوانيد خواهيد ديد آن سخن بسيار بي‌پاست و خرد خود يك نيروي جداگانه‌اي مي‌باشد.

[1] : برای دریافتن همه‌ی گوشه‌ و کنار معنی دین ، بنگرید بکتاب «ورجاوند بنیاد» ـ و
[2] ک اين گفتار در بسيار جاها آورده شده و خوانندگان كتاب «راه رستگاري» يا گفتارهاي «ما چه ميخواهيم؟» را در شماره‌هاي سال ششم بخوانند. [نیز بنگرید بکتاب «در پیرامون روان»]

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی دوم


ج ـ خرد كه گرانمايه‌ترين داده‌ی خداست بايد هر كسي آن را نيك شناسد و پيروي كند و راستي آنست كه دين براي نيرومند گردانيدن خردهاست ، ولي مسلمانان اين را نمي‌شناسند و ارجي نمي‌گزارند. بلكه چون باورها و كارهاشان بيخردانه است با خرد دشمني مي‌نمايند و از ارج آن مي‌كاهند. بارها ديده‌ايم مي‌آيند و با ما بكشاكش مي‌پردازند كه بهر چه اينهمه به خرد ارج مي‌گزاريم. يا ديده‌ايم مي‌گويند : «عقلها نيز با هم اختلاف دارد».

د ـ برانگيختگي (يا بگفته‌ی آنان پيغمبري) يك پايه از دين و خود يكي از رازهاي سپهر مي‌باشد. اينان معني راست آن را نمي‌شناسند ، و يك رشته پندارهاي بيپايي را در آن زمينه دنبال مي‌كنند. بگمان آنان كسي را كه خدا برگزيد جبرائيل باو نمودار گردد ، و با وي سخن راند ، و از ميانه‌ی او و خدا پرده برخيزد ، و پياپي فرشته‌ها بنزد او در آمد و رفت باشند و آن برانگيخته بايد در نزد مردم «دعوي» كند ، و آنان براي آزمايش ، «نتوانستني» (معجزه) از او طلبند ، و چون توانست «ايمان» آورند. و پس از آن هرچه گفت بپذيرند. اينهاست دانسته‌هاي آنان درباره‌ی برانگيخته كه مي‌بايد گفت : سراپا پوچست.
كتابهاي مسلمانان پر است از داستانهاي نتوانستني كه بنام پاكمرد اسلام نوشته‌اند : ماه را دو نيم گردانيده ، بآسمان براي ديدار خدا رفته ، آفتاب را پس از فرورفتن بازگردانيده ، از ميان انگشتان چشمه روان گردانيده ، با سوسمار سخن گفته.
اگر از يك مسلماني بپرسيد : دليل راستگويي پيغمبر اسلام چه بوده؟ بيدرنگ خواهد گفت : «معجزه نشان داد ، شق‌القمر كرد ، از غيب خبر داد ...» اگر بگوييد كه در قرآن ديده مي‌شود كه از پيغمبر هر زمان معجزه خواسته‌اند ناتواني نموده و آشكاره گفته من نمي‌توانم پس چگونه شما مي‌گوييد معجزه نشان داد؟!. چگونه آنهمه داستانها را در كتابها مي‌نويسيد؟!. در اينجاست كه درماند و هيچ پاسخ نتواند.

ﻫ ـ درباره‌ی آنجهان پندارهاي بسيار پوچي را در مغزهاي خود جا داده‌اند. كسي كه مرد در گور دوباره زنده گردد ، و دو فرشته يكي «نكير» و ديگري «منكر» با گرزهاي آتشيني بدست بسر او آيند و پرسشهايي با زبان عربي كنند : «من ربك؟. من نبيك؟.» كه بايد به هر پرسش پاسخ دهد ، وگرنه گرزهاي آتشين بسرش فرود خواهد آمد. كسي كه گناهكار است گور او را خواهد فشرد. روز رستاخيز همگي از گور خواهند برخاست و در يك بياباني گرد خواهند آمد ، خدا بروي كرسي خواهد نشست ، پيغمبران از اينسو و آنسو صف خواهند كشيد. گناه و صواب هر كس در ترازو كشيده خواهد شد ، پيغمبران هر يكي به «امت» خود ميانجي خواهد بود ، سپس از روي پل باريك و برنده‌ی «صراط» گذشته يك دسته به بهشت خواهند رفت و يك دسته بدوزخ خواهند افتاد.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 29

🔸 در اين ميان الكساندر روي به كسينودوخوس پاردي1 و آرتميوس كلفوني2 كرده از آنان پرسيد : آيا چنين نيست كه يونانيان در برابر ماكيدونيان خود را چنان مي‌گرفتند كه مردان نيمه‌خدا در برابر جانوران درنده‌ی بيابان؟. با همه‌ی اين كليتوس دست برنداشته مي‌گفت : اگر الكساندر عذري دارد بگويد وگرنه براي چيست كه او كساني را كه آزاد زاييده شده‌اند و هميشه انديشه‌ی خود را با آزادي بر زبان مي‌آوردند براي شام خوردن با خويش دعوت نموده؟ می‌گفت : براي او چه بهتر بود كه با ايرانيان و با بردگان گفتگو و نشست و برخاست نمايد كه بآرزوي دل كردن پيش كمربند ايراني و جبه‌ی سفيد او كج مي‌كنند. از اين جمله‌ها الكساندر آتشين گرديده ديگر خودداري نتوانسته بپا خاست و يكي از سيبهايي را كه روي ميز بود برداشته باو پرتاب كرد. سپس پي شمشير برمي‌گشت كه آريستوفانيس پاسبان خاص او و ديگران وي را گرفته جلوگيري كردند. ولي او از دست ايشان رها شده بآواز بلند با زبان ماكيدوني پاسبان خاص را صدا كرد و اين خود دليل بود كه حالش سخت بهم خورده سپس طبل‌زن را صدا كرده دستور داد كه آواز طبل را بلند كند و چون ديد فرمان نمي‌برد مشت سختي باو زد. اگرچه سپس اين نافرماني او را پسنديد. زيرا اگر طبل مي‌زد در آن هنگام شب ناگهان لشكر بهم برآمده شورش پديد مي‌آمد. با اين آشفتگي كليتوس هنوز سر فروتني نداشت. با سختي بسيار او را از اتاق بيرون كردند. ولي بيدرنگ از در ديگري بازگشته و بيباك و بي‌پروا بخواندن اين شعر ايورپيديس آغاز كرد :
آخ! در يونان چه سامانهاي زشتي نمايان گرديده!
الكساندر ديگر تاب نياورده نيزه‌ی يكي از سپاهيان را گرفته بسوي او دويد و همينكه كليتوس پرده‌ی در را بلند كرد ناگهان الكساندر نيزه را به تن او فرو برد ، كليتوس فرياد دلخراشي درآورده برافتاد و ناليدن آغاز كرد. از اين ناله‌ی او خشم الكساندر فرونشسته و چون برگشته همه‌ی پيرامونيان خود را ديد كه خاموش و حيرت‌زده ايستاده‌اند چنان شرمنده گرديد كه نيزه از تن مرده درآورده خواست بگلوي خود فرو ببرد ، ولي پاسبانان جلوگيري كرده نيزه را از دست او درآوردند و با زور او را كشيده به اتاق خود بردند كه همه‌ي آن شب را با روز فرداي آن جز گريه و ناله كاري نداشت و آههايي پياپي مي‌كشيد. دوستانش از حال او نگران شده به اتاقش درآمدند ولي او بكسي اعتنا نداشت تا آريستاندر خواب او را كه چندي پيش درباره‌ی كليتوس ديده بود يادآوري كرده چنين گفت كه همه‌ی اينها خواست خدايان و سرنوشت آدميان است. با اين سخن اندكي آرامَش گردانيد.3


1ـ Xenodochus از مردم ‌Pard
2ـ Artemius از مردم ‌Colophon كلفون شهري يوناني در آسياي كوچك بوده.
3ـ از اينجا اندكي انداخته شده.

✴️ گواهی پاکدلانه

🔸بسا گمشدگان كه با راهنمایی پرچم به آمیغها راه یافته‌اند

من یكی از دهاتیهای بخش ارونق تبریز (دیزج خلیلی) و از یك خانواده‌ی ملایی می‌باشم ولی شغل كنونی‌مان كشاورزی می‌باشد. از زمان دانش‌آموزی یكی از خوانندگان كتابهای رمان و شعر بودم. آنان كه با كشاورزی سرو كار دارند میدانند كه این كار با افزارهایی كه امروزه ما دهاتی‌ها در دسترس داریم چه دشواریها و چه زحمات توانفرسایی دارد با وجود اینهمه زحمات ، شبها را هم به جای آسایش به خواندن رمان و و و میگذراندم.
این كتابها به اندازه‌ای در من اثر كرده بود كه میان آمیغها و پندارها گیج و سرگردان مانده بودم و هرچه درباره‌ی گرفتاریهای امروزی‌مان فكر میكردم چاره‌ای به نظرم نمیرسید به این جهت ریشه‌ی امیدم بریده و فروغ آمیغ از دلم رخت بربسته به جهان و جهانیان بدبین شده بودم.

سپاس خدای را پس از آنكه با پرچم آشنا شده و چند شماره از آن را با اندیشه خواندم مانند تشنه‌ای كه به سرچشمه برسد من نیز به آمیغها رسیدم و معنی دین و دانش و زندگانی در جهان را دانستم. اكنون با یك دلی شاد و خاطر آسوده همان كتابهای خانمان‌برانداز را به یك گوشه‌ی تاریكی انداخته و در انتظار روز فرخنده‌ی جشن كتابسوزان می‌باشم و در خود یک نیرویی حس می‌کنم که به نبرد کردن با خرافات وادارم میکند ـ با اینكه درمیان یك توده‌ی مردمان بیسواد واقع شده‌ام و به انگیزه‌ی همین بیسوادی موانع بزرگی پیش پایمان است.
ولی به یاری آفریدگار و به یاری نیرویی كه به همگان ارزانی داشته (خرد) و این نیرو با راهنمایی پیشوای آزادگان (آقای كسروی) بیش از همه در آزادگان به تكان آمده و روز بروز بر شماره‌ی پاكدلان و پاكدرونان افزوده می‌شود جای شگفت نیست هرچه زودتر این موانع را از میان برداشته و بر مشکلات بزرگتر از این چیره گردیم.
اینست میگویم كسانی كه از پرچم آگاهی ندارند و یا به گفته‌ی یك مشت خائنان فرومایه و پست‌درون گوش داده‌اند ، هزاران فرسنگ از آمیغها دورند و راهی پیدا نتوانند جز پرچم. اینك به سپاس نیكیهایی كه دارنده‌ی پرچم به عالم بشریت بویژه به ایران و ایرانیان نموده‌اند بایای هر ایرانی میهن‌پرست است كه با كوشش و همراهی از زحمات ایشان قدردانی و سپاسگزاری نموده گامی فراتر نهد من نیز به نوبه‌ی خود به این كوشش و همراهی برخاسته‌ام و از خدای پاك فیروزی خواستارم.

شبستر ـ دیزج خلیلی. محمدباقر حسین‌پور

🔶 گفت و شنید (4)

(بخش دوم)

🔸2) معناي جهان ـ اين جهان زيستگاه ماست ، خانه‌ی ماست ، ما خود بخشي از آن جهان مي‌باشيم. هر آدمي بايد اينجهان را بشناسد و معناي آن را تا آنجا كه مي‌توان بفهمد. دانشها در اين باره هم نارساست.

آري دانشهاي نوين در اين باره بسيار پيش رفته ، بسيار كار كرده. من نه اينكه آن پيشرفت را نمي‌شناسم. مي‌شناسم و خود سپاسگزار آن مي‌باشم. آن آگاهيهايي كه دانشمندان ستاره‌شناس درباره‌ی گردش زمين و چگونگي پيوستگي ستارگان بخورشيد و در ديگر زمينه‌ها داده‌اند بسيار گرانبهاست و چشمهاي ما را در شناختن گيتي بيناتر و روشنتر گردانيده. آن نتيجه‌هايي كه از زمين‌شناسي (ژئولوژي) درباره‌ی پيدايش پياپي رستنيها و چهارپايان و آدميان و در ديگر باره‌ها بدست آمده كمك بسياري بفهم آگاهيها كرده. آن دانشهاي بسيار ارجداري كه از فلسفه‌ی داروين درباره‌ی بهمبستگي آفريدگان با يكديگر و چگونگي پيدايش و رويش آنها پديد آمده پربهاترين ياوري را بما كرده. همچنين دانشهاي ديگر كه هر يكي در نوبت خود در زمينه‌ی شناخته گرديدن گيتي يا جهان سودهاي گرانبهايي داده.

اينها را مي‌شناسيم و ارجش مي‌دانيم. ولي در همان حال بايد بگوييم : يك رشته ناآگاهيهايي درميانست. بايد گفت :
👈دانشها تا آنجا كه میدانشان بوده پيش رفته‌اند و مي‌روند. ولي يك ميدان ديگري هست كه ازآنِ دين مي‌باشد.

دانشها در اينجا نيز از يك رشته راستيهايي بدور افتاده‌اند و جهان را جز همين دستگاه سترساي مادّي نمي‌شمارند. آنان اينجهان را يك دستگاه خودكاري مي‌شناسند كه همه چيزش از خودش مي‌باشد و «هستي» را تنها همين مي‌دانند : «مادّه است و نمايشهاي مادّه و چيز ديگري نيست».

شما داستان فلسفه‌ی مادّي را مي‌دانيد. در قرنهاي گذشته دانشمنداني در اروپا برخاستند و اين فلسفه را پيش گرفتند و برواج آن كوشيدند و آنچه بكوششهاي اينان ياوري كرد همان دانشهاي نوين و فلسفه‌ی داروين و مانند آن بود كه همه‌ی اينها با ماديگري همداستان مي‌باشند و بنياد همه‌ی آنها بهمين است.

ما مي‌گوييم اين نه راست است و ناگزيريم اينجهان را جداسر[=مستقل] و جداگانه نشناسيم.

زيرا ما در اينجهان يك سامان و آراستگي آشكاري مي‌بينيم و چون مي‌انديشيم اين سامان و آراستگي از خود اينجهان نتواند بود. در اينجهان بخش داننده‌تر و تواننده‌ترِ باشندگان[=موجودات] ماييم كه آدميان مي‌باشيم و ما خود مي‌بينيم كه در اينجهان رشته بدست ما نيست. مي‌بينيم كه بي‌دلخواه باينجا مي‌آييم و بي‌دلخواه از اينجا مي‌رويم.

مي‌بينيم كه در آن سامان و آراستگي ، ما را دستي نيست ، و چون باشندگان ديگر ـ از چهارپاها و پَراها [1] و خَزاها و درختها و سنگها ـ از ما پايين‌تر مي‌باشند هيچ گماني باينكه آنها دستي دارند نمي‌توانيم برد. پس ناگزيريم بگوييم : اينجهان در هستيش جداسر (مستقل) نيست و در پشت سر آن يك دستگاه ديگري هست.

اين يك چيزي در نهاد آدميست كه درباره‌ی‌ اينجهان بينديشد و چگونگي آن را (تا آنجا كه مي‌تواند) دريابد. ولي اگر آدميان بحال خود باشند راه پندار و انگار را پيش گيرند و گذشته از آنكه براستيها نرسند ، پراكندگي بميانشان افتد. اينست بايد راستيهايي در اين زمينه درميان باشد تا همگي آنها را بپذيرند كه هم بخواست خود رسند و هم پراكنده نباشند.

اگر بگوييد : «از راه دانشها باين راستيها برسيم». خواهيم گفت : دانشها باينها راه ندارد ، و شما مي‌بينيد كه نتوانسته‌اند رسيد ، و چنانكه ديديم همه‌ی آنها نگاهشان برويه‌ی مادّي اينجهان بوده است.

👈دانشها راهشان آزمايش و جستجوست و اين ناگزيريست كه جز برويه‌ی مادّي جهان نپردازند. اين از نارسايي آنها نيست. ما از اين راه نه تنها ايرادي بدانشها نمي‌كنيم همين را براي دانشها بايا[= واجب] مي‌شماريم. ايراد ما بآنست كه گفته شود همه چيز با دانشها بدست مي‌آيد. چنين سخني هيچگاه درست نخواهد بود.

👈آدمي راه دانستنش تنها آزمايش و جستجو نيست. درو يك نيروي ديگري بنام خرد هست ، يك رشته دريافتهايي هست ، كه چيزهايي را نيز با اينها مي‌داند. كار دين با اينهاست.

در اينجا شنونده سخنم را بريده گفت :

🔹«خرد يا عقل كه شما مي‌گوييد در مردم هست. پس خودشان دانستنيها را مي‌دانند و حاجتي بدين نخواهند داشت.»

[1] : پَرا = همیشه پرنده ، خَزا = همیشه خزنده ـ و

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی سوم

و ـ در دين چنانكه مردم خدا را مي‌شناسند بايد آيين او را (درباره‌ی گردانيدن جهان) نيز شناسند. شناختن خدا بي‌شناختن آيين او سودي ندارد. ليكن مسلمانان از آيين خدا ناآگاهند ، و بيشتر باورها و كارهاشان بآخشيج آن آيين مي‌باشد و من اينك مثالهايي را مي‌نويسم :

1) اينجهان از روي يك ساماني مي‌گردد و هر كاري در آن نتيجه‌ی كار ديگري مي‌باشد كه هيچ چيزي بي‌شُوَندبی‌سبب نتواند بود. ليكن مسلمانان هميشه درپي كارهاي بي‌شُوند و بيرون از آيين مي‌باشند.
مثلاً به بيماري با دعا درمان مي‌كنند ، براي پيشوايان خود «معجزه» يا «كرامت» مي‌شمارند ، به بازگشت عيسا ، و پيدايش امام ناپيدا ، و زندگاني جاويد خضر كه همه بيرون از آيين جهان است باور مي‌دارند ، و اگر شما ايرادي گيريد چنين پاسخ دهند : «از قدرت خدا چه بعيد است؟» از گمراهي اين نمي‌دانند كه خدا براي توانايي خود مرزي ، و بهر كارهايش آييني گزارده است : «نه هر چه تواند بود بايد بود».

2) اينجهان هميشه در پيشرفت است. پيشرفت يك بند برجسته‌اي از آيين جهان مي‌باشد و بايد هر زمان نيكيهاي ديگري در آن پيدا شود. ولي مسلمانان وارونه‌ی اين را مي‌شناسند و در نزد آنان گذشته از اكنون و آينده بهتر مي‌بوده. در سايه‌ی همين نافهميست كه بزمان خود ارج نمي‌گزارند و هميشه در انديشه‌ی گذشته مي‌باشند ، و اين يكي از شُوندهاي پس ماندن ايشان مي‌باشد.

3) اين خواست خداست كه هر چندگاه يك بار جنبش خدايي رخ دهد و يك راه رستگاري بروي جهانيان باز گردد و گمراهيها از ميان رود. ليكن مسلمانان آن را با اسلام پايان يافته مي‌شمارند و بيخردانه دست خدا را بسته مي‌دانند. اگر ميليونها سال نيز بگذرد ديگر خدا بجهان نخواهد پرداخت.

4) در حال آنكه درباره‌ی زمان آن باور را مي‌دارند و درباره‌ی جنبشهاي ديني چنين مي‌پندارند ، مي‌بيوسند1 در آخر زمان عيسا از آسمان فرود آيد ، و يا مهدي پيدا شود و جهان ناگهان برنگ ديگري افتد.
آنچه را كه آيين خداست نمي‌شناسند و از پندار خود چنين نادانيها پديد آورده‌اند.
اينها شش رشته گمراهيهاي مسلمانانست. اينها هر يكي گمراهي بزرگ و ريشه‌دار ديگري مي‌باشد. اينها هر يكي بدتر و زيان‌آورتر از پرستش لات و هُبَل است.
اينها نادانيهاييست كه مايه‌ی ويراني جهان و پستي توده‌ها تواند بود. دين كه آدميان نيازمندند براي جلوگيري از اينها و مانند اينهاست.
از آنسوي انبوه مسلمانان باينها گرفتارند. اينها نادانيهاي مشايخ جامع اَزهَر و علماي نجف مي‌باشد. بماند آنكه مردم عامي با گمراهيهاي فراوان ديگري دچارند. بماند آنكه چند رشته بدآموزيها و گمراهيهاي بزرگ ديگري ـ از شيعيگري ، باطنيگري ، صوفيگري ، خراباتيگري ، فلسفه‌ی يونان ، علي‌اللهيگري ، بهائيگري ـ در كشورهاي مسلمانان و درميان ايشان رواج مي‌دارد و هر گروهي يكي از آنها را كيش خود مي‌شناسد. بماند آنكه در سالهاي آخر مادّيگري از اروپا رو بشرق آورده و درميان مسلمانان رواج يافته و امروز انبوه درسخواندگان (از ميان ملايان نيز) بيدين و مادّي مي‌باشند. چيزي كه هست پاره‌اي از آنان آشكاره بيديني نشان مي‌دهند ولي بسياري با همه‌ی بيديني از دين نيز دست برنمي‌دارند و با يك باورهاي سستي دودل و درمانده روزگار مي‌گزارند.

1ـ بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 30

🔸 از كساني كه همراه الكساندر بود كاليسثينیس1 فيلسوف دوست نزديك ارسطو بود. اين مرد رفتاري كه شايسته‌ی يك فيلسوف باشد نموده از پرسش الكساندر همچون ديگران سر باز زد. با زبان هم آشكار و بي‌پرده سخناني را گفت كه بزرگترين و گرانمايه‌ترين ماكيدونيان جز در پرده نمي‌توانستند گفت و بدينسان ماكيدونيان و خود الكساندر را از آلودگي زشتي رها گردانيد. چيزي كه هست او خود را نابود ساخت زيرا به تندروي پرداخت و همانا سخني را كه مي‌گفت و بايستي استنادش به دليل باشد مي‌خواست با زور بگردن الكساندر بگزارد. خاريس مي‌نويسد در يك بزمي چون الكساندر باده نوشيد و نوبت به پيرامونيان رسيد يكي كه جام برگرفت از جا برخاسته به قربانگاه2 خانه نزديك گرديد و چون باده را سر كشيد نخست نماز بر الكساندر برده سپس او را بوسيد و پس از آن بجاي خود در گرد ميز برگشت. همگي ديگران هر يكي به نوبت خود اين كار را كردند مگر كاليسثينیس كه چون نوبت باده‌خواري باو رسيد ، جام را گرفته سر كشيد. الكساندر كه با هيفاستيون گرم گفتگو بود متوجه او نشد ولي چون او براي بوسيدن پادشاه آمد ديمتريوس روي به الكساندر كرده چنين گفت : «نگزاريد اي پادشاه او شما را ببوسد زيرا همچون ما نماز بر شما نبرد.» پادشاه كاليسثينیس را از خود دور كرد ولي او باكي نكرده چنين گفت : «من تنها بوسيدن را از ديگران كم دارم.» اين رفتار بي‌باكانه‌ی او عنوان بدست هيفاستيون داد كه او را متهم ساخته بگويد پيمانی را كه بسته بود كه پادشاه را همچون ديگران گرامي بدارد بشكسته است. آنچه كار را بدتر كرد آنكه كساني همچون لوسيماخوس و هاگنون مدعي شدند كه آن فريبكار (كالیسثنيس) در همه جا بخود باليده چنين مي‌گويد كه از ميان هزاران كس تنها من بودم كه آزادي خود را نگاهداشته و با خودسري يك مرد خودكامه نبرد نمودم. مي‌گفتند در نتيجه‌ی اين گفته‌ها جوانان پي او را گرفته‌اند و او را سخت گرامي مي‌دارند. در سايه‌ی اين زمينه‌ی بدگماني بود كه چون داستان دسته‌بندي هرمولايوس3 از پرده بيرون افتاد تهمتهايي كه دشمنان فيلسوف باو مي‌زدند بآساني باور كرده شد. از جمله‌ی تهمتها آنكه چون هرمولايوس ازو پرسيده : «چه كاري كنم كه بنامترين كسي در گيتي باشم؟» فيلسوف پاسخ گفته : «آن كس را كه امروز بنامترين كسي در گيتي است بكش!» و براي آنكه او را در اين كار دلير گرداند گفته : «مبادا از تخت زرين بترسي! يا فراموش كني كه الكساندر نيز همچون ديگران بيمار مي‌شود ، و همچون ديگران زخم برمي‌دارد.» ليكن هيچ ‌يك از همدستان هرمولايوس در بدترين حال سختي خود هيچ نامي از فيلسوف بعنوان همدستي در آن قصد بميان نياوردند. خود الكساندر هم در نامه‌هايش كه پس از آشكار شدن آن دسته‌بندي به كراتروس يا به آتالوس يا به آلكيتاس4 نوشته چنين مي‌گويد كه جواناني كه گرفتار شده به شكنجه درآورده شدند چنين بازنمودند كه در آن قصد كشتن به اختيار خود شركت نموده‌اند بي‌آنكه كسي آنان را بر آن كار وادارد. ليكن پس از زماني در يك نامه‌اي كه به آنتيپاتر مي‌نويسد كاليسثنيس را متهم ساخته چنين مي‌گويد : «آن جوانان را ماكيدونيان سنگسار كردند. اما فريبكار (مقصودش كاليسثنيس است) من منتظرم كه او را با كساني كه وي را نزد من فرستادند و كساني كه بكشندگان من در شهرهاي خود پناه داده‌اند يكجا كيفر بدهم.» اين عبارت تهديد آشكار بر ارسطو مي‌باشد. چه كاليسثنيس به جهت خويشي كه با ارسطو داشته و پسر هيرو5 خواهرزاده (يا برادرزاده‌ی)6 او بوده در خانه‌ی وي درس خوانده بود. مرگ كاليسثنيس را نيز بچندين راه نوشته‌اند : پاره‌اي گفته‌اند : الكساندر فرمان داد او را از گلو بياويختند. ديگران نوشته‌اند كه در زندان به ناخوشي درگذشت. خاريس مي‌نويسد : از بيم آنكه او با ارسطو گرد نيامده و در آن كارشكني خود پيشرفت بيشتر پيدا نكند او را گرفته بند نمودند و هفت ماه در زنجير بود كه بسيار تنومند شده و بيماري كرم نيز داشت تا در آنجا درگذشت و اين هنگامي بود كه الكساندر در هند كشور مالي اوكسودراكي7 زخمي گرديده بود.


1ـ Callisthenes
2ـ جايي در خانه كه براي ستايش خدايان آماده بوده.
3ـ Hermolaus
4ـ Alcetas
5ـ Hero
6ـ در زبانهاي اروپايي براي خواهرزاده و برادرزاده يك كلمه بيش نيست و اين ترديد از آنجا برخاسته.
7ـ Malli Oxydracae

(اساس آموزش و پرورش یا «نظام آموزشی»)

یک نمونه از بدآموزیهای پست زمان مغول که با آن اندیشه‌های نورسان را زهرآلود میگردانند.

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی چهارم

2ـ مسلمانان تن بزبوني داده‌اند

بدتر از همه زبوني و خواري مسلمانانست. امروز مسلمانان در هر كجا كه هستند (جز از تركيه) در زير دست اروپاييانند و باين خواري و زبوني تن درداده‌اند و كسي از آنان در انديشه‌ی آزادي نيست. روشنتر گويم : امروز مسلمانان از آنكه يك كشور آزادي بنام اسلام باشد چشم پوشيده‌اند ، و چنان آرزويي را هرگز در دلهاي خود نمي‌دارند. بلكه راستي آنست كه امروز ميانه‌ی مسلماني و دلبستگي بآزادي جدايي افتاده و مسلمانان در هر كشوري كه هستند به دو دسته‌اند : يك دسته آنان كه در آرزوي آزادي كشور و سرفرازي توده‌ی خود مي‌باشند ، و در آن راه مي‌كوشند ، ولي اينان از دين رو گردانند ، دسته‌ی ديگري آنان كه به دين پابستگي مي‌دارند (يا مي‌نمايند) ، ولي دلهاشان از آرزوي آزادي و سرفرازي تَهيست و با آن دسته‌ی آزاديخواه دشمن مي‌باشد.

چرا چنين است؟.. اين يك تاريخچه مي‌دارد كه مي‌بايد بكوتاهي ياد كنيم : در پنجاه يا شصت سال پيش كه دانشهاي اروپايي و انديشه‌هاي نوين اروپاييان درميان مسلمانان رواج يافت و در همه‌ی كشورها جنبشي بنام ميهن‌پرستي يا مشروطه‌خواهي يا مانند اينها پديد آمد ، ملايان يا پيشروان اسلام در همه جا آن انديشه‌ها و جنبشها را با دستگاه خود ناسازگار يافتند و در همه جا با آن انديشه‌ها و جنبشها دشمني نشان دادند ، و در نتيجه‌ی اين كارها جدايي بميانه‌ی دينداري و آزاديخواهي و ميهن‌پرستي افتاد ، و ملايان براي آنكه دستگاه خود را نگه دارند در همه جا بآن كوشيدند كه پيروان خود را (كه دينداران همانانند) از دلبستگي بكشور و توده و اين گونه چيزها بكنار گردانند ، بلكه بدشمني وادارند ، اينست تاريخچه‌ی آن جدايي.

راستي آنست كه اسلام با حال امروزي جهان نه شاينده‌ی آنست كه خود داراي كشور بزرگ آزادي بنام «جهان اسلام» باشد ، و نه شاينده‌ی اينكه مسلمانان در كشورهايي كه امروز مي‌دارند آن دين را نگه دارند و كشور خود را بآيين آن آزادانه راه برند. بنيادگزاريهاي سياسي اسلام (يا تشكيلات حكومتي آن) براي امروز نمي‌بوده و اكنون كشوري را با آن راه نتوان برد. از اينجاست كه ناچار جدايي بميان مي‌آيد. كساني كه معني آزادي و جداسري=استقلال يك كشور و ارج آن را مي‌دانند و غيرت و مردانگي از گردن گزاردن به يوغ بيگانگان بازشان مي‌دارد خواه و ناخواه از دين روي مي‌گردانند ، و از آنسوي ملايان و ديگران كه از دين روگرداني نمي‌توانند يا نمي‌خواهند ناچار مي‌شوند كه از آزادي و جداسري و ميهن‌پرستي و اين گونه چيزها چشم پوشند ، براي آنكه دين خود را نگه دارند بزيردستي بيگانگان خرسندي مي‌نمايند.

اگر شما جستجو كنيد و نيك انديشيد امروز مسلمانان (دينداران ايشان) در هر كجا كه هستند و هر نژاد كه مي‌دارند ، آرمانشان1 آنست كه به مسجدهاي آنان پاس گزارده شود ، راه مكه بروي آنان بسته نگردد ، گنبدها (يا بگفته‌ی خودشان مشاهد متبركه) بحالي كه بوده و هست بازماند ، به روز آدينه و عيدهاي اسلامي ارج گزارده گردد ، در راديو شب يا بامداد قرآن خوانده شود ، گاهي كساني از اروپاييان گفتارهايي در ستايش اسلام و بنيادگزار آن بنويسند. همين چند چيز است كه آرمان مسلمانان ديندار مي‌باشند ، و با همين چند شرط همگي آنان بزيردستي هر دولتي از اروپايي و آسيايي آماده مي‌باشند. اين چيزي است بسيار آشكار كه درباره‌اش بيش از اين سخن نبايد راند.

1ـ آرمان = هدف ، ایده‌آل ، آرزوی بزرگی گه بدیده گیرند و در راهش کوشند. ـ و

🔶 گفت و شنید (4)

(بخش سوم)

🔸گفتم : پاسخ اين را داده‌ايم : «خردها را نيز آموزگاري بايد». دوباره مي‌گويم : شما بايد شماره‌هاي پيمان را بخوانيد تا بدانيد ما چگونه در هر زمينه‌اي راستيهاي آن را روشن گردانيده و جاي ايرادي بازنگزارده‌ايم.

بسخن خود برگردم : بيشتري از درسخواندگان و اروپاديدگان باين سخناني كه ما بنام دين مي‌گوييم ارجي نمي‌گزارند. مي‌گويند : سود اينها بزندگاني چيست؟!.. از اينها چه نتيجه بدست آيد؟!.. ولي من نشان خواهم داد كه همين سخنان بزندگي بستگي دارد وآنگاه براي جلوگيري از پراكندگي باين سخنان نياز بسياري هست. براي آنكه شما چگونگي را بهتر دانيد بيك دليلي مي‌پردازم :

شما مي‌دانيد كه دانشهايي كه امروز هست با دين مسيح و بلكه با همه‌ی دينها و كيشهايي كه امروز در جهانست ناسازگار است. در نتيجه‌ی همينست كه در هر كجا كه اين دانشها رواج يافته باورهاي ديني سست شده. ليكن از آنسوي در اين دويست سال كه اين دانشها در اروپا رواج گرفته كيش مسيح را از ميان نبرده. هنوز در سراسر اروپا كليساها شانه بشانه‌ی دانشگاهها مي‌ايستد و هنوز دستگاه كشيشان همچنان رنگينست. مليونها كسان در دبيرستانها اين دانشها را مي‌خوانند و پوچي بسياري از آموزاكهاي[تعلیمات] ديني را مي‌دانند با اينحال پا از كليسا نمي‌كشند و دست از دامن كشيشان برنمي‌دارند. بلكه بسياري از دانشمندان بنام و از پرفسوران اين رفتار را مي‌كنند.

چرا چنين شده است؟.. براي آنكه اين دانشها نارساست و به بسياري از پرسشهاي دروني مردمان پاسخ نمي‌تواند داد. اينست مردمان با آنكه كيش مسيح و ديگر كيشها و دينها را پر از افسانه‌هاي بيپا مي‌بينند از آنها دست برنمی‌دارند. ما درمیان این جنگ [1] دیدیم که هنوز در اروپا و آمريكا هواداران مسيحيگري نيرومندند. زيرا چون گفته مي‌شد آلمانيان مي‌خواهند دينها را از ميان بردارند. آنان اين را بزيان خود دانستند و ديديم كه از خود برگردانيدند. نيز ديديم كه يك دولت بزرگ سوسيال كه سالها با دين نبرد كرده بود در اين هنگام ناگزير گرديد دينداري از خود نمايد. [2] اينها چيزهاي كوچكي نيست.

اما در زمينه‌ی دوم ، ما مي‌گوييم : آدميان بايد از روي خرد زندگي كنند. امروز زندگاني از روي خرد نيست. شما يك نگاهي بجهان كنيد. اين كشتارها و اين ويرانيها براي چيست؟!.. در راه چه خواست بزرگي اينهمه جوانان را بكشتن مي‌دهند؟!.. چرا اينهمه شهرها را ويران مي‌گردانند؟!.. اين آرمانها كه هر يكي از دولتهاي بزرگ براي خود گرفته‌اند و در راه آن اين آسيبها را بخودشان و بديگران مي‌رسانند چه ارزش دارد؟!.

جنگ و خونريزي بماند. خود آن آرمانها دور از خرد است. مگر روي زمين گنجايش همه را نمي‌دارد كه باهم پيكار مي‌كنند؟!.. چرا هر يكي در سرزمين خود بآباد گردانيدن جهان و بزندگي از روي آرامش و خوشي نمي‌پردازند.

شما زماني نيك انديشيد و آن نتيجه‌اي كه اينان از اين كشاكشها مي‌خواهند با آن رنجها و زيانهايي كه در اين راه بخود هموار مي‌سازند به ترازو گزاريد تا بدانيد چه اندازه از خرد دورند. ساليان دراز شب و روز كوشيده ، سرباز پرورده ، افزار بسيج[=تدارک] كرده ، هياهوها راه انداخته ، نيرنگها بكار زده ، دروغها گفته‌اند ، و سرانجام نيز بجنگ و خونريزي پرداخته‌اند ـ در راه چه؟!.. در راه آنكه بيكديگر چيرگي نمايند. آيا اين خوي جانوران نيست؟!.. آيا چه جدايي با رفتار پلنگ و شير دارد؟!.. اگر نتيجه‌ی زندگي اين خواهد بود پس آن لاف پيشرفت چيست؟!.. پس آن دانشها چه سودی دارد؟!.. در جايي كه آدميان رفتار گرگ و پلنگ خواهند داشت و آرمانشان جز چيرگي بهمديگر نخواهد بود ديگر بدانشها چه نياز است؟!.. كوشش در راه پيشرفت چه معنايي مي‌دارد؟!.

اينها بيش از همه نتيجه‌ی ندانستن معني زندگاني و گوهر آدميگريست. شما امروز اگر با يكي از سران دولتها گفتگو كنيد و اين را ايراد گيريد خواهد گفت : «زندگاني نبرد است». در جايي كه چنين نيست. ما اين را نيك نشان داده‌ايم كه آدمي را نيازي به نبرد نيست. بلكه آدمي از سرشت رواني خود از نبرد بيزار است.

[1] : جنگ جهانی دوم ـ و
[2] : اشاره بدست کشیدن روسها از نبرد با کیشهاست. ـ و

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
8) الکساندر‌ ـ تکه‌ی 31

🔸 اكنون بسخن خود بازگرديم : الكساندر چون آهنگ لشكركشي بر هند را داشت ميديد كه سپاهيان هر يكي خواسته و كالاي بسيار بدست آورده و هر كدام داراي بار سنگيني شده و اين كار آنان را از راهپيمايي بازمي‌دارد. اينبود كه بامداد هنگامي كه چهارچرخه‌هاي بار انباشته شده و براي راه آماده گرديده بود ناگهان اسكندر فرارسيده نخست فرمان داد بر بارهاي خود آتش زدند ، سپس بر بارهاي دوستان خود و از آن پس بر بارهاي سپاهيان آتش بزد. اين كار بانديشه سخت دشوار مي‌نمود و بي‌شك مايه‌ی ناخرسندي كساني شمرده مي‌شد. ولي انجامش آن دشواري را نداشت. زيرا انبوه سپاهيان تو گويي كسي بآنان ياد داده بود صدا بصدا داده داد مي‌زدند كه تنها آنچه را كه دربايست است نگاهداشته بازمانده را آتش بزنيد و در اين كار ياوري از همديگر دريغ نمي‌ساختند. اين كار سپاهيان بيش از همه بر استواري الكساندر بيافزود و او را در قصدهايي كه داشت پافشارتر گردانيد. در اين آخرها الكساندر تندخو گرديده از هر كس گناهي سر مي‌زد پاداش؟ سختي مي‌داد. چنانكه ميناندر1 را كه يكي از دوستان او بود بگناه اينكه در جنگل پاسبان بوده و آنجا را رها ساخته بود بكشت. نيز ارسوداتيس2 را كه يكي از ايرانيان بود و ازو كناره‌جويي كرده بود با دست خود گردن زد.
هنرهاي الكساندر را تنها آن نبايد دانست كه در جنگها دليري مي‌كرد و از زخم يافتن خويش و كشته ‌شدن سپاهيانش دل‌شكسته نمي‌گرديد. نيز از گزندهايي كه از بدي هوا بلشكر او مي‌رسيد سستي در كار نمي‌نمود. بلكه هنر مهم او اينست كه هميشه با پيشامدها كشاكش كرده بر آنها فيروزي مي‌يافت و هيچ كاري را نشدني نمي‌دانست. گفته‌اند : زماني كه او سيسيمثريس3 را بمحاصره گرفت و دز او بسيار استوار و در جاي بلندي نهاده بود كه دست بآن نمي‌رسيد و همگي سپاهيان نوميد بودند الكساندر از اكسوارتيس4 پرسيد : آيا سيسيمثريس مرد دليري است؟ پاسخ داد : او ترسوترين كس در جهان مي‌باشد. الكساندر گفت : «پس ما به آساني دز را مي‌گيريم زيرا كه نگاهدار او ناتوان است.» سپس فرمان هجوم داده در اندك‌زماني سيسيمثريس را چندان به ترس انداخت كه دز را بسپرد. در جاي ديگري كه نيز جنگ سختي برپا بود الكساندر جواني را كه نيز نام الكساندر داشت نزد خود خوانده چنين گفت : تو بايد به جهت اين نام دليري بسيار نمايي. آن جوان آن روز چندان جانسپاري كرده دليري نمود كه كشته گرديد. الكساندر چون آن را شنيد سخت اندوهناك شد. زمان ديگري كه بايستي دزي را بمحاصره بگيرند چون در ميان لشكرگاه او و دز رود ژرفي بود و سپاهيان از گذشتن آن بازمی‌ايستادند الكساندر اين ديده خود بكنار رود شتافت و چون آنجا رسيد گفت : «دريغ كه من شنا نمي‌توانم.» و اين گفته خواست كه بدستياري سپر خود از رود بگذرد ولي جلويش را گرفته نگزاردند و سپاهيان غيرت كرده بهجوم پرداختند و بآساني آن دز را بگشادند. در اين هنگام فرستادگاني از ديگر دزهايي كه در محاصره بود نزد او رسيده بودند و چون او را ديدند كه تنها ميگردد و پاسباني همراهش نيست در شگفت شدند. در اين ميان بالش براي او آوردند و او خويشتن بروي آن ننشسته بيكي از فرستادگان كه سالخورده‌تر بود و آكوفيس5 نام داشت فرمان داد بروي آن بنشيند. آكوفيس را شگفت بيشتر گرديده پرسيد : مردم شهر ما چه بكنند كه دوست شما بگردند؟! الكساندر پاسخ داد : «شما را بفرمانروايي خود برگزيده صد تن از بهترين كسان خود را به نوا نزد من بفرستند.» آكوفيس خنديده گفت : «اگر صد تن از بدترين كسان را نزد شما بفرستيم فرمانروايي من بهتر و آسانتر خواهد بود.»
1ـ Minander
2ـ Orsodates
3ـ Sisimithres
4ـ Oxyartes
5ـ Acuphis

مغز نورسان را با بیهوده‌بافیهای صوفیان پر میکنند و آب به آسیاب صوفیگری میریزند. بجای پرورش خردها ، خویهای ستوده‌ای همچون دلیری و دانش‌پژوهی و اینگونه نیکیها ، قلندری و درویشی و نادانیهای صوفیان را جانشین میگردانند. بدینسان بجای ستارخانها و میرزا‌علی‌اکبرخانها و جبار باغچه‌بانها ، شیخ جنیدها و شبلیها و سعدیها و حافظها را برای این کشور می‌پرورند.
جا دارد خوانندگان کتاب «فرهنگ چیست؟» را بخوانند تا بدانند چه دستهایی در کارست که ایرانی همیشه مغزش پر از اینگونه نادانیها و گزافه‌بافیهای صوفیان و خراباتیان باشد.

🔶 در پیرامون اسلام
🔸 گفتار یکم : زیانهای اسلام - تکه‌ی پنجم

3ـ مسلمانان به نادانيهاي خود مي‌نازند

چنانكه گفتيم باورهايي كه مسلمانان امروزي مي‌دارند و دين ، آنها را مي‌شمارند (چه درباره‌ی خدا و چه درباره‌ی برانگيخته ، و چه در زمينه‌ی زندگاني ، و چه در زمينه‌ی آنجهان) همه كج و همه ناداني است ، و همين نادانيهاست كه از پيشرفت بازشان داشته و بدينسان خوار و زبونشان گردانيده. از آنسوي چنانكه خواهيم گفت پيشرفت زمان اسلام و ديگر دينها را در پس گزارده است. ولي مسلمانان اينها را نمي‌دانند ، بلكه از نافهمي به همان نادانيهاي خود مي‌نازند و خود را در رستگاري پنداشته آرزو مي‌كنند كه اروپاييان باسلام بيايند. اينان شنيده‌اند كه اسلام چون برخاست مردم دسته دسته بآن دين گراييدند ، مي‌پندارند كه اكنون نيز همان بايد بود ، بي‌آنكه بدانند نه اسلام آن اسلامست و نه زمان آن زمان مي‌باشد. بارها ديده مي‌شود كه آخوندبچه‌هاي هوسمند باين آرزو افتاده‌اند كه به اروپا رفته در آنجا به «تبليغ اسلام» پردازند. بارها ديده مي‌شود كه كساني با يك افسوسناكي مي‌گويند : «آخر اين اروپاييها چرا مسلمان نمي‌شوند؟!...».

بسياري از ايشان هميشه اميدمندند كه دير يا زود ، يكي از پيشوايان نيرومند اروپايي مسلمان خواهد شد و باسلام رواج خواهد داد. در جنگ جهانگير گذشته كه قيصر آلمان ، تنها براي فريب مسلمانان اسلامخواهي مي‌نمود ، مسلمانان با يك روي خندان و گشاده به يكديگر مژده مي‌رساندند و در همه جا هواداري از آلمان نشان مي‌دادند. سپس كه موسوليني و هيتلر پيدا شدند اين بار اميدشان را باينان بستند. در اين جنگ كه اكنون در كار است و در آغازِ آن آلمانها پيشرفت تندي مي‌كردند ، مسلمانان در همه جا ، بيشترشان «هيتلرستايي» پيشه كرده بودند ، و كساني چنين مي‌گفتند : «خدا او را برانگيخته است ، خواهيد ديد مسلمان هم خواهد كرد».

روزي مردي كه از بازرگانانست و در هندوستان و روسستان نيز بوده بنزد من آمد ، و درميان گفتگو ستايشها از هيتلر آغاز كرد و سپس گفت : «تنها يك چيز مانده و آن اينكه مسلمان شود و اسلام را به اوج عظمت خود برساند». اين سخن نه آن بود كه من پاسخي گويم. سزاي اين ناداني جز خاموشي نمي‌بود. ولي چون رشته را رها نكرده بسخنان پوچتر ديگري مي‌پرداخت ، براي جلوگيري گفتم : «هيتلر چگونه اسلام را به اوج عظمت برساند؟!...» گفت : «قوه دارد ، هر كاري تواند كرد». ديدم بدتر گرديد. ناچار شده گفتم : «اين گفتگو را بكنار گزاريد».