پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
سیل را با تربت کربلا جلو میگیرند ، وبا را با زیارت عاشورا خواندن ، بلاهای دیگر را با نذر و دعا و «توسل» به ائمه. اینست همه‌ی سرمایه‌ی دانشی ملایان.

ای ایرانیان ، شما با دانشهایی که خوانده‌اید اگر دریافته‌اید که سیل با یک مشت خاک و وبا و دیگر بیماریها و بلاها با دعا و نذر جلو گرفته نمی‌شود ، این نیز دریابید اینها که دعوی پیشوایی مردم را دارند در چه تاریکیهای نادانی بسر می‌برند. ببینید با این «گمراهیها» که ایشان راست ، آیا در این روزگار دانش و همبستگیهای جهانی ایشان شاینده‌ي اداره‌ی یک ده هستند؟!
آیا این از بدی ما مردم نیست که اینان بر گرده‌ی ما سوارند؟!
🔶 زبان ایرانی - 125
🔸 بهم خوردن گونه‌های کارواژه‌ها (سال چهارم) – 11

4ـ گذشته‌ي همانزماني : اين گونه را اگر در معناي خود بكار برند تاريكي درميان نيست و ما را بگفتگويي نياز نمي‌باشد.
چيزي كه بايد گفت اينكه «مي» در آغاز اين گونه نخست «همي» بوده در كتابهاي پهلوي و پس از آن در كتابهاي قرنهاي سوم و چهارم اسلام هميشه «همي» آورده مي‌شود ليكن سپس سبك گرديده و «مي» شده چنانكه در تاريخ بيهقي و كتاب ناصرخسرو و اسرارالتوحيد و مانند اينها در همگي «مي» آورده شده. اينكه گرديزي و پاره‌ای نويسندگان ديگر در قرن پنجم نيز «همي» آورده‌اند بايد گفت از راه پيروي بشيوه‌ی نگارش قرنهاي پيشين بوده. چه بيهقي و ناصرخسرو همزمان گرديزي بوده‌اند.
باري چون «مي» رواج گرفته كساني از نگارندگان «همي» را بيكبار از كار نينداخته و آن را در يك معني خاصي بكار برده‌اند. بدينسان كه از آن معني پيوستگي و دمادمي خواسته‌اند و چون اين كار ايشان بسيار بجاست ما ميخواهيم آن را رواج دهيم و از اين راه يك گونه‌ي نويني براي گذشته و اكنون پديد خواهد آمد. ببينيد : اگر بگوييم : مي‌نوشت اين را مي‌فهماند كه در همان زمان مي‌نوشت و اينكه آيا پيوسته مي‌نوشت يا پياپي مي‌نوشت فهميده نمي‌شود ولي اگر بگوييم همي‌نوشت ـ اين از بهر پيوستگي است.
ميگويند : «شب را همي‌ناليد» معنايش اينست كه پيوسته در ناليدن بود. «خدا را همي‌خواند» معنايش اينست پياپي خدا را ميخواند.
ما گفته‌ايم كه گونه‌هاي نويني براي كارهاي فارسي ياد خواهيم كرد اين يكي از آنهاست كه هم در گذشته و هم در اكنون مي‌آيد ولي آن را «پيوستگي» مي‌ناميم (گذشته‌ي پيوستگي) و براي اينكه فرق اين با همارگي نيز درست شناخته گردد مثالهاي پايين را ياد ميكنيم :
گذشته‌ي همارگي : «نماز گزاردي» مرد نمازگزار بود در عمرش هميشه نماز گزاردي.
گذشته‌ي همانزماني : «نماز ميگزاشت» در آن هنگام در حال نماز گزاردن بود.
گذشته‌ي پيوستگي : «نماز همي‌گزاشت» در آن هنگام پياپي نماز ميگزاشت.
همين است حال اكنون كه گفته شود : «نماز گزارد» و «نماز ميگزارد» و «نماز همي‌گزارد».
بايد دانست اين گونه‌ي نوين ويژه‌ي فارسي است در زبانهاي ديگر كمتر ديده مي‌شود و در زبان آذربايجان برابر آن نيست.
هم بايد دانست كه «مي» و «همي» گاهي از كار جدا مي‌افتد و خود كلمه‌ي جداگانه‌ايست. چنانكه ميتوان گفت : «همي نماز گزارد».
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی شانزدهم)

🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش چهار از چهار)
...
یك كار وزارت جنگ كه درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن كرد این بود كه افسرانی كه در شهرستانها آن رفتار رسوا را كرده بودند ، چون یكایك بتهران رسیدند بكمترین بازخواستی از آنان برنخاست كه تو گفتی هیچ كاری رخ نداده. بلكه بهمه‌ی آنان روی خوش نشان داد و بآنان كه كارهاشان از دستشان رفته بوده كارهای دیگری بدیده گرفت.

در حالی كه آن افسران خیانتهای آشكار كرده و گناهشان یكی دو تا نمی‌بود. گذشته از «تخلفات» كه ما از آنها آگاه نمی‌باشیم و سخن نمی‌رانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یكی از آنان سر زده بود كه بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند می‌بود.

[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را كه نام برده یكایك بازمی‌نماید و گزندهایی كه بمردم رسیده و آسیبهایی كه به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان می‌دهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند كه در چنان هنگامی در اندیشه‌ی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار كرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز كه برخی افسران با دسته‌ی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان می‌بود كه بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از كسی بازخواستی كند.

راستی هم آنست كه كسی نمی‌بود كه به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها می‌بودند كه در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی كرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاكی می‌بودند آنها نیز نمی‌توانستند آوازی درآورند.

گفته می‌شد رضاشاه سخت برآشفته می‌خواست «دیوان حرب» برپا گرداند كه خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاكمه بكشد. ولی تا توانسته‌اند جلو گرفته‌اند و سپس هم او افتاده و رفته.

بیگمان باید دانست كه اگر‌ هایهوی روزنامه‌ها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ ‌قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها كار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست می‌داریم كه می‌باید گفت : «نمونه‌ای از خیره‌رویی و بیشرمی خائنان» است.

سروانی كه در رضائیه[=ارومیه] از دستكهای دزدی و ستمگری سرلشگر‌ معینی می‌بوده كه در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج بیك دسته از سربازان شوروی دچار آمده‌اند كه همانكه آن سربازان را دیده‌اند اتومبیل را گزارده هر یكی بجایی گریخته‌اند ، و چون سربازان شوروی شلیك كرده‌اند یك گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده كه آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنكه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده كه ما چون داستان را در روزنامه‌ی پرچم دنبال می‌كردیم آن سروان نوشته‌ها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.

روزنامه‌ها كه آن ‌هایهوی را كردند و از جمله ما در روزنامه‌ی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ ‌قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر كار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاكمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ‌ قادری را نهانی بمحاكمه كشیدند و نتیجه‌ی آن بیرون نیامد. (جز اینكه یكی از روزنامه‌ها حكم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).

چنانكه می‌دانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت كه آن افسران را بمحاكمه كشند. ولی تاكنون نشانی از چنان كاری پیدا نیست. آنچه ما می‌دانیم یا محاكمه نخواهند كرد یا اگر كردند به پرده‌پوشی و رویه‌كاری و ماستمالی خواهند كوشید.

شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاكمه كشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.
...
آنها زشتكاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه كردند ، روزنامه‌نویسان چه كردند ، روستائیان چه كردند ، ایلها چه كردند ، یكایك از دیده گذرانید و كارهاشان بیاد آورید.

👇
من چون سخنم از افسران می‌بود تنها گریختن آنها را گفتم. ولی آیا استاندارها و فرماندارها و رئیس‌شهربانیها و كلانترها نگریختند؟!. آیا سران اداره‌ها نگریختند؟!. آیا روستاییان براه‌آهن تبریز و تهران نریختند و آهنها و تیرهای آنها را نكندند؟!. آیا ملایان فرصت یافته بكینه‌ی سالهای گذشته بزباندرازیها و بدگوییها برنخاستند؟!. آیا كشاورزان از گشادن راه كربلا بشادمانی برخاسته در چنان هنگام گرفتاری بیست‌ویك‌هزار تن بتهران نریختند و با گرفتن گذرنامه بعراق نشتافتند؟!. آیا روزنامه‌ها نبودند كه تا دیروز ستایش از رضاشاه و از شاهپورها و شاهدختهایش را بایای[=وظیفه‌ی] خود می‌شماردند و صد چاپلوسی می‌نمودند و بیكبار بازگشتند و به بد نوشتن پرداختند؟!. آیا نمایندگان نبودند كه تا دیروز هر یكی خود را نوكری از رضاشاه می‌شناخت و فروتنی و چاپلوسی بی‌اندازه می‌نمود و اكنون بیكبار رو گردانیده هر یكی با زبان دیگری بدگفتن از او آغاز كردند؟!.»
(كسروی ، افسران ما ،1323 ص 33 تا 46)

[دنباله‌ی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاكها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمی‌نماید.]
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
گاهی که سخن از نادانیهای ملایان و سخنان فرومایه‌شان بمیان می‌آید کسانی از پیروانشان بهانه می‌آورند که اینها را ملایان بیسواد و بیدانش می‌گویند. ولی چنانکه گفتیم این جز بهانه‌ نیست. ما از بزرگانشان هم نادانیهایی شنیده و دیده‌ایم که اگر نشنیده و ندیده بودیم شاید این بهانه‌ را می‌پذیرفتیم. همان با تربت کربلا جلو سیل را گرفتن از ملایان کوچک نیست از بزرگانشان است. این کلیپ هم نمونه‌ای دیگر.
این جوادی آملی است که از ملایان بزرگ بشمارست. چهل سال بیشتر از کیسه‌ی مردم مفت خورده و این چیزها را به مغز مردم فروکرده.
ملغمه‌ای از دانش متالورژی و معدن‌شناسی ملایان بزرگ. و همچنین معنی «نوآوری».
ببینید مردم بدبخت ما روزیِ چه کسانی را در این چهل سال از کیسه‌شان داده‌اند.
🔶 گفت و شنید - (بخش یکم)
🔸 تکه‌ی 5

شما آيه‌ی «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ...» را دليل مي‌آوريد. اولاً بهتر است آيه را از اول بخوانيد تا بدانيد كه باين موضوع نمي‌چسبد : «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَن تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِن دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِّإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ»

در اين آيه از آغاز تا انجام سخن از خوردنيهاي حرام رانده شده و درو آنچه نيست داستان خلافت است. معني آيه اينست : «حرام شد بشما مردار (ميته) و خون و گوشت خوك و هرچه بينام خدا سر بريده شود و آنچه خفه شده يا با زدن و افتادن و شاخ زدن مرده و آنچه درندگان پاره كرده‌اند. مگر آنهايي كه پاك گردانيد (نمرده باشد و سرش ببريد) و آنچه براي بتها سر بريده شده. همچنان استخاره با اَزلام (تكه‌چوبها). امروز كافران درباره‌ی شما نوميد شدند. ديگر از آنان نترسيد و از من ترسيد. امروز دين شما را درست گردانيدم و نيكيهاي خود درباره‌ی شما بپايان رسانيدم و اسلام را براي شما دين برگزيدم مگر كسي كه بگرسنگي افتد و ناچار باشد و قصد گناه نكند (كه مي‌تواند از آن گوشتها بخورد). خدا مهربان و آمرزنده است».
اين آيه كجا و داستان خلافت علي كجاست؟!. آنگاه چه شده كه خدا اصل موضوع را نگويد و منّت‌گزاريش را بگويد؟!. نمي‌دانم اينها را هيچ انديشيده‌ايد يا نه؟!.

پابرگیها : (همه از ویراینده است)
1ـ سوره‌ی مائده (5) ، آیه‌ی 3
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
دیروز دو نمونه از نادانیها و بیدانشیهای ملایان بزرگ را در کلیپهایی نشان دادیم. ملایان دسته‌ای‌اند که بزرگانشان چندان کودن و نافهمند که در هزار سال فهم و دانششان تغییری نکرده بلکه پس از چهل سال حکمرانی که با صد پدیده‌ی تازه‌ی جهان که پیشتر نمی‌شناختند آشنا شدند ، باز دیده می‌شود فهم و دانششان در همان پایه است که بوده ـ ملایانِ کوچک بجای خود.
در یکی از آن کلیپها دانش معدن‌شناسی و متالورژی اینان را دیدیدم. دانش پزشکی میدان فراخ دیگریست که اینان با آن سرمایه‌ی ناچیز دانشیِ خود به آن درآمده با سخنان پستشان دخالتها کرده به مردم «راه» می‌نمایند. آری ، راه ولی نه راه راست بلکه گمراهی. گمراهیهایی که نتیجه‌اش آسیبها به تن پیروانشان بوده. بلکه بیگمانست که بیماران فراوانی که میتوانستند تندرستی خود را بازیابند با آن دستورهای سبکمغزانه‌‌شان به کام مرگ فرستاده‌اند.

مفتخواری و دکانداریشان بکنار ، آیا هیچ اندیشیده‌اید که چرا اینان بدین اندازه نادان ، نافهم و بیدانشند؟!
آیا گمان نمی‌کنید که انگیزه‌ی آن آموزاکهایی (تعلیمات) است که در حوزه‌ها می‌بینند؟! آیا انگیزه‌اش آن کتابهایی نیست که همیشه سرگرم خواندن آنها می‌باشند؟!
🔶 زبان ایرانی - 126
🔸 بهم خوردن گونه‌های کارواژه‌ها (سال چهارم) – 12

يك نكته‌ي ارجدار ديگر اينكه اين «مي» و «همي» را بمعناهاي خود در فرمان (امر) نيز مي‌توان آورد و پيشينيان اين كار را بسيار كرده‌اند و چون كار بجاييست و سود بزرگي را با خود دارد ما ميخواهيم اين را نيز امروز رواج دهيم.
بايد دانست فرمان نيز زمان دارد. زيرا ما چون ميگوييم : «بنويس» گاهي آينده را ميخواهيم و گاهي اكنون را مقصود داريم و هنگامي پيوسته بودن يا پي درپي شدن را خواستاريم. پيشينيان اينها را جدا ميكرده‌اند. بدينسان :
در اكنون ميگفته‌اند : مي‌نويس (همين اكنون نويس)
در آينده و يا در همارگي ميگفته‌اند : همي‌نويس (پيوسته نويس ، پي هم نويس)
اگرچه باين درستي و روشني كه ياد ميكنيم نزد ايشان نبوده ليكن كم و بيش اين جداييها را مي‌شناخته‌اند. هرچه هست ما بايد امروز اينها را پاس داريم و در نوشتن و گفتن بكار بريم تا زبان مغزدارتر و پايه‌دارتر گردد و از سستي و نارسايي كه اكنونش هست و بهانه بدست بيگانگان ميدهد بيرون آوريم.
ولي نبايد فراموش كرد كه اين سه‌گونگي در فرمان (امر) تنها در يك كس از شش كس آن (كس دوم تك) مي‌آيد در آن ديگرها نيايد و خود از شش كس فرمان همين يكي بيشتر بكار آيد.
يك نكته‌ي سودمند ديگر اينكه چون نشان گذشته‌ي همارگي ياء در آخر كلمه و نشان گذشته‌ي همانزماني «مي» در آغاز آن است ميتوان گاهي آن دو را در يكجا آورد چنانكه گفت : «مي‌نوشتي». پيداست كه اين هم گونه‌ي نويني خواهد بود و معني همارگي و همانزماني هر دو را در يكجا خواهد فهمانيد بدينسان كه چون بگوييم مي‌نوشتي معنايش اين خواهد بود كه همان زمان بنوشتن پرداخته بود و اين پيشه‌ي او نيز بود. نيز ميتوان ياء را با «همي» آورده چنانكه گفت : «همي‌نوشتي» و در اينجا معنايش پيوستگي و همارگي در يكجا خواهد بود و معناي آن اين خواهد بود نوشتن پيشه‌ي او بود و به هر زمان كه بآن برخاستي تا ديري پيوسته نوشتي. اين هم گونه‌ي نوين ديگري خواهد بود.
اينها ناياب نيست ولي كميابست. بويژه «همارگي و همانزماني» كه بسيار كم رخ دهد كه كسي هر دو معني را در يكجا ميخواهد. ولي اين دومي كه «گذشته‌ي همارگي و پيوستگي» باشد بارها بكار مي‌آيد. چنانكه ميگوييم : «فلان مرد پاكدروني چون نام خدا بر زبان راندي نماز همي‌بردي» و اين ميخواهيم كه هر زمان كه نام خدا بر زبان راندي چند بار پي هم نماز بردي (سجده كردي).
بيهقي و ناصرخسرو از اين گونه عبارت فراوان آورده‌اند ولي چون ايشان اين جدايي را كه ما درميان «مي» و «همي» ميگزاريم نمي‌شناخته‌اند اينست درست روشن نيست آيا «همارگي و همانزماني» را ميخواهند يا «همارگي و پيوستگي» را. ناصر مي‌نويسد :
«آن روز كه بامداد سلطان بفتح خليج بيرون خواستي شد ده‌هزار مرد بمزد گرفتند كه هر يك از آن جنيبتان كه ذكر كرديم يكي را بدست گرفته بودي و صد و صد ميكشيدندي و در پيش بوق و دهل و سرنا ميزدندي ...».
ما چنين مي‌فهميم ناصر از اينها «همارگي و پيوستگي» را ميخواهد زيرا كشيدن اسب و زدن سرنا و بوق و دهل پيوسته بودي.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی هفدهم)

🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش یک از دو)

از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از توده‌ی جوانان حمایت كنید». نویسنده‌ی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس می‌كند از اینكه قدردانی از آنان نمی‌شود.

می‌گویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشه‌های گمراه و پراكنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجه‌ی این آلودگیهاست كه چنین خوار و زبون می‌باشیم.

آفریدگار جهان ستمگر نیست. یك توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیك و بد سزای خود را یابد.

🔸ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شده‌ایم. همین خواری و زبونی دلیل است كه خود آلوده‌ایم. باید بجای ستایش كه دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچاره‌ی آنها كوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیكی ، براستی نیك باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.

🔸گرفتم که كسانی خود نیكند. از نیكی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید كوشید تا می‌توان توده را نیك گردانید. اساساً یك دلیل نیكی كوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیكی‌ایست كه كسی توده‌اش چنین آلوده باشد و بچاره نكوشد؟!.

دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت كه در روزنامه «خدمات سی‌ساله‌ی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این كار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. كدام فیروزی بدست آمده؟!. كدام پیشرفت رخ داده؟!.

🔸جشن ما آن روزی خواهد بود كه باین آلودگیها چاره كنیم. این اندیشه‌های پراكنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یك تن اگر یكتا دانشمند جهان باشد چون توده‌اش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.

من كمتر می‌خواهم در نوشته‌هایم یادی از خود كنم و كارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد می‌نویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجی‌اسماعیل‌آقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را می‌پرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را می‌كرد. می‌گفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. كتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]

مقصودش این بود كه من بدیدن آن تازه‌وارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیك گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان می‌دهد با توده‌ام دشمنی می‌نماید و بكندن ریشه‌اش می‌كوشد. شما او را «یك ادیب علامه‌ی فاضل» می‌شناسید ولی من نیك می‌دانم كه افزاریست برای آنكه كتابهای سراپا پستی و زبونی دوره‌ی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاك گردند. نگزارد این اندیشه‌های پوچ و بیهوده كه در آن كتابهاست از میان برخیزد. با چنین كسی مرا چه دوستی تواند بود؟.

🔸مرا چه سود دارد كه خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی كه توده‌ام خوار و بی‌ارج است؟!.

چنانكه گفته بودم آن كس آغاز بكار كرد و با پشتیبانیهایی كه می‌دید به نشر كتابهای زمان مغول پرداخت و كسانی كه باو نزدیك رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاكنون روی او را ندیده‌ام و امیدمندم كه نخواهم دید.

از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیكی یك تن یا یك دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصه‌های بسیاریند و باید بجای ستایش كوشید و این نقیصه‌ها را رفع نمود.

این جوانان درسهایی را كه در دبیرستانها و دانشكده‌ها خوانده و آگاهیهای پراكنده‌ای را كه از روزنامه‌ها و كتابها یاد گرفته‌اند یك سرمایه‌ی مهمی می‌شمارند و بغرور آن در كارهای توده دخالت می‌كنند و اظهار عقیده می‌نمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد كمال می‌شناسند بسخن دیگران گوش نمی‌دهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمی‌آورند.

در حالی كه آن آموخته‌های اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایه‌ی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.

در بیست سال گذشته ، یكی از سیاستها این بوده كه جوانان را در دبیرستانها و دانشكده‌ها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچه‌ی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از كار اندازند. این را بقصد كرده و از روی یك نقشه‌ای پیش برده‌اند.

در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم كرد. در اینجا می‌خواهم بگویم : جوانان بی‌آنكه خود بدانند و بی‌آنكه مقصر باشند گرفتار این نقیصه‌اند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.


.
محمد قزوینی
یادداشت کوشاد تلگرام در گفتار بالا :

[1] : كسی كه ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علی‌اصغر حكمت ، حسن تقیزاده و كسانی دیگر) به زنده گردانیدن كتابهای دوره‌ی پستی ایران ـ دوره‌ی مغول ـ كه می‌رفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوه‌گو و كتابهایی كه سراسر پستی و بیغیرتی را می‌آموزد) آغاز كردند ، كسی كه از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود.
این همانست كه به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت.
خودش بیرون داستان را چنین می‌گوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانه‌ها می‌رفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار می‌بایست به پاریس روم و از کتابخانه‌های آنجا سود جویم.

لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهم‌رفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.

خود قزوینی و دیگران درباره‌ی فراهم آمدن هزینه‌ی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشته‌اند. از جمله کمکهای محمدعلی‌ فروغی ، سیدحسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان.
قزوینی در این باره چنین می‌نویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائده‌ی نوالی آن بزرگوار (براون) می‌باشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفه‌الحال ، مراح‌العله و مکفی‌المؤونه داشته‏‌اند و مانند آفتاب جهان‌تاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشته‌اند».

قزوینی درباره‌ی كتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشته‌ی كسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چه‌بسا آرزو داشته كه كسروی هم به دسته‌ی ایشان پیوندد. لیكن چنانكه كسروی یادآوری می‌نماید سود توده ارجمندترین چیزیست كه می‌باید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمی‌توانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.

دسته‌ی اینان كیها بودند و چه‌ها می‌كردند؟ و چرا كسروی با چنان مایه‌ی دانشی از آنان دوری می‌جسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به كوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر كتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
شرقشناس انگلیسی گیب و اوقافی که بنام او برای چاپ کتابهای ترکی ، فارسی و عربی کهن برپا کرده‌اند.
نمونه‌هایی از انتشارات اوقاف گیب.

کتابهای صوفیان و صوفیگری دسته‌ی مهمی از آنهاست.