اشغال ایران در شهریور 1320

✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی چهارم)

🔸بهار در كار فرارسیدنست
(بخش 1 از 2)

زمستان گذشت و بهار در كار فرارسیدنست. یك بهاری كه خدا میداند چه‌ها رو خواهد داد. چنانكه میدانیم این زمستان را همه‌ی دولتها بتداركات جنگی پرداخته‌اند كه از بهار بكار جنگ برخیزند. و اینك بهار نزدیك گردیده.
...
ما اگر آرزومند باشیم كه در چنین زمانی بیكبار آسوده بمانیم آرزوی خامی كرده‌ایم. از آنسوی ایران بارها جنگ دیده یك بار دیگر نیز ببیند. اینها باكی ندارد.
آنچه باك دارد و مایه‌ی نگرانی میباشد حال خود كشور است. از این رهگذر است كه ما در ترس هستیم و بنوشتن این گفتار برخاسته‌ایم.

🔸پیشامدهای شهریور ماه یك نمونه‌ای بود كه در این كشور چگونه بنیاد اجتماعی سستست ، و چگونه پایه‌ی اخلاقی پست است.

از آن پیشامدها باید عبرت گرفته و برای آینده بی‌باك و بی‌پروا ننشست.
در آن داستان ما دیدیم بسیاری از كاركنان عالیمقام دولت پابندی بوظیفه‌ی خود ننموده و تو‌گویی در یك كشور بیگانه ای مأموریت داشتند كه همینكه خطر نمودار شد مردم را گزاردند و خود بگریختند. افسران بزرگ و سران لشگر ، هم گریختند و هم نادرستی كردند و همه‌ی اسلحه و افزار بدست اشرار دادند.

اینها بماند. اینها را بارها گفته‌ایم. ما در تهران دیدیم همینكه خبری رسید كه جنگی رخ داده در اندك زمانی نان كمیاب گردید. قند و شكر و نفت و ذغال و دیگر دربایستهای زندگی نایاب شد. دكانهای سَقَط فروشان[خرده‌فروش چای و قند و ادویه و پاره‌ای از خشكبار] و بقالان و قنادان تهی گردید. نرخها دو برابر بالا رفت. مردان و زنان در جلوی دكانها ازدحام كردند و همدیگر را لگدمال ساختند ، اتوبوسها از كار افتاد و آمد و شد بریده گردید.

با آنكه در اینجا خطر كم بود بلكه خطری نبود خاندانها بكوچ پرداختند. توانگران سوار اتومبیلها (اتومبیل‌های اداری یا شخصی) گردیده رو باسپهان و شیراز نهادند. كجا میرفتند؟ ـ و چرا میرفتند؟... خودشان نیز نمیدانستند. سراسیمه‌وار رو بگریز نهاده بودند.

در تهران هر روز دروغهای رنگارنگی ساخته پراكنده میگردانیدند ، هر كسی به پیشامد معنای دیگری میداد و پیرایه‌های دیگری می‌بست. همچون وحشیان دست و پا گم كرده نمیدانستند چه باید كرد.

🔸اگر جنگ بیست روز امتداد می‌یافت در تهران مردم از گرسنگی میمردند و صد حادثه‌ی ناگوار رخ میداد.

این در پایتخت كشور بود. از اینجا پیداست كه بیرونها چه حالی داشته. در جایی كه مردم پایتخت این رفتار را میكردند چه شگفتی داشته كه در بیرونها بیكبار رشته گسیخته گردد و هرج و مرج رخ نماید؟! چه شگفتی داشت كه روستاییانِ گرمرود براه‌آهن ریزند و چوبها و تخته‌های آن را كشیده ببرند؟!.. چه شگفتی داشت كه لران و شاهسونان بیدرنگ بتاراج و راهزنی پردازند؟!.. چه شگفتی داشت كه كردان بكشتار و خونریزی برخیزند؟!.

این حالی است كه من نمیدانم آن را چگونه تصویر نمایم. و از زشتی آن با چه زبانی سخن رانم!

🔸تو گویی درمیان این مردم كمترین رابطه‌ای بازنمانده و هر كسی جز دربند خود نیست. تو گویی این كشور مال این مردم نمیباشد و هیچگونه دلبستگی بآن ندارند. تو گویی یك گروه پراكنده‌ی ویلگردیند كه از راه باین سرزمین رسیده‌اند و هیچ رابطه‌ای درمیان نمیباشد.

این چیزیست كه باید باكش داریم و درپی چاره‌اش باشیم. شما چنین انگارید بهاری رسیده و خدا نخواسته جنگ تا بایران رسیده. آیا با این كسان و با اینحال سرنوشت این كشور چه خواهد بود؟!. دیگر چیزها بكنار آذوقه و خواروبار چه صورتی پیدا خواهد كرد؟!. داستان كوچ و گریز توانگران و اتومبیل‌داران چه رنگی پیدا خواهد نمود؟!
اینها چیزهاییست كه باید اندیشیم و درپی چاره‌اش باشیم ـ چه جنگ بكشور ما برسد و چه نرسد یك سالهای پر تكان و آشوبی را در پیش داریم و باید خود را آماده‌ی آن گردانیم. خواهید گفت چگونه خود را آماده گردانیم؟

آینده را جز خدا نمیداند. ما بیقین نمیدانیم در بهار یا در تابستان آینده چه خواهد بود. ولی یك سال بیمناكیست. جنگ دولتها بیك دوره‌ی بسیار سختی خواهد رسید و آتش آن گام بگام بما نزدیكتر خواهد گردید. بلكه اگر بسخنان رادیوی ویشی [1] گوش دهیم یكی از میدانهای جنگ «آسیای میانه»[خاورمیانه؟] خواهد بود.

این بیمها درمیانست و از آنسوی حال خود كشور بیشتر بیم‌آور است. زیرا گذشته از سستیِ تشكیلات دولت و پابند نبودن بیشتری از مأمورین بوظیفه‌ی خود كه دیدیم و آزمودیم ، در خود توده مرض نومیدی پیدا شده و هر یكی از راه دیگری نسبت بكشور و میهن خود بیعلاقگی نشان میدهند ، و

🔸هر كسی برآنست كه جز در اندیشه‌ی خود نباشد.

این بدترین دردیست كه در یك توده پیدا می‌شود. چنین توده‌ای ، آن هم در چنین زمانی ، سرنوشتش جز لگدمالی و نابودی نتواند بود.

[1] : حكومت فرانسه در دوره‌ی جنگ جهانی دوم كه پس از شكست از آلمان هیتلری زیردست او بود.
👇

این نومیدیها و بیعلاقگیها علتهای گوناگون دارد كه ما در اینجا مجال گفتگو از آنها نداریم. اینها یك رشته دردهای كهنه‌ایست كه از بس درمان نشده و مانده جایگیر گردیده.

🔸كسانی سرچشمه‌ی بداخلاقی‌ها و آلودگیهای مردم را در بیست سال گذشته[دوره‌ی رضاشاه] جستجو میكنند. ولی این خود لغزشیست و این آلودگی‌ها بسیار كهنست و در بیست سال گذشته یك چیزهای كمی بآنها افزوده گردیده.[2]

هرچه هست ما در اینجا مجال گفتگو از آنها نداریم ، و از آنسوی چاره‌ی آنها نیز باین آسانی و باین زودی نشدنیست. امروز با این حالی كه جهان پیدا كرده و با این آینده‌ی بیمناكی كه ما داریم راه چاره تنها یك چیز است و آن اینكه نیكان و علاقه‌مندان بكشور و توده در هر كجا كه هستند جدا گردند و دست بهم داده دسته‌ای پدید آورند و مقصد و راه یكی گردانند و نگهداری كشور و توده را بگردن گرفته در آن راه پاكدلانه جانفشانی نمایند.

[2] : در بیشتر نوشته‌های كسروی تاریخچه‌ی این آلودگیها و بدبختیها نوشته شده. خواننده برای نمونه می‌تواند به كتاب «ما چه میخواهیم؟» نگاه كند.

🔶 در پاسخ حقیقتگو

(تکه‌های 26 تا 30)

🔸 احمد کسروی

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 35ـ یک بهانه‌جویی شگفت (تکه‌ی 1 از 2)
شما در گفتار خود پس از آنكه به نارسایی خرد خَستُوان شده‌اید چنین می‌نگارید : «چنانكه آنچه را امروزه با وسایل طبیعی می‌بینیم از سیر بالای هوا و حرف زدن از مشرق بمغرب و صدها مانند آن را هرگاه كسی در صد سال یا هزار سال پیش بمردم می‌گفت او را دیوانه می‌پنداشتند و حال آنكه امروزه در مرئی و منظر همه كس است».
این یگانه پاسخی است كه باندیشه‌ی ملیونها علماء و حاخامها و كشیشها رسیده است ولی این بسیار بیهوده است و هر كسی آن را شنود جز دلیل درماندگی پاسخده نخواهد شمرد و از همین پاسخ جای آنست كه همه به دین بخندند. زیرا بگفته‌ی خودتان اینها همه از راه طبیعی انجام می‌گیرد و چیزی بیرون از آیین طبیعت نیست در حالی كه شما نیارَستنی آن كارها را می‌گویید كه بیرون از آیین طبیعت باشد و بی‌آنكه افزاری بكار رود انجام گیرد. آیا این كجا و آن كجا؟!. همان دانشهای طبیعی كه تلگراف و تلفن و آیروپلان[=هواپیما] را پدید آورده خود می‌گوید كه نشدنیست از سنگ شتر درآید ، نشدنیست آفتاب پس از فرورفتن بازگردد ، نشدنیست از انگشت چشمه روان شود. اینها چیزهاییست كه هرگز نخواهد بود. وانگاه تلگراف و تلفن و مانندهای آن را ما با دیده می‌بینیم و در زندگانی خود بكار می‌بریم و این چه پیوستگی با داستانهایی دارد كه كسانی ساخته‌اند و تاریخ نیز آنها را دروغ می‌شمارد؟!.
عیب آن داستانها تنها این نیست كه خرد نمی‌پذیرد. دانشها نیز از آن بیزار است. تاریخ هم دروغ بودن آنها را می‌رساند. شما بتاریخ ارج نمی‌گزارید ، و اگر كسی پرسید : «اگر اینها راست است چرا تاریخ ننوشته؟!.» پاسخ می‌دهید : «مگر تاریخ همه‌چیز را نوشته است؟!.» ولی این خطای دیگری از شماست. زیرا این راست است كه تاریخ همه‌چیز را ننوشته ولی داستانهایی همچون مرده زنده ساختن ، و شتر از سنگ درآوردن ، و خورشید فرورفته را بازگردانیدن نه چیزیست كه تاریخ آن را فراموش كند.
درباره‌ی دانشها نیز این خطای زشتی است كه كسی بگوید چون تلگراف و تلفن و آیروپلان كه صد سال پیش كسی باور نكردی اختراع گردیده پس باید هیچ چیزی را «نشدنی» نشمرد و هر كسی هرچه گفت باور نمود. این زشتترین نتیجه‌ایست كه كسانی از دانشها بردارند ، و از زشتترین كارهاست كه شماها برای پیشرفت دادن به یك رشته پندارهای بیپا بچنین سخنانی برخیزید.
همه چیز بر كنار : آنهمه نیارَستنیها كه در كتابها بنام پیغمبر اسلام نوشته‌اند من نشان دادم كه قرآن آشكاره از آنها بیزاری می‌جوید و شما آن را ببینید كه هزاران و صدهزاران علماء تاکنون آن را نمی‌دانسته‌اند و همگی ایشان معجزه یا نیارَستنی را یكی از دلیلهای راستی آن پیغمبر شمارده‌اند.

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
12) آنتونيوس‌ ـ تکه‌ی 25

🔸 آنتونيوس همينكه دانست كلئوپترا زنده است به پيرامونيان خود لابه مي‌كرد كه زودتر او را به وي برسانند و چون او را بروي دستهاي خود بآنجا رسانيدند كلئوپترا در را باز نكرد بلكه طنابهايي را از آن بالا فرو هشت كه آنتونيوس را با آنها بستند و خود او بهمدستي دو زن كه همراه داشت و جز از آنان كس ديگري را بدرون راه نمي‌داد بكشيدن پرداخت. كساني كه در آنجا بوده‌اند مي‌گويند حال دلگدازتر از آن نمي‌توان ديد. زيرا تن خون‌آلود آنتونيوس بريسماني بسته شده و او كه نزديك بود جان بسپارد با اين حال دستهاي خود را بسوي كلئوپترا دراز مي‌كرد و با اندك توانايي كه در تن خود سراغ داشت خويشتن را بسوي بالا تكان مي‌داد. از آنسوي كلئوپترا و آن زنان با دلي سوزان با دشواري بسيار ريسمان را بالا مي‌كشيدند و گاهي كه دستهاي آنان سست مي‌شد كساني كه در پايين ايستاده بودند فرياد برآورده آنان را بزورنمايي وامي‌داشتند. و چون بالايش كشيدند كلئوپترا بروي تختش خوابانيد و خويشتن رختهايش را پاره كرده بروي او مي‌انداخت. گاهي با دو دست بر سينه كوبيده و گاهي با خون او رخساره‌ی خود را گلگون مي‌ساخت. او را آقاي خود شوهر خود امپراتور خود مي‌خواند و چندان دلسوزي مي‌نمود كه تو گويي گرفتاريهاي خويش را فراموش ساخته. آنتونيوس باو دلداري داده آرامش ساخت و سپس باده خواست كه بنوشد و اين يا از تشنگي بود و يا آنكه مي‌پنداشت باده او را آسوده خواهد گردانيد. و چون آن را بخورد به كلئوپترا پند مي‌داد كه كارهاي خود را با قيصر آبرومندانه پردازد و از همه پيرامونيان او تنها به پروكوليوس1 اعتماد نمايد. نيز مي‌گفت : باين حال من نگاه كرده دل خود را مسوزان. آن گذشته را كه نيرومندترين سردار بودم بياد آورده دل آرام بدار. كنون هم كه افتاده‌ام مرد گمنامي نيستم يك مرد رومي هستم كه زبون رومي ديگري گرديده‌ام.
همان هنگام كه آنتونيوس جان مي‌سپرد ناگهان پروكوليوس از نزد قيصر بفرستادگي رسيد. زيرا زماني كه آنتونيوس خود را زخمي ساخت و او را نزد كلئوپترا بردند يكي از پاسبانان او بنام ديركتائيوس2 شمشير او را برداشته نهان كرد و چون فرصت بدست آورد از آنجا گريخته نزد قيصر رفت و آن شمشير را همراه برد. نخستين كسي كه خبر خودكشي آنتونيوس را به قيصر رسانيد او بود و آن شمشير را بگواهي نشان داد. قيصر آن را شنيده خود را بخلوتگاه چادر كشيد و در مرگ كسي كه با او خويشي پيدا كرده و در كار فرمانروايي انباز او و پيش از آن هميشه در جنگها و بيمها همدوش وي بود اشك از ديده فروريخت. سپس بنزد دوستان خود بيرون آمده نامه‌هايي را كه به آنتونيوس نوشته و پاسخهايي را كه ازو دريافته بود با خود آورده و همه را براي آنان بخواند كه چگونه او همه نرمي كرده و مهر نشان مي‌داده ولي آنتونيوس همه درشتي كرده و دشمني نشان مي‌داده است. سپس پروكولئوس را روانه ساخت كه از هر راهي كه مي‌تواند كلئوپترا را زنده بدست آورده بزير اختيار خود بگيرد. زيرا هنوز از رهگذر گنجينه‌ها دل‌نگراني داشت وآنگاه زنده بدست آوردن او را نشان بزرگي كار خود مي‌پنداشت. كلئوپترا سخت مي‌پاييد كه خود را بدست پروكولئوس نسپارد و اينبود او از درون آن جايگاه از پشت دري استوار بسته شده و پروكوليوس از بيرون جلو همان در ايستاده با هم بگفتگو پرداختند خواهش وي اين بود كه پادشاهي مصر را بفرزندان او بازگزارند. پروكوليوس باو دلداري مي‌داد كه خود را نباخته و هميشه بمهر و دلسوزي قيصر اميدوار باشد. سپس هم دقتي در چگونگي آن جايگاه كرده بازگشت.


1ـ Proculeius
2ـ Dercetaeus

رضاشاه در دیدار با سران ارتش.

از راست یکم سرلشگر ضرغامی است. کسی که به همدستی سرلشگر احمدنخجوان و خائنان دیگری ، رسوایی مرخص کردن سربازان و خالی کردن پادگانها را در گیرودار جنگ با متفقین بمیان آورد و مایه‌ی شکست ایستادگی ارتش در برابر نیروهای انگلیس و روس شد.
این دو سرلشگر را رضاشاه میخواست دیوان حرب برپا کرده به جرم خیانت به کشور بمحاکمه کشد که متفقین به او مجال چنان کارهایی را ندادند.

✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی پنجم)

🔸 بهار در كار فرارسیدنست
(بخش 2 از 2)

اینان باید از یك سو بیك دولتی اعتماد پیدا كنند و از او پشتیبانی نمایند و بنگهداری او كوشند و با دست او اساس تشكیلات دولتی را استوار گردانند ، و از یكسو به بیدار كردن مردم و چاره بمرض نومیدی كوشند و تا بتوانند بیشتری از آنان را بر سر خود گرد آورند.[3]

امروز تنها یك چنین جمعیتی است كه خواهد توانست دستی از این مردم بگیرد و كاری از پیش برد و باید هرچه زودتر باین كار برخاست.

امروز مردم بدو دسته‌اند : یك آنان كه بتوده و كشور بیكبار بیعلاقه‌اند و جز دربند نگهداری خود نیستند ، دیگری آنان كه علاقه بكشور و توده دارند ولی پراكنده و بیراهند. اینان هر دو بیهوده‌اند و هر دو بیكاره‌اند. آنچه بیعلاقگانند حال آنان گله‌ی گاوان و گوسفندانیست كه در مرغزاری می‌چرند و كمترین علاقه بآن پیدا نمیكنند ، و هر زمان كه یك گرگی یا شیری یا درنده‌ی دیگری پدیدار گردید تنها درپی گریز باشند و هر یكی رو بسوی دیگری آورند و گریخته جان بدر برند.

این بیخردان نه معنی كشور را میدانند ، نه قدر آزادی را می‌شناسند. از همه‌ی اینها ناآگاهند و زندگانی را تنها خوردن و خوابیدن و كام‌گزاردن می‌شمارند. آنچنان پست‌نهادند كه كمترین علاقه بمیهن خود نشان نمیدهند و برآنند كه اگر خطری پیش آمد با گریختن خود را رها گردانند و چندان گستاخند كه می‌نشینند و آشكاره دم از بیعلاقگی میزنند و بكسان دیگری كه علاقه دارند ریشخند دریغ نمیگویند.

اما علاقه‌مندان ، آنان نیز بیراه و پراكنده‌اند و با اینحال هرچه بكوشند نتیجه‌ای در دست نخواهند داشت. تنها علاقه بكشور كافی نیست. از احساساتِ تنها نتیجه نتواند بود. باید نخست دست بهم داد و یكی بود و دوم راه كوشش را پیدا كرد.

من در شماره‌های آینده در این باره سخنان روشنتری خواهم نوشت. باید توضیح دهم كه راهی كه میگوییم كدام است و چگونه میتوان بآن درآمد و آن را دنبال كرد.

در اینجا در پایان یك نكته‌ای را علاوه میكنم و آن اینكه پیشامد شهریورماه و آن رفتاری كه از برخی افسران و كاركنان دولتی سر زد بسیار ننگین بود و ما برای آنكه در آینده بمانند این دچار نگردیم باید از بدیهای آن مأمورین چشم نپوشیم و آنان را همچنان دنبال كنیم.

ما در پرچم از چند تن نام بردیم و بدیهاشان نوشتیم و می‌بینیم كسانی میانجیگری مینمایند و گاهی چنین میگویند : «آنها دیگر گذشت و رفت». میگویم : نگذشته و نرفته : ما باید آنها را همیشه بد بدانیم و در توده خوارشان داریم. این گذشته از آنكه سزای پستیهای ایشانست برای آینده بسیار مؤثر میباشد. زیرا در آینده اگر باز یك چنان داستانی رخ داد نیكان چون دیده‌اند كه قدرشان می‌شناسیم با دلگرمی ‌خواهند كوشید و از جان نخواهند ترسید. بدان نیز از ترسِ همین رسوایی تا توانند ایستادگی نموده وظیفه‌ی خود را بكار خواهند بست.

اینها چیزهای بسیار روشنیست كه ما بنوشتن و گفتن نیاز نمی‌بینیم.

🔸یك توده‌ی زنده باید جدایی میانه‌ی نیكان و بدان گزارد.

در كارهای توده پروای دوستی و آشنایی نتوان كرد ، باید هزاران فرد را فدای توده گردانید.

ما چون در این هنگام برای رهایی این توده بكوششهایی برخاسته‌ایم در این راه جز خدا و خشنودی خدا را بدیده نخواهیم گرفت ، و این بنام پیشرفت مقصود است كه آن كسان را دنبال میكنیم و آرزومندیم این نوشته‌های ما تنها نقشی بروی كاغذ نباشد و در دلها جایگیر گردد. آرزومندیم این نامردان بدكاره در نزد هر علاقه‌مندی بتوده و كشور خوار و بیقدر گردند.
برای این نتیجه است كه بد آنها را می‌نویسیم.
(پرچم روزانه شماره‌های 30 و 31)

[3] : در آن زمان روزنامه‌ها و نمایندگان مجلس همچون كسی كه روی بام شنید : «عقب برو نیفتی» آن اندازه عقب رفت كه از سوی دیگر افتاد ، پس از فراهم شدن زمینه‌ی یك آزادی موقتی ، آن را جز هیاهو براه ‌انداختن و باین و آن تاختن ندانسته میدان را بدولت تنگ گردانیده و هر چندگاهی سخن از تغییر دولت و كابینه پیش می‌آوردند و این را از دربایستهای آزادی می‌شماردند ، چندان كه دولت درگیر چنان كشاكشهایی می‌بود و كار مؤثری نمی‌توانست.

چون این نوشتار در روزهایی نوشته شده كه بارها سخن از تغییر دولت بمیان آمده بود و چند روز بعد هم نخست‌وزیر فروغی افتاده سهیلی جای او را گرفت ، چنان می‌نماید كه روی سخن او به این پیشامد است ، در حالی كه خواست نویسنده كلی‌تر است. آن «نیكان و علاقه‌مندان بكشور و توده» كه نام می‌برد اعضای یك جمعیت «ایرانخواه» و آن«دولت» هم همانست كه آن جمعیت به او اعتماد كرده و یا خود پدید آورده ـ چنانكه نوشتارهای بعدی می‌نمایاند و ما نیز در آینده آنها را خواهیم آورد.

✴️ گواهی پاکدلانه

کوشاد کانال : این در همیشه باز خواهد بود. كسانی كه زیر این عنوان چیزهایی نویسند ، تا توانند بسادگی كوشند و خواستشان تنها بازنمودن اندیشه و فهم خودشان باشد و از ستایش بیجا و از گزافه خودداری نمایند. اگر گفته‌های ما را براست میدارند بنام گواهی پاكدلانه و برای راه نمودن بدیگران از نوشتن بازنایستند.

🔶 در پیرامون رمان

نوشته‌ی عبدالرحیم مدنی ـ تهران

راهنمای ارجمند

نخست بار پس از خواندن كتاب «در پیرامون رمان» فَرجادم[وجدان] مرا واداشت كه با نوشتن واژه‌هایی چند سَهِشهای[احساسات] پاكدلانه‌ی خود را بنام ارجشناسی از آن گفتارهای گرانمایه بازنمایم. رُلی كه رمان در زندگانی من بازی كرده اگر بخواهم بزَندم[=شرح دهم] سخن بداراز خواهد كشید. اینست بكوتاهی می‌كوشم.
اولین رمانی كه بآن برخوردم كتاب پربرگ (الف الیل و الیله) بود. این كتاب كه هم خود و هم نویسنده‌اش نابود باد نزدیك بدو ماه از زمان گرانبهای جوانی مرا تلف و هدر گردانید. كاش بهمین جا پایان می‌یافت. ولی متأسفانه مرا بدره‌ی جهالت وجوانی كشانید كه تا دو سال اندیشه‌های مرا پراكنده و از كار بازم می‌داشت. دو سال بیكار و بیعار بسر بردم.
زَندیدن هوسهای زشتی كه از خواندن داستانهای عشق‌بازی هارون‌الرشید در من پیدا می‌شد گفتنی و نوشتنی نیست و همان به كه خود تنها دانم و تنها در نزد فرجاد خود شرمنده باشم.
كوتاه سخن آنكه من نیز بدام عشق خیالی دچار و برای خود معشوقی آرزو می‌كردم تا سرانجام یكی را انتخاب و عشقش در سر می‌پختم. نزدیك بدو سال در مالیخولیای عشق!! دیوانه‌وار بسر می‌بردم و بیشتر اوقات سر و كارم با لسان‌الغیب !! شیرازی بود و اشعار او را از بر می‌كردم. راه رسیدن بعشق را در رمان (آدمفروشان قرن بیستم) یافته و همیشه آرزومند بودم كه با بدست آوردن یك ماشین سواری ، دلدار !! خود را دزدیده بیكی از شهرهای دوردست پناهنده شوم اما برای بَسیج[=تدارک] ماشین بپول نیاز داشتم و در جستجوی راه بدست آوردن آن بودم. آن را نیز در داستانهای آشیان عقاب و جزوه‌های پلیسی نات پنكرتون یافتم. دیگر نقشه‌ی من رسا شده بود و تنها می‌توانستم با بدست آوردن یكی دو تن همراز بكار فَهلَم[مشغول شدن].
در این هنگام كه دیوانگی عشق!! با مالیخولیاهای دیگر كه از نوشتن آن ننگ دارم مغز مرا جولانگاه خود ساخته هر روز و هر ساعت بآن زشتكاریها نزدیكتر می‌شدم ، یك خوشبختی بمن روی نمود كه بیكبار آن اندیشه‌های پراكنده را از هم پاشید و آن دو سال خدمت ورجاوند سربازی بود كه اندیشه‌های مرا با زور سرنیزه بسوی خدمتهای صفی و دیگر آموزاكهای سربازی برگردانید.
در دو سال خدمت سربازی سختیهای نانوشتنی بسیاری بر من و دیگر همقطارانم گذشت و می‌توانم ادعا كنم كه سختترین دوره‌ی سربازی بهره‌ی ما چند نفر سربازان برگزیده‌ی (باسواد) آن دوره بود.
من از آن سختیها بسی در رنج بودم در آنجا نیز هَنایشِ[=تأثیر] زشت رمان نمودار گردید و چند بار باندیشه‌ی خودكشی افتادم و خدای را سپاس كه از خود گذرانیدم ولی یادبود آن خاطره‌ی تلخ همیشه در یادم بود و بر آن رنجها تأسف می‌خوردم تا اینكه همین چند روزه بكتاب [در] پیرامون رمان دسترس یافتم و با اندیشه بخواندم و اكنون آن خاطره‌ی تلخ دوساله‌ی سربازی كه شامل تلخیهایی بود در دیده‌ام گوارا می‌نماید زیرا همان سختیها بود كه تا اندازه‌ای اندیشه‌های پراكنده و مالیخولیای جوانی كه از خواندن رمانهای خانه برانداز در مغزم پدید آمده بود دور كرد ، و در آن زمان بود كه با لجبازیهای مادر و دیگر خویشانم زن گرفته و خود را پابست نمودم.
اینك برای من یك افسوس مانده و آن اینست كه مهنامه‌ی پیمان در همان هنگامها پخش می‌شده كه من بدرد رمانخوانی گرفتار بوده‌ام و افسوس دارم كه در آن هنگام بچنین گفتارهای گرانبها دسترس پیدا نكردم كه از اتلاف دو سال و اندی از دوره‌ی جوانی خود جلو گیرم.[1]
آری آن دو سال كه نامش رفت از گرانبهاترین روز[های] زندگانی من بود كه ارجش ندانستم و بدانسان بیهوده گذشت.
نكته‌ی دیگری كه باید بگنجانم آنست كسانی كه بدرد رمانخوانی گرفتار بوده‌اند بسیارند و چه بسا زشتكاریهایی كه از آنان سر زده. من خود گواه زشتكاریهای یكی از دوستانم بوده‌ام. افسوس كه آن دوست من بهنایش همان آموزاكهای زشتی كه از رمانهای گمراه كننده آموخته بود جوانی خود را از دست داد و در جوانی بزیر خاك تیره رفت و چه بسا كسانی كه هنوز هم آلوده‌اند و زشتكاریهای خود را دنبال می‌كنند.

راهنمای ارجمند ! راهنمایی شما بسیار ارجدار است و من كه خود آلوده‌ی این درد بوده‌ام بهتر از دیگران آگاهم. با این آگاهی كه دارم بار دیگر پیمان را تازه گردانیده خدا را گواه می‌گیرم كه باندازه‌ی توانایی خود در راه نابودی رمان بكوشم و در این كوشش از برادران ارجمند خود همراهی بخواهم. با ایمانی كه براهنماییت دارم و خواست خدا را همراه می‌دانم پیروز خواهم شد. من جز نیكی دیگران نمی‌خواهم و بیگمانم كه همیشه خدا با نیكخواهان است. در پایان با دلی پاك بشما درود می‌گویم.

[1] (کوشاد کانال) : آنچه را که نویسنده‌ی جوانِ این گواهی درباره‌ی رمان نوشته در زمینه‌ی فیلمها و سریالها هم راست درمی‌آید. زیرا باید بدیده داشت که آنها نیز پایه‌شان رمان می‌باشد. چنانکه رمانها گذشته از زیانی که برخی از آموزاکهای آنها دارد ، عمر را تباه و مغزها را آشفته میگرداند ، فیلمها و سریالهایی که از روی داستانی راست پدید نیامده یا مستند نباشد همین حال را دارد.

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 35ـ یک بهانه‌جویی شگفت (تکه‌ی 2 از 2)
در این زمینه بیشتر از این نمی‌نگارم. این یكی از دشواریهاییست كه درباره‌ی‌ دین پدید آمده و همگی را ناتوان و درمانده ساخته بود و شما دیدید كه ما همه‌ی اینها را از میان برداشتیم. ما معنی درست فرستادگی را نشان داده گفتیم دلیل راستی یك فرستاده خود او و كارهای اوست و هرگز نیازی بچنین داستانهای بیپا نیست. نیز ناسازگاریهای دیگری كه دین را با دانش و خرد بود بر كنار گردانیدیم. ما گفتیم در دین جایی برای گفتگو از موسا و عیسا نیست. دین راه زندگانیست. دین برای اینست كه زندگان بخوشی و رستگاری زیند نه برای آنكه همه گفتگو از مردگان نمایند. گفتیم دین آنست كه امروز شما را از این گرفتاریها رهایی بخشد و باید بیكبار از داستانهای گذشته چشم پوشید و آنها را فراموش سازید.
كنون می‌خواهم ببینم شما باینها چه می‌گویید؟!. آیا آن هستید كه از در راستی‌پرستی درآیید و بگمراهی خود و همراهان خود خَستُوان گردیده با روی باز براه رستگاری شتابید؟!.
می‌خواهیم بدانیم آیا شما ایستادگی بر سر گمراهی و پشت پا زدن براستیها را گناه می‌شمارید یا نه؟!. می‌خواهیم بدانیم آیا شما دلتان بتوده‌تان می‌سوزد و درپی رهایی آن می‌باشید یا نه؟!. این آزمایشهاست كه می‌خواهیم از شما نماییم و شما را نیك شناسیم.

ما در شماره‌های امسال پیمان زیر عنوان «بیماریها» از بدخوییهایی كه گریبانگیر مردم است سخن می‌راندیم ، ولی چون بپاسخ خرده‌گیریهای حقیقتگو پرداختیم ناگزیر آن را ناانجام گزاردیم و امیدواریم در شماره‌های سال دیگر آن را بپایان رسانیم ، و در اینجا برای آنكه گفته‌هامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را كه یكسره از پریشانی كار دین پدید آمده و نتیجه‌ی آلودگی كیشهاست یاد می‌نماییم و برای آنكه زمینه نیك روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن می‌پردازیم ، و این جستاریست از تاریخ سی سال ایران و از كارگر افتادن آن در اندیشه‌ها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست كه ما امروز می‌دانیم و می‌توانیم نوشت. ولی در آینده كسانی این را نخواهند دانست و در داوری‌ای كه در تاریخ خواهند كرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :

🔶 گلچینی از کتاب پلوتارخ بخش دوم
12) آنتونيوس‌ ـ تکه‌ی 26

🔸 پس از وي قيصر گاليوس1 را فرستاد كه دوباره با كلئوپترا سخن گويد. او نيز جلو در آمده و براي قصدي كه داشت سخن دراز براند و در اين ميان پروكوليوس نردبان بلندي بر آن پنجره كه گفتيم آنتونيوس را از آنجا بالا كشيدند گزارده و با دو تن از كسان خود بالا رفته و بدرون شد و راست بسوي آن در كه كلئوپترا از پشت آن با گاليوس سخن مي‌گفت شتافت. يكي از آن دو زن كه همراه كلئوپترا بودند او را ديده داد زد : «بدبخت كلئوپترا! همين اكنون دستگير مي‌شوي!» از اين صدا كلئوپترا بازگشته و همينكه چشمش به پروكوليوس افتاد خنجري را كه همراه خود براي چنين هنگامي آماده داشت بركشيد. پروكوليوس بسوي او دويده و با دو دست او را گرفته داد زد : «شرم كن اي كلئوپترا! تو بر خود ستم مي‌كني و بر قيصر بيشتر. كسي كه مي‌خواهد نيكو سرشتي خود را نشان بدهد تو مجالي براي او بازنمي‌گزاري و سرداري را كه بهترين و پاكدلترين مردي است بجهانيان مرد كينه‌جوي و بدسرشتي نشان مي‌دهي» اين گفته خنجر را از كف او بيرون مي‌كشيد. سپس نيز رختهاي او را جستجو كرد كه اگر زهري در آنها نهان كرده پيدا نمايد. سپس قيصر ايپافرودیتوس2 را كه از آزادكردگان خود بود فرستاد كه از كلئوپترا پاسباني نمايد و سفارش داد كه با وي مهرباني كنند و نيز هوشيار باشند كه خودكشي ننمايد.
در اين ميان قيصر به شهر الكساندريا درآمد و آرييوس3 فيلسوف را همراه خود داشت كه دست او را گرفته و با وي سخن مي‌گفت و خود خواستار آن بود كه الكساندريان ببيند چه احترامي بهمشهري ايشان نموده مي‌شود و چون بميدان مشق رسيد كه بر روي بلندي‌ای كه براي او در اينجا پديد آورده بودند رفت. مردم شهر در آنجا گرد آمده و از ترس جان و مال خود در برابر او بخاك مي‌افتادند. وي بمردم خطاب كرده چنين گفت : از روي زمين برخيزيد سپس گفت كه از نكوهش آنان چشم مي‌پوشد. نخست براي الكساندر كه آن شهر را بنا كرده ، دوم براي خود شهر كه جايگاه بزرگ و زيبايي است ، سوم براي دوست خود آرييوس.
اينبود اندازه احترامي كه آرييوس از قيصر مي‌ديد و او با ميانجيگريهاي خود بسيار كسان را آزاد ساخت. از فرزندان آنتونيوس آنتولوس4 كه زاييده از فلويا بود پرستارش تئودوروس5 خيانت ورزيده او را بكشتن داد و چون سپاهيان سر او را مي‌بريدند تئودروس طمع در يك گوهري كه آنتولوس برخت خود نزديك گردن مي‌زد كرده فرصت جسته آن را دزديد و سپس كه ازو پرسيدند انكار نمود ولي تهمت ثابت گرديده او را بدار آويختند. اما فرزندان كلئوپترا آنان را همراه پرستاران خود نگهداشته و هيچگونه نوازش دريغ نمي‌ساختند. گيسريون (قيصريون) كه او را پسر قيصر ديكتاتور مي‌شمردند مادرش پولي باو داده از راه ايثيوپيا روانه‌ی هندوستان گردانيد. ولي پرستار او كه در نامردي همپايه‌ی ثئودوروس بود او را فريب داد كه قيصر بتو پادشاهي خواهد داد و او را از راه بازگردانيد. قيصر از آرييوس رأي خواست كه درباره‌ی او چه كند. آرييوس در پاسخ اين جمله را گفت : «قيصر بيش از اين شايسته نيست.» اينبود كه چون كلئوپترا مرد اين را هم كشتند.
بسياري از پادشاهان و سركردگان بزرگ درباره‌ی جنازه‌ی آنتونيوس از قيصر خواهش كردند از حق خاك‌سپاري بي‌بهره نباشد. ولي قيصر نخواست آن را از دست كلئوپترا درآورد و بخود او اجازه داد كه به هر نحوي كه مي‌خواهد او را بخاك بسپارد.
كلئوپترا هم شكوه شاهانه‌ی بزرگي آماده ساخته آن جنازه را از ميان برداشت. در اينهنگام بود كه از فشار غم و از بس كه بر سينه‌ی خود كوفته و آن را زخمي ساخته بود دچار تب سختي گرديد و از آن پيشامد خرسند گرديده خواست آن را بهانه گرفته از خوردن و نوشيدن خودداري نمايد تا بدينسان مرگ او را دريابد. خود او طبيبي بنام اولومپوس6 داشت كه اين راز را با وي در ميان نهاد چنانكه آن طبيب در نگارشهاي خود كه در زمينه اين داستانها نوشته اين موضوع را هم ياد مي‌كند. ولي قيصر قصد او را يافته پيامهايي برايش فرستاد و فرزندان او را دستاويز ساخته بيمها داد. كلئوپترا از رهگذر فرزندان خود بترس افتاده راضي شد كه هر خوراك يا درمان كه بدهد بخورد.


1ـ Gallius
2ـ Epaphroditus
3ـ Areius
4ـ Antyllus
5ـ Theodorus
6ـ Olympus

امیران آرتش در زمان رضاشاه

از راست : سرتیپ افخم ابراهیمی ، سرتیپ زاهدی ، سرلشگر احمد معینی ، سرلشگر دکتر آتابای ، سرلشگر ایرج مطبوعی. (به یاری روزشمار تاریخ دکتر عاقلی)
آنکه با رخت سیاه دست چپ ایستاده سرلشگر احمد نخجوان است.

✴️ حقایق زندگی
(تکه‌ی ششم)

🔸باید جدایی میانه‌ی نیك و بد گزاشت
(بخش 1 از 3)

یك مرده با یك زنده فرقهایی دارد و یكی از آن فرقها اینست كه زنده نیك و بد فهمد و جدایی میانه‌ی خوشی و ناخوشی گزارد. مثلاً اگر كسی باو احترام كرد یا نوازش نمود یا در روز درماندگی دستگیری دریغ نگفت ازو خشنود میگردد و مهر او را به دل سپارد. برعكس اگر كسی باو بی‌احترامی نمود و یا زباندرازی كرد و یا خیانتی نشان داد او را دشمن دارد و كینه‌اش را در سینه جا دهد.

اینها خاصیت یك زنده است. ولی مرده هیچ جدایی میانه‌ی نیكی و بدی نتواند گزاشت. كسی اگر دلش باو سوخت و بالا سرش ایستاده گریست ، و دیگری بی‌احترامانه او را لگدمال ساخت ، هر دو یكی باشد و از مرده خشنودی و ناخشنودی پدیدار نگردد.

در توده‌ها نیز چنین است. در توده‌ها برخی زنده‌اند و خواص زندگانی توده‌ای را دارا میباشند و برخی مرده‌اند و خواص چنان زندگی از میانشان برخاسته.

یك توده‌ی زنده فرق میان نیكیها و بدیها گزارد. كسی را كه نیكی كرد اگرچه یك فرد گمنامی ‌باشد بزرگ گرداند و آنكه بدی نمود خوارش دارد و نابودش گرداند.

🔸یكی از حالات غم‌انگیزی در توده‌ی ایران همینست كه حس فرق‌گزاری میانه‌ی نیك و بد بسیار ضعیف گردیده ، و این یكی از علاماتست كه این توده‌ی بدبخت بیمار است و حس زندگانی در آن كمتر گردیده.

ما می‌بینیم كسانی باین كشور خیانت كرده و از راه خیانت پول اندوخته‌اند و مردم با آنكه سیاهكاریهای آنان را می‌شناسند باز با آنان آمد و شد دارند ، در مجالس راهشان میدهند.

می‌بینیم كسانی كه دیروز در زمان شاه گذشته در ستایشگری اندازه نمی‌شناختند و صد چاپلوسی میكردند همینكه او رفت بیكبار زبان برگردانیده بدگویی آغاز كردند ، و چنین شناعتی از صدها كسان سرزده! ولی مردم پروا نمی‌نمایند و هیچ نمیخواهند از این بدكاران بازخواستی كرده بگویند : آن ستایشگری دیروزی چه بود و این نكوهشگری امروزی چیست؟!..

می‌بینیم كسانی از سركردگان سالها از وزارت جنگ حقوقهای گزاف گرفته و همیشه بنام سرلشگری یا سرتیپی یا سرهنگی ریاست كرده ، و همیشه با اتومبیلهای شیك دولتی در گردش بوده ، و همیشه در خیابانها و مجلسها بمردم برتری فروخته‌اند ، و چون پس از سالیانی یك آزمایش[ی] پیش آمد و هنگام آن رسید كه این سربازان عالیمقام انجام وظیفه نمایند بیكبار همه چیز را فراموش كردند و با یك رسوایی فراموش نشدنی رو بسوی تهران آورده بگریختند؟

آن سرلشگر محتشمی ‌بود كه از خراسان چنان گریخته كه آدم از شنیدن داستان آن شرمنده میگردد. آن سرلشگر مطبوعی و سرهنگ صفوی [1] بود كه از تبریز با آن شرحی كه بارها نوشته‌ایم رو بگریز آوردند ؛ آن سرتیپ قادری بود كه همینكه خطر رو نموده عده را بافسران زیردست سپرده و خود از میان دررفته و از اردبیل رو بتهران آورده. آن سرتیپ پوریا بود كه بسربازان دستور داده اسلحه را بریزند و بگریزند و خود نیز رو بگریز آورده.

كسانی كه گناهی باین بزرگی كرده‌اند مردم چندان پروایی نمیكنند و چندان جدایی میان آنان با آن افسران غیرتمندی كه ایستادند و كشته و یا دستگیر گردیدند نمیگزارند.

دریغا! یك افسر و گریختن از جنگ؟!.. یك افسر و اسلحه دادن بدست راهزنان؟!.. دریغا! صد دریغا!

اینها چیزهاییست كه اگر می‌شنیدیم بآسانی باور نمیكردیم. ولی آمد روزی كه با دیده‌ی خود دیدیم.

🔸كنون از آن بدتر این را می‌بینیم كه مردم باین سیاهكاریها با دیده‌ی عادت می‌نگرند و چندان پروایی نمی‌نمایند. در اینجاست كه می‌فهمیم این توده سخت بیمار است و خواص زندگانی توده‌ای را از دست داده.

ما می‌شنویم در این پیشامدها در پیرامون مراغه شرارتهایی پیدا شده و كسانی در اینجا و آنجا سوارانی بگرد سرآورده براهزنی پرداخته‌اند و پس از آنكه مدتها مایه‌ی شرارت بوده‌اند و دارایی مردم را برده‌اند ، امنیه[=ژاندارمری] بر سر آنها رفته و با جنگ دستگیرشان گردانیده ولی شبانه رهاشان كرده و چنین شهرت داده كه گریخته‌اند.

می‌شنویم صفرنامی را كه چون امنیه اقدام نمیكرده خود مردم سوارانی ترتیب داده و بر سرش رفته و پس از جنگ و كشته شدن ، كسان او را شكسته‌اند كه ناگزیر گردیده تسلیم شود و اسلحه سپارد ولی در همان هنگام ، ناگهانی رئیس امنیه‌ی مراغه خود را بآنجا رسانیده و بدخالت پرداخته و بنام آنكه صفر بمن ملتجی گردیده و دیگر شرارت نخواهد كرد سواران را بازگردانیده و بدین سان راهزن را از دست مردم گرفته و آزاد گردانیده.

یك چنین خیانت آشكاری از یك مأمور دولتی سرزده ، و این بدتر كه مردم نیز بخاموشی گراییده‌اند و در برابر چنین زشتكاری‌ جز بی‌پروایی از خود نشان نمیدهند.

[1] : درباره‌ی سرهنگ صفوی اشتباه از گزارشگر رخ داده و دو شماره بعد در روزنامه پوزشخواهی و نوشته شده كه او نه تنها از گریختگان نبوده بلكه ایستادگی نموده و دستگیر گردیده بود كه اخیراً با دیگران آزاد گردیده.

🔶 در پاسخ حقیقتگو

🔸 36ـ چگونه پراکنده‌اندیشی در ایران فزونی گرفت (تکه‌ی 1 از 2)
جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این كشور می‌باشد ، و این جنبش با آنكه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را ـ از بد و نیك ـ بیرون داد و در حال كنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش كارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه‌چیز پیروی از كیش خود می‌نمودندی و كمتر كسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آن زمان نیز ـ همچون اكنون ـ بیش از ده كیش جداگانه در این كشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اكنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراكندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یك كیش اندیشه و باور یكی می‌داشتند و باهم یکدل و یكزبان می‌بودند.
لیكن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تكانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یك كشور و راه آن را دانسته و كیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یكی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان كه دانشها با پندارهای بیهوده‌ی كیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یكی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تكان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و كیشهایی كه از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم باروپا دوخته چنان دانستند كه برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیك و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یكایك در شرق روان گردانند ـ این كجراهی كه خود آسیب بزرگی بود بر خواری دین افزود.
از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد كه انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن كشور شماردند. بویژه پس از آنكه یك دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه كه آزادی و وارستگی كشور را دربر می‌داشت نبرد كردند و آن بدكاریها را از خود نشان دادند كه از یكسو آن بدكاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یكسو دشمنی كه درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین باز گردانید. بویژه پس از خونهایی كه درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌كاریهایی كه ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با كَنَنده‌ی بنیاد كشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشكار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود كه بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا كنند در یك روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن كسانی كه از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند.

✴️ حافظ و «روز حافظ»

🔸کوشاد کانال : کسانی امروز را در گاهشمار ایرانیان «روز حافظ» نهاده‌اند. برای آنکه بدانیم از چنین کاری چه خواستی دارند گفتار زیر را اینک می‌آوریم.

1ـ «ما كه نخواهیم توانست در برابر دیگران با قوه و قدرت عرض اندام كنیم. برای ما یك راه باز است ، و آن اینكه ادبیات و تمدن قدیم خودمان را بگوش دنیا برسانیم و جلب احترام برای خود كنیم. در اروپا ما را با سعدی و حافظ و خیام و فردوسی می‌شناسند. باید ما نیز هرچه می‌توانیم باینها اهمیت دهیم».
اینها سخنانی بوده كه پرفسور صدیق در 1297 که از اروپا بازمیگشت در تبریز در سالن دبیرستان دولتی بزبان آورده و چنین گفته بود : «بهمین جهت من در اروپا با پرفسور براون همدست می‌بودم و بنشر ادبیات ایران میكوشیدیم». یك بار هم این سخن را محمدعلی فروغی گفته بوده.

2ـ در این روزگار هر چندگاه یک اختراع نوینی وارد زندگی ما می‌شود. همه می‌بینند و می‌دانند چون ما دارنده‌ی آن دانش و صنایع و تولیدات نیستیم باید ارز داده و آنها را بخریم و اگر نخریم و از آنها استفاده نکنیم از همگامی با توده‌های جهان بازمی‌مانیم.
دستگاههای نوینی که در صنایع چاپ ، معدن ، ذوب فلز و آلیاژسازی ، نخریسی و پارچه‌بافی ، رنگ ، راه‌سازی ، آزمایشگاههای صنعتی و پزشکی و دارویی ، تشخیص و درمان ، استخراج نفت و گاز و پالایشگاهها ، نیروگاههای برق و شیشه و سرامیک و صد مانند اینها بکار می‌رود و از چشم مردم عادی دور است بکنار ، همین دستگاههای اداری ـ همچون فتوکپی و پرینتر و کامپیوتر و مانندهای آن ـ یا گوشی موبایل و دستگاه خودپرداز و کارتخوان و تلویزیون و اجاق میکروویو که هر روز همگان با آن سروکار دارند ، کار را بجایی کشانیده که نا‌آگاهترین کسان نیز به بدبختی و عقب‌ماندگی ایران پی برده و از افسوس خوردن بحال این توده‌ی درمانده و اینکه دیگر کشورها یکایک از ما پیشی گرفته‌اند و ایران همچنان عقب‌مانده است خودداری نمی‌توانند.

3ـ فسوسا عامیان بلکه برخی از برجستگان توده اندیشه بکار نمی‌برند و اندازه‌ی عقب‌ماندگی کشور و اینکه باید تا دیر نشده به این بدبختی چاره‌ای کرد را نمی‌فهمند. شاید کسانی از اینان گمان میکنند که دست یافتن به چنان دانش و تکنولوژی آسان است. این آسان‌پنداری را زمانی پیروان کیش ‌شیعی داشتند : در زمان محمدرضاشاه ندانسته و نیندیشیده به هر کاری ایراد میگرفتند و می‌پنداشتند همینکه حکومت را بدست گیرند چنان با گامهای تندی پیشرفت خواهند کرد که همه‌ی عقب‌ماندگیهای یکی دو قرن گذشته جبران خواهد شد. سپس هم که به حکومت رسیدند یک دسته به بانکداری غربی ایراد میگرفت و در آرزوی «بانکداری اسلامی» بود. دیگری صنعت را در آن زمان «مونتاژ» و در نتیجه وابسته به غرب می‌نامید و آرزو داشت که ایران خود دارنده‌ی صنعت باشد. دسته‌ی دیگر آرمانش «جامعه‌ی بی‌طبقه‌ی توحیدی» بود که میخواست به آن دست یابد. .. یک نام «خودکفایی» بزبانها افتاده بود و گمان داشتند درخت آرزو میوه دارد و همینکه آرزو کردند آن درخت به بار خواهد نشست.

4ـ امروز خردمندان کشور کمابیش دریافته‌اند که این توده دچار گرفتاریهاییست که او را از همگامی با دیگر کشورها بازمیدارد. دریافته‌اند که این راهش نیست نفت و گاز از چاهها بیرون آوریم و بفروشیم و با آن گذران زندگی کنیم. چنین کاری تا کی خواهد پایید؟! آیا این نابودی استعدادهای ایرانی را نتیجه نخواهد داد؟! آیا این مفتخوریها توده را به پستی و خواری نخواهد کشانید؟! امروز خواری و درماندگی کشور در دانش و صنعت و تولید ، پوچ بودن رجزخوانیهایی را که از پیشرفت ایران در دهه‌های گذشته می‌شد‌ به آشکار آورده. امروز همه دانسته‌اند که راه زندگی یک توده آن نیست که پرفسور صدیقها و فروغیها بگوش مردم میخوانده‌اند. امروز دانسته‌اند که آن گمراهیست.

5ـ از دسته‌ی بدخواهان بارها سخن رانده‌ایم و شما آنها و همچنین افزارهای بدخواهیشان را می‌شناسید. چنانکه بارها با دلیلهای بسیار نشان داده‌ایم «ادبیات» میدانگاه پهناوری برای بدخواهیهای آنان و افزار مؤثری برای آشفته‌گردانیدن مغزهای جوانان بوده. «سرگرمی» زهرآلودی برای تباه گردانیدن و نابود ساختن جوانی و فرسودن نیروهای کارآمد توده بوده.

6ـ هنگامی که کسروی دفترچه‌ی کم‌برگ «حافظ چه میگوید؟» را نوشت ، روزگار دیگری بود. در آن زمان هنوز دانش و صنعت و تولیدات بدینسان شتاب نگرفته و بدینسان چهره‌ی زندگانی را دیگر نگردانیده بود. هنوز کشورهای کوچک آسیا از خواب عقب‌ماندگی بیدار نشده از ایران پیشی نگرفته بودند. از هیاهوی شعر و شاعری که دسته‌ی بدخواه پس از جنبش قهرمانانه‌ی مشروطه براه انداخته بودند تا اثر آن را از میان برند ، زمان درازی نمی‌گذشت. زیرا کسروی آن را در 1321 نوشت ولی مستی آن هیاهو که در 1313 به اوج خود رسید هنوز در سرها می‌بود.