✴️ فرهنگ
(تکهی دوم)
🔶فرهنگ
(بخش 1 از 4)
1ـ فرهنگ چیست و برای چیست؟..
چنانكه خوانندگان میدانند در چند شمارهی پیش پرسشهایی از آقای فرهشید بچاپ رسانیده وعده دادیم كه پاسخ آنها را سپس در سرگفتارها بنویسم. اینك وعدهی خود را بجا میآوریم. چون چند تا از پرسشها دربارهی «فرهنگ» بود میخواهیم نخست بآن پردازیم و چون یك زمینهی بسیار مهم و دامنهداریست باید در چند شماره این گفتگو را دنبال نماییم :
نخست باید دید : «فرهنگ چیست و برای چیست؟..». یكی از نكتههایی كه باید دانست اینست كه بیشتر مردم چون چشم باز كرده و این عادتها و كارهای زندگی را دیدهاند درپی حقیقت آنها نبودهاند و از چگونگی آنها و علتی كه دارد و نتیجهای كه باید بدهد پرسش نكردهاند. مثلاً شما اگر از یك تن بپرسید : «رخت چیست؟.. چرا باید آدم رخت بپوشد؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «عجب سئوالی میكنید. رخت هم برای چیست دارد؟ مگر شما میخواهید رخت نپوشیم؟!..» ، بیش از این پاسخی نخواهد توانست و حقیقت آنست كه بیشتر مردم ـ بلكه انبوه ایشان ـ از معنی درست رخت ، و اینكه برای چه میپوشند ، آگاه نیستند.
رخت برای آنست كه تن آدمی را از گرما و سرما ، و از آفتاب و باران نگه دارد و برخی اعضا را بپوشاند. ولی آنان رخت را باین معنی نمیشناسند بلكه آن را برای نشان دادن شأن و درجهی آدمی میدانند و اینست اگر كسی جامهاش از یك پارچهی كمبهایی بود یا تازه نبود از احترام او میكاهند یا برای شب فلان گونه رخت و برای روز بَهمان گونه قرار میدهند كه هیچ معنایی ندارد ، یا زنان در خیابان و بازار بجای آنكه سینه و بازوهای خود را بپوشانند و نظر مردها را بخود نكشند آنها را باز میگزارند ولی دستهای خود را كه برای دادن و گرفتنست و باید آزاد باشد تو دستكش میكنند كه بیكبار وارونه است.[1]
ناآگاهی مردم از حقیقت رخت تا بحدیست كه بارها دیده شده كه دزدی میكنند و رخت میخرند و بهانهشان اینست كه خواستم آبرویم نرود. چندی پیش مردی در یك اداره پولی اختلاس كرده و چون گرفتار شده بود چنین پاسخ میداد : «دیدم رختم كهنه شده و آبرویم میرود مجبور شدم این پول را برداشتم و یك دست رخت تهیه كردم وگرنه من كه دزد نیستم».
مانندهی همین رفتار را وقتی از زنی آگاه شدم. این زن با داشتن شوهر به یك كار ناشایستی برخاسته و در پاسخ بازپرس چنین گفته بود : «من كه نمیتوانم چادر عبایی بسرم كنم ، كفش بازاری پام كنم. برای حفظ آبرویم مجبورم چادر كِرِبدوشین[گونهای از پارچهی ابریشمی] و كفش گیو بخرم و چون عایدی شوهرم این اندازهها نیست اجباری بیك راه بدی پا گزاردهام».
اینها داستانهاییست كه هر كس نظیرش را شنیده یا دیده و اینها همه نتیجهی ندانستن معنی درست رخت میباشد. در بیشتر چیزها این ندانستن درمیانست.
دربارهی «فرهنگ» نیز شما اگر بپرسید : چیست و برای چیست؟.. خواهید دید از این پرسش در شگفت میافتند و چنین پاسخ میدهند : «این هم پرسیدن دارد؟!.. بچّه باید تحصیل كند ، جوانها باید علم بخوانند ، اگر فرهنگ نباشد ما كه ترقی نخواهیم كرد ...» راستی اینست كه از حقیقت این نیز ناآگاهند و درست نمیدانند كه برای چه باید بچه درس بخواند؟.. چه چیزها را باید یاد بگیرد؟.. در پایان كار چه نتیجهای را بدست آورد؟.. اینست ما باید نخست این زمینه را روشن گردانیم :
«فرهنگ» در فارسی بمعنی تربیت است. یك فرق آدمی با چهارپایان و جانورانِ دیگر همینست كه آنها بفرهنگ یا تربیت نیازی ندارند و همینكه بزرگ شدند با غریزهی خود كارهای زندگی را انجام میدهند. ولی آدمی نیاز بسیاری بآن دارد.
یك فرزند آدمی چون بجهان میآید بدیهیست كه باید چیزهای بسیاری را یاد بگیرد تا مرد درستی گردد و بزندگی پردازد. ولی ما همهی آنها را فرهنگ نمینامیم و تنها یك رشتههای خاصی را با این نام میخوانیم و من اینك آنها را از نظر عقیدهی خودمان به سه قسمت میگردانم : 1) سواد 2) دانش 3) حقایق زندگانی ، كه باید از هر یكی جداگانه سخن برانیم.
[1] : یك نمونه از بیراهی در جُستار رخت ، رخت ملاییست. این رخت چه معنایی دارد؟!. چرا باید جز از عموم مردم بپوشند؟!. آن دستار چیست؟!. آیا سر آقایان را از آفتاب یا سرما حفظ میكند؟!. همه میدانند آقایان كمتر زیر آفتاب یا در سرما میمانند. آن عبا و قبا و نعلینِ دستوپاگیر چیست كه میپوشند؟!. آیا رخت برای آنست كه جلو چالاكی و كار كردن را بگیرد؟! آیا پیغمبر رختی جدا از مردم میپوشیده؟!.
(تکهی دوم)
🔶فرهنگ
(بخش 1 از 4)
1ـ فرهنگ چیست و برای چیست؟..
چنانكه خوانندگان میدانند در چند شمارهی پیش پرسشهایی از آقای فرهشید بچاپ رسانیده وعده دادیم كه پاسخ آنها را سپس در سرگفتارها بنویسم. اینك وعدهی خود را بجا میآوریم. چون چند تا از پرسشها دربارهی «فرهنگ» بود میخواهیم نخست بآن پردازیم و چون یك زمینهی بسیار مهم و دامنهداریست باید در چند شماره این گفتگو را دنبال نماییم :
نخست باید دید : «فرهنگ چیست و برای چیست؟..». یكی از نكتههایی كه باید دانست اینست كه بیشتر مردم چون چشم باز كرده و این عادتها و كارهای زندگی را دیدهاند درپی حقیقت آنها نبودهاند و از چگونگی آنها و علتی كه دارد و نتیجهای كه باید بدهد پرسش نكردهاند. مثلاً شما اگر از یك تن بپرسید : «رخت چیست؟.. چرا باید آدم رخت بپوشد؟..» از این پرسش شما در شگفت شده خواهد گفت : «عجب سئوالی میكنید. رخت هم برای چیست دارد؟ مگر شما میخواهید رخت نپوشیم؟!..» ، بیش از این پاسخی نخواهد توانست و حقیقت آنست كه بیشتر مردم ـ بلكه انبوه ایشان ـ از معنی درست رخت ، و اینكه برای چه میپوشند ، آگاه نیستند.
رخت برای آنست كه تن آدمی را از گرما و سرما ، و از آفتاب و باران نگه دارد و برخی اعضا را بپوشاند. ولی آنان رخت را باین معنی نمیشناسند بلكه آن را برای نشان دادن شأن و درجهی آدمی میدانند و اینست اگر كسی جامهاش از یك پارچهی كمبهایی بود یا تازه نبود از احترام او میكاهند یا برای شب فلان گونه رخت و برای روز بَهمان گونه قرار میدهند كه هیچ معنایی ندارد ، یا زنان در خیابان و بازار بجای آنكه سینه و بازوهای خود را بپوشانند و نظر مردها را بخود نكشند آنها را باز میگزارند ولی دستهای خود را كه برای دادن و گرفتنست و باید آزاد باشد تو دستكش میكنند كه بیكبار وارونه است.[1]
ناآگاهی مردم از حقیقت رخت تا بحدیست كه بارها دیده شده كه دزدی میكنند و رخت میخرند و بهانهشان اینست كه خواستم آبرویم نرود. چندی پیش مردی در یك اداره پولی اختلاس كرده و چون گرفتار شده بود چنین پاسخ میداد : «دیدم رختم كهنه شده و آبرویم میرود مجبور شدم این پول را برداشتم و یك دست رخت تهیه كردم وگرنه من كه دزد نیستم».
مانندهی همین رفتار را وقتی از زنی آگاه شدم. این زن با داشتن شوهر به یك كار ناشایستی برخاسته و در پاسخ بازپرس چنین گفته بود : «من كه نمیتوانم چادر عبایی بسرم كنم ، كفش بازاری پام كنم. برای حفظ آبرویم مجبورم چادر كِرِبدوشین[گونهای از پارچهی ابریشمی] و كفش گیو بخرم و چون عایدی شوهرم این اندازهها نیست اجباری بیك راه بدی پا گزاردهام».
اینها داستانهاییست كه هر كس نظیرش را شنیده یا دیده و اینها همه نتیجهی ندانستن معنی درست رخت میباشد. در بیشتر چیزها این ندانستن درمیانست.
دربارهی «فرهنگ» نیز شما اگر بپرسید : چیست و برای چیست؟.. خواهید دید از این پرسش در شگفت میافتند و چنین پاسخ میدهند : «این هم پرسیدن دارد؟!.. بچّه باید تحصیل كند ، جوانها باید علم بخوانند ، اگر فرهنگ نباشد ما كه ترقی نخواهیم كرد ...» راستی اینست كه از حقیقت این نیز ناآگاهند و درست نمیدانند كه برای چه باید بچه درس بخواند؟.. چه چیزها را باید یاد بگیرد؟.. در پایان كار چه نتیجهای را بدست آورد؟.. اینست ما باید نخست این زمینه را روشن گردانیم :
«فرهنگ» در فارسی بمعنی تربیت است. یك فرق آدمی با چهارپایان و جانورانِ دیگر همینست كه آنها بفرهنگ یا تربیت نیازی ندارند و همینكه بزرگ شدند با غریزهی خود كارهای زندگی را انجام میدهند. ولی آدمی نیاز بسیاری بآن دارد.
یك فرزند آدمی چون بجهان میآید بدیهیست كه باید چیزهای بسیاری را یاد بگیرد تا مرد درستی گردد و بزندگی پردازد. ولی ما همهی آنها را فرهنگ نمینامیم و تنها یك رشتههای خاصی را با این نام میخوانیم و من اینك آنها را از نظر عقیدهی خودمان به سه قسمت میگردانم : 1) سواد 2) دانش 3) حقایق زندگانی ، كه باید از هر یكی جداگانه سخن برانیم.
[1] : یك نمونه از بیراهی در جُستار رخت ، رخت ملاییست. این رخت چه معنایی دارد؟!. چرا باید جز از عموم مردم بپوشند؟!. آن دستار چیست؟!. آیا سر آقایان را از آفتاب یا سرما حفظ میكند؟!. همه میدانند آقایان كمتر زیر آفتاب یا در سرما میمانند. آن عبا و قبا و نعلینِ دستوپاگیر چیست كه میپوشند؟!. آیا رخت برای آنست كه جلو چالاكی و كار كردن را بگیرد؟! آیا پیغمبر رختی جدا از مردم میپوشیده؟!.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکهی یک از دو)
در «زندگانی من» سخن را باینجا رسانیدم که در زمستان ١٢٩٩ که در تهران میبودم دوباره مرا بعدلیه خواندند. چگونگی آن بود که پس از برافتادن خیابانی ، مخبرالسلطنه خودسرانه عدلیه برپا گردانیده بود. وزرات عدلیه آن را نپسندیده و نپذیرفته ، و خود به بنیادگزاری تازه برخاسته بود که مرا نیز خواندند و بعنوان «عضو استیناف آذربایجان» در آن جا دادند.
این در دیماه آن سال بود و میباید بگویم که تاریخچهی عدلیهای من ، از این هنگام آغاز یافته. زیرا راستست که در سال ١٢٩٨ در تبریز ششماه بیشتر در عدلیه میبودم ولی در آن هنگام کشاکشهای حزبی مرا سرگرم میداشت و باین کار کم میپرداختم. راستش هم آنست که از بس که عدلیه بدنام و بیشتر داوران مردان بیارج و آلوده میبودند من ننگ خود میشماردم که درمیان ایشانم ، و اینبود که چون به تهران آمدم پی کار عدلیه نرفته از وزارت فرهنگ کار خواستم و گرفتم.
ولی پنج ماه که در تهران میبودم اندیشههایی در دلم در آن باره پدید آمده بود. با خود میگفتم : داوری کاری ارجمند است. کاریست که با فهم و دانش و پاکدامنی بهمبستگی میدارد. کاریست که زندگانی تودهای بآن نیازمند است. مرا چه شده که از آن بگریزم؟!. آیا بهتر نیست که در عدلیه باشم و آنچه توانم نیکی و پاکی نشان دهم و اگر توانستم داوران پاک و نیکی را با خود همدست گردانم و دستهای برای نبرد با دیگران پدید آورم؟!. میگفتم : باری این خواهم توانست که خود نمونهی نیکی و پاکی باشم.
درپی این اندیشهها بود که چون مشاور اعظم بدانسان که نوشتهام مرا بار دیگر بعدلیه خواند پذیرفتم. بویژه که خود را ناچار از بازگشتن میدیدم.
روزهای آخر که در تهران میبودم و به بسیج راه میپرداختم ، کابینهی ناتوان سردار منصور رشتی (همان کابینهای که سپس جای خود را بکودتا داد) بروی کار آمده و ناتوانی دولت و آشفتگی کشور بیش از اندازه گردیده بود. هر کس افسوس میخورد ولی کسی نمیدانست راه چاره چیست؟. روزی گروهی را دیدم دنبال «سید آهنبردار» در خیابان روانند.
ـ کجا میروید؟.
+ بخانهی حاجی امامجمعهی خویی.
ـ برای چه؟.
+ برویم چاره بخواهیم. این طور که نمیشود.
بخانهی امامجمعهی خویی میرفتند که چارهی آشفتگی و بدبختی کشور را ازو بخواهند. در روزنامهها چاره را از «یک مشت آهنین» امید میداشتند و پیدایش آن مشت را آرزو میکردند.
در بهمنماه آمادهی سفر شده بودم. ولی برف بسیار باریده ، از راهها نیز خبرهای خوش نمیرسید. آن سال زمستان بسیار سرد میبود. نه همراهی پیدا میکردم ، نه درشکه یا کالسکهای سفر کردن را بگردن میگرفت. بیهوده در جستجو میبودم و سخت آزرده میشدم.
ناگهان کانتوری (درشکه خانهای) با همهی درشکهها و کالسکههایش آهنگ کوچیدن به تبریز کرد. ده دوازده کالسکه و درشکه راه افتاد که یکی را تنها بمن دادند. همراهان یک افسر قزاق بدخوی ، و یک سید خراسانی خودخواه ، و بازمانده درشکهچیان و مهتران میبودند.
داستان سفر درازست. سرما بیاندازه سخت میبود. چند تن در راه پاهاشان را سرما زده خشکانیده بود. از قزوین بآنسو بیشتر راه را پیاده میرفتیم و در توی برفها میغلتیدیم. کالسکهها و درشکهها با دشواری بسیار راه برای خود باز میکردند. نام گرگ و داستان درندگیهای آن را بسیار میشنیدیم.
بیست روز بیشتر در راه میبودیم تا به تبریز رسیدیم. بیچاره همسرم آن شب چه شادمانیها نمود. دو روز در خانه میبودم و دوستان و آشنایان بدیدن میآمدند. خشنود گردیدم که همراهان خیابانی نیز آمدند. رئیس استیناف که بدیدنم آمده بود گفت سی پرونده بیشتر پایان پذیرفته و ما شما را بیوسیدهایم که بیایید و رأیهاشان داده شود.
دو روز دیگر بعدلیه رفتم. از رفتار وکلا پیدا بود که چه هنگامه است. سلامهای بلند میدادند ، چاپلوسیها مینمودند. یکی از ایشان که سیدی میبود از روضهخوانی دست کشیده و بوکالت آمده ، همان روز نخست درمیان حالپرسی چنین گفت : «در آن دوسیهی [=پرونده] نزهتالدوله سهم شما را هم نگه داشتهایم ، خواهم آورد». گفتم : «قباحت دارد». نایستاد و درگذشت. دیگری که آن نیز سید است و قاضیان را به میهمانیها خواندی و دستگاه خوشی و کامگزاری برایشان چیدی ، جلوم را گرفت و چنین گفت : «یک دوسیه هم ما در آنجا داریم ، مال اردبیلیهاست. البته خدمتتان خواهم رسید». با پرخاش گفتم : «بگزارید از راه برسم تا بفساد دعوتم کنید». رفته و بدیگران گفته بود : «از تهران یک دنیا افاده آورده».
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکهی یک از دو)
در «زندگانی من» سخن را باینجا رسانیدم که در زمستان ١٢٩٩ که در تهران میبودم دوباره مرا بعدلیه خواندند. چگونگی آن بود که پس از برافتادن خیابانی ، مخبرالسلطنه خودسرانه عدلیه برپا گردانیده بود. وزرات عدلیه آن را نپسندیده و نپذیرفته ، و خود به بنیادگزاری تازه برخاسته بود که مرا نیز خواندند و بعنوان «عضو استیناف آذربایجان» در آن جا دادند.
این در دیماه آن سال بود و میباید بگویم که تاریخچهی عدلیهای من ، از این هنگام آغاز یافته. زیرا راستست که در سال ١٢٩٨ در تبریز ششماه بیشتر در عدلیه میبودم ولی در آن هنگام کشاکشهای حزبی مرا سرگرم میداشت و باین کار کم میپرداختم. راستش هم آنست که از بس که عدلیه بدنام و بیشتر داوران مردان بیارج و آلوده میبودند من ننگ خود میشماردم که درمیان ایشانم ، و اینبود که چون به تهران آمدم پی کار عدلیه نرفته از وزارت فرهنگ کار خواستم و گرفتم.
ولی پنج ماه که در تهران میبودم اندیشههایی در دلم در آن باره پدید آمده بود. با خود میگفتم : داوری کاری ارجمند است. کاریست که با فهم و دانش و پاکدامنی بهمبستگی میدارد. کاریست که زندگانی تودهای بآن نیازمند است. مرا چه شده که از آن بگریزم؟!. آیا بهتر نیست که در عدلیه باشم و آنچه توانم نیکی و پاکی نشان دهم و اگر توانستم داوران پاک و نیکی را با خود همدست گردانم و دستهای برای نبرد با دیگران پدید آورم؟!. میگفتم : باری این خواهم توانست که خود نمونهی نیکی و پاکی باشم.
درپی این اندیشهها بود که چون مشاور اعظم بدانسان که نوشتهام مرا بار دیگر بعدلیه خواند پذیرفتم. بویژه که خود را ناچار از بازگشتن میدیدم.
روزهای آخر که در تهران میبودم و به بسیج راه میپرداختم ، کابینهی ناتوان سردار منصور رشتی (همان کابینهای که سپس جای خود را بکودتا داد) بروی کار آمده و ناتوانی دولت و آشفتگی کشور بیش از اندازه گردیده بود. هر کس افسوس میخورد ولی کسی نمیدانست راه چاره چیست؟. روزی گروهی را دیدم دنبال «سید آهنبردار» در خیابان روانند.
ـ کجا میروید؟.
+ بخانهی حاجی امامجمعهی خویی.
ـ برای چه؟.
+ برویم چاره بخواهیم. این طور که نمیشود.
بخانهی امامجمعهی خویی میرفتند که چارهی آشفتگی و بدبختی کشور را ازو بخواهند. در روزنامهها چاره را از «یک مشت آهنین» امید میداشتند و پیدایش آن مشت را آرزو میکردند.
در بهمنماه آمادهی سفر شده بودم. ولی برف بسیار باریده ، از راهها نیز خبرهای خوش نمیرسید. آن سال زمستان بسیار سرد میبود. نه همراهی پیدا میکردم ، نه درشکه یا کالسکهای سفر کردن را بگردن میگرفت. بیهوده در جستجو میبودم و سخت آزرده میشدم.
ناگهان کانتوری (درشکه خانهای) با همهی درشکهها و کالسکههایش آهنگ کوچیدن به تبریز کرد. ده دوازده کالسکه و درشکه راه افتاد که یکی را تنها بمن دادند. همراهان یک افسر قزاق بدخوی ، و یک سید خراسانی خودخواه ، و بازمانده درشکهچیان و مهتران میبودند.
داستان سفر درازست. سرما بیاندازه سخت میبود. چند تن در راه پاهاشان را سرما زده خشکانیده بود. از قزوین بآنسو بیشتر راه را پیاده میرفتیم و در توی برفها میغلتیدیم. کالسکهها و درشکهها با دشواری بسیار راه برای خود باز میکردند. نام گرگ و داستان درندگیهای آن را بسیار میشنیدیم.
بیست روز بیشتر در راه میبودیم تا به تبریز رسیدیم. بیچاره همسرم آن شب چه شادمانیها نمود. دو روز در خانه میبودم و دوستان و آشنایان بدیدن میآمدند. خشنود گردیدم که همراهان خیابانی نیز آمدند. رئیس استیناف که بدیدنم آمده بود گفت سی پرونده بیشتر پایان پذیرفته و ما شما را بیوسیدهایم که بیایید و رأیهاشان داده شود.
دو روز دیگر بعدلیه رفتم. از رفتار وکلا پیدا بود که چه هنگامه است. سلامهای بلند میدادند ، چاپلوسیها مینمودند. یکی از ایشان که سیدی میبود از روضهخوانی دست کشیده و بوکالت آمده ، همان روز نخست درمیان حالپرسی چنین گفت : «در آن دوسیهی [=پرونده] نزهتالدوله سهم شما را هم نگه داشتهایم ، خواهم آورد». گفتم : «قباحت دارد». نایستاد و درگذشت. دیگری که آن نیز سید است و قاضیان را به میهمانیها خواندی و دستگاه خوشی و کامگزاری برایشان چیدی ، جلوم را گرفت و چنین گفت : «یک دوسیه هم ما در آنجا داریم ، مال اردبیلیهاست. البته خدمتتان خواهم رسید». با پرخاش گفتم : «بگزارید از راه برسم تا بفساد دعوتم کنید». رفته و بدیگران گفته بود : «از تهران یک دنیا افاده آورده».
🔶 زبان ایرانی - سال هفتم پیمان : 220
🔸 دربارهی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکهی پنج از شش)
پنجم : در بسياری از كلمهها معني ريشهی آن بديده گرفته نمیشود. مثلاً كلمهی «نگران» از ريشهی «نگريستن» است (نگاه كردن) و خود رويهی سوم از رويههای «نام كننده» (1) میباشد ، و از اينرو معنی درست آن «كسی كه درميان يك كاری مینگرد» است : «نگران ايستاده بود» (ايستاده بود و در آن ميان باينسو و آنسو مینگريست) ، ولی اكنون آن را از معنی خود بيرون بردهاند و در همه جا بمعنی «بيمناك و دلناآسوده» بكار میبرند : «برادرم سفر كرده ازو بسيار نگرانم». «ديشب نگران خوابيدم و خوابهای آشفته ديدم».
از اينگونه است «خسته» كه از «خستن» میآيد و آن بمعنی «زخم اندک رسانيدن» ميباشد ولي اكنون «خسته» را بمعنی «درمانده» و «فرسوده» بكار میبرند.
نيز از اينگونه است «ارزان» كه از «ارزيدن» میآيد. اين نيز رويهی سوم از نام كننده است و برای آنكه معنی درست آن روشن گردد بايد بياد آورد كه ارزيدن چيزی بچيز ديگري با يک ارج داشتن آن دو تواند بود. كسي كه میگويد : «اين كتاب بصد ريال ارزد» معنای سخنش آنست كه كتاب با صد ريال در يک ارج است. ولی كلمهی «ارزان» در اين معنی بكار نمیرود و شما چون بگوييد : «اين كتاب بصد ريال ارزان است» معنايش آن خواهد بود كه ارج كتاب بيشتر از صد ريال میباشد.
يک مثل ديگر : شما كارشناس آوردهايد كه ارزش يا بهای يك خانهای را بشما بگويد و او بهای خانه را دههزار دانسته بشما میگويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزد». با اين جمله خواست او دانسته خواهد شد. ولي اگر بجای «ارزد» كلمهی «ارزان» را كه از همان ريشه است بياورد و چنين گويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزانست» معنی ديگر خواهد بود.
براي روشنی اين سخن بايد دانست كه كالايی كه به یک بهایی خريد يا فروش میشود به يكی از سه حال تواند بود :
1) كالا و بها هر دو به یک ارج ـ اين همان «ارزنده» يا «ارزان» است و آن كلمه بايد در اينجا بكار رود.
2) كالا ارجدارتر و بها كمتر ـ اين همانست كه «ارزان» میخوانند و خود نادرست میباشد.
3) كالا كمارجتر و بها بيشتر ـ اين همانست كه «گران» میخوانند (و آن نادرست است).
نيز از اينگونه است كلمهی «بيخود» كه بمعنی «بیانگيزه» (يا بيجهت) بكار ميبرند. ميگويند : «بيخود بداخلاقی میكند». در جايی كه معني درست و ريشهای آن «نابهوش و از خود بيرون رفته» میباشد : «از بس هراسيده از خود بيرون رفته بود و بيخود سخنانی ميگفت».
يكي ديگر از مثالهای اين نابسامانی «پرستيدن» است. اين ريشه بيكبار سامان خود را از دست داده. معنی خود ريشه نخست «بندگی كردن» ، (خدمت كردن) بوده و «پرستار» به همان معنی بازمانده ، و ما ميتوانيم آن را بيك معني بهتری (كه به یک چيزی پرداختن و پروای آن داشتن باشد) بياوريم و معنی درست آن همين خواهد بود. ليكن ديگران ريشه را در يک معنی ناروشن ديگري بكار میبرند. مثلاً «خداپرستی» بمعنی شناختن خدا و ستودن او میآيد و معنی بندگی يا آن معنايی كه ما میدهيم از آن خواسته نمیشود. يكی بدوست خود میگويد : «من تو را میپرستم» ، خواستش آنست كه تو را بیاندازه دوست ميدارم و بالاتر از ديگران ميشناسم ، يا يک معنايی نزديک باين. معنی بندگی يا پروا هيچگاه خواسته نمیشود.
يک دليل اين سخن آنست كه چون «ميهنپرستی» كه به همان معنای «پرداختن و پروا كردن» میباشد گفته میشود كسانی آزردگی نموده ميگويند : «ميهن چيست» كه آدمی آن را بپرستد؟!.. پيداست كه پرستش را جز به همان معنای ناروشن پنداری نمیشناسند. در جايی كه از كلمهی «پرستار» اين معنی را نمیخواهند و آن را بمعنی «خدمتكار» بكار میبرند. از اينسوی در كلمهی «سرپرست» باز معنی را ديگر گردانيده و آن را بجای «آقا» و سررشتهدار میآورند.
پابرگیها :
1ـ نام كننده (يا اسم فاعل) در فارسی بسه رويه آيد : گوينده ، گويا ، گويان. رونده ، روا ، روان. برای معنی هر يكی از اينها و جای بكار بردن آنها شمارهی يكم سال ششم پيمان ديده شود.
🔸 دربارهی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکهی پنج از شش)
پنجم : در بسياری از كلمهها معني ريشهی آن بديده گرفته نمیشود. مثلاً كلمهی «نگران» از ريشهی «نگريستن» است (نگاه كردن) و خود رويهی سوم از رويههای «نام كننده» (1) میباشد ، و از اينرو معنی درست آن «كسی كه درميان يك كاری مینگرد» است : «نگران ايستاده بود» (ايستاده بود و در آن ميان باينسو و آنسو مینگريست) ، ولی اكنون آن را از معنی خود بيرون بردهاند و در همه جا بمعنی «بيمناك و دلناآسوده» بكار میبرند : «برادرم سفر كرده ازو بسيار نگرانم». «ديشب نگران خوابيدم و خوابهای آشفته ديدم».
از اينگونه است «خسته» كه از «خستن» میآيد و آن بمعنی «زخم اندک رسانيدن» ميباشد ولي اكنون «خسته» را بمعنی «درمانده» و «فرسوده» بكار میبرند.
نيز از اينگونه است «ارزان» كه از «ارزيدن» میآيد. اين نيز رويهی سوم از نام كننده است و برای آنكه معنی درست آن روشن گردد بايد بياد آورد كه ارزيدن چيزی بچيز ديگري با يک ارج داشتن آن دو تواند بود. كسي كه میگويد : «اين كتاب بصد ريال ارزد» معنای سخنش آنست كه كتاب با صد ريال در يک ارج است. ولی كلمهی «ارزان» در اين معنی بكار نمیرود و شما چون بگوييد : «اين كتاب بصد ريال ارزان است» معنايش آن خواهد بود كه ارج كتاب بيشتر از صد ريال میباشد.
يک مثل ديگر : شما كارشناس آوردهايد كه ارزش يا بهای يك خانهای را بشما بگويد و او بهای خانه را دههزار دانسته بشما میگويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزد». با اين جمله خواست او دانسته خواهد شد. ولي اگر بجای «ارزد» كلمهی «ارزان» را كه از همان ريشه است بياورد و چنين گويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزانست» معنی ديگر خواهد بود.
براي روشنی اين سخن بايد دانست كه كالايی كه به یک بهایی خريد يا فروش میشود به يكی از سه حال تواند بود :
1) كالا و بها هر دو به یک ارج ـ اين همان «ارزنده» يا «ارزان» است و آن كلمه بايد در اينجا بكار رود.
2) كالا ارجدارتر و بها كمتر ـ اين همانست كه «ارزان» میخوانند و خود نادرست میباشد.
3) كالا كمارجتر و بها بيشتر ـ اين همانست كه «گران» میخوانند (و آن نادرست است).
نيز از اينگونه است كلمهی «بيخود» كه بمعنی «بیانگيزه» (يا بيجهت) بكار ميبرند. ميگويند : «بيخود بداخلاقی میكند». در جايی كه معني درست و ريشهای آن «نابهوش و از خود بيرون رفته» میباشد : «از بس هراسيده از خود بيرون رفته بود و بيخود سخنانی ميگفت».
يكي ديگر از مثالهای اين نابسامانی «پرستيدن» است. اين ريشه بيكبار سامان خود را از دست داده. معنی خود ريشه نخست «بندگی كردن» ، (خدمت كردن) بوده و «پرستار» به همان معنی بازمانده ، و ما ميتوانيم آن را بيك معني بهتری (كه به یک چيزی پرداختن و پروای آن داشتن باشد) بياوريم و معنی درست آن همين خواهد بود. ليكن ديگران ريشه را در يک معنی ناروشن ديگري بكار میبرند. مثلاً «خداپرستی» بمعنی شناختن خدا و ستودن او میآيد و معنی بندگی يا آن معنايی كه ما میدهيم از آن خواسته نمیشود. يكی بدوست خود میگويد : «من تو را میپرستم» ، خواستش آنست كه تو را بیاندازه دوست ميدارم و بالاتر از ديگران ميشناسم ، يا يک معنايی نزديک باين. معنی بندگی يا پروا هيچگاه خواسته نمیشود.
يک دليل اين سخن آنست كه چون «ميهنپرستی» كه به همان معنای «پرداختن و پروا كردن» میباشد گفته میشود كسانی آزردگی نموده ميگويند : «ميهن چيست» كه آدمی آن را بپرستد؟!.. پيداست كه پرستش را جز به همان معنای ناروشن پنداری نمیشناسند. در جايی كه از كلمهی «پرستار» اين معنی را نمیخواهند و آن را بمعنی «خدمتكار» بكار میبرند. از اينسوی در كلمهی «سرپرست» باز معنی را ديگر گردانيده و آن را بجای «آقا» و سررشتهدار میآورند.
پابرگیها :
1ـ نام كننده (يا اسم فاعل) در فارسی بسه رويه آيد : گوينده ، گويا ، گويان. رونده ، روا ، روان. برای معنی هر يكی از اينها و جای بكار بردن آنها شمارهی يكم سال ششم پيمان ديده شود.