مجلس شورا پس از بتوپ بسته شدن

محمدعلی میرزا در باغشاه

محمدعلی میرزا و لیاخوف

آزادیخواهان دربند در باغشاه (تیر ماه1287خ)

✴️ حزب و گمراهیهای سیاسی
(تکه‌ی سوم)

🔶یک تاریخچه
(تکه‌ی3 از3)

با آن كوششها و جانفشانی‌ها كه پیشروان آزادی بكار بردند ، مشروطه در ایران پیش نرفت و ناانجام ماند. و این بدو علت بود : یكی آنكه
🔸 توده آماده نبود و یك كوششهای پرزوری میخواست كه توده را آماده گرداند. اساساً مردم معنی مشروطه را ندانستند تا برای پذیرفتن آن آماده گردند. در آن روز كسان جانفشانی میخواست كه بمیان توده افتاده معنی درست مشروطه را بمردم بفهمانند و توده را آماده‌ی آن گردانند.

🔸فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شكل حكومت نیست. یك فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است.

🔸در حكومت مشروطه مردم آزادند و كسی نمیتواند بآنان فرمان راند و یا بسرشان كوبد. ولی از آنسوی یكایك مردم وظایفی در قبال كشور بگردن دارند كه باید آن را انجام دهند.

یك توده هنگامی كه شورش كرده و با پادشاه مستبد خود به نبرد برخاسته در واقع بآن پادشاه چنین گفته : «تو دست بردار ما خودمان كشور را راه خواهیم برد» و آنوقت خودشان یك پیمانی باهم بسته‌اند كه دست بیكدیگر داده كشور را راه برند و آن را نگه دارند.

در حقیقت معنی شورش اینست. ولی در ایران این معنی را كمتر فهمیدند ، و اینست كه شایستگی در توده پیدا نشد ، و این خود علتی برای ناانجام ماندن آن كوششها گردید. علت دیگر نیز دخالت بیگانگان در كارهای ایران بود كه ناگزیر مایه‌ی اختلال میگردید و از پیشرفت مانع می‌شد.

در نتیجه‌ی اینها كم‌كم جنبش آزادیخواهی مبدل به هوچیگری و هیاهو گردید. آن جانفشانیها و دلسوزیها رفته سودجویی‌ها و دسته‌بندیها جای آن را گرفت. ده سال در ایران جز هرج و مرج نبود تا شاه پیشین (رضاشاه) برخاست و این نیز بجای هرج و مرج ، دیكتاتوری و استبداد را برقرار گردانید.

كنون كه آن پادشاه رفته و شما میخواهید بكوششهایی برخیزید كار بسیار بزرگ و بسیار سودمند آنست كه دست بهم دهید و آن كوششهای ناانجام مانده را بانجام رسانید.
باین معنی كه یك حزبی برپا كنید كه از یكسو معنی درست مشروطه را بهمه‌ی مردم بفهماند و با عقیده‌های پراكنده‌ای كه بضد آن درمیان توده پیدا شده مبارزه كند ، و رویهم‌رفته توده را برای حكومت آزادْ شایسته و آماده گرداند ، از یكسو نیز از بازگشتن استبداد یا دیكتاتوری جلوگیری كند.

این خود بهترین وسیله‌ایست كه شما یك جمعیت صالحی پدید آورید و مردان غیرتمند و
علاقه‌مند را از هر سوی كشور با خود همدست گردانید و یك مایه‌ی امیدی برای توده باشید.

مشروطه چون در ایران بشكل ناقص مجری گشت و چندان نتیجه‌ای از آن بدست نیامد در
دیده‌ها خوار شد ، و امروز شما می‌بینید یك دسته هنوز هم با آن دشمنی می‌نمایند و از ریشخند و توهین بازنمی‌ایستند. و از آن سوی دسته‌هایی از جوانان مشروطه را كهنه شده می‌پندارند و دلسردی از خود نشان میدهند.

اینها همه از دانسته نبودن معنی درست مشروطه است. اینان نمیدانند كه حكومت ملی یا سررشته داری توده كه معنی مشروطه است بهترین طرز حكومتهاست. نمیدانند كه اگر در ایران مشروطه مجری شده بود امروز این كشور با كشورهای متحده‌ی آمریكا همسنگ شمرده می‌شد.

هر مردمی ‌باید باساس حكومت كشور خود علاقه‌مند باشند و از روی عقیده آن را مجری دارند. امروز این اختلال بزرگیست كه ایرانیان باساس حكومت خود علاقه ندارند و هر دسته‌ای تمایلات دیگری از خود نشان میدهند.

از این بدتر آنست كه آن كسانی كه دشمنی با مشروطه میكنند شما چون با آنان گفتگو كنید خواهید دید اساساً دربند كشور و توده نیستند و هیچگونه وظیفه‌ای برای خود در قبال كشور نمی‌شناسند و زندگانی را بیش از این نمیدانند كه بخورند و بخوابند و پول‌اندوزی كنند و با خوشی روز گزارند. حقیقتاً باید گفت بدرجه‌ی پست حیوانی تنزل كرده‌اند.

اینان چندان تیره‌درونند كه فرقی میانه‌ی استقلال كشور و آزادی زندگانی با زیردستی بیگانگان و بندگی آنان نمیگزارند و اینست چون گفتگو از كوشش درباره‌ی كشور می‌شود با صد گستاخی بی‌پروایی میكنند و این گفتگوها را بیهوده می‌شمارند.

از اینسوی جوانان كه دلسردی از مشروطه نشان میدهند اگر بپرسید خواهید دید علتی برای این كار نیست و اگر بگویید چه ایرادی بمشروطه دارید بیش از این نخواهند گفت كه مشروطه كهنه شده.

اینها دردهای كوچكی نیست. اكنون كه شما میخواهید نیازمندیهای كشور را بدیده گرفته برای چاره‌سازی بآنها دست بهم دهید اینك یكی از آن نیازمندیها را من بشما نشان دادم.
بدینسان سخنان خود را بپایان رسانیدم ، و چون گفتگوهایی شد چنین قرار دادیم كه یك جمعیتی پدید آوریم كه در گام نخست بموضوع مشروطه و نشر معنی آن درمیان توده پردازد و خود هوادار آن بوده باستواری بنیادش كوشد. نیز به نشستهای خود ادامه دهیم كه در دیگر زمینه‌ها نیز گفتگو رود.

این بود بخشی از تاریخچه‌ی پیدایش یك جمعیت ـ یك جمعیتی كه پرچم زبان آنهاست. این تاریخچه را تا اینجا نوشتم و بازمانده را بهنگام دیگری میگزارم.

(پرچم روزانه شماره‌های 32 ، 33 و 34 )

چنانکه گفتيم اين نوشته‌های ماربين و جوزف جداگانه به نام «سياست الحسينيه» چاپ شده.

اين دفتر تاريخچه‌ای دارد که من بايد اينجا بنويسم : در سال ۱۳۲۷ که در ايران شور آزاديخواهی بسيار نيرومند می‌بود و آزاديخواهان پس از يک سال و بيشتر جنگ با محمدعلی‌ميرزا و ملايان فيروز درآمده تهران را هم گشاده بودند ، و دشمنان آزادي ، که بيشترشان روضه‌خوانان و ملايان و پيروان ايشان ميبودند پس از ايستادگيها و جنگها نوميد شده و آتش سينه‌هاشان رو به خاموشی نهاده بود ، و از آنسوی دولت خودکامه‌ی روس سپاه به ايران آورده و آذربايجان و ديگر شهرها را گرفته به کاستن از نيروی آزاديخواهان ميکوشيد ، ناگهان اين دفترچه به ميان افتاد. تو گفتيی نفت بروی آتش ريختند.

ملايان و روضه‌خوانان و بسياری از مردم به تکان آمده ، و با آزاديخواهان که به کاستن از روضه‌خوانی می‌کوشيدند پرخاش آغازيده چنين گفتند : «پس فرنگيها امام حسين را می‌شناسند و شما نمی‌شناسيد ، اي بيدينها؟!...». اين را گفته به تکان آمدند.

بيش از همه در تبريز شوری برخاست و نتيجه آن بود که همگیِ روضه‌خوانان که بيش از دويست تن می‌بودند دست بهم داده چنين نهادند که در بازارها و کويها روضه‌خوانيهای همگانی برپا گردانند. نخست در بازارها اين کار را کردند. يک بازار را ميگرفتند و از اين سر تا آنسر فرش می‌گستردند و در ميانه منبر ميگزاردند و جلو آمد و شد را بسته آنجا را انجمن ميگردانيدند و روضه‌خوانها هريکی با پيروانشان می‌آمدند و فراهم می‌نشستند و يکی پس از ديگری به منبر رفته مردم را گريانيده پائين می‌آمدند. سه روز و چهار روز بدينسان بسر برده چند روز ديگری بازار ديگری را برمی‌گزيدند ، و در همه‌ی اين کارها دشمنی خود را با مشروطه فراموش نميکردند.

پس از ديری رو به کوی‌ها آوردند. در تبريز هفده و هجده کوی از بزرگ و کوچک شمرده ميشد. نوبت به نوبت آنها را گرديدند که در هر يکی چند روزی با گرد آمدن و روضه‌خواندن و دروغها سرودن و به مشروطه نيش زدن به سر می‌بردند. ديدنی ميبود که از نوشته‌های دو اروپائی چه شور و تکانی برخاسته و چه کارهايی کرده ميشد.

يک نتيجه‌ی ديگر «سياست‌الحسينيه» پيدايش دسته‌هايی به نام «انتظاريون» بود. چنانکه گفتيم دکتر جوزف از پندار شيعيان درباره‌ی امام ناپيدا ستايش نوشته و چنين گفته که اميد بستن به پيدايش چنان کسی و چشم به راه او دوختن مايه‌ی زندگی يک توده باشد.

برخي ملايان همين را دستاويز گرفته در مشهد و تبريز و ديگر جاها دسته‌های انتظاريون (بيوسندگان) پديد آوردند. صد تن و دويست تن و هزار تن فراهم می‌نشستند ، دعای «ندبه» ميخواندند ، از دير کردن امام ناپيدا ميناليدند ، ميگريستند ، کم‌کم به شيون کردن و به سر و روي خود کوفتن می‌رسانيدند و کسانی افتاده از خود می‌رفتند ، و از بامداد تا شامگاه با اين کارها به سر می‌بردند. همی ‌خواستند با زور و ناله و گريه امام ناپيدا را به بيرون آمدن وادارند.

در تبريز داستان ديگری هم پيش آمد ، و آن اينکه چون از ناليدنها و گريستنها و به سر و روي خود کوفتنها سودی بدست نيامد ، سيد روضه‌خوانی که پيشوای بيوسندگان ميبود چنين گفت : «همه با هم رو به کربلا آوريم ، برويم آيَفْت (حاجت) خود را از آن درگاه خواهيم».

اين پيشنهاد را پذيرفتند و انبوهی از توانگر و کمچيز ، و از سواره و پياده به راه افتادند. نميدانم چند هزار تن به راه افتادند و چه اندازه از ايشان در راه از پا افتاده نابود شدند. اين ميدانم که صد خاندان به گدايی افتاد. نيک به ياد ميدارم که در آن سال گدايان تازه‌ای در کوچه‌ها پيدا شده و برای آنکه از مردم آسانتر پول بگيرند ، چنين می‌گفتند : «ما پدرمان به کربلا رفته».

اينست تاريخچه‌ی «سياست‌الحسينيه» ، اينست نمونه‌ای از آمادگی شيعيان به نمايشهای بيهوده‌ی بيخردانه.

(کتاب داوری)

کارهایی که به پندار شیعیان گناهان را می‌آمرزاند : گریستن ،‌ گریانیدن ، خود را گریان نمودن

انتظاریون (بیوسَندگان) تبریز

✴️ از نامه‌ی خوانندگان

🔸راستی در پرده نماند و سرانجام فیروز گردد

در مجلسی كه بیشتر درسخوانندگان بودند سخن از نوشته‌های پیمان بمیان آمد ، یكی گله‌ها كرد و چون می‌دانست من از خوانندگان مهنامه‌ام روی سخن را بمن گردانیده پرسید : راست است كه می‌گویند پیمان منكر دین است؟..

گفتم شما این را از كجا می‌گویید؟ گفت از فلان مرد شنیدم. گفتم آن مرد از جای دیگری رنجیدگی داشته و بیگمان از كسانیست كه از راه فریفتن مردم نان می‌خورند و از اینرو آن را گفته. شما چرا بایستی باور كنید؟!

گفت : آخر «تا نباشد چیزكی مردم نگویند چیز ها».

گفتم این كار نارواست كه كسی یك مهنامه یا كتابی را خود نخواند و بگفته‌ی این و آن درباره‌‌اش نكوهش یا ستایش كند. پیمان خود یك نامه‌ی دینی است و بیرقدار دین می‌باشد و در این باره تاكنون كوششهای فراوان بكار برده.

یكی از كارهای ویژه‌ی پیمانست كه دین را با دانشها سازش می‌دهد و استواری بنیاد آن را هم از این راه می‌خواهد. بهرحال من شماره‌های مهنامه را بشما دهم بخوانید. سپس خود داوری كنید. نیز بدانید كه اندازه‌ی راستی سخن بدخواهان و بیهوده‌گویان چیست.

چنانكه وعده كرده بودم چند شماره از پیمان (از سال ششم) را برای او فرستادم. پس از دیری كه باز او را دیدم چنین گفت (عجب مطالب سودمندی دارد. اینها كه نوشته من با تمام آنها هم‌عقیده هستم) اینست میگویم راستی در پرده نماند و سرانجام فیروز گردد.
كاتوزی
پیمان س 7 ش1

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 15ـ آیا خدا جهان را بخود بازگزارده؟! (تکه‌ی 2 از 3)
این فلسفه از روزی كه پایش بشرق رسیده كسانی بدشمنی برخاسته‌اند و بلكه خونهایی نیز در سر آن ریخته شده. لیكن همه‌ی آنها عنوان كشاكش داشته است و كسی گره از كار نگشاده و راه گمراهی فیلسوفان را نشان نداده. یك بدآموزی‌ كه پیدا می‌شود شما یك بار آن می‌كنید كه بدشمنی برخیزید و در همه‌جا از آن بد گویید و مردم را بر آن شورانید. یك بار نیز این می‌كنید كه با دلیل بیپایی آن را روشن سازید و مردمان را از دودلی بیرون آورید. درباره‌ی فلسفه آنچه ما می‌دانیم كوششها همه از آن راه بوده است و كسی كجی راه آن را با دلیل بازننموده و اینست كه با همه‌ی آن نكوهشها و دشمنیها كه شده فلسفه روزبروز بر رواج افزوده و با همه‌ی كیشها درآمیخته است و كار بجایی رسیده كه بیشتر كسان گفته‌های فیلسوفان را همه راست شمارده و بر آن شده‌اند كه اسلام را با آن سازش دهند و در همه‌ی كتابهای دینی كه نگاه كنید در گفتگو از هستی خدا دستاویزی جز راه كج فلسفه (دور و تسلسل) نیست و آن را استوارترین دلیل خود می‌شمارند ، و كار رواج آن بجایی رسیده كه در نجف و قم و دیگر جاها درس فلسفه می‌گویند و بگمان خود برای پیشوا گردیدن باید آن را هم یاد گیرند. من می‌شناسم مردی را كه از یكسو در مدرسه درس فلسفه می‌گوید و از یكسو انجمن برپا كرده درس قرآن می‌دهد و ناسازگاری یا بهتر گویم دشمنی‌ای را كه میان آن دو هست بیكبار فراموش كرده‌اند. اینها را می‌نگارم تا بدانید كه پاسخ فلسفه با دلیل تاکنون داده نشده بود.
پس از آن باطنیگری را یاد می‌كنم. این یكی از زشتترینِ بدآموزیهاست كه از قرن دوم اسلام پدید آمده و شما اگر می‌خواهید گوهر آن را شناسید و از زیانهایی كه با خود داشته آگاه گردید «راه رستگاری» را بخوانید و سپس جلد سوم تاریخ جوینی را از دیده گذرانید. این گمراهی نیز از یكسو با خرد نبرد می‌كند و از یكسو بنیاد دین و خداشناسی را لرزان می‌گرداند. امروز شما دسته‌ای بنام باطنی نخواهید شناخت ولی اسماعیلیان و علی‌اللهیان بازماندگان ایشان می‌باشند و از آنسوی همه‌ی كیشها هر یكی بهره‌ی دیگری از باطنیگری یافته است و همگی آلوده می‌باشد. چندی پیش می‌بینم در روزنامه‌ای شعرهای «هر لحظه بشكل آن بت عیار برآمد ..» را كه نمونه‌ای از پندارهای باطنیگری است چاپ كرده و بالای آن چنین می‌نویسد : «فی مراتب العلویه». نادانك پنداشته شعرها در ستایش امام علی ابن ابیطالب می‌باشد و این نمونه است كه چگونه این بدآموزیها بازاری شده و با رنگهای گوناگون در كتابها و دلها جا گرفته است.

«داستانی که هزاروسیصد سال پیش رخ داده به آن پرداختن و به گریه و سوگواری برخاستن از خرد رو گردانیدن و آن را لگدمال ساختنست».

ببینید از یک جنگ دو ساعته چه ها ساخته صد میلیون مردم را صدها سالست «سرگرم» بیهوده‌کاری بلکه زیانکاریها ساخته‌اند. آیا این «خیانت» نیست؟!

دینهای کنونی در جهان بویژه در شرق جز یک گرفتاری در راه زندگانی و جلوگیری برای پیشرفت مردمان نیست. علت هواداری غربیان از دینهای شرقی و کوشش به ماندگاری آنها نیز همین است که این توده‌ها همیشه سرگرم چنین بیخردیها باشند.
در نزد شرقیان دین جز یک رشته آیینها نیست ـ آن هم از بیخردانه‌ترین آنها که هر چندگاه یک بار یک «ورژنی» از بیخردی به آن افزوده «بروز»ش میگردانند. از آنسو «ایمان به دین» هم شده تاب آوردن به برخی خودآزاریهای نمایشی.
افسوس از این نابخردیها و نافهمیها ، افسوس!

برای آنکه این دکان از گرمی و رواج نیفتد هر کاری میکنند. تاکنون با دادن نذری و سرگرم نمودن نوجوانان و جوانان با بازیچه‌هایی همچون سنج و طبل و زنجیرزنی این کار را پیش برده‌اند ، امروز با پذیرایی عزاداران با قلیان ، فردا را خدا میداند.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
11) كراسوس‌ ـ تکه‌ی 5

🔸 گفته‌اند در آن روز كراسوس چون بيرون آمد جامه‌ی قرمزي كه سرداران روم مي‌پوشيدند در بر نداشته بجاي آن جامه‌ی سياهي پوشيده بود ولي زود دريافته آن را عوض كرد. نيز درفشداران با سختي عقابها را از جاي خود بلند مي‌ساختند كه تو گويي بآنجا دوخته شده بودند. كراسوس بر آنها خنديده فرمان شتاب داد و بر پيادگان نيز دستور داد كه با سوارگان همقدم باشند و بدينسان راه مي‌پيمودند تا چند تني از ديده‌بانان بازگشته چنين خبر آوردند كه همراهان ايشان كشته شدند و ايشان بسختي جان دربرده‌اند. زيرا دشمن بسيار نزديك و آماده‌ی ‌رزم مي‌باشد. در اين ميان ناگهان خروشي شنيده شد. كراسوس سراسيمه شده از شتابي كه داشت بسختي توانست نظمي بسپاهيان بدهد. نخست از روي راهنمايي كه كاسيوس كرد ميانه‌ی دستها و صفها فاصله داد تا بتواند جايگاه هرچه پهناوري را بگيرند و بدينسان از محاصره ايمن باشند و سوارگان را هم به ايندست و آندست پخش نمود. سپس پشيمان گرديده از سپاهيان يك چهارگوشه‌اي (مربعي) پديد آورد كه از هر چهار سوي آماده‌ی جنگ باشند و سوارگان را هم ميانه‌ی اين چهارگوشه بخش نموده به هر يكي تيپي را برگماشت كه هيچ سوي از ياوري سوارگان بي‌بهره نماند. كاسيوس فرمانده يك‌دست و كراسوس كوچك (پسر كراسوس) فرمانده دست ديگر بود. خود كراسوس هم در دل سپاه جاي داشت. بدينسان سپاه را پيش مي‌بردند تا بكنار رودخانه‌اي بنام باليسوس1 رسيدند كه اگرچه رود كوچكي بود ولي براي سپاهيان كه آنهمه خشكي ديده و از گرما آسيبها يافته بودند بسيار بجا افتاد. بسياري از سركردگان اين انديشه را داشتند كه شب را در كنار آن آب مانده و در اين ميان از شماره‌ی دشمن و از چگونگي كار آنان آگاهيها بدست آورده بامداد زود راه برگيرند. ولي كراسوس را پسر او و سوارگاني كه همراه آن پسر آمده بودند چندان بشتابش وامي‌داشتند كه اجازه ماندن نداده و فرمان راند كساني كه مايل بخوردن چيزي باشند همچنان در حال صف بخورند. و هنوز اينان دست از خوردن برنداشته بودند كه فرمان پيشرفت داد. در راه رفتن نيز بآنان مجال اندك آسودگي نمي‌داد بدانسان كه رسم لشكرهاست بلكه با تندي راه مي‌برد تو گويي يك دسته‌ی گريختگان مي‌باشند. و چون بنزديكي دشمن رسيده آنان را ديدند برخلاف آنچه انتظار داشتند آنان را جز گروه كمي نيافتند و برگ و ساز آنان نيز چندان مهم نبود. راستيرا سورنا دسته‌اي از سپاه را پيش كشيده ديگران را در پشت سر آنان پنهان ساخته بود و بهمگي دستور داده بود كه ابزارهاي درخشان خود را با رختها و پوستها روي بپوشانند. ولي همينكه روميان نزديك شدند سردارشان فرمان داده بيكبار سراسر دشت پر از صداي نقاره و خروشهاي بيمناك و دلخراش گرديد. زيرا اشكانيان سپاه را با شيپور و مانند آن بجنگ برنمي‌انگيزند. و بجاي آن نقار‌ها دارند كه در اينگوشه و آنگوشه گزارده و همه را بيكبار بصدا مي‌آورند كه ولوله‌ی دلخراشي همچون آواز جانوران درنده پديد مي‌آيد و در ميان ، آوازهايي همچون غرش رعد بيرون مي‌آورند. اين نكته را آنان نيك دريافته‌اند كه از همه‌ی حسهاي آدمي حس شنوايي بيشتر تكانش مي‌دهد و هر آنچه از راه گوش دريافته شود زودتر از هر چيزي چيرگي مي‌يابد و بيشتر كارگر مي‌افتد.


1ـ Balissus

ایستادگی تبریز در برابر نیروهای دولتی ـ
پیکره‌ای از ستارخان و باقرخان با هواداران خود (فداییها).

✴️ حزب و گمراهیهای سیاسی
(تکه‌ی چهارم)

🔶ما از مردم چه میخواهیم؟
(تکه‌ی1 از 4)

در ایران یك رشته كلمه‌هایی هست كه معناهای نیكی داشته ، ولی چون بدست بدان افتاده بد گردیده و كلمه‌ها نیز موهون شده كه آدم چون میخواهد در گفتن و یا در نوشتن یكی از آنها را بكار برد سختش می‌آید.

یكی از آن كلمه‌ها «حزب» است كه از بس موهونست ما بسختی آن را بكار میبریم ، و آنگاه در تردید می‌مانیم كه آیا خوانندگان چه معنایی را از آن فهمیدند ـ آیا آن معنای درست و نیكش را یا این معنای آلوده و موهونش را؟..

من چون در نوشته‌هایم این كلمه را بكار میبرم اینست باید در اینجا معنی درست آن را روشن گردانیده بگویم ما از این كلمه چه معنایی را میخواهیم. نخست باید اندكی از تاریخچه‌ی حزبها در ایران بنویسیم.

سی و چند سال پیش چون در ایران مردم بیدار شدند و جنبشی بنام مشروطه‌خواهی برخاست خواه‌ناخواه حزبها پیدا شد. نخستین حزب در ایران دسته‌ی مجاهدان بودند.

تاریخچه‌ی این دسته بكوتاهی آنست كه دو سال پیش از زمان مشروطه گروهی از ایرانیان در باكو ، گرد آمده یك حزبی بنام «اجتماعیون عامیون» پدید آوردند و رئیس ایشان نریمان نریمانوف بود كه سپس یكی از كسان بنام گردید.

این جمعیت تازه بكار پرداخته بود كه در ایران داستان مشروطه پیش آمد ، و آنان كسانی را از اعضای خود برگزیده برای شركت در شورش[= انقلاب] بشهرهای ایران فرستادند كه هنوز چند تن از آن كسان در تبریز و دیگر جاها زنده‌اند.

ولی در تبریز در همان ماههای نخست شورش ، چند تن از سردستگان دست بهم داده در خود آنجا جمعیتی بنام «مجاهد» پدید آوردند كه چنانكه گفتیم نخستین حزبی در ایران بود.

این حزب با سادگی بسیار تشكیل یافت و با یك نظم و تندی پیش رفت. نخست تنها در تبریز بودند. سپس در تهران و گیلان و شهرهای دیگر آذربایجان نیز پیدا شدند ، و چنانكه در تاریخ نوشته شده همین حزب بود كه با محمدعلی‌میرزا نبردها كرد و سپس بخونریزیها پرداخت و سرانجام او را از تخت پایین آورد و از ایران بیرون راند. این حزب بود كه پایه‌ی مشروطه را در ایران استوار گردانید ـ این حزب بود كه قهرمانانی همچون ستارخان و باقرخان و حسین‌خان باغبان و یفرمخان و سردار محیی و یارمحمدخان و حیدرعمواغلی و عظیم‌زاده و میرزاعلی‌اكبرخان و دیگران بیرون داد.

سپس چون محمدعلی‌میرزا برافتاد و اندك آرامشی در ایران رخ داد برخی از ایرانیان كه از اروپا بازگشته بودند در تبریز و تهران حزب دمكرات را بنیاد نهادند. آنچه ما میدانیم این بنیادگزاران سوءنیت داشتند و مقصودشان این بود كه جدایی درمیان آزادیخواهان پدید آورند و یك حزبی ساخته با دست آن مجاهدان را از میان برند.

با اینحال چون كسانی كه دعوت آنان را پذیرفته بدمكراتی درآمدند از آزادیخواهان خونگرم بودند آن حزب هم در اندك زمانی در همه‌ی شهرهای بزرگ ایران تأسیس یافت و خود یك جمعیت كوشنده‌ی بزرگی شد. چون در سال 1329[تیرماه1290 خورشیدی] محمدعلی‌میرزا دوباره به ایران بازگشت و بار دیگر خطر برای آزادی رخ داد ، اینان در برابر پیشامد دلیری و ایستادگی نشان داده پشتیبانی مهمی بدولت نمودند.

اگرچه این بار نیز جنگ را مجاهدان و بختیاریان كردند و با دست اینان بود كه ارشدالدوله سردارِ محمدعلی‌میرزا دستگیر و كشته گردیده و خود محمدعلی شكستهای پی‌درپی یافته به استرآباد گریخت لیكن در پارلمان و در تهران ایستادگی دموكراتها در برابر بدخواهان و پشتیبانی آنان بدولت اثر بزرگی را داشت.

سپس چون در همان سال روسیان اُلتیماتم داده سپاه تا بقزوین آوردند و ایران در برابر یك خطر بزرگی واقع شد ، در این پیشامد نیز دموكراتها در اظهار احساسات و ایستادگی شایستگی از خود نشان دادند. اگرچه بیك كاری موفق نشدند (و خود نمی‌توانستند شد) لیكن زبونی از خود ننمودند.

در اهمیت این حزب آن بس كه روس و انگلیس نبودن آنان را میخواستند ، و چون پس از پذیرفته شدن اُلتیماتم مجلس بسته گردید ناصرالملك و وزیران او كه فرصت یافته بودند بكندن ریشه‌ی اینان كوشیدند ، از آنسوی در تبریز روسیان چند تن از اینان را كه میرزااحمد سهیلی و آقامحمدابراهیم و دیگران بودند بدار كشیدند.

سپس چون در سال 1332[1293 خورشیدی] جنگ جهانگیر اروپا برخاست و در ایران نیز تبدلاتی رخ داد [و] مجلس بار دیگر باز شد در این هنگام نیز دموكراتها جوش و جنب بزرگی از خود نشان دادند و بیك كار بزرگی برخاسته برای جنگ با دو دولت همسایه از تهران مهاجرت كردند ، و با آلمان و عثمانی همدست شده با دسته‌های سپاه روس ، جنگ و خونریزی نمودند و دولت مركزی را بنام آنكه با روس و انگلیس همدست میباشد برسمیت نشناخته خود ، در كرمانشاهان دولت دیگری بنیاد نهادند. اینها نیز كارهای حزب دموكراتست. اینها نیز در تاریخ ایران مؤثر افتادند و نامی از خود در آن یادگار گزاردند.

در ديماه سال ١٣٢١ براي ديدار ياران قزوين ، با آقای واعظپور سفری به آن شهر کرديم. در يکی از نشستها در خانه‌ی آقای نصری ، آقای پاکروان چنين آغاز سخن کردند :

«کسانی از علما و ديگران چون شنيده بودند شما خواهيد آمد با من ميگفتند با او مباحثه‌هايی داريم. من پاسخ دادم آقای کسروی مباحثه نميکند ولی اگر چيزهايی پرسيدند پاسخ دهد.

گفتند پس خواهشمنديم اين پرسشهای ما را برسانيد و پاسخ خواهيد. ايشان که از سُنّی‌ها هواداری ميکنند آيا به داستان غدير خم چه پاسخ ميدهند؟ در آن روز پيغمبر علی را به خلافت برگزيده گفت : «من کنت مولاه فهذا علی مولاه». همچنين به داستان خامه و کاغذ خواستن پيغمبر و جلوگيری کردن عمر چه ميگويند؟.

پيغمبر در بستر مرگ خواست امام علی بن‌ابيطالب را به خلافت برگزيند که جايی براي کشاکش ديگران بازنماند. اين بود گفت : «ائتوني بقلم و قرطاس اکتب لکم کتابا لن تضلوا بعده ابدا»[۱] عمر چون داستان را فهميد نگذاشت و چنين گفت : «ان الرجل ليهجر حسبنا کتاب الله»[۲]. به پيغمبر نسبت هذيان‌گويی داد.

من نيک ميدانم که شما اينها را از دين نمی‌شماريد و راستی را هم دين اينگونه گفتگوها نيست. ولی چون اينها در دلهای مردم جا گرفته و هر زمانی که نام دين به ميان می‌آيد بيدرنگ به ياد اين سخنان می‌افتند و ميپرسند و ما تا به اينها پاسخی ندهيم دست بردار نخواهند بود ، از اينرو من پرسشهای آنان را رسانيدم که شما پاسخهايی بدهيد».

اين سخنانی بود که آقای پاکروان گفتند. چون در نشست جز از ياران ، کسان ديگری نيز ميبودند به پاسخ پرداخته گفتم بسيار راستست كه اين گفتگوها از دين نيست. در هزار و سيصد سال پيش از اين ، کشاکشهايی درباره‌ي خلافت رخ داده و هرچه بوده پايان يافته و گذشته ، امروز از گفتگوهای آنان چه سودی تواند بود؟!.

اينها نه تنها دين نيست ، خود بيدينيست. راستی را دين برای آنست که مردمان چندين بيخرد و نافهم نگردند که زندگانی خود را رها کنند و به داستانهای هزار و سيصد سال پيش پردازند و در ميان مردگان کشاکش اندازند. کسانی که اينها را از دين می‌شمارند معنی دين را ندانسته‌اند.

دين شناختن معنی جهان و زندگانی و زيستن به آئين خرد است. دين آنست که امروز ايرانيان بدانند که اين سرزمينی که خدا به ايشان داده چگونه آباد گردانند و از آن سود جويند و همگی با هم آسوده زيند و خاندانهايی به بينوايی نيفتند و کسانی گرسنه نمانند و دهی ويرانه نماند و زمينی بيبهره نباشد.

دين آنست که امروز توانگران ايران سرمايه‌های خود را در راه کشيدن جويها و پديد آوردن چشمه‌ها و آباد گردانيدن ديه‌ها[روستاها] بکار اندازند که هم اين ويرانيها از ميان برخيزد و هم هزاران و صد هزاران خاندانهای گرسنه و بينوا از بدبختی رها گردند.

دين اينست. از اينست که خدا خشنود خواهد بود. گفتگو از کشاکش علی و ابوبکر چيست که خدا آن را خوش دارد و به کسی به اين نام مزدی دهد؟!. اينها را ميگويم تا اين آقايان نيز بدانند و معنی درست دين را دريابند.

از آنسوی اين نيز راست است که اين سخنان در دلهای ايرانيان جا گرفته و ما تا در پيرامون آنها سخن نرانيم از دلهاشان بيرون نخواهد کرد. اينست من نيز به پرسشهای آنها پاسخ ميگويم :

اما داستان «غدير خم» بسيار شگفت است که ملايان معنی اين سخن را نميدانند. مگر آنان کتابهای فقه را نميخوانند که «ولاء» خود يک «بابی» از بابهای فقه ميباشد؟!.

اين يک وصيت خاندانيست ، پيغمبر را با کسانب رشته‌ی «ولاء» در ميان ميبوده و اينست ميگويد : «من با کسانی که «ولاء» ميداشتم علی در اين زمينه جانشين من خواهد بود» آخر در کجا «مولی» به معنی خليفه است؟!.

از اين گذشته اگر خواست پيغمبر برگماردن «خليفه» بودی بايستی نخست در اين زمينه سخن راند که بايد برگزيدن و گماردن خليفه از سوی خدا باشد نه از سوی مردم ، پس از آنکه اين زمينه را روشن گردانيد با يک زبان آشکاري بگويد : «اينک نخستين خليفه‌ي من علی است که خدا او را برگزيده».

داستانی به آن بزرگی را چه معنی ميداشت که با يک جمله‌ی ناروشن و کوتاهی برساند ، و آن جمله را بگويد و بگذرد و به چيزهای ديگری پردازد.

از اينها هم گذشته ، مگر ياران پيغمبر که سالها با وی بسر برده و در راه او جانبازيها کرده بودند زبان او را نميفهميدند؟!. يا دلبستگی آنان به پيغمبر و دستورهای او کمتر از شيعيان قزوين ميبوده؟!.

اين چه باور کردنيست که پيغمبر علی را خليفه گرداند و يارانش آن را ناشنيده گيرند و به گرد سر ابوبکر درآيند؟!. پس چرا با ديگر دستورهای پيغمبر اين کار را نکردند؟!.

[۱] : خامه و كاغذ بياوريد تا برايتان نوشته‌ای نويسم كه هيچگاه گمراه نگرديد.

[۲] : اين مرد در حال سرسام است. كتاب خدا ما را بس است.

(کتاب بخوانند و داوری کنند ص ۱7 از ۱۰۶)