🔶 زندگانی من
🔸 17ـ چه آزارهایی از ملایان میدیدم (بخش یک از دو)
بدینسان دستهای از آزادیخواهان پدید آورده خوشیها میداشتیم. ولی من آسوده نمیبودم و از چند راه فشار میدیدم. زیرا ملایان رهایم نمیکردند و دست از آزارم برنمیداشتند. حاجی میرابوالحسن انگجی آن ملای نامردی که زمانی خود را بجلو مشروطهخواهان انداخته در سایهی پشتیبانی آنان جا برای خود در توده باز کرده بود و سپس در پیشامد جنگ روس نامردی دریغ نگفته و بجلو اوباش افتاده انجمن را بتاراج داده بود ، چون دلبستگیهای مرا بمشروطه شنیده بود «تکفیرم» میکرد. آن ملای هُکماواری که گفتم داماد حاجیمیرمحسنآقا و دشمن ویژهی من میبود پیاپی مردم دُژخویِ هُکماوار و قَرامَلِک را بمن میآغالانید. (1) عینک بچشم زدن و جوراب بافت ماشین پوشیدن و عمامهی کوچک بسر گزاردن و ریش فرونهشتن من ، و بدبستان رفتن برادرانم دستاویزهای نیکی برای او میبود. یک چیز دیگر که بیشتر بکار میخورد آن میبود که من بارها بدروغگوییهای روضهخوانان ایراد میگرفتم که در پیش مردم «توهین بدستگاه سیدالشهداء» بشمار میرفت.
در این زمان حاجیمیرمحسنآقا نیز رنجش بسیاری از من میداشت و این مایهی دلتنگی او میبود که پس از آنکه سالها چشم براه درس خواندن من دوخته و آرزومند میبوده که ملا گردم و مسجد و محکمهی موروثی را بدست گیرم اکنون بدینسان مشروطهخواه درآمده و ملایی را بیکبار رها کردهام. باآنکه در این هنگام داماد او نیز میبودم و خویشی تازهای بخویشیهای دیگر افزوده بودیم در برابر رمشی که او را از مشروطه میبود از این خویشیها سودی بدست نمیآمد. چون این مرد که بزرگ خانوادهی ما میبود از من دلتنگی میداشت آن ملا فرصت یافته از هیچ آزاری دربارهی من بازنمیایستاد. برای آنکه خوانندگان دُژرفتاری این ملا و دیگران را با من بدانند اینک چند داستانی را برای نمونه در اینجا یاد میکنم :
1) روزی یکی از ملازادگان میخواست عمامه بسر گزارد و برای این کار بزمی برپا گردانیده انگجی را با دیگر ملایان خوانده بود. مرا نیز در کوچه گرفته با خواهش بسیار همراه برد. چون رفتیم و نشستیم و انگجی و دیگران آمدند و نشستند و گفتگو آغاز گردید یکی از طلبهها رو به انگجی گردانیده چنین گفت :
«آقا ، کسی هست که درس فرنگی میخواند. آن روز دیدم کتابش را بمسجد آورده بود و میخواند. دربارهی او تکلیف چیست؟!». خواستش از آن کس من میبودم. زیرا چند روز پیش یک کتاب «لانگاژ» فرانسه در دستم بمسجد میرزامهدی رفته بودم و آن طلبه دیده بود. انگجی گفت : «باو باید دو حد زد!». آن طلبه و برخی از ملایان بروی من نگاهی کردند. ولی من بخود نگرفته بخاموشی گراییدم. (2)
2) برادرانم را که بدبستان (مدرسههای نو) میفرستادم روزی شنیدم آن ملای هُکماوار بمردم گفته : «اینها درس بابی میخوانند. کتابشان من دیدم نوشته است شرب مسکرات حرام نیست». این سخن را درمیان مردم پراکنده. در همان روزها یکی از خویشان ، میهمانی برپا کرده بود آن ملا نیز آمد. درمیان گفتگوها من پرسیدم : «شما چنین سخنی بمردم گفتهاید؟.». گفت : «آری ، راست هم گفتهام». گفتم : «چنان سخن در کدام کتابست؟..». گفت : «کتابیست بنام نخستنامه در آنجاست». گفتم : «در نخستنامه چنان جملهای نیست». گفت : «خودم دیدم نوشته است : شرب مسکرات شایسته نیست. شایسته نیست یعنی مکروه است. مکروه است یعنی حرام نیست». من دیدم با آن بیسوادی و نادانی مردم جای گفتگو نیست و خشنود گردیدم که آخوندک ندانسته که نخستنامه را یک ارمنی نوشته ، وگرنه آن را هم دستاویزی میگردانید. بیاد آوردم این مردم همانند که بادمجان فرنگی(3) را که تازه آمده بود تا سالیان دراز نخریدندی و نخوردندی ، بلکه دست نزدندی ، باین شُوند که نامش در تبریز «ارمنی بادمجانی» (بادمجان ارمنی) میبود.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ آغالانیدن = به هایهوی و دشمنی برانگیختن.
2ـ همان انگجی پس از چند سال پسر خود را با پول دولت به اروپا فرستاد که درس خواند. [همان یا پسر دیگری ازو بنام محمود پزشک شد که تا پیش از حکومت ملایان (سال 57) در دروازه دولت تهران مطب داشت.]
3ـ گوجه فرنگی که تازه به ایران آمده بود ، نام امروزی را نداشته و چه بسا هر شهری نامی جدا برایش گزارده بودند.
🔸 17ـ چه آزارهایی از ملایان میدیدم (بخش یک از دو)
بدینسان دستهای از آزادیخواهان پدید آورده خوشیها میداشتیم. ولی من آسوده نمیبودم و از چند راه فشار میدیدم. زیرا ملایان رهایم نمیکردند و دست از آزارم برنمیداشتند. حاجی میرابوالحسن انگجی آن ملای نامردی که زمانی خود را بجلو مشروطهخواهان انداخته در سایهی پشتیبانی آنان جا برای خود در توده باز کرده بود و سپس در پیشامد جنگ روس نامردی دریغ نگفته و بجلو اوباش افتاده انجمن را بتاراج داده بود ، چون دلبستگیهای مرا بمشروطه شنیده بود «تکفیرم» میکرد. آن ملای هُکماواری که گفتم داماد حاجیمیرمحسنآقا و دشمن ویژهی من میبود پیاپی مردم دُژخویِ هُکماوار و قَرامَلِک را بمن میآغالانید. (1) عینک بچشم زدن و جوراب بافت ماشین پوشیدن و عمامهی کوچک بسر گزاردن و ریش فرونهشتن من ، و بدبستان رفتن برادرانم دستاویزهای نیکی برای او میبود. یک چیز دیگر که بیشتر بکار میخورد آن میبود که من بارها بدروغگوییهای روضهخوانان ایراد میگرفتم که در پیش مردم «توهین بدستگاه سیدالشهداء» بشمار میرفت.
در این زمان حاجیمیرمحسنآقا نیز رنجش بسیاری از من میداشت و این مایهی دلتنگی او میبود که پس از آنکه سالها چشم براه درس خواندن من دوخته و آرزومند میبوده که ملا گردم و مسجد و محکمهی موروثی را بدست گیرم اکنون بدینسان مشروطهخواه درآمده و ملایی را بیکبار رها کردهام. باآنکه در این هنگام داماد او نیز میبودم و خویشی تازهای بخویشیهای دیگر افزوده بودیم در برابر رمشی که او را از مشروطه میبود از این خویشیها سودی بدست نمیآمد. چون این مرد که بزرگ خانوادهی ما میبود از من دلتنگی میداشت آن ملا فرصت یافته از هیچ آزاری دربارهی من بازنمیایستاد. برای آنکه خوانندگان دُژرفتاری این ملا و دیگران را با من بدانند اینک چند داستانی را برای نمونه در اینجا یاد میکنم :
1) روزی یکی از ملازادگان میخواست عمامه بسر گزارد و برای این کار بزمی برپا گردانیده انگجی را با دیگر ملایان خوانده بود. مرا نیز در کوچه گرفته با خواهش بسیار همراه برد. چون رفتیم و نشستیم و انگجی و دیگران آمدند و نشستند و گفتگو آغاز گردید یکی از طلبهها رو به انگجی گردانیده چنین گفت :
«آقا ، کسی هست که درس فرنگی میخواند. آن روز دیدم کتابش را بمسجد آورده بود و میخواند. دربارهی او تکلیف چیست؟!». خواستش از آن کس من میبودم. زیرا چند روز پیش یک کتاب «لانگاژ» فرانسه در دستم بمسجد میرزامهدی رفته بودم و آن طلبه دیده بود. انگجی گفت : «باو باید دو حد زد!». آن طلبه و برخی از ملایان بروی من نگاهی کردند. ولی من بخود نگرفته بخاموشی گراییدم. (2)
2) برادرانم را که بدبستان (مدرسههای نو) میفرستادم روزی شنیدم آن ملای هُکماوار بمردم گفته : «اینها درس بابی میخوانند. کتابشان من دیدم نوشته است شرب مسکرات حرام نیست». این سخن را درمیان مردم پراکنده. در همان روزها یکی از خویشان ، میهمانی برپا کرده بود آن ملا نیز آمد. درمیان گفتگوها من پرسیدم : «شما چنین سخنی بمردم گفتهاید؟.». گفت : «آری ، راست هم گفتهام». گفتم : «چنان سخن در کدام کتابست؟..». گفت : «کتابیست بنام نخستنامه در آنجاست». گفتم : «در نخستنامه چنان جملهای نیست». گفت : «خودم دیدم نوشته است : شرب مسکرات شایسته نیست. شایسته نیست یعنی مکروه است. مکروه است یعنی حرام نیست». من دیدم با آن بیسوادی و نادانی مردم جای گفتگو نیست و خشنود گردیدم که آخوندک ندانسته که نخستنامه را یک ارمنی نوشته ، وگرنه آن را هم دستاویزی میگردانید. بیاد آوردم این مردم همانند که بادمجان فرنگی(3) را که تازه آمده بود تا سالیان دراز نخریدندی و نخوردندی ، بلکه دست نزدندی ، باین شُوند که نامش در تبریز «ارمنی بادمجانی» (بادمجان ارمنی) میبود.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ آغالانیدن = به هایهوی و دشمنی برانگیختن.
2ـ همان انگجی پس از چند سال پسر خود را با پول دولت به اروپا فرستاد که درس خواند. [همان یا پسر دیگری ازو بنام محمود پزشک شد که تا پیش از حکومت ملایان (سال 57) در دروازه دولت تهران مطب داشت.]
3ـ گوجه فرنگی که تازه به ایران آمده بود ، نام امروزی را نداشته و چه بسا هر شهری نامی جدا برایش گزارده بودند.
🔶 زندگانی من
🔸 17ـ چه آزارهایی از ملایان میدیدم (بخش دو از دو)
3) حاجیمحمدجعفر نام یکی از دوستان پدرم میبود که ما نیز «عمو» میخواندیم. زن او مرده بود. شب چهلمش روضهخوانی آمد و روضهای خواند در این زمینه : «چند تنی از بزرگان ما جنازههاشان سه روز و سه شب بر روی زمین مانده. یکی از آنها صاحب شریعت ما بوده. پیغمبر چون مرد امت بیوفا در سقیفه گرد آمدند که ابوبکر را خلیفه گردانند و حق علی را پایمال گردانند. جنازه سه شب و سه روز ماند روی زمین. فاطمهی زهرا بجنازه نگاه میکند و میگرید و بسر و روی خود میزند ...».
روضه پایان یافت و حاجیمحمدجعفر که میدانست من بروضهخوانان ایراد گیرم پرسید : «اینها راست بود؟..». گفتم : «سرتاپا دروغ بود». سپس داستان را گفتم که پیغمبر روز دوشنبه درگذشت و همان روز علی و عباس و دیگران بشستن و آماده گردانیدن آن پرداختند و این کار تا شب کشید. یاران پیغمبر در بیرون فراهم شده میخواستند همهشان بآن نماز خوانند. ولی چون خانه کوچک میبود چنین نهادند که ده تن و ده تن بیایند و نماز خوانند و بیرون روند. شب سهشنبه و روز سهشنبه و کمی از شب چهارشنبه این کار میرفت که چون پایان یافت شب چهارشنبه با همراهی همهی مسلمانان بخاک سپاردند. این داستان کجا و آن گفتههای روضهخوان کجاست؟!. مردک میخواهد از هر چیزی افزار گریه سازد.
این دروغگو میگوید : «امت بیوفا در سقیفه گرد آمدند ...». علی و عباس و بسیاری از بنیهاشم که به سقیفه نرفته بودند. آنان در کجا میبودند؟!. آنگاه مگر کار سقیفه سه روز کشید؟!. میگوید : «فاطمهی زهرا ، بجنازه نگاه میکرد و میگریست ...» اگر راست بوده فاطمه بایستی بجای گریه برخیزد و جنازهی پدرش را بشوید و بخاک سپارد. این باو «واجب» میبوده.
چون در آنجا کسان بسیاری میبودند رفته این سخنان را بآن ملا رسانیده بودند. چند شب دیگر در خانهی یکی از خویشان بزم «عقدکنان» میبود. ملا سر سخن را باز کرد : «شما بدستگاه امامحسین برنخورید ، جوانمرگ میشوید ، امام حسین میگیردت ...». گفتم : مرا با امامحسین کاری نیست. ولی من نمیتوانم دروغهایی را بشنوم و خاموش باشم. گفت : «اینها دروغ نیست. همان داستان جنازهی پیغمبر و سه روز و سه شب ماندن آن را در کتابها نوشتهاند». گفتم : در کدام کتاب؟.. گفت : «الان آنچه یاد دارم کتاب مُحَرِّقُالقُلوب مجلسی است». گفتم : «گمان نمیکنم چنین سخنی در آن باشد». میزبان که از هواداران او میبود چون پنداشت راست گفته برخاست و «مُحَرِّقُالقُلوبی» پیدا کرد و آورد. ولی چون جست و پیدا کرد و خواند جز گفتههای من نمیبود. ملا از این برآشفت و چنین گفت : «در مجلسی که بامامحسین توهین میشود من نمیتوانم نشست». این را گفت و عصای خود را برداشت و لُندلُندکنان بیرون رفت.
🔸 17ـ چه آزارهایی از ملایان میدیدم (بخش دو از دو)
3) حاجیمحمدجعفر نام یکی از دوستان پدرم میبود که ما نیز «عمو» میخواندیم. زن او مرده بود. شب چهلمش روضهخوانی آمد و روضهای خواند در این زمینه : «چند تنی از بزرگان ما جنازههاشان سه روز و سه شب بر روی زمین مانده. یکی از آنها صاحب شریعت ما بوده. پیغمبر چون مرد امت بیوفا در سقیفه گرد آمدند که ابوبکر را خلیفه گردانند و حق علی را پایمال گردانند. جنازه سه شب و سه روز ماند روی زمین. فاطمهی زهرا بجنازه نگاه میکند و میگرید و بسر و روی خود میزند ...».
روضه پایان یافت و حاجیمحمدجعفر که میدانست من بروضهخوانان ایراد گیرم پرسید : «اینها راست بود؟..». گفتم : «سرتاپا دروغ بود». سپس داستان را گفتم که پیغمبر روز دوشنبه درگذشت و همان روز علی و عباس و دیگران بشستن و آماده گردانیدن آن پرداختند و این کار تا شب کشید. یاران پیغمبر در بیرون فراهم شده میخواستند همهشان بآن نماز خوانند. ولی چون خانه کوچک میبود چنین نهادند که ده تن و ده تن بیایند و نماز خوانند و بیرون روند. شب سهشنبه و روز سهشنبه و کمی از شب چهارشنبه این کار میرفت که چون پایان یافت شب چهارشنبه با همراهی همهی مسلمانان بخاک سپاردند. این داستان کجا و آن گفتههای روضهخوان کجاست؟!. مردک میخواهد از هر چیزی افزار گریه سازد.
این دروغگو میگوید : «امت بیوفا در سقیفه گرد آمدند ...». علی و عباس و بسیاری از بنیهاشم که به سقیفه نرفته بودند. آنان در کجا میبودند؟!. آنگاه مگر کار سقیفه سه روز کشید؟!. میگوید : «فاطمهی زهرا ، بجنازه نگاه میکرد و میگریست ...» اگر راست بوده فاطمه بایستی بجای گریه برخیزد و جنازهی پدرش را بشوید و بخاک سپارد. این باو «واجب» میبوده.
چون در آنجا کسان بسیاری میبودند رفته این سخنان را بآن ملا رسانیده بودند. چند شب دیگر در خانهی یکی از خویشان بزم «عقدکنان» میبود. ملا سر سخن را باز کرد : «شما بدستگاه امامحسین برنخورید ، جوانمرگ میشوید ، امام حسین میگیردت ...». گفتم : مرا با امامحسین کاری نیست. ولی من نمیتوانم دروغهایی را بشنوم و خاموش باشم. گفت : «اینها دروغ نیست. همان داستان جنازهی پیغمبر و سه روز و سه شب ماندن آن را در کتابها نوشتهاند». گفتم : در کدام کتاب؟.. گفت : «الان آنچه یاد دارم کتاب مُحَرِّقُالقُلوب مجلسی است». گفتم : «گمان نمیکنم چنین سخنی در آن باشد». میزبان که از هواداران او میبود چون پنداشت راست گفته برخاست و «مُحَرِّقُالقُلوبی» پیدا کرد و آورد. ولی چون جست و پیدا کرد و خواند جز گفتههای من نمیبود. ملا از این برآشفت و چنین گفت : «در مجلسی که بامامحسین توهین میشود من نمیتوانم نشست». این را گفت و عصای خود را برداشت و لُندلُندکنان بیرون رفت.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 189
🔸 در پیرامون زبان
اين نيز نكتهي ديگريست كه ما در پارهای معنيهايي كه كمي و بيشيپذير است براي هر يكي از كم و بيش آن كلمهي ديگري داريم. ليكن اين شرط ديگري ميخواهد و آن اينكه گويندگان و نويسندگان در گفتن و نوشتن از گزافهراني و بياندازگي خودداري نمايند و سامان معنيها را بهم نزنند. روشنتر گويم : ما چون ميگوييم هراس بمعني ترس بزرگ است اين زماني در آن معني خواهد ماند كه گويندگان و نويسندگان هر ترس كوچكي را بزرگ ننمايند و كلمهي هراس را در آن بكار نبرند ، وگرنه بيگمان كلمه معني خود را از دست خواهد داد. هنگامي كه شنوگان و خوانندگان ديدند كسي هر ترس كوچكي را بگزافه هراس مينامد ديگر آن كلمه را جز بمعني ترس كوچك نشناسند و معني درست كلمه را فراموش كنند. از همينجا توان دانست كه گزافهرانيهاي شاعران و نويسندگان چه زيانهايي را بزبان فارسي رسانيده است و آن را از سامان انداخته است.
هيچگاه معني پيروي از كلمه يا از سخن نكند بلكه ناگزير سخن پيرو معني شود. اينكه كسي در ترس كوچكي بجاي آنكه بگويد «ترسيدم» يا «يكه خوردم» ميگويد : «زهرهام تركيد» يا «زهرهام رفت» راستي را زهرهاش نتركد ، بلكه نتيجه آن شود كه «زهره تركيدن» معني درست خود را از دست دهد و معني ترسيدن يا يكه خوردن يا بدش آمدن بخود گيرد (چنانكه اكنون چنين است) و از آنسوي اگر كسي راستي را زهرهاش تركيد كلمه براي فهمانيدن آن نماند و گويند ناگزير شود بگويد : «براستي زهرهاش تركيد و مرد» و بدينسان زبان ناتوان و نابسامان گردد. اين يك مثل است مينويسيم و مانند آن بسيار است. در همان ترسيدن و هراسيدن كه هراسيدن را از معني خود بيرون بردهاند ما چون ميخواستيم گفتههايي را از پرفسور براون [1] و ديگران ترجمه نماييم دربارهی كلمهي «ترور» كه بمعني ترس سخت است درمانديم و براي آن در فارسي كلمه پيدا نميكرديم. زيرا كلمهي آن هراس است كه معني خود را از دست داده است و همين ما را دچار دشواري ميساخت. اينهاست كه ميگوييم زبان بيمار است و در بسيار جاها بفهمانيدن انديشه يارا نيست. اين هنوز در زمينههاي ساده و هميشگي است. اگر كسي بزمينههاي دانشي پردازد و يا معنيهاي باريكي را خواهد فهماند در آنجاست كه بيكبار درماند. بارها كساني پرداختن ما را بكار زبان ايراد ميگیرند ولي اينان بدورند و اين نميدانند كه ما همهي كارمان با گفتن و نوشتن انجام ميگيرد چگونه ميتوانستيم با آن زبان بيمار و ناتوان بسازيم و بآن بسنده كنيم. اين يك فيروزي بزرگي بود كه ما براي نگارشهاي خود زبان ديگري را پيش گرفتيم و اين بياري خداست كه كنون اين زبان جا براي خود باز كرده است و خوانندگان آن را ميفهمند.
گزافهراني و هر چيزي را از اندازه بيرون بردن يكي از هنرهاي شاعران بوده است و از آنان بمردم رسيده است. ولي آن گذشته از آنكه سبكي است زياني هم بزبان دارد ، زيرا چنانكه گفتيم سامان آن را بهم زند. در اين كارهايي كه ما براي درست گردانيدن زبان انجام ميدهيم يك شرط همانست كه هر كلمهاي در معني خود بكار رود و گزافه و بياندازگي درميان آن نباشد وگرنه نتيجهاي در دست نخواهد بود.
چنانكه بارها گفتهايم زبان فارسي شايستهترين همهي زبانها بدرست گرديدن است ولي ميبايد آن را بروي پايههايي از دانش گزاشت و جلو بلهوسيهاي اين و آن را گرفت. اين كار اگرهم آسان مينمايد دشوار است و ما گام بگام كه پيش ميرويم نشان خواهيم داد كه خواست ما از درستي زبان چه بوده و آن كار چه دشواري داشته است.
شايد ، باشد : شايد از ريشهي شاييدن يا شايستن است و بايد جز در همان معني بكار نرود. ولي اكنون آن را در معني «باشد» يا «تواند بود» (ممكن است) بكار ميبرند : «شايد امروز باران بيايد». اگر يكي پرسد : فلان سفري فردا آيد؟.. پاسخ دهند : «شايد آيد و شايد نيايد». از آنسوي اگر كسي خواهد آن را در معني درست خود بكار برد مثلاً گويد : «شايد كه من اين كار بكنم» شنوندگان خواست او را نفهمند و او ناگزير شود جمله را ديگر كرده بگويد : «شايسته است كه من اين كار كنم» به هر حال آوردن «شايد» در اينجا غلط است و ميبايد بجاي آن «باشد» یا «تواند بود» آورد.
پابرگیها :
1ـ خواست كسروي كتاب «انقلاب ايران» است كه دربارهي تاريخ مشروطه ميباشد.
🔸 در پیرامون زبان
اين نيز نكتهي ديگريست كه ما در پارهای معنيهايي كه كمي و بيشيپذير است براي هر يكي از كم و بيش آن كلمهي ديگري داريم. ليكن اين شرط ديگري ميخواهد و آن اينكه گويندگان و نويسندگان در گفتن و نوشتن از گزافهراني و بياندازگي خودداري نمايند و سامان معنيها را بهم نزنند. روشنتر گويم : ما چون ميگوييم هراس بمعني ترس بزرگ است اين زماني در آن معني خواهد ماند كه گويندگان و نويسندگان هر ترس كوچكي را بزرگ ننمايند و كلمهي هراس را در آن بكار نبرند ، وگرنه بيگمان كلمه معني خود را از دست خواهد داد. هنگامي كه شنوگان و خوانندگان ديدند كسي هر ترس كوچكي را بگزافه هراس مينامد ديگر آن كلمه را جز بمعني ترس كوچك نشناسند و معني درست كلمه را فراموش كنند. از همينجا توان دانست كه گزافهرانيهاي شاعران و نويسندگان چه زيانهايي را بزبان فارسي رسانيده است و آن را از سامان انداخته است.
هيچگاه معني پيروي از كلمه يا از سخن نكند بلكه ناگزير سخن پيرو معني شود. اينكه كسي در ترس كوچكي بجاي آنكه بگويد «ترسيدم» يا «يكه خوردم» ميگويد : «زهرهام تركيد» يا «زهرهام رفت» راستي را زهرهاش نتركد ، بلكه نتيجه آن شود كه «زهره تركيدن» معني درست خود را از دست دهد و معني ترسيدن يا يكه خوردن يا بدش آمدن بخود گيرد (چنانكه اكنون چنين است) و از آنسوي اگر كسي راستي را زهرهاش تركيد كلمه براي فهمانيدن آن نماند و گويند ناگزير شود بگويد : «براستي زهرهاش تركيد و مرد» و بدينسان زبان ناتوان و نابسامان گردد. اين يك مثل است مينويسيم و مانند آن بسيار است. در همان ترسيدن و هراسيدن كه هراسيدن را از معني خود بيرون بردهاند ما چون ميخواستيم گفتههايي را از پرفسور براون [1] و ديگران ترجمه نماييم دربارهی كلمهي «ترور» كه بمعني ترس سخت است درمانديم و براي آن در فارسي كلمه پيدا نميكرديم. زيرا كلمهي آن هراس است كه معني خود را از دست داده است و همين ما را دچار دشواري ميساخت. اينهاست كه ميگوييم زبان بيمار است و در بسيار جاها بفهمانيدن انديشه يارا نيست. اين هنوز در زمينههاي ساده و هميشگي است. اگر كسي بزمينههاي دانشي پردازد و يا معنيهاي باريكي را خواهد فهماند در آنجاست كه بيكبار درماند. بارها كساني پرداختن ما را بكار زبان ايراد ميگیرند ولي اينان بدورند و اين نميدانند كه ما همهي كارمان با گفتن و نوشتن انجام ميگيرد چگونه ميتوانستيم با آن زبان بيمار و ناتوان بسازيم و بآن بسنده كنيم. اين يك فيروزي بزرگي بود كه ما براي نگارشهاي خود زبان ديگري را پيش گرفتيم و اين بياري خداست كه كنون اين زبان جا براي خود باز كرده است و خوانندگان آن را ميفهمند.
گزافهراني و هر چيزي را از اندازه بيرون بردن يكي از هنرهاي شاعران بوده است و از آنان بمردم رسيده است. ولي آن گذشته از آنكه سبكي است زياني هم بزبان دارد ، زيرا چنانكه گفتيم سامان آن را بهم زند. در اين كارهايي كه ما براي درست گردانيدن زبان انجام ميدهيم يك شرط همانست كه هر كلمهاي در معني خود بكار رود و گزافه و بياندازگي درميان آن نباشد وگرنه نتيجهاي در دست نخواهد بود.
چنانكه بارها گفتهايم زبان فارسي شايستهترين همهي زبانها بدرست گرديدن است ولي ميبايد آن را بروي پايههايي از دانش گزاشت و جلو بلهوسيهاي اين و آن را گرفت. اين كار اگرهم آسان مينمايد دشوار است و ما گام بگام كه پيش ميرويم نشان خواهيم داد كه خواست ما از درستي زبان چه بوده و آن كار چه دشواري داشته است.
شايد ، باشد : شايد از ريشهي شاييدن يا شايستن است و بايد جز در همان معني بكار نرود. ولي اكنون آن را در معني «باشد» يا «تواند بود» (ممكن است) بكار ميبرند : «شايد امروز باران بيايد». اگر يكي پرسد : فلان سفري فردا آيد؟.. پاسخ دهند : «شايد آيد و شايد نيايد». از آنسوي اگر كسي خواهد آن را در معني درست خود بكار برد مثلاً گويد : «شايد كه من اين كار بكنم» شنوندگان خواست او را نفهمند و او ناگزير شود جمله را ديگر كرده بگويد : «شايسته است كه من اين كار كنم» به هر حال آوردن «شايد» در اينجا غلط است و ميبايد بجاي آن «باشد» یا «تواند بود» آورد.
پابرگیها :
1ـ خواست كسروي كتاب «انقلاب ايران» است كه دربارهي تاريخ مشروطه ميباشد.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هفتادوپنجم)
🔶 در بدی تا كجا پیش رفتهاند؟! (بخش یک از یک)
چنانكه خوانندگان میدانند در تبریز هر سال زمستان برای دستگیری از بینوایان پولی از توانگران گرد آورده میشود ، امسال نیز آقای استاندار آذربایجان بهمدستی «آزادگان» پیشگام شدند و باز كوشش آغاز كردند ، و چنانكه تلگرافشان را در پرچم بچاپ رسانیدیم یك زمینهی نیكی برای این دستگیری فراهم گردانیدند.
لیكن چنانكه گفته میشود كسانی بنام آنكه چرا دیگران پیشگام شدهاند یا چرا ما در كمیسیون نیستیم بكارشكنی میكوشند. این سخن كه ما میشنویم مایهی اندوهی میگردد. زیرا ما ایرانیان را پستاندیشه و آلوده میشناسیم ولی باین اندازه گمان نمیبردیم كه كسانی در چنین كاری نیز دربند رشك و خودخواهی باشند.
🔸این شیوهی ایرانیانست كه چون چند تنی بیك كوششی پرداختند دیگران نه تنها بیاوری برنخیزند ، بلكه از راه رشك بدشمنی و كارشكنی پردازند و یا «مانندهسازی» نمایند. این شیوه را ما از این مردم آلوده نیك میشناسیم. لیكن گمان نمیبردیم كه در كوشش بدستگیری درماندگان نیز آن شیوه را بكار اندازند.
🔸این رفتار ایرانیان نیك نشان میدهد كه یك مردمی به هر اندازه كه از سرفرازیها بیبهره باشند خودخواهیشان بیشتر خواهد گردید. ای بیچارگان! چرا آن بشما برنمیخورد كه زیردست و لگدمال بیگانگان شدهاید و هیچ گونه ارزشی بشما نمیگزارند ، آن بشما برنمیخورد كه بیستملیون مردمید و در حساب هیچی نمیباشید ، آن بشما برنمیخورد كه صد گونه آلودگیهای رسوا دارید ـ ولی این برمیخورد كه در فلان كمیسیون عضویت نیافتهاید؟!
🔸داستان شما داستان گدایان راهنشین است كه به بیخ دیواری خزیده و بآیندگان و روندگان گردن كج كنند و بطمع دهشاهی صد فروتنی نشان دهند ولی درمیان خود بیكدیگر بزرگی فروشند ، گردن كشند ، رشك برند ، خودستایی نمایند. این بآن گوید : «چرا سلام ندادی ، آخر من از تو ده سال بزرگترم؟!..» آن باین برتری فروشد و گوید : «من مثل تو نیستم كه به هر كسی دست دراز كنم». آنهمه پول و توانایی را در دیگران دیده و درشكه و اتومبیل و رختهای شیك آیندگان و روندگان را تماشا كرده هیچی نگویند و حسرتی نكشند ولی همینكه یكی از خودشان پیش افتاد و یك دهشاهی پول از كسی گرفت آتش رشك در دلهاشان زبانه زند و زبانها بنكوهش و پرخاش باز میشود. آن یكی دندان ساییده گوید : «ای پررو باز هم جلو افتادی؟!..» آن دیگری برای شنوانیدن بپولدهنده ، آواز بلند گردانیده میگوید : «آخر تو مستحق نیستی چرا جلو میدوی؟!..». بر سر ده شاهی پوست همدیگر را كنند.
🔸شما نیز همانگونه شدهاید. آنهمه سرفرازیها و تواناییها را در دیگران میبینید و هیچ نمیگویید : «ما چرا نداریم؟!... ما چرا از آنان پستر و پستتر باشیم؟!» ولی چون یك تنی از خودتان بیك كاری برخاست و یك نامی پیدا كرد دیگ رشك و خشم در سینههاتان بجوش میآید و ناآرام میگردید!..
هیچ پروا نمیكنید كه رشتهی سرنوشت خود را از دست دادهاید و این دیگرانند كه باید آیندهی شما را معین گردانند ولی این بشما برمیخورد كه در فلان كمیسیون عضویت پیدا نكردهاید. دریغ ای ایرانیان دریغ! دریغ كه در لجنزار پستی فرورفتهاید و این بدتر كه سرگیجید و نمیدانید و با جنبهای بیجای خود هرچه فروتر میروید.
از سخن خود پردور نرویم : گفتگو از «كمیسیون دستگیری از بینوایان» تبریز بود. ما از دور ایستادهایم و از چگونگی آگاه نیستیم ولی از اینكه همراهان ما (آزادگان) بچنین كوششی برخاستهاند خشنودیم. پیشروان آزادگان در تبریز مردان آزموده و كاردانند و این بیجاست كه ما از این دوری ، راه بآنان نماییم. برای جلوگیری از بهانهی دیگرانست كه میگویم : اگر مایهی آزردگی و رشك دیگران ، در كمیسیون ، بودن آزادگانست یاران ما بیشتر پاكدلی نمایند و جاهای خود را بآنان بازگزارند و كوشش را كه خواهند كرد در بیرون كنند.
ما میشنویم چون پولی كه زمینه برای گرد آوردنش فراهم گردیده مبلغ بزرگیست كسانی آب بدهانهاشان افتاده و اینست میكوشند كه خود را در كمیسیون جا دهند تا بلكه كیسهی خود را پر گردانند. ولی من بآنان پیام میفرستم كه در كاری كه پای پاكدینان و آزادگان درمیان باشد میدانی بچنان بهرهمندی نامشروع باز نخواهد بود و من بیاران یادآوری میكنم كه بیش از همه باین موضوع نظارت كنند و از هر كسی كه طمعی فهمیدند ـ از بزرگ و كوچك ـ جلوشان گیرند و باك از كسی ننمایند.
اینها چیزهاییست كه ما در تهران میشنویم و باشد كه هیچ راست نباشد. اما كوشش در تهران برای گرفتن پول از آذربایجانیان اینجا ، با نمایندگان گفتگوهایی شده و نتیجه را آگاهی خواهیم داد.
(پرچم روزانه شمارهی 240)
🔶 در بدی تا كجا پیش رفتهاند؟! (بخش یک از یک)
چنانكه خوانندگان میدانند در تبریز هر سال زمستان برای دستگیری از بینوایان پولی از توانگران گرد آورده میشود ، امسال نیز آقای استاندار آذربایجان بهمدستی «آزادگان» پیشگام شدند و باز كوشش آغاز كردند ، و چنانكه تلگرافشان را در پرچم بچاپ رسانیدیم یك زمینهی نیكی برای این دستگیری فراهم گردانیدند.
لیكن چنانكه گفته میشود كسانی بنام آنكه چرا دیگران پیشگام شدهاند یا چرا ما در كمیسیون نیستیم بكارشكنی میكوشند. این سخن كه ما میشنویم مایهی اندوهی میگردد. زیرا ما ایرانیان را پستاندیشه و آلوده میشناسیم ولی باین اندازه گمان نمیبردیم كه كسانی در چنین كاری نیز دربند رشك و خودخواهی باشند.
🔸این شیوهی ایرانیانست كه چون چند تنی بیك كوششی پرداختند دیگران نه تنها بیاوری برنخیزند ، بلكه از راه رشك بدشمنی و كارشكنی پردازند و یا «مانندهسازی» نمایند. این شیوه را ما از این مردم آلوده نیك میشناسیم. لیكن گمان نمیبردیم كه در كوشش بدستگیری درماندگان نیز آن شیوه را بكار اندازند.
🔸این رفتار ایرانیان نیك نشان میدهد كه یك مردمی به هر اندازه كه از سرفرازیها بیبهره باشند خودخواهیشان بیشتر خواهد گردید. ای بیچارگان! چرا آن بشما برنمیخورد كه زیردست و لگدمال بیگانگان شدهاید و هیچ گونه ارزشی بشما نمیگزارند ، آن بشما برنمیخورد كه بیستملیون مردمید و در حساب هیچی نمیباشید ، آن بشما برنمیخورد كه صد گونه آلودگیهای رسوا دارید ـ ولی این برمیخورد كه در فلان كمیسیون عضویت نیافتهاید؟!
🔸داستان شما داستان گدایان راهنشین است كه به بیخ دیواری خزیده و بآیندگان و روندگان گردن كج كنند و بطمع دهشاهی صد فروتنی نشان دهند ولی درمیان خود بیكدیگر بزرگی فروشند ، گردن كشند ، رشك برند ، خودستایی نمایند. این بآن گوید : «چرا سلام ندادی ، آخر من از تو ده سال بزرگترم؟!..» آن باین برتری فروشد و گوید : «من مثل تو نیستم كه به هر كسی دست دراز كنم». آنهمه پول و توانایی را در دیگران دیده و درشكه و اتومبیل و رختهای شیك آیندگان و روندگان را تماشا كرده هیچی نگویند و حسرتی نكشند ولی همینكه یكی از خودشان پیش افتاد و یك دهشاهی پول از كسی گرفت آتش رشك در دلهاشان زبانه زند و زبانها بنكوهش و پرخاش باز میشود. آن یكی دندان ساییده گوید : «ای پررو باز هم جلو افتادی؟!..» آن دیگری برای شنوانیدن بپولدهنده ، آواز بلند گردانیده میگوید : «آخر تو مستحق نیستی چرا جلو میدوی؟!..». بر سر ده شاهی پوست همدیگر را كنند.
🔸شما نیز همانگونه شدهاید. آنهمه سرفرازیها و تواناییها را در دیگران میبینید و هیچ نمیگویید : «ما چرا نداریم؟!... ما چرا از آنان پستر و پستتر باشیم؟!» ولی چون یك تنی از خودتان بیك كاری برخاست و یك نامی پیدا كرد دیگ رشك و خشم در سینههاتان بجوش میآید و ناآرام میگردید!..
هیچ پروا نمیكنید كه رشتهی سرنوشت خود را از دست دادهاید و این دیگرانند كه باید آیندهی شما را معین گردانند ولی این بشما برمیخورد كه در فلان كمیسیون عضویت پیدا نكردهاید. دریغ ای ایرانیان دریغ! دریغ كه در لجنزار پستی فرورفتهاید و این بدتر كه سرگیجید و نمیدانید و با جنبهای بیجای خود هرچه فروتر میروید.
از سخن خود پردور نرویم : گفتگو از «كمیسیون دستگیری از بینوایان» تبریز بود. ما از دور ایستادهایم و از چگونگی آگاه نیستیم ولی از اینكه همراهان ما (آزادگان) بچنین كوششی برخاستهاند خشنودیم. پیشروان آزادگان در تبریز مردان آزموده و كاردانند و این بیجاست كه ما از این دوری ، راه بآنان نماییم. برای جلوگیری از بهانهی دیگرانست كه میگویم : اگر مایهی آزردگی و رشك دیگران ، در كمیسیون ، بودن آزادگانست یاران ما بیشتر پاكدلی نمایند و جاهای خود را بآنان بازگزارند و كوشش را كه خواهند كرد در بیرون كنند.
ما میشنویم چون پولی كه زمینه برای گرد آوردنش فراهم گردیده مبلغ بزرگیست كسانی آب بدهانهاشان افتاده و اینست میكوشند كه خود را در كمیسیون جا دهند تا بلكه كیسهی خود را پر گردانند. ولی من بآنان پیام میفرستم كه در كاری كه پای پاكدینان و آزادگان درمیان باشد میدانی بچنان بهرهمندی نامشروع باز نخواهد بود و من بیاران یادآوری میكنم كه بیش از همه باین موضوع نظارت كنند و از هر كسی كه طمعی فهمیدند ـ از بزرگ و كوچك ـ جلوشان گیرند و باك از كسی ننمایند.
اینها چیزهاییست كه ما در تهران میشنویم و باشد كه هیچ راست نباشد. اما كوشش در تهران برای گرفتن پول از آذربایجانیان اینجا ، با نمایندگان گفتگوهایی شده و نتیجه را آگاهی خواهیم داد.
(پرچم روزانه شمارهی 240)
🔶 زندگانی من
🔸 18ـ فشار زندگانی که گرفتار میبودم (تکهی یک از دو)
این گرفتاریها یکسو ، یکسو نیز تهیدستی و بیپولی مرا فشار سختی میداد. چون کاری نمیداشتم پولی بدستم نمیرسید. در هُکماوار زندگانی آسان میبود با اینحال ما در تنگی افتاده با سختی میگذرانیدیم.
در آن چند سال کتابهای بسیاری گرد آورده بودم. در این هنگام آنها را میفروختم. کتابفروشی از راز ما آگاه میبود. کتابها را میفرستادم میفروخت و پولش میداد. دو تن از دوستان پدرم ، حاجی محمدجعفر بادامچی و حاجیحسین بادامچی ، که آزادیخواه نیز میبودند چند بار پول برای من فرستادند. حاجیعباس که در پیش نامش بردهام بارها ازو وام گرفته بودم.
این حاجیعباس داستانی داشت که میباید در اینجا یاد کنم : این مرد از خویشان مادرم میبود. در بچگی هفت سال بمکتب ملا بخشعلی رفته و چیزی یاد نگرفته بود. از هنگامی که با من آشنا گردید تکان سختی خورد و در سی و چند سالگی بخواندن الفبا پرداخت و کمکم کتاب خواندن آغاز کرد. کارش بجایی رسید که با ملایان بگفتگو پرداختی و ایرادها بآنان گرفتی و از قرآن دلیل آوردی. ملایان سخت میرنجیدند. ولی چون مردی میبود دارا و سفرهی بازی میداشت تکفیرش نکردندی ، و گاهی که رشته پاره شدی با دادن یک میهمانی رشتهی پاره شده را بهم بستی. این حاجیعباس همانست که در سالهای آخر برای هُکماوار ، آن کوی بیسواد ، دبستان برپا گردانیده که هماکنون بیادگار او برپاست.
من میخواستم بکاری از بافندگی و مانند آن پردازم که بتوانم کسانی را از بچگان بیکار همسایه و خویش بکار وادارم. فرشبافی را میشناختم. ولی از یادم نرفته بود که بشاگردان سخت گذشتی و آنان را در رنج بسیار داشتی. کسانی گفتند : جوراببافی آسانست. اگر دو ماشین بخرید و راه اندازید درآمد نیکی تواند داشت. این را پسندیدم و بسراغ ماشین رفتم. نخست یکی خریده آوردم و پس از آزمایشها دانسته شد نادرست است. چون بازگردانیدیم فروشنده بیست تومانی که گرفته بود پس نداد و بارها بطلب بازمانده نیز فرستادی. یکی دیگر پیدا کردیم و بازماندهی کتابهای خود را در یکجا فروخته آن را خریدم و در یک کارخانهی جوراببافی گزاردم که چندی خودم میرفتم و بیاد گرفتن میپرداختم. ولی افسوس که آن نیز سوزنش در تبریز پیدا نمیشد. ناچار گردیده در آنجا گزاردیم و از آلمان سوزن برایش خواستیم ، و پس از چند ماه که سوزن رسید دانسته شد دارندهی کارخانه ماشین را بگرو مزد استادی و کرایهی جا نگه داشته و نخواهد داد ، و من چون بسیار افسرده شده بودم بهتر دانستم آن را نادیده انگارم و بجستجویش نروم.
🔸 18ـ فشار زندگانی که گرفتار میبودم (تکهی یک از دو)
این گرفتاریها یکسو ، یکسو نیز تهیدستی و بیپولی مرا فشار سختی میداد. چون کاری نمیداشتم پولی بدستم نمیرسید. در هُکماوار زندگانی آسان میبود با اینحال ما در تنگی افتاده با سختی میگذرانیدیم.
در آن چند سال کتابهای بسیاری گرد آورده بودم. در این هنگام آنها را میفروختم. کتابفروشی از راز ما آگاه میبود. کتابها را میفرستادم میفروخت و پولش میداد. دو تن از دوستان پدرم ، حاجی محمدجعفر بادامچی و حاجیحسین بادامچی ، که آزادیخواه نیز میبودند چند بار پول برای من فرستادند. حاجیعباس که در پیش نامش بردهام بارها ازو وام گرفته بودم.
این حاجیعباس داستانی داشت که میباید در اینجا یاد کنم : این مرد از خویشان مادرم میبود. در بچگی هفت سال بمکتب ملا بخشعلی رفته و چیزی یاد نگرفته بود. از هنگامی که با من آشنا گردید تکان سختی خورد و در سی و چند سالگی بخواندن الفبا پرداخت و کمکم کتاب خواندن آغاز کرد. کارش بجایی رسید که با ملایان بگفتگو پرداختی و ایرادها بآنان گرفتی و از قرآن دلیل آوردی. ملایان سخت میرنجیدند. ولی چون مردی میبود دارا و سفرهی بازی میداشت تکفیرش نکردندی ، و گاهی که رشته پاره شدی با دادن یک میهمانی رشتهی پاره شده را بهم بستی. این حاجیعباس همانست که در سالهای آخر برای هُکماوار ، آن کوی بیسواد ، دبستان برپا گردانیده که هماکنون بیادگار او برپاست.
من میخواستم بکاری از بافندگی و مانند آن پردازم که بتوانم کسانی را از بچگان بیکار همسایه و خویش بکار وادارم. فرشبافی را میشناختم. ولی از یادم نرفته بود که بشاگردان سخت گذشتی و آنان را در رنج بسیار داشتی. کسانی گفتند : جوراببافی آسانست. اگر دو ماشین بخرید و راه اندازید درآمد نیکی تواند داشت. این را پسندیدم و بسراغ ماشین رفتم. نخست یکی خریده آوردم و پس از آزمایشها دانسته شد نادرست است. چون بازگردانیدیم فروشنده بیست تومانی که گرفته بود پس نداد و بارها بطلب بازمانده نیز فرستادی. یکی دیگر پیدا کردیم و بازماندهی کتابهای خود را در یکجا فروخته آن را خریدم و در یک کارخانهی جوراببافی گزاردم که چندی خودم میرفتم و بیاد گرفتن میپرداختم. ولی افسوس که آن نیز سوزنش در تبریز پیدا نمیشد. ناچار گردیده در آنجا گزاردیم و از آلمان سوزن برایش خواستیم ، و پس از چند ماه که سوزن رسید دانسته شد دارندهی کارخانه ماشین را بگرو مزد استادی و کرایهی جا نگه داشته و نخواهد داد ، و من چون بسیار افسرده شده بودم بهتر دانستم آن را نادیده انگارم و بجستجویش نروم.
🔶 زندگانی من
🔸 18ـ فشار زندگانی که گرفتار میبودم (تکهی دو از دو)
دو چیز مرا بیشتر افسرده میگردانید : یکی دلشکستگی مادرم که چون از پیشامدها سر درنمیآورد و از آنکه مرا همیشه در فشار بیپولی میدید سخت اندوه میخورد. دیگری از دست رفتن کتابهایم که مایهی سرگرمی من میبودند. زیرا باآنهمه گرفتاریها رشتهی دانشها را از دست نهشته همچنان دنبال میکردم. یکی در رشتهی ریاضیات نیک پیش رفته بودم. دیگری تاریخ را دوست میداشتم و کتابهای تاریخی بسیار خریده بودم. یکی هم نوشتن و خواندن عربی را دنبال میکردم.
چنانکه گفتهام در مدرسه که صرف و نحو عربی خواندندی خود آنها را دانشی پنداشتندی ، و اینبود پس از سالها درس ، خواندن و نوشتن عربی را نتوانستندی. من نیز درس را همچنان خوانده و این زمان ناچار شده بودم که بکوشم و خواندن و نوشتن آن زبان را نیز یاد گیرم.
ساعتهای بیکاری خود را در این چند رشته بکار میبردم و داستانهایی رخ میداد که فیروزی مرا در این کوششها روشن میگردانید. یکی از آن داستانها این بود که گفتاری بعربی برای مجلهی «العرفان» که در صیدا بچاپ میرسید نوشته و فرستاده بودم که پس از چندی دیدم آن را بیکم و بیش بچاپ رسانیده و این میفهمانید که عربی را نیک مینویسم. دیگری این بود که دکتر واندیک آمریکایی که یکی از دانشمندان بنام میبوده و سالها در دانشکدهی بیروت درس میگفته و در رشتههای بسیاری کتاب نوشته بود ، من کتابهای او را دوست میداشتم و میخواندم. روزی در نشستی که آقای فیوضات و دیگران میبودند و سخن از کتابهای آن دانشمند میرفت من گفتم : «جای شگفتست که در کتاب جبر خود (1) در فلان قاعده اشتباهی آشکار ازو رخ داده و آن کتاب که در مدرسههای مصر و سوریا درس خوانده میشود و سه بار چاپ شده کسی بآن غلط پی نبرده...». فیوضات که از پرداختن من به ریاضیات آگاه نمیبود و خود را استاد آن دانشها میشناخت با تندی گفت : «واندیک اشتباه نمیکند. اشتباه را شما کردهاید». گفتم : «نخست خود من نیز چنین پنداشتم. ولی چند بار که بآزمایش پرداختم دیدم اشتباه را او کرده است». گفت : «من بشما ثابت خواهم کرد که اشتباه از شماست و شما باید یک میهمانی جریمهی این سخن خود را بدهید». گفتم : «بسیار نیک. ولی اگر دانسته شد اشتباه از من نبوده باید شما میهمانی دیگری دهید». او هم پذیرفت ، و فردا شب فیوضات با آقای رضاقلی رشدیه و دیگران بخانهی ما آمدند ، و چون پس از ایستادگیهای بسیار آقای فیوضات ، آزمایش نشان داد که لغزش از واندیک بوده چند میهمانی به همان نام داده شد.
با این کوششها که پیش گرفته بودم و با آن دلبستگی که میداشتم بیجا نمیبود که از دست دادن کتابها مرا بیکبار افسرده گرداند.
پابرگیها :
1ـ واندیک در هر رشته از دانشها کتاب در زبان عربی نوشته و من و بسیار دیگران در ایران از کتابهای او سود بردهایم. یکی از کتابهای او «الروضة الزهریه فی الاصول الجبریه» است که کتاب بسیار سودمند و بنامیست. این لغزش در آنجا رخ داده.
🔸 18ـ فشار زندگانی که گرفتار میبودم (تکهی دو از دو)
دو چیز مرا بیشتر افسرده میگردانید : یکی دلشکستگی مادرم که چون از پیشامدها سر درنمیآورد و از آنکه مرا همیشه در فشار بیپولی میدید سخت اندوه میخورد. دیگری از دست رفتن کتابهایم که مایهی سرگرمی من میبودند. زیرا باآنهمه گرفتاریها رشتهی دانشها را از دست نهشته همچنان دنبال میکردم. یکی در رشتهی ریاضیات نیک پیش رفته بودم. دیگری تاریخ را دوست میداشتم و کتابهای تاریخی بسیار خریده بودم. یکی هم نوشتن و خواندن عربی را دنبال میکردم.
چنانکه گفتهام در مدرسه که صرف و نحو عربی خواندندی خود آنها را دانشی پنداشتندی ، و اینبود پس از سالها درس ، خواندن و نوشتن عربی را نتوانستندی. من نیز درس را همچنان خوانده و این زمان ناچار شده بودم که بکوشم و خواندن و نوشتن آن زبان را نیز یاد گیرم.
ساعتهای بیکاری خود را در این چند رشته بکار میبردم و داستانهایی رخ میداد که فیروزی مرا در این کوششها روشن میگردانید. یکی از آن داستانها این بود که گفتاری بعربی برای مجلهی «العرفان» که در صیدا بچاپ میرسید نوشته و فرستاده بودم که پس از چندی دیدم آن را بیکم و بیش بچاپ رسانیده و این میفهمانید که عربی را نیک مینویسم. دیگری این بود که دکتر واندیک آمریکایی که یکی از دانشمندان بنام میبوده و سالها در دانشکدهی بیروت درس میگفته و در رشتههای بسیاری کتاب نوشته بود ، من کتابهای او را دوست میداشتم و میخواندم. روزی در نشستی که آقای فیوضات و دیگران میبودند و سخن از کتابهای آن دانشمند میرفت من گفتم : «جای شگفتست که در کتاب جبر خود (1) در فلان قاعده اشتباهی آشکار ازو رخ داده و آن کتاب که در مدرسههای مصر و سوریا درس خوانده میشود و سه بار چاپ شده کسی بآن غلط پی نبرده...». فیوضات که از پرداختن من به ریاضیات آگاه نمیبود و خود را استاد آن دانشها میشناخت با تندی گفت : «واندیک اشتباه نمیکند. اشتباه را شما کردهاید». گفتم : «نخست خود من نیز چنین پنداشتم. ولی چند بار که بآزمایش پرداختم دیدم اشتباه را او کرده است». گفت : «من بشما ثابت خواهم کرد که اشتباه از شماست و شما باید یک میهمانی جریمهی این سخن خود را بدهید». گفتم : «بسیار نیک. ولی اگر دانسته شد اشتباه از من نبوده باید شما میهمانی دیگری دهید». او هم پذیرفت ، و فردا شب فیوضات با آقای رضاقلی رشدیه و دیگران بخانهی ما آمدند ، و چون پس از ایستادگیهای بسیار آقای فیوضات ، آزمایش نشان داد که لغزش از واندیک بوده چند میهمانی به همان نام داده شد.
با این کوششها که پیش گرفته بودم و با آن دلبستگی که میداشتم بیجا نمیبود که از دست دادن کتابها مرا بیکبار افسرده گرداند.
پابرگیها :
1ـ واندیک در هر رشته از دانشها کتاب در زبان عربی نوشته و من و بسیار دیگران در ایران از کتابهای او سود بردهایم. یکی از کتابهای او «الروضة الزهریه فی الاصول الجبریه» است که کتاب بسیار سودمند و بنامیست. این لغزش در آنجا رخ داده.
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 190
🔸 در پیرامون زبان
شرم ، آزرم : معني شرم روشن است. ليكن آزرم از كلمههاي تاريكيست كه ميآورند و معناي روشني از آن نخواهند و هميشه آن را درپي شرم آورند. ما آنچه ميدانيم آزرم بِهمان معني است كه اكنون «شرف» مينامند و اينست ما آن را در اين معني بكار ميبريم ، و چون معني شرف نيز تاريك است ، چه از كلمههاييست كه پس از مشروطه پيدا شده و بزبانها افتاده و همچون مانندگان خود معنايش تاريك ميباشد اينست آن را روشن ميگردانيم. اين خود درديست كه بسياري از كلمهها معناي روشني ندارد و گويندگان بمعناهاي تاريكي بس ميكنند :
آزرم يا شرف آنست كه كسي بكوشد در سايهي نيكوكاري ارج و جايگاه ميان مردم پيدا كند و آن را نگاه دارد و با دروغ و دغل از ميان نبرد. چنين كسي را كه دربند نيكوكاري است و جايگاه خود را نگه ميدارد آزرمي گويند.
🔸 در پیرامون زبان
شرم ، آزرم : معني شرم روشن است. ليكن آزرم از كلمههاي تاريكيست كه ميآورند و معناي روشني از آن نخواهند و هميشه آن را درپي شرم آورند. ما آنچه ميدانيم آزرم بِهمان معني است كه اكنون «شرف» مينامند و اينست ما آن را در اين معني بكار ميبريم ، و چون معني شرف نيز تاريك است ، چه از كلمههاييست كه پس از مشروطه پيدا شده و بزبانها افتاده و همچون مانندگان خود معنايش تاريك ميباشد اينست آن را روشن ميگردانيم. اين خود درديست كه بسياري از كلمهها معناي روشني ندارد و گويندگان بمعناهاي تاريكي بس ميكنند :
آزرم يا شرف آنست كه كسي بكوشد در سايهي نيكوكاري ارج و جايگاه ميان مردم پيدا كند و آن را نگاه دارد و با دروغ و دغل از ميان نبرد. چنين كسي را كه دربند نيكوكاري است و جايگاه خود را نگه ميدارد آزرمي گويند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هفتادوششم)
🔶 پاسخ یک بهائی (بخش یک از دو)
حضور محترم آقای مدیر روزنامهی پرچم
عرض میشود چندی قبل دو روزنامهی پرچم بدست حقیر افتاد كه در آن راجع به بهائیت چیزهایی نوشته شده بود كه عیناً بحرفهای عوامالناس بیمعلومات شباهت داشت.
بنده البته قطع بدانید نمیخواهم جواب راجع بآن بیانات اباطیل و پوچ و بكلی عاری از حقیقت بدهم. اولاً اگر جواب دادنی باشد مركز تهران میدهد و در ثانی خود سركار بهتر میدانید قلم دست دشمن است (با این آزادی قلم) كه در ایران موجود است البته شما هم چاپ نخواهید كرد و اجازه هم نخواهند داد و الا بخداوند یگانه قسم كه جواب آن ترّهات را نه فقط یك نفر بهائی و نه جوان بهائی بلكه یك بچه بهائی فوری میدهد ولی افسوس صد افسوس كه در این دورهی آزادی فقط برای یك طرف اجازه هست و برای طرف دوم نیست.
و ما هم البته صبر میكنیم كه انشاءالله روزی برسد كه برای طرفین اجازه دهند تا سیهروی شود هر كه در او غش باشد. ولی چیزی كه هست عجبم از شما آقای مدیر است و مجبورم این چند كلمه را تذكر دهم. اگر معلومات ندارید از بهائیت و مردم هرچه نوشت شما قبول میكنید و خیال میكنید راستی راستی شقالقمر كرده است (نویسنده) خوب است كتابهای اقدس ، ایقان ، اشراقات ، اقتدار ، فرائد و سایر كتب بهائی را پیدا نموده من دون غرض و طرفیت مطالعه فرمایید. اگر دارید و مینویسید برای چه خودتان و روزنامهتان را در مقابل چندین صدهزار بهائی ایران بدنام و رسوا میكنید و نام زشتی برای آتیهی خودتان یادگار میگذارید چهبسا كه بعد از مدتی خودتان پشیمان شوید اگر منصفید جواب و مقالهی بهائی را هم در روزنامه چاپ كنید اگر دشمنی دارید و مغرضید
گر جمله كاینات كافر گردد بر دامن كبریاش ننشیند گرد
آواره ... [1] با آن قلم و اطلاعاتش و نمكدانش چه خاك بر سر ریخت كه شما بكنید. خلاصه اگر شما یك نفر روزنامهنویس بیطرف و بامعلومات و خداپرست و انسان حقیقی قرن بیستم هستید باید قطعاً بدانید جسم عالَم امكان مریض است.
دارویش فقط و فقط تعالیم و احكام حضرت بهاءالله است و بس و بدانید این احكام و تعالیم به اكثر سلاطین اروپا و آمریكا رسیده و كلاً مطلعند و نزدیك است آن روزی كه این تعالیم عالمگیر شود و بموجب عملی كردن آن ، عالَم از این بلایای متواتره و مصائب گوناگون رهایی یابد چون دیانت بهائی خصوصی نیست عمومیست و برای یك ملت نیست بلكه برای كرهی زمین است چنانچه حضرت بهاءالله میفرماید : ای اهل عالم همه بار یك دارید و برگ یك شاخسار.
سراپردهی یگانگی بلند شد بچشم بیگانگان همدیگر را مبینید و همچنین لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم. [2] باری آقای مدیر محترم افسوس كه بیش از این نمیخواهم مزاحم شوم و نتیجه هم ندارد ولی شما كه مدیر یك روزنامهی ملی هستید ضرر ندارد كه از تعالیم و احكام بهائیت باخبر باشید چنانچه در قرآن میفرماید :
هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون [3]
خیلی معذرت میخواهم و این چند سطر را بدون غرض نوشتم كه سركار مطلع شوید و الا مختارید.
گر جمله كائنات كافر گردد بر دامن كبریاش ننشیند گرد!
🔸پرچم : این نامهی بینام و دستینه از مشهد رسیده و ما بیهیچ تغییری (مگر در چند كلمهی زشتی دربارهی آواره كه انداختهایم) چاپ كردیم تا نویسندهاش بداند كه اشتباه كرده و بهائیان آزادند پاسخ نویسند و ما نیز چاپ میكنیم و این بهانهی ایشان از میان برداشته گردد. نیز خوانندگان بدانند كه چه بهائیان و چه دیگران كه هر گروهی یک راه دیگری پیش گرفتهاند مایهای ندارند. ببینید ما پرسشهایی كردهایم (مثلاً گفتهایم چرا در یك زمان دو شریعت پیدا شده؟! چرا بهاءالله دعوی خدایی كرده؟!.) [4] بجای آنكه اگر پاسخی دارند بنویسند باین سخنان میپردازند. خوب آقای نویسنده تو كه میتوانستی در همین نامهات هر پاسخی داری بنویسی ، این اندازه كه آزاد بودی ، چرا ننوشتی؟!.. بچه بهائی بماند ، بزرگان بهائی یك پاسخی بما بدهند.
كسانی كه بدینسان در پاسخ ایرادها درمیمانند امیدمندند كه پادشاهان اروپا كیش آنان را خواهند پذیرفت ، در اینجاست كه آدمی از شگفتی خودداری نمیتواند.
🔸ای آقای بهائی امروز در اروپا دانشها بیكبار اندیشهها را دیگر گردانیده و انبوه مردم خدای راستین را نمیپذیرند چه رسد بآنكه بهاءالله را بخدایی باور كنند. آخر نخواهند گفت به چه دلیل؟! نخواهند گفت : او نیز همچون دیگران بیاختیار بجهان آمد و بیاختیار رفت پس چگونه خدا بود؟!.. از آنسوی بهاءالله كدام نادانسته را دانسته گردانیده كه اروپاییان دلهای خود را با آن شاد كنند و به دین او گرایند؟! بهاءالله جز آیهبافیهای غلط چه كاری توانسته؟!..
👇
🔶 پاسخ یک بهائی (بخش یک از دو)
حضور محترم آقای مدیر روزنامهی پرچم
عرض میشود چندی قبل دو روزنامهی پرچم بدست حقیر افتاد كه در آن راجع به بهائیت چیزهایی نوشته شده بود كه عیناً بحرفهای عوامالناس بیمعلومات شباهت داشت.
بنده البته قطع بدانید نمیخواهم جواب راجع بآن بیانات اباطیل و پوچ و بكلی عاری از حقیقت بدهم. اولاً اگر جواب دادنی باشد مركز تهران میدهد و در ثانی خود سركار بهتر میدانید قلم دست دشمن است (با این آزادی قلم) كه در ایران موجود است البته شما هم چاپ نخواهید كرد و اجازه هم نخواهند داد و الا بخداوند یگانه قسم كه جواب آن ترّهات را نه فقط یك نفر بهائی و نه جوان بهائی بلكه یك بچه بهائی فوری میدهد ولی افسوس صد افسوس كه در این دورهی آزادی فقط برای یك طرف اجازه هست و برای طرف دوم نیست.
و ما هم البته صبر میكنیم كه انشاءالله روزی برسد كه برای طرفین اجازه دهند تا سیهروی شود هر كه در او غش باشد. ولی چیزی كه هست عجبم از شما آقای مدیر است و مجبورم این چند كلمه را تذكر دهم. اگر معلومات ندارید از بهائیت و مردم هرچه نوشت شما قبول میكنید و خیال میكنید راستی راستی شقالقمر كرده است (نویسنده) خوب است كتابهای اقدس ، ایقان ، اشراقات ، اقتدار ، فرائد و سایر كتب بهائی را پیدا نموده من دون غرض و طرفیت مطالعه فرمایید. اگر دارید و مینویسید برای چه خودتان و روزنامهتان را در مقابل چندین صدهزار بهائی ایران بدنام و رسوا میكنید و نام زشتی برای آتیهی خودتان یادگار میگذارید چهبسا كه بعد از مدتی خودتان پشیمان شوید اگر منصفید جواب و مقالهی بهائی را هم در روزنامه چاپ كنید اگر دشمنی دارید و مغرضید
گر جمله كاینات كافر گردد بر دامن كبریاش ننشیند گرد
آواره ... [1] با آن قلم و اطلاعاتش و نمكدانش چه خاك بر سر ریخت كه شما بكنید. خلاصه اگر شما یك نفر روزنامهنویس بیطرف و بامعلومات و خداپرست و انسان حقیقی قرن بیستم هستید باید قطعاً بدانید جسم عالَم امكان مریض است.
دارویش فقط و فقط تعالیم و احكام حضرت بهاءالله است و بس و بدانید این احكام و تعالیم به اكثر سلاطین اروپا و آمریكا رسیده و كلاً مطلعند و نزدیك است آن روزی كه این تعالیم عالمگیر شود و بموجب عملی كردن آن ، عالَم از این بلایای متواتره و مصائب گوناگون رهایی یابد چون دیانت بهائی خصوصی نیست عمومیست و برای یك ملت نیست بلكه برای كرهی زمین است چنانچه حضرت بهاءالله میفرماید : ای اهل عالم همه بار یك دارید و برگ یك شاخسار.
سراپردهی یگانگی بلند شد بچشم بیگانگان همدیگر را مبینید و همچنین لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم. [2] باری آقای مدیر محترم افسوس كه بیش از این نمیخواهم مزاحم شوم و نتیجه هم ندارد ولی شما كه مدیر یك روزنامهی ملی هستید ضرر ندارد كه از تعالیم و احكام بهائیت باخبر باشید چنانچه در قرآن میفرماید :
هل یستوی الذین یعلمون و الذین لایعلمون [3]
خیلی معذرت میخواهم و این چند سطر را بدون غرض نوشتم كه سركار مطلع شوید و الا مختارید.
گر جمله كائنات كافر گردد بر دامن كبریاش ننشیند گرد!
🔸پرچم : این نامهی بینام و دستینه از مشهد رسیده و ما بیهیچ تغییری (مگر در چند كلمهی زشتی دربارهی آواره كه انداختهایم) چاپ كردیم تا نویسندهاش بداند كه اشتباه كرده و بهائیان آزادند پاسخ نویسند و ما نیز چاپ میكنیم و این بهانهی ایشان از میان برداشته گردد. نیز خوانندگان بدانند كه چه بهائیان و چه دیگران كه هر گروهی یک راه دیگری پیش گرفتهاند مایهای ندارند. ببینید ما پرسشهایی كردهایم (مثلاً گفتهایم چرا در یك زمان دو شریعت پیدا شده؟! چرا بهاءالله دعوی خدایی كرده؟!.) [4] بجای آنكه اگر پاسخی دارند بنویسند باین سخنان میپردازند. خوب آقای نویسنده تو كه میتوانستی در همین نامهات هر پاسخی داری بنویسی ، این اندازه كه آزاد بودی ، چرا ننوشتی؟!.. بچه بهائی بماند ، بزرگان بهائی یك پاسخی بما بدهند.
كسانی كه بدینسان در پاسخ ایرادها درمیمانند امیدمندند كه پادشاهان اروپا كیش آنان را خواهند پذیرفت ، در اینجاست كه آدمی از شگفتی خودداری نمیتواند.
🔸ای آقای بهائی امروز در اروپا دانشها بیكبار اندیشهها را دیگر گردانیده و انبوه مردم خدای راستین را نمیپذیرند چه رسد بآنكه بهاءالله را بخدایی باور كنند. آخر نخواهند گفت به چه دلیل؟! نخواهند گفت : او نیز همچون دیگران بیاختیار بجهان آمد و بیاختیار رفت پس چگونه خدا بود؟!.. از آنسوی بهاءالله كدام نادانسته را دانسته گردانیده كه اروپاییان دلهای خود را با آن شاد كنند و به دین او گرایند؟! بهاءالله جز آیهبافیهای غلط چه كاری توانسته؟!..
👇