🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 210
🔸 بیماری زبان یا بیماری دلها
یکی از آشنایان میگوید : بکسی در تبریز وام دارم. چند روز پیش تلگرافش رسید که پول خواسته بود. بتلگراف پاسخ نوشتم : «از پست میفرستم». خواستم این بود که تا یکی دو هفته آماده کرده بفرستم. ولی چون تلگراف را نوشتم دیدم او معنای دیگری خواهد فهمید و چنین خواهد دانست که همین اکنون از پست میفرستم و به پستخانه رفته جستجو خواهد کرد. در زبان آذربایجان این دو معنی جداست. زیرا آن را «گوندررم» و این را «گوندریرم» میگوییم. ولی در فارسی «میفرستم» به هر دو معنی بکار میرود.
خواستم بنویسم : «پس از چند روز میفرستم» ، دیدم گذشته از آنکه هشت عباسی زیان دارد خواست مرا هم نرساند ، و چهبسا که در چند روز پول بدست نیاید و نتوانم فرستاد و سخنم دروغ درآید.
درمیان اندیشه بیاد گفتهی پیمان افتادم که همیشه میگوید : «این زبان بیمار است و کار خود را بانجام نمیتواند رسانید» ، و ارج و جایگاه مهنامه و کوششهای آن در برابر اندیشهام نیک هویدا گردید ، و هم در این میان دشواری آسان شد زیرا بیادم افتاد که آن آشنای تبریزی هم از خوانندگان پیمانست و زبان مهنامه را میداند و اینبود با همین زبان نوشتم : «... از پست فرستم» ، و بیگمان خواستم فهمیده خواهد شد.
گفتم : تنها زبان بیمار نیست. دلها نیز بیمار است ، آری فارسی که امروز مینویسند و سخن میگویند از فهماندن بسیاری از معنیها ناتوان میباشد و این گونههایی که ما برای کارهای آن (چه در گذشته و چه در اکنون) پیدا کردیم و یا پدید آوردیم آن را زبان بسیار توانایی میگرداند. ولی شما آن را ببینید که مردم بجای آنکه خشنودی نمایند و اینها را یاد گرفته و در گفتهها و نوشتههای خود بکار برند ، یک دسته سخت رنجیدگی مینمایند و رنجش خود را با این زبان به بیرون میآورند که بگویند : «این کاری بود که هر لغتنویس میتوانست کند ، شما بیجهت باینها مشغول میشوید». یک دستهی دیگری همه در آن اندیشهاند که اینها را بگیرند و برنگ دیگری انداخته و بنام خود چیزی نشان دهند. بدبختان از همهی خوشیهای جهان جز خودنمایی و رشک و پستی را نفهمیدهاند.
ما زبان را از بیماری بیرون آوردیم و خدا یاری دهد که دلها را نیز بیرون آوریم.
🔸 بیماری زبان یا بیماری دلها
یکی از آشنایان میگوید : بکسی در تبریز وام دارم. چند روز پیش تلگرافش رسید که پول خواسته بود. بتلگراف پاسخ نوشتم : «از پست میفرستم». خواستم این بود که تا یکی دو هفته آماده کرده بفرستم. ولی چون تلگراف را نوشتم دیدم او معنای دیگری خواهد فهمید و چنین خواهد دانست که همین اکنون از پست میفرستم و به پستخانه رفته جستجو خواهد کرد. در زبان آذربایجان این دو معنی جداست. زیرا آن را «گوندررم» و این را «گوندریرم» میگوییم. ولی در فارسی «میفرستم» به هر دو معنی بکار میرود.
خواستم بنویسم : «پس از چند روز میفرستم» ، دیدم گذشته از آنکه هشت عباسی زیان دارد خواست مرا هم نرساند ، و چهبسا که در چند روز پول بدست نیاید و نتوانم فرستاد و سخنم دروغ درآید.
درمیان اندیشه بیاد گفتهی پیمان افتادم که همیشه میگوید : «این زبان بیمار است و کار خود را بانجام نمیتواند رسانید» ، و ارج و جایگاه مهنامه و کوششهای آن در برابر اندیشهام نیک هویدا گردید ، و هم در این میان دشواری آسان شد زیرا بیادم افتاد که آن آشنای تبریزی هم از خوانندگان پیمانست و زبان مهنامه را میداند و اینبود با همین زبان نوشتم : «... از پست فرستم» ، و بیگمان خواستم فهمیده خواهد شد.
گفتم : تنها زبان بیمار نیست. دلها نیز بیمار است ، آری فارسی که امروز مینویسند و سخن میگویند از فهماندن بسیاری از معنیها ناتوان میباشد و این گونههایی که ما برای کارهای آن (چه در گذشته و چه در اکنون) پیدا کردیم و یا پدید آوردیم آن را زبان بسیار توانایی میگرداند. ولی شما آن را ببینید که مردم بجای آنکه خشنودی نمایند و اینها را یاد گرفته و در گفتهها و نوشتههای خود بکار برند ، یک دسته سخت رنجیدگی مینمایند و رنجش خود را با این زبان به بیرون میآورند که بگویند : «این کاری بود که هر لغتنویس میتوانست کند ، شما بیجهت باینها مشغول میشوید». یک دستهی دیگری همه در آن اندیشهاند که اینها را بگیرند و برنگ دیگری انداخته و بنام خود چیزی نشان دهند. بدبختان از همهی خوشیهای جهان جز خودنمایی و رشک و پستی را نفهمیدهاند.
ما زبان را از بیماری بیرون آوردیم و خدا یاری دهد که دلها را نیز بیرون آوریم.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی سیزدهم)
🔶 خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟..
(بخش 1 از 3)
چون در شمارههای اخیر پرچم بارها نام «خراباتیان» و «خراباتیگری» برده شده ، میخواهیم روشن گردانیم كه خراباتیان كه بودند و چه میگفتند. بیشتر مردم اینها را نمیدانند.
نخست معنی «خرابات» را روشن گردانم : باید دانست خرابات بمعنی میخانه و قمارخانه است و در فرهنگها نیز آن را بهمین معنی نوشتهاند. همانا در زمانهای پیش در شهرهای اسلامی میفروشی و قماربازی ممنوع بوده و كسی نمیتوانسته در درون شهر میخانه یا قمارخانه برپا كند. اینست كسانی از زردشتیان و مسیحیان و جهودان میرفتهاند و در بیرون شهر و درمیانهی خرابههای آخر شهر جایی را برمیگزیدهاند و در آنجا نهانی میفروشی میكردهاند. همچنین كسانی در آنجا قمارخانه برپا مینمودهاند. اینست «خرابات» نام میخانه و قمارخانه گردیده.
اما خراباتیان ، اینان كسانی بودند كه جهان را یك دستگاه هیچ و پوچ بیهودهای میشماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار میگرفتند :
ای بیخبر این شكل مجسّم هیچست این طارم و نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش كزین نشیمن كون و فساد وابستهی یك دمیم و آن دم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نكته كردهام تحقیق
میگفتند : كسی از جستجو راه بجایی نمیبرد و راز اینجهان بدست نمیآورد و خِرد گرهی از كار نمیگشاید :
در پردهی اسرار كسی را ره نیست زین تعبیه جانِ هیچ كس آگه نیست
میگفتند : هرچه در این باره گفته شده جز دروغ و افسانه نیست :
آنان كه محیط فضل و آداب شدند در كشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریك نبردند هرگز گفتند فسانهای و در خواب شدند
میگفتند : زندگی جز یك خوابی و خیالی نیست كه میآید و میگذرد :
احوال جهان و اصل این عمر كه هست خوابی و خیالی و فریبی و دمیست
بآفریدگار ایراد گرفته میگفتند : برای چه اینهمه مردم را میآفریند و پس از زمانی نابود میكند؟!.. میگفتند : یك كاسهگری این نمیكند كه پیاپی كاسه سازد و آن را بشكند :
اجزای پیاله كه درهم پیوست بشكستن او روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست با مهر كه پیوست و بكین كه شكست؟!..
میگفتند : اینجهان نه آغازش پیداست و نه انجامش دانسته میباشد. ما هیچ نمیدانیم از كجا آمدهایم و بكجا میرویم ، و چرا آمدهایم و چرا میرویم؟!..
دوری كه دَرو آمدن و رفتن ماست آن را نه بدایت و نهایت پیداست
كس مینزند دمی در این معنی راست كین آمدن از كجا و رفتن بكجاست
از این سخنان خود نتیجه گرفته میگفتند : در اینجهان اندیشیدن و خرد بكار بردن و در بند گذشته و آینده بودن بیجهت است و از كوشش نیز نتیجهای بدست نخواهد آمد. پس یگانه راه آنست كه آدمی آن دمی را كه در آنست غنیمت شمارد و با خوشی بسر دهد و اگر خوشی طبیعی آماده نبود با باده بچارهی اندوه كوشد و خود را مست و بیخود گرداند كه غمهای جهان را درنیابد. میگفتند : اینجهان قرنهای بیشمار همچنان گردیده است و آدمیان دسته دسته آمدهاند و رفتهاند. ما هم پس از چندی نیستیم. اینست باید دمی را كه هستیم بخوشی كوشیم :
چون عهده نمیكند كسی فردا را حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش بنور ماه ای ماه كه ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
امروز ترا دسترس فردا نیست اندیشهی فردات بجز سودا نیست
ضایع مكن این دم ار دلت شیدا نیست كین باقی عمر را بها پیدا نیست
با باده نشین كه مُلكِ محمود اینست وز چنگ شنو كه لحن داوود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مكن خوش باش كه از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در معرضی كه مُلكِ سلیمان رود بباد
دی پیر میفروش كه ذكرش بخیر باد گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد
رابطهی اینان با شراب از این راه بوده ، ولی كمكم در علاقمندی بآن براه افراط افتاده ستایشهای بسیار از آن نمودهاند و آن را یك چیز بسیار گرانمایه و والایی نشان دادهاند :
چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاكِ در میكده جویید مرا
تاك را سیراب كن ای ابر نیسان در بهار قطره تا می میتواند شد چرا گوهر شود
اینهمه ستایشگری از باده و بادهخواری كه درمیان شاعران رواج یافته از خراباتیان آغاز گردیده. آنان در این باره راه گزافهگویی پیمودهاند و دیگران نافهمیده بآنان پیروی كردهاند.
(تکهی سیزدهم)
🔶 خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟..
(بخش 1 از 3)
چون در شمارههای اخیر پرچم بارها نام «خراباتیان» و «خراباتیگری» برده شده ، میخواهیم روشن گردانیم كه خراباتیان كه بودند و چه میگفتند. بیشتر مردم اینها را نمیدانند.
نخست معنی «خرابات» را روشن گردانم : باید دانست خرابات بمعنی میخانه و قمارخانه است و در فرهنگها نیز آن را بهمین معنی نوشتهاند. همانا در زمانهای پیش در شهرهای اسلامی میفروشی و قماربازی ممنوع بوده و كسی نمیتوانسته در درون شهر میخانه یا قمارخانه برپا كند. اینست كسانی از زردشتیان و مسیحیان و جهودان میرفتهاند و در بیرون شهر و درمیانهی خرابههای آخر شهر جایی را برمیگزیدهاند و در آنجا نهانی میفروشی میكردهاند. همچنین كسانی در آنجا قمارخانه برپا مینمودهاند. اینست «خرابات» نام میخانه و قمارخانه گردیده.
اما خراباتیان ، اینان كسانی بودند كه جهان را یك دستگاه هیچ و پوچ بیهودهای میشماردند و بآفرینش و آفریدگار ایرادهای بسیار میگرفتند :
ای بیخبر این شكل مجسّم هیچست این طارم و نُه سپهر ارقم هیچست
خوش باش كزین نشیمن كون و فساد وابستهی یك دمیم و آن دم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچ است
هزار بار من این نكته كردهام تحقیق
میگفتند : كسی از جستجو راه بجایی نمیبرد و راز اینجهان بدست نمیآورد و خِرد گرهی از كار نمیگشاید :
در پردهی اسرار كسی را ره نیست زین تعبیه جانِ هیچ كس آگه نیست
میگفتند : هرچه در این باره گفته شده جز دروغ و افسانه نیست :
آنان كه محیط فضل و آداب شدند در كشف دقیقه شمع اصحاب شدند
ره زین شب تاریك نبردند هرگز گفتند فسانهای و در خواب شدند
میگفتند : زندگی جز یك خوابی و خیالی نیست كه میآید و میگذرد :
احوال جهان و اصل این عمر كه هست خوابی و خیالی و فریبی و دمیست
بآفریدگار ایراد گرفته میگفتند : برای چه اینهمه مردم را میآفریند و پس از زمانی نابود میكند؟!.. میگفتند : یك كاسهگری این نمیكند كه پیاپی كاسه سازد و آن را بشكند :
اجزای پیاله كه درهم پیوست بشكستن او روا نمیدارد مست
چندین سر و پای نازنین از سر و دست با مهر كه پیوست و بكین كه شكست؟!..
میگفتند : اینجهان نه آغازش پیداست و نه انجامش دانسته میباشد. ما هیچ نمیدانیم از كجا آمدهایم و بكجا میرویم ، و چرا آمدهایم و چرا میرویم؟!..
دوری كه دَرو آمدن و رفتن ماست آن را نه بدایت و نهایت پیداست
كس مینزند دمی در این معنی راست كین آمدن از كجا و رفتن بكجاست
از این سخنان خود نتیجه گرفته میگفتند : در اینجهان اندیشیدن و خرد بكار بردن و در بند گذشته و آینده بودن بیجهت است و از كوشش نیز نتیجهای بدست نخواهد آمد. پس یگانه راه آنست كه آدمی آن دمی را كه در آنست غنیمت شمارد و با خوشی بسر دهد و اگر خوشی طبیعی آماده نبود با باده بچارهی اندوه كوشد و خود را مست و بیخود گرداند كه غمهای جهان را درنیابد. میگفتند : اینجهان قرنهای بیشمار همچنان گردیده است و آدمیان دسته دسته آمدهاند و رفتهاند. ما هم پس از چندی نیستیم. اینست باید دمی را كه هستیم بخوشی كوشیم :
چون عهده نمیكند كسی فردا را حالی خوش دار این دل پرسودا را
می نوش بنور ماه ای ماه كه ماه بسیار بیاید و نیابد ما را
امروز ترا دسترس فردا نیست اندیشهی فردات بجز سودا نیست
ضایع مكن این دم ار دلت شیدا نیست كین باقی عمر را بها پیدا نیست
با باده نشین كه مُلكِ محمود اینست وز چنگ شنو كه لحن داوود اینست
از نامده و رفته دگر یاد مكن خوش باش كه از وجود مقصود اینست
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در معرضی كه مُلكِ سلیمان رود بباد
دی پیر میفروش كه ذكرش بخیر باد گفتا شراب نوش و غم دل ببر ز یاد
رابطهی اینان با شراب از این راه بوده ، ولی كمكم در علاقمندی بآن براه افراط افتاده ستایشهای بسیار از آن نمودهاند و آن را یك چیز بسیار گرانمایه و والایی نشان دادهاند :
چون درگذرم بباده شویید مرا تلقین ز شراب و جام گویید مرا
خواهید بروز حشر یابید مرا از خاكِ در میكده جویید مرا
تاك را سیراب كن ای ابر نیسان در بهار قطره تا می میتواند شد چرا گوهر شود
اینهمه ستایشگری از باده و بادهخواری كه درمیان شاعران رواج یافته از خراباتیان آغاز گردیده. آنان در این باره راه گزافهگویی پیمودهاند و دیگران نافهمیده بآنان پیروی كردهاند.
«گاهی میگویند : «آوازهی خیام باروپا و آمریكا افتاده. ترجمهی رباعیهای او در زبان انگلیسی از شناختهترین كتابهاست». میگویم اینها همه پوچست. اگر آوازهی خیام باروپا و آمریكا افتاده است افتاده باشد ، این دلیل آن نخواهد بود كه ما بدآموزیهای پست او را نادیده گیریم. شما اگر پاسخی میدارید بسخنان ما دهید. وگرنه نافهمی و خیرهروییست كه رفتار اروپاییان را بِرخ ما كشید. تو گویی ما فهمی و خردی نمیداریم و میباید همچون كوران پیروی از اروپاییان كنیم.
آنگاه آوازهی خیام در اروپا و آمریكا بآن بزرگی كه وامینمایند نیست. آری رباعیهای او به بسیاری از زبانها ترجمه یافته. انجمنی هم در لندن بنام «خیام» برپا میبوده. در نتیجهی اینها بسیاری از اروپاییان و آمریكاییان او را میشناسند. ولی نه چندان كه گفته میشود. از آنسو آنچه ما دانستهایم شعرهای خیام را در ترجمهها دیگر گردانیدهاند و این بدآموزیها با این بیپردگی در آنها نیست.»
(در پیرامون «ادبیات» ، نشست سوم)
ادوارد فیتز جرالد ، که خودش هم شاعر میبوده ، خیامی را به اروپاییان شناسانیده که خود میخواسته.
آنگاه آوازهی خیام در اروپا و آمریكا بآن بزرگی كه وامینمایند نیست. آری رباعیهای او به بسیاری از زبانها ترجمه یافته. انجمنی هم در لندن بنام «خیام» برپا میبوده. در نتیجهی اینها بسیاری از اروپاییان و آمریكاییان او را میشناسند. ولی نه چندان كه گفته میشود. از آنسو آنچه ما دانستهایم شعرهای خیام را در ترجمهها دیگر گردانیدهاند و این بدآموزیها با این بیپردگی در آنها نیست.»
(در پیرامون «ادبیات» ، نشست سوم)
ادوارد فیتز جرالد ، که خودش هم شاعر میبوده ، خیامی را به اروپاییان شناسانیده که خود میخواسته.
🔶 زندگانی من
🔸 32ـ خیزش خیابانی و آزارهایی که بمن رسید (تکهی یک از دو)
پس از آن نشست امید آشتی از میان رفت. ما نیز پی کارهای خود را گرفتیم. میخواستیم با نیک و بد خیابانی و یارانش کاری نداشته خود بکوششهایی پردازیم. خیابانی آمادهی خیزش میشد و چون زمینه را آماده گردانید روز سهشنبه هفدهم فروردین 1299 بآن برخاست.
خیزش خیابانی را با همهی پیرامونش در جای دیگری نوشتهام (1) و در اینجا بآن نمیپردازم. در اینجا آنچه باید بنویسم آنست که همان روزی که خیزش خیابانی رخ داد ما در کانون خودمان گرد آمده به سُکالش نشستیم و چون میدیدیم که اگر دستهی ما برپا باشد درمیانه برخورد رخ خواهد داد باهَماد را بهم زدیم و آگهی نوشته پراکندیم و خانهای که اجاره کرده بودیم بدارندهاش سپردیم.
ولی خیابانی ما را فراموش نگردانیده به هر یکی از دکتر و من و دیگران بازجویی گماشت که همیشه در دنبالش باشد. آنگاه روز پنجشنبه مرا آگاهی رسید که روز شنبه کسانی از اوباش بعدلیه آمده در آنجا به آزارم خواهند برخاست. این آگاهی را رکنالملک بمن فرستاد. از اینرو روز شنبه من بعدلیه نرفتم و بهتر دانستم زمانی در خانه نشینم. ولی اوباش بعدلیه رفته به خازنزاده آزار رسانیده و او را از اداره بیرون رانده بودند.
چند روزی در خانه نشستم و تنها یک بار بدیدن دکتر رفتم. برخی شبها کسانی از اوباش بدر خانه آمده بیمهایی میدادند و میرفتند. باز کسانی از سرجنبانان دمکراتها که با من نیز دوستی میداشتند پیامی از سوی کمیته آوردند. کمیته بمن یادآوری میکرد که یکی از پیشگامان آزادیخواهان و از سران نیکنام دمکراسی بودهام. ولی فریب «مرتجعین» را خورده و ارج خود را نشناخته بکارهای «خارج از دیسپلین» پرداختهام.
من بجای پاسخ ، بگفتگوهای دوستانه با آنان پرداخته پاسدارانه بازگردانیدم.
پس از چند روز میرزاعلیآقا خویش خازنزاده ما را به فخرآباد که دیهی در دو فرسخی تبریز است برد ، و چون طلیعه نیز میبود و چند تن از افسران قزاقخانه آمدند یک هفته که در آنجا ماندیم بسیار خوش گذشت. روزی که از آنجا بازگشته بودیم دیدم کربلاییحسینآقا فشنگچی که هم مدیر روزنامهی تبریز و هم نمایندهی ویژهی وثوقالدوله (سروزیر) در تبریز میبود کارتی بخانهی ما داده و چنین نوشته : «آمدم به دیه رفته بودید. با شما گفتگوی بسیار لازم دارم. بمحض مراجعت با تلفن با من سخن رانید». من بیرون آمده تلفن پیدا کرده با او سخن راندم. گفت : «بیایید در بازار ، پستوی دکان فلان سَقَطفروش[=خردهفروش] آنجا منتظر شمایم».
پابرگی از ویراینده :
1ـ تاريخ مشروطهي ايران «بخش ششم» که جداگانه بنام «تاریخ هجدهسالهي آذربایجان» چاپ گردیده
🔸 32ـ خیزش خیابانی و آزارهایی که بمن رسید (تکهی یک از دو)
پس از آن نشست امید آشتی از میان رفت. ما نیز پی کارهای خود را گرفتیم. میخواستیم با نیک و بد خیابانی و یارانش کاری نداشته خود بکوششهایی پردازیم. خیابانی آمادهی خیزش میشد و چون زمینه را آماده گردانید روز سهشنبه هفدهم فروردین 1299 بآن برخاست.
خیزش خیابانی را با همهی پیرامونش در جای دیگری نوشتهام (1) و در اینجا بآن نمیپردازم. در اینجا آنچه باید بنویسم آنست که همان روزی که خیزش خیابانی رخ داد ما در کانون خودمان گرد آمده به سُکالش نشستیم و چون میدیدیم که اگر دستهی ما برپا باشد درمیانه برخورد رخ خواهد داد باهَماد را بهم زدیم و آگهی نوشته پراکندیم و خانهای که اجاره کرده بودیم بدارندهاش سپردیم.
ولی خیابانی ما را فراموش نگردانیده به هر یکی از دکتر و من و دیگران بازجویی گماشت که همیشه در دنبالش باشد. آنگاه روز پنجشنبه مرا آگاهی رسید که روز شنبه کسانی از اوباش بعدلیه آمده در آنجا به آزارم خواهند برخاست. این آگاهی را رکنالملک بمن فرستاد. از اینرو روز شنبه من بعدلیه نرفتم و بهتر دانستم زمانی در خانه نشینم. ولی اوباش بعدلیه رفته به خازنزاده آزار رسانیده و او را از اداره بیرون رانده بودند.
چند روزی در خانه نشستم و تنها یک بار بدیدن دکتر رفتم. برخی شبها کسانی از اوباش بدر خانه آمده بیمهایی میدادند و میرفتند. باز کسانی از سرجنبانان دمکراتها که با من نیز دوستی میداشتند پیامی از سوی کمیته آوردند. کمیته بمن یادآوری میکرد که یکی از پیشگامان آزادیخواهان و از سران نیکنام دمکراسی بودهام. ولی فریب «مرتجعین» را خورده و ارج خود را نشناخته بکارهای «خارج از دیسپلین» پرداختهام.
من بجای پاسخ ، بگفتگوهای دوستانه با آنان پرداخته پاسدارانه بازگردانیدم.
پس از چند روز میرزاعلیآقا خویش خازنزاده ما را به فخرآباد که دیهی در دو فرسخی تبریز است برد ، و چون طلیعه نیز میبود و چند تن از افسران قزاقخانه آمدند یک هفته که در آنجا ماندیم بسیار خوش گذشت. روزی که از آنجا بازگشته بودیم دیدم کربلاییحسینآقا فشنگچی که هم مدیر روزنامهی تبریز و هم نمایندهی ویژهی وثوقالدوله (سروزیر) در تبریز میبود کارتی بخانهی ما داده و چنین نوشته : «آمدم به دیه رفته بودید. با شما گفتگوی بسیار لازم دارم. بمحض مراجعت با تلفن با من سخن رانید». من بیرون آمده تلفن پیدا کرده با او سخن راندم. گفت : «بیایید در بازار ، پستوی دکان فلان سَقَطفروش[=خردهفروش] آنجا منتظر شمایم».
پابرگی از ویراینده :
1ـ تاريخ مشروطهي ايران «بخش ششم» که جداگانه بنام «تاریخ هجدهسالهي آذربایجان» چاپ گردیده
🔶 زبان ایرانی (سال ششم مهنامهی پیمان) - 211
🔸 وَرجاوَنْدْ نامها
همه میدانند که چون شت زردشت برخاسته و مردمان را بآفریدگار یگانه خوانده او را «آهورامزدا» (هرمزد) نامیده ، و موسا بعبری او را «یَهُوَه» خوانده و پاکمرد اسلام بعربی «الله» نام گزارده ، و ما امروز «خدا» میخوانیم. اینها همه ورجاوند نامهای آفریدگار است. باید همه را بزرگ گرفت و گرامی داشت و پاسدارانه رفتار کرد. باید دانست که بزرگترین نامیست و بزرگتر از همهی نامهایش گرفت. بدینسان که تا میتوان کمتر بر زبان راند. و اگر نیاز افتاده بکلمههای «آفریدگار» و «پروردگار جهان» و مانند اینها بس کرد ، و در جاهای ناشاینده و درمیان شوخیها و با گفتگوهای سبک آن را نیاورد ، و از سوگند بآن چه راست و چه دروغ پرهیز کرد ، و آن را با نامهای دیگری اگر چه نامهای برانگیختگان باشد بیک رشته نکشید ، و بهنگام گفتن هوش داشت و این دانست که چه نام ورجاوند بزرگی بر زبان میرود ...»
«... کلمههای «ایزد» و «یزدان» در زبان فارسی از یادگارهای زردشتیگریست بدینسان که چون دین زردشت آلوده گردیده و پرستش مهر و ناهید و شهریور و مرداد و مانند اینها جا در آن برای خود باز کرده گویا اینان بوده که ایزد یا یزدان مینامیدهاند و باشد که بمعنی دیگری بکار بردهاند. هرچه هست اینها نامهای آفریدگار یگانه نیست و اکنون نیز نباید آنها را نام او دانست و بلکه باید آنها را دور انداخت و فراموش گردانید. چیزهای بسیاری هست که باید از میان بریم و فراموش کنیم و یکی از آنها اینهاست. کلمههایی که هزارها سال نامهای بتهای پنداری بوده چه سزاست که بآفریدگار یگانه گفته شود؟!..»
🔸 وَرجاوَنْدْ نامها
همه میدانند که چون شت زردشت برخاسته و مردمان را بآفریدگار یگانه خوانده او را «آهورامزدا» (هرمزد) نامیده ، و موسا بعبری او را «یَهُوَه» خوانده و پاکمرد اسلام بعربی «الله» نام گزارده ، و ما امروز «خدا» میخوانیم. اینها همه ورجاوند نامهای آفریدگار است. باید همه را بزرگ گرفت و گرامی داشت و پاسدارانه رفتار کرد. باید دانست که بزرگترین نامیست و بزرگتر از همهی نامهایش گرفت. بدینسان که تا میتوان کمتر بر زبان راند. و اگر نیاز افتاده بکلمههای «آفریدگار» و «پروردگار جهان» و مانند اینها بس کرد ، و در جاهای ناشاینده و درمیان شوخیها و با گفتگوهای سبک آن را نیاورد ، و از سوگند بآن چه راست و چه دروغ پرهیز کرد ، و آن را با نامهای دیگری اگر چه نامهای برانگیختگان باشد بیک رشته نکشید ، و بهنگام گفتن هوش داشت و این دانست که چه نام ورجاوند بزرگی بر زبان میرود ...»
«... کلمههای «ایزد» و «یزدان» در زبان فارسی از یادگارهای زردشتیگریست بدینسان که چون دین زردشت آلوده گردیده و پرستش مهر و ناهید و شهریور و مرداد و مانند اینها جا در آن برای خود باز کرده گویا اینان بوده که ایزد یا یزدان مینامیدهاند و باشد که بمعنی دیگری بکار بردهاند. هرچه هست اینها نامهای آفریدگار یگانه نیست و اکنون نیز نباید آنها را نام او دانست و بلکه باید آنها را دور انداخت و فراموش گردانید. چیزهای بسیاری هست که باید از میان بریم و فراموش کنیم و یکی از آنها اینهاست. کلمههایی که هزارها سال نامهای بتهای پنداری بوده چه سزاست که بآفریدگار یگانه گفته شود؟!..»
✴️ شعر و شاعری
(تکهی چهاردهم)
🔶 خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟..
(بخش 2 از 3)
كوتاهسخن آنكه خراباتیان یك مقدمهای میچینند و یك نتیجهای بر آن بار میكنند. میگویند : اینجهان هیچ و پوچست ، نه آغازش پیدا و نه انجامش هویداست ، ما نمیدانیم از كجا آمدهایم و بكجا خواهیم رفت و خود بهر چه آمدهایم :
معلوم نشد كه در طربخانهی خاك نقاش ازل بهر چه آراست مرا
و آنگاه از این گفتههای خود نتیجه گرفته میگویند : پس باید نه در اندیشهی آینده بود و نه پروای گذشته كرد ، نه دل بچیزی بست و نه درپی كوشش و جستجو بود :
چون نیست حقیقت و یقین اندر دسـت نتوان بامید شك همه عمر نشست
زندگانی آدمی همان دمیست كه در آنست. باید آن را غنیمت شمرد و بخوشی گذرانید ، و اگر اندوهی رو آورد چارهی آن را با باده و چنگ و چغانه كرد :
در دل نتوان درخت اندوه نشاند می باید خورد و كام دل باید راند
خرد و اندیشه راه بجایی نمیبرد و جز مایهی اندوه و غم نمیگردد. باید با مستی آنها را از خود دور گردانید :
بهای بادهی چون لعل چیست؟ جوهر عقل
بیا كه سود كسی برد كین تجارت كرد
اینست فشارهی سخنان آنها. اینست معنی خراباتیگری. اینها گویا از زمان سلجوقیان پیدا شدهاند و یكی از پیشروان بنام آنها خیام نیشابوری بوده. اما بیپایی این سخنان ـ ما میگوییم : آن مقدمه و این نتیجه هر دو غلطست. نه آن مقدمه راست است و نه بر فرض راستی این نتیجه از آن برمیآید ، و اینك از یكایك آنها جداگانه سخن میرانیم :
این بسیار نادانیست كه كسی این جهان را هیچ و پوچ پندارد. اینجهان پر از سامان[=نظم] و آراستگیست ، پر از شگفتیهاست. با یك زبان ساده و آسانی میرساند كه از روی یك دانش و بینش آفریده شده و از روی یك دانش و بینش میگردد ، میرساند كه یك مقصودی از آن درمیانست.
امروز این دانشها كه هست ـ از ستارهشناسی و فیزیك و شیمی و جغرافی و پزشكی و ریاضیات و تاریخ و مانند اینها ـ در واقع هر یكی برای نشان دادن یك رشتهی دیگری از سامانها و رازهای اینجهان میباشد. شما تنها ستارهشناسی را بگیرید و ببینید چه اسراری را برای شما روشن میگرداند : ملیونها و صدملیونها كرهها در این فضای بیپایان پراكنده است ، با آنهمه دوری و پراكندگی از همدیگر همیشه با یك سامان و آراستگی باهم در كشش و كوشش (تجاذب و تدافع) میباشند.
هزارها راز ، هزارها شگفتی ، هزارها سامان ، در پیش چشم است و هر بینندهای را ناگزیر میسازد كه در برابر این دستگاه بفروتنی گراید و زبان بستایش و نیایش باز كند ، و این تنها خراباتی شوریدهمغزِ خیرهسر است كه بدمستانه فریاد میكشد :
ای بیخبر این طاق مجسم هیچسـت این گنبد و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نكته كردهام تحقیق
خدا این جهان را بهر آسایش جهانیان آفریده و راه آن را نیز گشاده گردانیده ، و این خودِ مردمانند كه از آن بركناری مینمایند و هر ایرادی كه هست بخود جهانیانست. اینها سخنانیست كه ما در جای خود روشن گردانیدهایم [1] و در اینجا بآنها نمیتوانیم پرداخت. در اینجا دوباره میگوییم : بسیار نادانیست كه كسانی اینجهان را هیچ و پوچ شناسند و بدانسان این را خوار دارند. همین نمونهای از نافهمی خراباتیانست.
میآییم بر سر نتیجهای كه از این سخنان میگیرند. باید گفت آن نیز غلطست. گرفتم كه اینجهان هیچ و پوچست. باز مردمان باید دربند زندگانی خود باشند ، باید گذشته را از یاد نبرند ، اندیشهی آینده كنند ، بیدار و هوشیار باشند ، بكوشند ، آماده ایستند ، خود را از دشمن نگه دارند ، در آرزوی پیشرفت باشند ... یك كلمه باید گفت : باید پروای زندگی كنند و از كوشش و تلاش بازنایستند. اینست آنچه خرد میفرماید. این بسیار غلطست كه كسانی ببهانهی آنكه جهان هیچ و پوچست دربند زندگی نباشند. بسیار سبكمغزیست كه كسانی بگویند :
خوش باش ندانی ز كجا آمدهای می خور كه ندانی بكجا خواهی رفت
(تکهی چهاردهم)
🔶 خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟..
(بخش 2 از 3)
كوتاهسخن آنكه خراباتیان یك مقدمهای میچینند و یك نتیجهای بر آن بار میكنند. میگویند : اینجهان هیچ و پوچست ، نه آغازش پیدا و نه انجامش هویداست ، ما نمیدانیم از كجا آمدهایم و بكجا خواهیم رفت و خود بهر چه آمدهایم :
معلوم نشد كه در طربخانهی خاك نقاش ازل بهر چه آراست مرا
و آنگاه از این گفتههای خود نتیجه گرفته میگویند : پس باید نه در اندیشهی آینده بود و نه پروای گذشته كرد ، نه دل بچیزی بست و نه درپی كوشش و جستجو بود :
چون نیست حقیقت و یقین اندر دسـت نتوان بامید شك همه عمر نشست
زندگانی آدمی همان دمیست كه در آنست. باید آن را غنیمت شمرد و بخوشی گذرانید ، و اگر اندوهی رو آورد چارهی آن را با باده و چنگ و چغانه كرد :
در دل نتوان درخت اندوه نشاند می باید خورد و كام دل باید راند
خرد و اندیشه راه بجایی نمیبرد و جز مایهی اندوه و غم نمیگردد. باید با مستی آنها را از خود دور گردانید :
بهای بادهی چون لعل چیست؟ جوهر عقل
بیا كه سود كسی برد كین تجارت كرد
اینست فشارهی سخنان آنها. اینست معنی خراباتیگری. اینها گویا از زمان سلجوقیان پیدا شدهاند و یكی از پیشروان بنام آنها خیام نیشابوری بوده. اما بیپایی این سخنان ـ ما میگوییم : آن مقدمه و این نتیجه هر دو غلطست. نه آن مقدمه راست است و نه بر فرض راستی این نتیجه از آن برمیآید ، و اینك از یكایك آنها جداگانه سخن میرانیم :
این بسیار نادانیست كه كسی این جهان را هیچ و پوچ پندارد. اینجهان پر از سامان[=نظم] و آراستگیست ، پر از شگفتیهاست. با یك زبان ساده و آسانی میرساند كه از روی یك دانش و بینش آفریده شده و از روی یك دانش و بینش میگردد ، میرساند كه یك مقصودی از آن درمیانست.
امروز این دانشها كه هست ـ از ستارهشناسی و فیزیك و شیمی و جغرافی و پزشكی و ریاضیات و تاریخ و مانند اینها ـ در واقع هر یكی برای نشان دادن یك رشتهی دیگری از سامانها و رازهای اینجهان میباشد. شما تنها ستارهشناسی را بگیرید و ببینید چه اسراری را برای شما روشن میگرداند : ملیونها و صدملیونها كرهها در این فضای بیپایان پراكنده است ، با آنهمه دوری و پراكندگی از همدیگر همیشه با یك سامان و آراستگی باهم در كشش و كوشش (تجاذب و تدافع) میباشند.
هزارها راز ، هزارها شگفتی ، هزارها سامان ، در پیش چشم است و هر بینندهای را ناگزیر میسازد كه در برابر این دستگاه بفروتنی گراید و زبان بستایش و نیایش باز كند ، و این تنها خراباتی شوریدهمغزِ خیرهسر است كه بدمستانه فریاد میكشد :
ای بیخبر این طاق مجسم هیچسـت این گنبد و نُه رواق ارقم هیچست
جهان و كار جهان جمله هیچ در هیچست هزار بار من این نكته كردهام تحقیق
خدا این جهان را بهر آسایش جهانیان آفریده و راه آن را نیز گشاده گردانیده ، و این خودِ مردمانند كه از آن بركناری مینمایند و هر ایرادی كه هست بخود جهانیانست. اینها سخنانیست كه ما در جای خود روشن گردانیدهایم [1] و در اینجا بآنها نمیتوانیم پرداخت. در اینجا دوباره میگوییم : بسیار نادانیست كه كسانی اینجهان را هیچ و پوچ شناسند و بدانسان این را خوار دارند. همین نمونهای از نافهمی خراباتیانست.
میآییم بر سر نتیجهای كه از این سخنان میگیرند. باید گفت آن نیز غلطست. گرفتم كه اینجهان هیچ و پوچست. باز مردمان باید دربند زندگانی خود باشند ، باید گذشته را از یاد نبرند ، اندیشهی آینده كنند ، بیدار و هوشیار باشند ، بكوشند ، آماده ایستند ، خود را از دشمن نگه دارند ، در آرزوی پیشرفت باشند ... یك كلمه باید گفت : باید پروای زندگی كنند و از كوشش و تلاش بازنایستند. اینست آنچه خرد میفرماید. این بسیار غلطست كه كسانی ببهانهی آنكه جهان هیچ و پوچست دربند زندگی نباشند. بسیار سبكمغزیست كه كسانی بگویند :
خوش باش ندانی ز كجا آمدهای می خور كه ندانی بكجا خواهی رفت
برای آنكه سخنم نیك روشن گردد یك مثلی یاد میكنم : چنین انگارید خاندانهایی را از یك شهری بیرون رانده در یك شورهزاری جا دادهاند بیآنكه بدانند داستان چه بوده و چه گناهی داشتهاند خود را در یك چنین گرفتاری مییابند و هیچ راهی برای رهایی نمیبینند ـ آیا چه كار باید كنند؟.. آیا دست بهم داده در اندیشهی زندگانی باشند و در همان زمین شوره بكشت و كار پرداخته لوازم زیست تهیه كنند و یا بعنوان اینكه ما چون نمیدانیم بهر چه ما را باین سرزمین آوردهاند ، و آیا چه گناهی از ما سر زده بوده ، آیا اینجا كجاست ، از كوشش خودداری كنند و دم را غنیمت شمرده بتنآسایی پردازند؟.. آیا كدام از این دو كار با خرد سازگار است؟!.. اگر آن كسان بهمین دستاویز از كوشش خودداری نمودند آیا گرفتار سختی و گرسنگی نخواهند گردید؟!.. آیا خودشان و خاندانهاشان رو بنابودی نخواهند نهاد؟!..
[1] : از جمله در کتابهای «راه رستگاری» و «ورجاوندبنیاد».
[1] : از جمله در کتابهای «راه رستگاری» و «ورجاوندبنیاد».
🔶 زندگانی من
🔸 32ـ خیزش خیابانی و آزارهایی که بمن رسید (تکهی دو از دو)
من چون رفتم و در آنجا او را دیدم گفت : «میجر ادموند رئیس ادارهی سیاسی انگلیس از قزوین به تبریز آمده میخواهد شما را ببیند. همین اکنون بروید او را ببینید. چون بیرون آمدید باز بیایید تا باهم گفتگو کنیم». چون پافشاری مینمود من از بازار درآمده و برای آنکه بازجویان را از پشت سر خود دور گردانم بدرشکهای نشستم و بکنسولخانه انگلیس رفتم. در آنجا میجر ادموند و کپتن گرد (که او نیز از کارکنان سیاسی انگلیس میبود) مرا پذیرفتند و گفتگو آغاز گردید. دانسته شد داستان اینست که چون نیروی سرخ بُلشِویکها تا قفقاز پیش آمده و از آنسو در گیلان میرزا کوچکخان با آنان همدست شده بود انگلیسیان دربارهی خیابانی بدگمان شدهاند که مباد آنکه این نیز درفش بُلشِویکی افرازد ، و چون خیابانی خواست خود را آشکار نمیگفت میجر ادموند به تبریز آمده که حال اینجا را از نزدیک ببیند و بسنجد ، و خواست او که از سخنانش فهمیدم این میبود که اگر تواند ما یا دستهی دیگری را بزیان خیابانی برانگیزد و او را براندازد ، و اگر چنان کاری نشدنیست با خود خیابانی بگفتگو پردازد و با او پیمانی پدید آورد. اینبود پس از آنکه شُوَند آمدن خود را به تبریز با زبان سادهای بازنمود ، چنین گفت : «من شنیدهام شما دارای دستهای هستید که با خیابانی دشمنی مینمایید. میخواهم بپرسم : آیا شما توانید ، اگر کمکی هم دولت کند ، با خیابانی به نبرد برخیزید و او را براندازید؟..». گفتم : شما چون با زبان بسیار ساده پرسیدید من نیز با زبان بسیار ساده پاسخ میدهم : ما چنان کاری نتوانیم. زیرا نخست همراهان ما بیشترشان بازاریند و توانای زد و خورد و پیکار نمیباشند. دوم ما دستهی خود را همان روز نخست خیزش خیابانی پراکندیم و سود ما در همان میبود. سوم چون خیابانی بنام آذربایجان برخاسته ما دوست نمیداریم در این خیزش با او به نبرد پردازیم.
با خشنودی این سخنان مرا شنید. سپس چیزهایی نیز من ازو پرسیدم و همه را پاسخ گفت. با خشنودی از هم جدا شدیم. از همانجا دوباره بسراغ کربلاییحسینآقا رفتم و چگونگی را گفتم. از گفتهی من ناخشنودی نموده گفت : «از رئیسالوزراء تلگراف رمزی بمن رسیده که اگر شما بتوانید با خیابانی به نبرد برخیزید و جنبشی از خود نمایید دولت هر اندازه پول بخواهید بشما خواهد رسانید. آنگاه از بیرون دستههای سواره به یاری شما خواهند آمد». گفتم چنانکه به میجر ادموند گفتهام ما چنان کاری نتوانیم.
همان روز بدیدن دکتر رفته هر آنچه شنیده و گفته بودم باو آگاهی دادم. دکتر بسیار خشنود گردیده گفت : «گزندهایی را از ما دور گردانیدهاید».
چنانکه در تاریخ هجدهساله نوشتهام میجر ادموند پس از نومیدی از ما با خود خیابانی بسازش پرداخت و خواست خود را بکار بست. اما نمایندهی وثوقالدوله به یک نقشهی بسیار خامی برخاست که زیان آن بما نیز رسید. ما آن روزها ندانستیم ولی سپس بداستان پی بردیم.
چگونگی آن بوده که آقای فشنگچی پس از من با آقامیرزاعلی هیئت گفتگو کرده و با او چنین نهاده بودهاند که هیئت جنبشی در شهر بزیان خیابانی پدید آورد و عینالدوله که بنام والی آذربایجان آمده ولی خاموش مینشست بآنان پشتیبانی نماید ، و چون محمدحسینخان سردارعشایر که از سران سوارههای قرهداغ بشمار میرفت همراه عینالدوله بشهر آمده بود سواران او نیز بشهر بیایند و خیابانی و همراهانش را اگرچه با جنگ و خونریزی باشد از میان بردارند.
چنانکه گفتم ما از این نقشه ناآگاه میبودیم. ولی روزی دیدیم فرستادهی هیئت آمد که سلطانزاده را کتک زدهاند بیایید ببینیم چه کار باید کرد. سلطانزاده از دستهی ما میبود. ولی با هیئت همبستگی دیرین را نگه داشته مهر میورزید. پیروان خیابانی او را در بازار بگیر آورده کتک زده بودند و هیئت از پیشامد سود جسته و خواسته بوده همان را دستاویز گرداند و به نقشهی خودشان پردازد و بسیار خشنود شده بود که بشُوند سلطانزاده ما نیز پا درمیان خواهیم داشت.
هرچه بود ما با دکتر بخانهی هیئت رفتیم و در آنجا بگفتگو پرداخته چنین نهادیم که فردا همگی باهم به عالیقاپو رویم و پیشامد را با سختی زندگانی خود گفتگو کنیم و چون ما را در شهر ایمنی نیست در همانجا بست نشینیم و از دولت چاره خواهیم.
همان شب من چون از خانهی هیئت بیرون آمدم از بیرونِ در سه تن بپشت سرم افتادند و درمیان راه در آنجا که رهگذری نمیبود خود را بمن میرسانیدند و بیم میدادند و تپانچههای کمر خود را بمن نشان میدادند.
🔸 32ـ خیزش خیابانی و آزارهایی که بمن رسید (تکهی دو از دو)
من چون رفتم و در آنجا او را دیدم گفت : «میجر ادموند رئیس ادارهی سیاسی انگلیس از قزوین به تبریز آمده میخواهد شما را ببیند. همین اکنون بروید او را ببینید. چون بیرون آمدید باز بیایید تا باهم گفتگو کنیم». چون پافشاری مینمود من از بازار درآمده و برای آنکه بازجویان را از پشت سر خود دور گردانم بدرشکهای نشستم و بکنسولخانه انگلیس رفتم. در آنجا میجر ادموند و کپتن گرد (که او نیز از کارکنان سیاسی انگلیس میبود) مرا پذیرفتند و گفتگو آغاز گردید. دانسته شد داستان اینست که چون نیروی سرخ بُلشِویکها تا قفقاز پیش آمده و از آنسو در گیلان میرزا کوچکخان با آنان همدست شده بود انگلیسیان دربارهی خیابانی بدگمان شدهاند که مباد آنکه این نیز درفش بُلشِویکی افرازد ، و چون خیابانی خواست خود را آشکار نمیگفت میجر ادموند به تبریز آمده که حال اینجا را از نزدیک ببیند و بسنجد ، و خواست او که از سخنانش فهمیدم این میبود که اگر تواند ما یا دستهی دیگری را بزیان خیابانی برانگیزد و او را براندازد ، و اگر چنان کاری نشدنیست با خود خیابانی بگفتگو پردازد و با او پیمانی پدید آورد. اینبود پس از آنکه شُوَند آمدن خود را به تبریز با زبان سادهای بازنمود ، چنین گفت : «من شنیدهام شما دارای دستهای هستید که با خیابانی دشمنی مینمایید. میخواهم بپرسم : آیا شما توانید ، اگر کمکی هم دولت کند ، با خیابانی به نبرد برخیزید و او را براندازید؟..». گفتم : شما چون با زبان بسیار ساده پرسیدید من نیز با زبان بسیار ساده پاسخ میدهم : ما چنان کاری نتوانیم. زیرا نخست همراهان ما بیشترشان بازاریند و توانای زد و خورد و پیکار نمیباشند. دوم ما دستهی خود را همان روز نخست خیزش خیابانی پراکندیم و سود ما در همان میبود. سوم چون خیابانی بنام آذربایجان برخاسته ما دوست نمیداریم در این خیزش با او به نبرد پردازیم.
با خشنودی این سخنان مرا شنید. سپس چیزهایی نیز من ازو پرسیدم و همه را پاسخ گفت. با خشنودی از هم جدا شدیم. از همانجا دوباره بسراغ کربلاییحسینآقا رفتم و چگونگی را گفتم. از گفتهی من ناخشنودی نموده گفت : «از رئیسالوزراء تلگراف رمزی بمن رسیده که اگر شما بتوانید با خیابانی به نبرد برخیزید و جنبشی از خود نمایید دولت هر اندازه پول بخواهید بشما خواهد رسانید. آنگاه از بیرون دستههای سواره به یاری شما خواهند آمد». گفتم چنانکه به میجر ادموند گفتهام ما چنان کاری نتوانیم.
همان روز بدیدن دکتر رفته هر آنچه شنیده و گفته بودم باو آگاهی دادم. دکتر بسیار خشنود گردیده گفت : «گزندهایی را از ما دور گردانیدهاید».
چنانکه در تاریخ هجدهساله نوشتهام میجر ادموند پس از نومیدی از ما با خود خیابانی بسازش پرداخت و خواست خود را بکار بست. اما نمایندهی وثوقالدوله به یک نقشهی بسیار خامی برخاست که زیان آن بما نیز رسید. ما آن روزها ندانستیم ولی سپس بداستان پی بردیم.
چگونگی آن بوده که آقای فشنگچی پس از من با آقامیرزاعلی هیئت گفتگو کرده و با او چنین نهاده بودهاند که هیئت جنبشی در شهر بزیان خیابانی پدید آورد و عینالدوله که بنام والی آذربایجان آمده ولی خاموش مینشست بآنان پشتیبانی نماید ، و چون محمدحسینخان سردارعشایر که از سران سوارههای قرهداغ بشمار میرفت همراه عینالدوله بشهر آمده بود سواران او نیز بشهر بیایند و خیابانی و همراهانش را اگرچه با جنگ و خونریزی باشد از میان بردارند.
چنانکه گفتم ما از این نقشه ناآگاه میبودیم. ولی روزی دیدیم فرستادهی هیئت آمد که سلطانزاده را کتک زدهاند بیایید ببینیم چه کار باید کرد. سلطانزاده از دستهی ما میبود. ولی با هیئت همبستگی دیرین را نگه داشته مهر میورزید. پیروان خیابانی او را در بازار بگیر آورده کتک زده بودند و هیئت از پیشامد سود جسته و خواسته بوده همان را دستاویز گرداند و به نقشهی خودشان پردازد و بسیار خشنود شده بود که بشُوند سلطانزاده ما نیز پا درمیان خواهیم داشت.
هرچه بود ما با دکتر بخانهی هیئت رفتیم و در آنجا بگفتگو پرداخته چنین نهادیم که فردا همگی باهم به عالیقاپو رویم و پیشامد را با سختی زندگانی خود گفتگو کنیم و چون ما را در شهر ایمنی نیست در همانجا بست نشینیم و از دولت چاره خواهیم.
همان شب من چون از خانهی هیئت بیرون آمدم از بیرونِ در سه تن بپشت سرم افتادند و درمیان راه در آنجا که رهگذری نمیبود خود را بمن میرسانیدند و بیم میدادند و تپانچههای کمر خود را بمن نشان میدادند.
🔶 زبان ایرانی - سال هفتم پیمان : 212
🔸 كلمههايي كه ميباید روشن گردانيد
در زبان امروزي ما كلمههاي بسياري هست كه معناي آنها نيك روشن نيست و هر كسي آنها را بمعني ديگري بكار ميبرد. در شمارههاي امسال در زير همين عنوان گاهي از آنها سخن خواهيم راند.
1ـ سپهر
در شمارهي دوازدهم سال ششم اين را ياد كرده گفتيم كه گاهي بمعني «چرخ» (فلك) ، و گاهي بمعني «آسمان» ، و هنگامي بمعني «طبيعت» بكار ميبرند ، و گفتيم كه معني درستتر همين بازپسين (طبيعت) ميباشد. دليل اين گفته ، گذشته از آگاهي كه از راه زبانهاي كهن ميداريم ، آنست كه چه چرخ و چه آسمان در فارسي نام ميداشته و نيازي بآوردن «سپهر» در آن معنيها نميبوده. از اينسوي طبيعت باين معني كه خواست ما ميباشد هميشه شناختهي مردمان ميبوده و ما ميبينيم در همهي زبانها نام ميدارد. پس چگونه تواند بود كه زبان كهني همچون فارسي نامي براي آن نداشته باشد؟!.. همانا «سپهر» باين معني ميبوده ، و اينكه در زمانهاي بازپسين شاعران آن را بمعني آسمان يا چرخ بكار بردهاند از آن بوده كه چون از روي پندارهاي آنروزي خود چرخ با آسمان را ، همچون طبيعت ، سرچشمهي پیشامدها و كارهاي جهان ميدانستهاند ، و اينها را همه باهم نزديك ميشماردهاند نامهاشان را نيز بهم آميختهاند. چنانكه گاهي نيز نام «زمانه» يا «روزگار» يا «جهان» را بمعني طبيعت آوردهاند.
پس از بيرون آمدن شمارهي 12 ، آقاي ابوالقاسم آزاد نامهاي فرستاده و در آن شعري را از يكي از شاعران ياد كرده كه سپهر را بكار برده و در آن شعر نيز معني «طبيعت» را از آن كلمه توان فهميد :
سپهر آيينهي عدلست و شايد
هر آنچه از تو بيند وانمايد
هرچه هست ما «سپهر» را در معني درست خود كه طبيعت باشد بكار ميبريم. اما «طبيعت» بمعني «خاصيت» ، هم آقاي محمود عمادي و هم آقاي ابوالقاسم آزاد ، كلمهي «مونه» را يادآوري كردهاند كه در همهي فرهنگها بهمين معني آورده شده و در شعرها نيز بكار رفته.
ليكن من يك چيز ديگري بياد ميآورم ، و آن اينكه ما در فارسي يك كلمهي «خيم» نيز ميداريم كه بمعني خلق و خصلت بكار ميرود : «دژخيم ، خوشخيم ، و مانند اينها». كنون ببينيم ميانهي خاصيت با خلق يا خصلت چه جدايي هست؟.. زيرا اگر ميان اينها جدايي نيست ما خواهيم توانست همان «خيم» را در معني «خاصيت» هم بكار بريم و نيازي بكلمهي ديگري نداريم.
ميبايد اين را نيك انديشيد. در نگاه نخست چنين پيداست كه در ميانهي آنها جدايي نيست. زيرا ما «خيم» آن را ميگوييم كه در نهاد كسي نهاده شده و نشانههاي آن ، خواه ناخواه ، نمودار ميگردد ، مثلاً رشك يكي از خيمهاست. باين معني يك چيزي در نهاد بسياري از كسان نهاده شده كه نيكي يا فزوني ديگران را دوست ندارد و اينست چون نيكي يا فزوني از كسي ديد دلگير گردد ، و خواه و ناخواه ، آزردگي نمايد و زبان ببدگويي باز كند. اين معني خيم است. آيا «خاصيت» نيز همين نيست؟..
من تنها ميپرسم و خواستم آنست كه كساني كه ميخواهند در اين باره چيزي بنويسند و بفرستند. بويژه كساني كه از روانشناسي هم آگاهي ميدارند و ميتوانند آموزاكهاي آن دانش را هم در اين زمينهها بديده گيرند.
اين خود نكتهايست كه ما در جستن و برگزيدن كلمههاي فارسي نبايد دربند آن باشيم كه هر كلمهاي كه از عربي ميداريم و بكار ميبريم در برابر آن يك فارسي پيدا كنيم. بلكه بايد دربند اين باشيم كه در برابر هر يك معنايي يك نام فارسي بگزاريم. اين را براي آن ميگويم كه بسياري از كلمههاي عربي كه ما ميداريم فزونيست و ميتوانيم از آنها بينياز گرديم. براي مثال كلمهي «انصاف» را ياد ميكنم. اين كلمه را يك معناي جدايي نيست. ميگوييم : «فلان كس انصاف دارد. دليل كه ميشنود ميپذيرد» اين همان «راستيپژوهي» است. ميگوييم : «فلان با همباز خود با انصاف رفتار ميكند» اينجا بمعني دادگريست. شما چون نيك انديشيد ما «انصاف» نام معنايي نميداريم و نيازي بداشتن يك كلمهي فارسي در برابر آن نخواهيم داشت.
باشد كساني بگويند : گرفتيم كه «خاصيت» با «خلق و خصلت» يكيست چه زيان خواهد داشت كه در فارسي هم دو نام براي آن داريم؟.. ميگويم : تا يك جدايي را بديده نگيريم بودن دو نام بيهوده خواهد بود. زيانش هم اينست كه معنيهاي پنداري پديد ميآورد. (چنانكه كلمهي انصاف اين كار را كرده است).
اينها را مينويسم تا دانسته شود كه در جستجوي كلمههاي فارسي و پيدا كردن و رواج دادن آنها چه باريكبينيهايي بايد شود. امروز كه خواسته ميشود زبان نيك گردد و از آشفتگي بيرون آورده شود نبايد چنان كرد كه بدتر از بد گردد.
🔸 كلمههايي كه ميباید روشن گردانيد
در زبان امروزي ما كلمههاي بسياري هست كه معناي آنها نيك روشن نيست و هر كسي آنها را بمعني ديگري بكار ميبرد. در شمارههاي امسال در زير همين عنوان گاهي از آنها سخن خواهيم راند.
1ـ سپهر
در شمارهي دوازدهم سال ششم اين را ياد كرده گفتيم كه گاهي بمعني «چرخ» (فلك) ، و گاهي بمعني «آسمان» ، و هنگامي بمعني «طبيعت» بكار ميبرند ، و گفتيم كه معني درستتر همين بازپسين (طبيعت) ميباشد. دليل اين گفته ، گذشته از آگاهي كه از راه زبانهاي كهن ميداريم ، آنست كه چه چرخ و چه آسمان در فارسي نام ميداشته و نيازي بآوردن «سپهر» در آن معنيها نميبوده. از اينسوي طبيعت باين معني كه خواست ما ميباشد هميشه شناختهي مردمان ميبوده و ما ميبينيم در همهي زبانها نام ميدارد. پس چگونه تواند بود كه زبان كهني همچون فارسي نامي براي آن نداشته باشد؟!.. همانا «سپهر» باين معني ميبوده ، و اينكه در زمانهاي بازپسين شاعران آن را بمعني آسمان يا چرخ بكار بردهاند از آن بوده كه چون از روي پندارهاي آنروزي خود چرخ با آسمان را ، همچون طبيعت ، سرچشمهي پیشامدها و كارهاي جهان ميدانستهاند ، و اينها را همه باهم نزديك ميشماردهاند نامهاشان را نيز بهم آميختهاند. چنانكه گاهي نيز نام «زمانه» يا «روزگار» يا «جهان» را بمعني طبيعت آوردهاند.
پس از بيرون آمدن شمارهي 12 ، آقاي ابوالقاسم آزاد نامهاي فرستاده و در آن شعري را از يكي از شاعران ياد كرده كه سپهر را بكار برده و در آن شعر نيز معني «طبيعت» را از آن كلمه توان فهميد :
سپهر آيينهي عدلست و شايد
هر آنچه از تو بيند وانمايد
هرچه هست ما «سپهر» را در معني درست خود كه طبيعت باشد بكار ميبريم. اما «طبيعت» بمعني «خاصيت» ، هم آقاي محمود عمادي و هم آقاي ابوالقاسم آزاد ، كلمهي «مونه» را يادآوري كردهاند كه در همهي فرهنگها بهمين معني آورده شده و در شعرها نيز بكار رفته.
ليكن من يك چيز ديگري بياد ميآورم ، و آن اينكه ما در فارسي يك كلمهي «خيم» نيز ميداريم كه بمعني خلق و خصلت بكار ميرود : «دژخيم ، خوشخيم ، و مانند اينها». كنون ببينيم ميانهي خاصيت با خلق يا خصلت چه جدايي هست؟.. زيرا اگر ميان اينها جدايي نيست ما خواهيم توانست همان «خيم» را در معني «خاصيت» هم بكار بريم و نيازي بكلمهي ديگري نداريم.
ميبايد اين را نيك انديشيد. در نگاه نخست چنين پيداست كه در ميانهي آنها جدايي نيست. زيرا ما «خيم» آن را ميگوييم كه در نهاد كسي نهاده شده و نشانههاي آن ، خواه ناخواه ، نمودار ميگردد ، مثلاً رشك يكي از خيمهاست. باين معني يك چيزي در نهاد بسياري از كسان نهاده شده كه نيكي يا فزوني ديگران را دوست ندارد و اينست چون نيكي يا فزوني از كسي ديد دلگير گردد ، و خواه و ناخواه ، آزردگي نمايد و زبان ببدگويي باز كند. اين معني خيم است. آيا «خاصيت» نيز همين نيست؟..
من تنها ميپرسم و خواستم آنست كه كساني كه ميخواهند در اين باره چيزي بنويسند و بفرستند. بويژه كساني كه از روانشناسي هم آگاهي ميدارند و ميتوانند آموزاكهاي آن دانش را هم در اين زمينهها بديده گيرند.
اين خود نكتهايست كه ما در جستن و برگزيدن كلمههاي فارسي نبايد دربند آن باشيم كه هر كلمهاي كه از عربي ميداريم و بكار ميبريم در برابر آن يك فارسي پيدا كنيم. بلكه بايد دربند اين باشيم كه در برابر هر يك معنايي يك نام فارسي بگزاريم. اين را براي آن ميگويم كه بسياري از كلمههاي عربي كه ما ميداريم فزونيست و ميتوانيم از آنها بينياز گرديم. براي مثال كلمهي «انصاف» را ياد ميكنم. اين كلمه را يك معناي جدايي نيست. ميگوييم : «فلان كس انصاف دارد. دليل كه ميشنود ميپذيرد» اين همان «راستيپژوهي» است. ميگوييم : «فلان با همباز خود با انصاف رفتار ميكند» اينجا بمعني دادگريست. شما چون نيك انديشيد ما «انصاف» نام معنايي نميداريم و نيازي بداشتن يك كلمهي فارسي در برابر آن نخواهيم داشت.
باشد كساني بگويند : گرفتيم كه «خاصيت» با «خلق و خصلت» يكيست چه زيان خواهد داشت كه در فارسي هم دو نام براي آن داريم؟.. ميگويم : تا يك جدايي را بديده نگيريم بودن دو نام بيهوده خواهد بود. زيانش هم اينست كه معنيهاي پنداري پديد ميآورد. (چنانكه كلمهي انصاف اين كار را كرده است).
اينها را مينويسم تا دانسته شود كه در جستجوي كلمههاي فارسي و پيدا كردن و رواج دادن آنها چه باريكبينيهايي بايد شود. امروز كه خواسته ميشود زبان نيك گردد و از آشفتگي بيرون آورده شود نبايد چنان كرد كه بدتر از بد گردد.
✴️ شعر و شاعری
(تکهی پانزدهم)
🔶 خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟..
(بخش 3 از 3)
جای گفتگو نیست كه خراباتیان یك دسته گمراهان بیارزش بودهاند ، و اندیشههای آنان سراپا غلط و سراپا زیانست : آن جهان را خوار داشتن و از دیدهها انداختنشان ، این مردم را بسستی و مستی و بیغیرتی واداشتنشان. اینان پیش خود با خدا میجنگیدهاند و باو ایرادها میگرفتهاند ، ولی در حقیقت ریشهی خود و توده را میكندهاند. این بسیار نادانیست كه كسانی مردم را از كوشش بازدارند و چنین گویند :
زین پیش نشان بودنیها بوداست پیوسته قلم ز نیك و بد ناسوداست
تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد غم خوردن و كوشیدن ما بیهوداست
در گرفتاریها از چارهجویی بازداشته چنین درس آموزند :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای كه بر من و تو در اختیار نگشادست
در برابر میخوارگیها و پستیهای خود عذر آورده چنین گویند :
آیین تقوا ما نیز دانیم لكن چه چاره با بخت گمراه
بیشرمانه با آفریدگار بداوری برخاسته و نادانیهای خود را باو بسته چنین گویند :
هر نیك و بدی كه از من آید بوجود تو بر سر من نوشتهای من چه كنـم
یا از ارزش دانش و بینش كاسته چنین سرایند :
حدیث از مطرب و می گو و راز دهر كمتر جو
كسی نگشود و نگشاید به حكمت این معما را
یا به خرد كه گرانمایهترین گوهر خدادادیست ریشخند كرده چنین گویند :
ما را بمنع عقل مترسان و می بیار كاین شحنه در ولایت ما هیچ كاره نیست
جهان را هیچ و پوچ خوانند و آنگاه چنین گویند :
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در محضری كه تخت سلیمان رود بباد
چنین كسانی را با این بدآموزیها «خردمند» نتوان خواند. ما نمیدانیم كسانی كه از اینان هواداری مینمایند چه پاسخی دارند؟!.. آنان كه صد ستایش از خیام مینمایند و رباعیهای او را پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم میدهند باینها چه میگویند؟!.. نمیدانم آیا مقصود خراباتیان را دریافتهاند یا نه؟.. اگر دریافتهاند پس آن ستایشها برای چیست؟!.. چگونه از چنین کسانی ستایش میسرایند؟!.. اگر درنیافتهاند و مقصود آنان را نمیدانند پس آن كوششها چه حالی دارد؟!.. چرا در راه یك چیز نافهمیده میكوشند؟!..
آیا این بدخواهی با كشور و توده نیست كه كسانی چنین اندیشههای كجی را ترویج نمایند؟!. آیا از اینها جز زیان چه نتیجهای در دست تواند بود؟!.. امروز در این جهانی كه تودهها در راه زندگانی با همدیگر سختترین نبردها را میكنند آیا خیانتكاری نیست كه شما چنین بدآموزیهایی را كه همهاش سخن از مستی و سستی میراند در دلها جا دهید؟!.. آیا این دشمنی با توده و كشور شمرده نمیشود؟!..
آیا این داستان از كجا سرچشمه میگیرد؟!.. این هیاهو دربارهی خیام از كجا برخاسته؟!. من نمیخواهم پردهدری كنم همین اندازه مینویسم : كسانی در این راه دانسته و فهمیده گام برمیدارند. و آنان خواستشان سسـت گردانیدن این تودهی بیچاره است و این داستان و مانندهایش را وسیلهی نیكی برای كار خود میشناسند ، دیگران نیز نافهمیده و نادانسته پیروی از ایشان میكنند. اینها همه دامست همه دانه است.
اگر بخواهند كسی را فریب دهند و سوارش گردند آشكاره نگویند كه میخواهیم ترا فریب دهیم یا میخواهیم بگردنت سوار گردیم ، با سخنانی سرگرمش دارند و قصد خود را بكار بندند. شنیدهام در هندوستان مارگیرانی هستند كه چون بخواهند ماری را بگیرند میروند در جایی نزدیك بسوراخ آن مینشینند و نایی بلب گرفته سراییدن میآغازند. مار كه آواز نای شنود سر از سوراخ بیرون آورد و كمكم بمارگیران نزدیك شود و یكبار خود را در درون سبد میبیند كه میگیرند و دندانش را كنند و افزار كارش گردانند. اینان نیز همین رفتار را میكنند. یك نام «مفاخر» بگوشها میخوانند و صد بدآموزی زهرناك را در دلها جا میدهند. اینها چیزهاییست كه همه باید بفهمند ، حقایقیست كه همه باید بدانند. بفهمند و بدانند و بیش از این فریب بدخواهان نخورند ، بیش از این ریشهی خود را نكنند.
میدانم كسانی باز به رنجش خواهند برخاست. اینست میگویم : اگر ایرادی یا پاسخی دارند با زبان ادب بنویسند. كسانی كه از در الواطی و پستنهادی درآیند ما را بآنان پاسخی نخواهد بود.
میدانم كسانی همین سخن را ناشنیده گرفته و همهی این دلیلهای ما را نادیده انگاشته بجای پاسخ بهیاهو خواهند برخاست كه بخیام توهین شده. این مایهی افسوس است كه یك خیامی حق داشته است كه بخدای جهان توهین كند ، به خرد و فهم و دانش ریشخند نماید ، اینهمه بدآموزیها را برشتهی شعر كشد ، ولی كسی حق ندارد با دلیل باو ایراد گیرد یا بدآموزیهایش را بازنماید. راستیرا مایهی افسوس است و دوباره تكرار میكنم كه ما باین هیاهوها اهمیتی نخواهیم داد و از سخن خود نخواهیم بازگشت.
(تکهی پانزدهم)
🔶 خراباتیان كه بودند و چه میگفتند؟..
(بخش 3 از 3)
جای گفتگو نیست كه خراباتیان یك دسته گمراهان بیارزش بودهاند ، و اندیشههای آنان سراپا غلط و سراپا زیانست : آن جهان را خوار داشتن و از دیدهها انداختنشان ، این مردم را بسستی و مستی و بیغیرتی واداشتنشان. اینان پیش خود با خدا میجنگیدهاند و باو ایرادها میگرفتهاند ، ولی در حقیقت ریشهی خود و توده را میكندهاند. این بسیار نادانیست كه كسانی مردم را از كوشش بازدارند و چنین گویند :
زین پیش نشان بودنیها بوداست پیوسته قلم ز نیك و بد ناسوداست
تقدیر ترا هر آنچه بایستی داد غم خوردن و كوشیدن ما بیهوداست
در گرفتاریها از چارهجویی بازداشته چنین درس آموزند :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای كه بر من و تو در اختیار نگشادست
در برابر میخوارگیها و پستیهای خود عذر آورده چنین گویند :
آیین تقوا ما نیز دانیم لكن چه چاره با بخت گمراه
بیشرمانه با آفریدگار بداوری برخاسته و نادانیهای خود را باو بسته چنین گویند :
هر نیك و بدی كه از من آید بوجود تو بر سر من نوشتهای من چه كنـم
یا از ارزش دانش و بینش كاسته چنین سرایند :
حدیث از مطرب و می گو و راز دهر كمتر جو
كسی نگشود و نگشاید به حكمت این معما را
یا به خرد كه گرانمایهترین گوهر خدادادیست ریشخند كرده چنین گویند :
ما را بمنع عقل مترسان و می بیار كاین شحنه در ولایت ما هیچ كاره نیست
جهان را هیچ و پوچ خوانند و آنگاه چنین گویند :
بادت بدست باشد اگر دل نهی بهیچ در محضری كه تخت سلیمان رود بباد
چنین كسانی را با این بدآموزیها «خردمند» نتوان خواند. ما نمیدانیم كسانی كه از اینان هواداری مینمایند چه پاسخی دارند؟!.. آنان كه صد ستایش از خیام مینمایند و رباعیهای او را پیاپی بچاپ رسانیده بدست مردم میدهند باینها چه میگویند؟!.. نمیدانم آیا مقصود خراباتیان را دریافتهاند یا نه؟.. اگر دریافتهاند پس آن ستایشها برای چیست؟!.. چگونه از چنین کسانی ستایش میسرایند؟!.. اگر درنیافتهاند و مقصود آنان را نمیدانند پس آن كوششها چه حالی دارد؟!.. چرا در راه یك چیز نافهمیده میكوشند؟!..
آیا این بدخواهی با كشور و توده نیست كه كسانی چنین اندیشههای كجی را ترویج نمایند؟!. آیا از اینها جز زیان چه نتیجهای در دست تواند بود؟!.. امروز در این جهانی كه تودهها در راه زندگانی با همدیگر سختترین نبردها را میكنند آیا خیانتكاری نیست كه شما چنین بدآموزیهایی را كه همهاش سخن از مستی و سستی میراند در دلها جا دهید؟!.. آیا این دشمنی با توده و كشور شمرده نمیشود؟!..
آیا این داستان از كجا سرچشمه میگیرد؟!.. این هیاهو دربارهی خیام از كجا برخاسته؟!. من نمیخواهم پردهدری كنم همین اندازه مینویسم : كسانی در این راه دانسته و فهمیده گام برمیدارند. و آنان خواستشان سسـت گردانیدن این تودهی بیچاره است و این داستان و مانندهایش را وسیلهی نیكی برای كار خود میشناسند ، دیگران نیز نافهمیده و نادانسته پیروی از ایشان میكنند. اینها همه دامست همه دانه است.
اگر بخواهند كسی را فریب دهند و سوارش گردند آشكاره نگویند كه میخواهیم ترا فریب دهیم یا میخواهیم بگردنت سوار گردیم ، با سخنانی سرگرمش دارند و قصد خود را بكار بندند. شنیدهام در هندوستان مارگیرانی هستند كه چون بخواهند ماری را بگیرند میروند در جایی نزدیك بسوراخ آن مینشینند و نایی بلب گرفته سراییدن میآغازند. مار كه آواز نای شنود سر از سوراخ بیرون آورد و كمكم بمارگیران نزدیك شود و یكبار خود را در درون سبد میبیند كه میگیرند و دندانش را كنند و افزار كارش گردانند. اینان نیز همین رفتار را میكنند. یك نام «مفاخر» بگوشها میخوانند و صد بدآموزی زهرناك را در دلها جا میدهند. اینها چیزهاییست كه همه باید بفهمند ، حقایقیست كه همه باید بدانند. بفهمند و بدانند و بیش از این فریب بدخواهان نخورند ، بیش از این ریشهی خود را نكنند.
میدانم كسانی باز به رنجش خواهند برخاست. اینست میگویم : اگر ایرادی یا پاسخی دارند با زبان ادب بنویسند. كسانی كه از در الواطی و پستنهادی درآیند ما را بآنان پاسخی نخواهد بود.
میدانم كسانی همین سخن را ناشنیده گرفته و همهی این دلیلهای ما را نادیده انگاشته بجای پاسخ بهیاهو خواهند برخاست كه بخیام توهین شده. این مایهی افسوس است كه یك خیامی حق داشته است كه بخدای جهان توهین كند ، به خرد و فهم و دانش ریشخند نماید ، اینهمه بدآموزیها را برشتهی شعر كشد ، ولی كسی حق ندارد با دلیل باو ایراد گیرد یا بدآموزیهایش را بازنماید. راستیرا مایهی افسوس است و دوباره تكرار میكنم كه ما باین هیاهوها اهمیتی نخواهیم داد و از سخن خود نخواهیم بازگشت.
ما نیك میدانیم كه بیشتر مردم اینها را نمیدانند و اینست پیروی از بدخواهان مینمایند. این را بارها آزمودهایم و اینست امیدمندیم كه بسیاری از اینان از این سخنان تكانی خواهند خورد و از آن راه گمراهی بازخواهند گشت. بارها از كسانی پرسیدهام آخر این خیام چه میگوید؟!.. دیدهام پاسخی نمیتوانند. روزی بیكی گفتم : خیام چه میگوید كه اینهمه نامش بزبانها افتاده؟.. گفت فلسفهی مخصوصی دارد. گفتم : چه فلسفهای؟.. گفت : میگوید من نمیدانم از كجا آمدهام و بكجا میروم. گفتم : اگر میدانست میشد فلسفه. ندانستن كه فلسفه نیست. پیرهزنهای روستایی نیز نمیدانند كه از كجا آمدهاند و بكجا میروند. بسیار خوب ، نمیداند از كجا آمده و بكجا میرود ، چه كار باید كرد؟..گفت : میگوید : باید دم را غنیمت دانست و بخوشی گذرانید. گفتم آیا این فلسفه است؟!.. پس بگویید شما فلسفه را به چه معنی میآورید؟.. اگر فلسفه بمعنی اندیشهها یا دستورهای بخردانه است اینكه بسیار بیخردانه میباشد. این شیوهی هر بیغیرت و بیدردست كه پروای گذشته و آینده نمیكند ، تنها در اندیشهی خوشی آن دم میباشد ، ولی خردمند باغیرت چنین رفتاری را بخود نتواند پسندید.
(پرچم روزانه شمارههای 145 و 146 و 147)
(پرچم روزانه شمارههای 145 و 146 و 147)