🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکهی یک از دو)
در «زندگانی من» سخن را باینجا رسانیدم که در زمستان ١٢٩٩ که در تهران میبودم دوباره مرا بعدلیه خواندند. چگونگی آن بود که پس از برافتادن خیابانی ، مخبرالسلطنه خودسرانه عدلیه برپا گردانیده بود. وزرات عدلیه آن را نپسندیده و نپذیرفته ، و خود به بنیادگزاری تازه برخاسته بود که مرا نیز خواندند و بعنوان «عضو استیناف آذربایجان» در آن جا دادند.
این در دیماه آن سال بود و میباید بگویم که تاریخچهی عدلیهای من ، از این هنگام آغاز یافته. زیرا راستست که در سال ١٢٩٨ در تبریز ششماه بیشتر در عدلیه میبودم ولی در آن هنگام کشاکشهای حزبی مرا سرگرم میداشت و باین کار کم میپرداختم. راستش هم آنست که از بس که عدلیه بدنام و بیشتر داوران مردان بیارج و آلوده میبودند من ننگ خود میشماردم که درمیان ایشانم ، و اینبود که چون به تهران آمدم پی کار عدلیه نرفته از وزارت فرهنگ کار خواستم و گرفتم.
ولی پنج ماه که در تهران میبودم اندیشههایی در دلم در آن باره پدید آمده بود. با خود میگفتم : داوری کاری ارجمند است. کاریست که با فهم و دانش و پاکدامنی بهمبستگی میدارد. کاریست که زندگانی تودهای بآن نیازمند است. مرا چه شده که از آن بگریزم؟!. آیا بهتر نیست که در عدلیه باشم و آنچه توانم نیکی و پاکی نشان دهم و اگر توانستم داوران پاک و نیکی را با خود همدست گردانم و دستهای برای نبرد با دیگران پدید آورم؟!. میگفتم : باری این خواهم توانست که خود نمونهی نیکی و پاکی باشم.
درپی این اندیشهها بود که چون مشاور اعظم بدانسان که نوشتهام مرا بار دیگر بعدلیه خواند پذیرفتم. بویژه که خود را ناچار از بازگشتن میدیدم.
روزهای آخر که در تهران میبودم و به بسیج راه میپرداختم ، کابینهی ناتوان سردار منصور رشتی (همان کابینهای که سپس جای خود را بکودتا داد) بروی کار آمده و ناتوانی دولت و آشفتگی کشور بیش از اندازه گردیده بود. هر کس افسوس میخورد ولی کسی نمیدانست راه چاره چیست؟. روزی گروهی را دیدم دنبال «سید آهنبردار» در خیابان روانند.
ـ کجا میروید؟.
+ بخانهی حاجی امامجمعهی خویی.
ـ برای چه؟.
+ برویم چاره بخواهیم. این طور که نمیشود.
بخانهی امامجمعهی خویی میرفتند که چارهی آشفتگی و بدبختی کشور را ازو بخواهند. در روزنامهها چاره را از «یک مشت آهنین» امید میداشتند و پیدایش آن مشت را آرزو میکردند.
در بهمنماه آمادهی سفر شده بودم. ولی برف بسیار باریده ، از راهها نیز خبرهای خوش نمیرسید. آن سال زمستان بسیار سرد میبود. نه همراهی پیدا میکردم ، نه درشکه یا کالسکهای سفر کردن را بگردن میگرفت. بیهوده در جستجو میبودم و سخت آزرده میشدم.
ناگهان کانتوری (درشکه خانهای) با همهی درشکهها و کالسکههایش آهنگ کوچیدن به تبریز کرد. ده دوازده کالسکه و درشکه راه افتاد که یکی را تنها بمن دادند. همراهان یک افسر قزاق بدخوی ، و یک سید خراسانی خودخواه ، و بازمانده درشکهچیان و مهتران میبودند.
داستان سفر درازست. سرما بیاندازه سخت میبود. چند تن در راه پاهاشان را سرما زده خشکانیده بود. از قزوین بآنسو بیشتر راه را پیاده میرفتیم و در توی برفها میغلتیدیم. کالسکهها و درشکهها با دشواری بسیار راه برای خود باز میکردند. نام گرگ و داستان درندگیهای آن را بسیار میشنیدیم.
بیست روز بیشتر در راه میبودیم تا به تبریز رسیدیم. بیچاره همسرم آن شب چه شادمانیها نمود. دو روز در خانه میبودم و دوستان و آشنایان بدیدن میآمدند. خشنود گردیدم که همراهان خیابانی نیز آمدند. رئیس استیناف که بدیدنم آمده بود گفت سی پرونده بیشتر پایان پذیرفته و ما شما را بیوسیدهایم که بیایید و رأیهاشان داده شود.
دو روز دیگر بعدلیه رفتم. از رفتار وکلا پیدا بود که چه هنگامه است. سلامهای بلند میدادند ، چاپلوسیها مینمودند. یکی از ایشان که سیدی میبود از روضهخوانی دست کشیده و بوکالت آمده ، همان روز نخست درمیان حالپرسی چنین گفت : «در آن دوسیهی [=پرونده] نزهتالدوله سهم شما را هم نگه داشتهایم ، خواهم آورد». گفتم : «قباحت دارد». نایستاد و درگذشت. دیگری که آن نیز سید است و قاضیان را به میهمانیها خواندی و دستگاه خوشی و کامگزاری برایشان چیدی ، جلوم را گرفت و چنین گفت : «یک دوسیه هم ما در آنجا داریم ، مال اردبیلیهاست. البته خدمتتان خواهم رسید». با پرخاش گفتم : «بگزارید از راه برسم تا بفساد دعوتم کنید». رفته و بدیگران گفته بود : «از تهران یک دنیا افاده آورده».
🔸 1ـ چگونه به تبریز بازگشتم؟ (تکهی یک از دو)
در «زندگانی من» سخن را باینجا رسانیدم که در زمستان ١٢٩٩ که در تهران میبودم دوباره مرا بعدلیه خواندند. چگونگی آن بود که پس از برافتادن خیابانی ، مخبرالسلطنه خودسرانه عدلیه برپا گردانیده بود. وزرات عدلیه آن را نپسندیده و نپذیرفته ، و خود به بنیادگزاری تازه برخاسته بود که مرا نیز خواندند و بعنوان «عضو استیناف آذربایجان» در آن جا دادند.
این در دیماه آن سال بود و میباید بگویم که تاریخچهی عدلیهای من ، از این هنگام آغاز یافته. زیرا راستست که در سال ١٢٩٨ در تبریز ششماه بیشتر در عدلیه میبودم ولی در آن هنگام کشاکشهای حزبی مرا سرگرم میداشت و باین کار کم میپرداختم. راستش هم آنست که از بس که عدلیه بدنام و بیشتر داوران مردان بیارج و آلوده میبودند من ننگ خود میشماردم که درمیان ایشانم ، و اینبود که چون به تهران آمدم پی کار عدلیه نرفته از وزارت فرهنگ کار خواستم و گرفتم.
ولی پنج ماه که در تهران میبودم اندیشههایی در دلم در آن باره پدید آمده بود. با خود میگفتم : داوری کاری ارجمند است. کاریست که با فهم و دانش و پاکدامنی بهمبستگی میدارد. کاریست که زندگانی تودهای بآن نیازمند است. مرا چه شده که از آن بگریزم؟!. آیا بهتر نیست که در عدلیه باشم و آنچه توانم نیکی و پاکی نشان دهم و اگر توانستم داوران پاک و نیکی را با خود همدست گردانم و دستهای برای نبرد با دیگران پدید آورم؟!. میگفتم : باری این خواهم توانست که خود نمونهی نیکی و پاکی باشم.
درپی این اندیشهها بود که چون مشاور اعظم بدانسان که نوشتهام مرا بار دیگر بعدلیه خواند پذیرفتم. بویژه که خود را ناچار از بازگشتن میدیدم.
روزهای آخر که در تهران میبودم و به بسیج راه میپرداختم ، کابینهی ناتوان سردار منصور رشتی (همان کابینهای که سپس جای خود را بکودتا داد) بروی کار آمده و ناتوانی دولت و آشفتگی کشور بیش از اندازه گردیده بود. هر کس افسوس میخورد ولی کسی نمیدانست راه چاره چیست؟. روزی گروهی را دیدم دنبال «سید آهنبردار» در خیابان روانند.
ـ کجا میروید؟.
+ بخانهی حاجی امامجمعهی خویی.
ـ برای چه؟.
+ برویم چاره بخواهیم. این طور که نمیشود.
بخانهی امامجمعهی خویی میرفتند که چارهی آشفتگی و بدبختی کشور را ازو بخواهند. در روزنامهها چاره را از «یک مشت آهنین» امید میداشتند و پیدایش آن مشت را آرزو میکردند.
در بهمنماه آمادهی سفر شده بودم. ولی برف بسیار باریده ، از راهها نیز خبرهای خوش نمیرسید. آن سال زمستان بسیار سرد میبود. نه همراهی پیدا میکردم ، نه درشکه یا کالسکهای سفر کردن را بگردن میگرفت. بیهوده در جستجو میبودم و سخت آزرده میشدم.
ناگهان کانتوری (درشکه خانهای) با همهی درشکهها و کالسکههایش آهنگ کوچیدن به تبریز کرد. ده دوازده کالسکه و درشکه راه افتاد که یکی را تنها بمن دادند. همراهان یک افسر قزاق بدخوی ، و یک سید خراسانی خودخواه ، و بازمانده درشکهچیان و مهتران میبودند.
داستان سفر درازست. سرما بیاندازه سخت میبود. چند تن در راه پاهاشان را سرما زده خشکانیده بود. از قزوین بآنسو بیشتر راه را پیاده میرفتیم و در توی برفها میغلتیدیم. کالسکهها و درشکهها با دشواری بسیار راه برای خود باز میکردند. نام گرگ و داستان درندگیهای آن را بسیار میشنیدیم.
بیست روز بیشتر در راه میبودیم تا به تبریز رسیدیم. بیچاره همسرم آن شب چه شادمانیها نمود. دو روز در خانه میبودم و دوستان و آشنایان بدیدن میآمدند. خشنود گردیدم که همراهان خیابانی نیز آمدند. رئیس استیناف که بدیدنم آمده بود گفت سی پرونده بیشتر پایان پذیرفته و ما شما را بیوسیدهایم که بیایید و رأیهاشان داده شود.
دو روز دیگر بعدلیه رفتم. از رفتار وکلا پیدا بود که چه هنگامه است. سلامهای بلند میدادند ، چاپلوسیها مینمودند. یکی از ایشان که سیدی میبود از روضهخوانی دست کشیده و بوکالت آمده ، همان روز نخست درمیان حالپرسی چنین گفت : «در آن دوسیهی [=پرونده] نزهتالدوله سهم شما را هم نگه داشتهایم ، خواهم آورد». گفتم : «قباحت دارد». نایستاد و درگذشت. دیگری که آن نیز سید است و قاضیان را به میهمانیها خواندی و دستگاه خوشی و کامگزاری برایشان چیدی ، جلوم را گرفت و چنین گفت : «یک دوسیه هم ما در آنجا داریم ، مال اردبیلیهاست. البته خدمتتان خواهم رسید». با پرخاش گفتم : «بگزارید از راه برسم تا بفساد دعوتم کنید». رفته و بدیگران گفته بود : «از تهران یک دنیا افاده آورده».
🔶 زبان ایرانی - سال هفتم پیمان : 220
🔸 دربارهی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکهی پنج از شش)
پنجم : در بسياری از كلمهها معني ريشهی آن بديده گرفته نمیشود. مثلاً كلمهی «نگران» از ريشهی «نگريستن» است (نگاه كردن) و خود رويهی سوم از رويههای «نام كننده» (1) میباشد ، و از اينرو معنی درست آن «كسی كه درميان يك كاری مینگرد» است : «نگران ايستاده بود» (ايستاده بود و در آن ميان باينسو و آنسو مینگريست) ، ولی اكنون آن را از معنی خود بيرون بردهاند و در همه جا بمعنی «بيمناك و دلناآسوده» بكار میبرند : «برادرم سفر كرده ازو بسيار نگرانم». «ديشب نگران خوابيدم و خوابهای آشفته ديدم».
از اينگونه است «خسته» كه از «خستن» میآيد و آن بمعنی «زخم اندک رسانيدن» ميباشد ولي اكنون «خسته» را بمعنی «درمانده» و «فرسوده» بكار میبرند.
نيز از اينگونه است «ارزان» كه از «ارزيدن» میآيد. اين نيز رويهی سوم از نام كننده است و برای آنكه معنی درست آن روشن گردد بايد بياد آورد كه ارزيدن چيزی بچيز ديگري با يک ارج داشتن آن دو تواند بود. كسي كه میگويد : «اين كتاب بصد ريال ارزد» معنای سخنش آنست كه كتاب با صد ريال در يک ارج است. ولی كلمهی «ارزان» در اين معنی بكار نمیرود و شما چون بگوييد : «اين كتاب بصد ريال ارزان است» معنايش آن خواهد بود كه ارج كتاب بيشتر از صد ريال میباشد.
يک مثل ديگر : شما كارشناس آوردهايد كه ارزش يا بهای يك خانهای را بشما بگويد و او بهای خانه را دههزار دانسته بشما میگويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزد». با اين جمله خواست او دانسته خواهد شد. ولي اگر بجای «ارزد» كلمهی «ارزان» را كه از همان ريشه است بياورد و چنين گويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزانست» معنی ديگر خواهد بود.
براي روشنی اين سخن بايد دانست كه كالايی كه به یک بهایی خريد يا فروش میشود به يكی از سه حال تواند بود :
1) كالا و بها هر دو به یک ارج ـ اين همان «ارزنده» يا «ارزان» است و آن كلمه بايد در اينجا بكار رود.
2) كالا ارجدارتر و بها كمتر ـ اين همانست كه «ارزان» میخوانند و خود نادرست میباشد.
3) كالا كمارجتر و بها بيشتر ـ اين همانست كه «گران» میخوانند (و آن نادرست است).
نيز از اينگونه است كلمهی «بيخود» كه بمعنی «بیانگيزه» (يا بيجهت) بكار ميبرند. ميگويند : «بيخود بداخلاقی میكند». در جايی كه معني درست و ريشهای آن «نابهوش و از خود بيرون رفته» میباشد : «از بس هراسيده از خود بيرون رفته بود و بيخود سخنانی ميگفت».
يكي ديگر از مثالهای اين نابسامانی «پرستيدن» است. اين ريشه بيكبار سامان خود را از دست داده. معنی خود ريشه نخست «بندگی كردن» ، (خدمت كردن) بوده و «پرستار» به همان معنی بازمانده ، و ما ميتوانيم آن را بيك معني بهتری (كه به یک چيزی پرداختن و پروای آن داشتن باشد) بياوريم و معنی درست آن همين خواهد بود. ليكن ديگران ريشه را در يک معنی ناروشن ديگري بكار میبرند. مثلاً «خداپرستی» بمعنی شناختن خدا و ستودن او میآيد و معنی بندگی يا آن معنايی كه ما میدهيم از آن خواسته نمیشود. يكی بدوست خود میگويد : «من تو را میپرستم» ، خواستش آنست كه تو را بیاندازه دوست ميدارم و بالاتر از ديگران ميشناسم ، يا يک معنايی نزديک باين. معنی بندگی يا پروا هيچگاه خواسته نمیشود.
يک دليل اين سخن آنست كه چون «ميهنپرستی» كه به همان معنای «پرداختن و پروا كردن» میباشد گفته میشود كسانی آزردگی نموده ميگويند : «ميهن چيست» كه آدمی آن را بپرستد؟!.. پيداست كه پرستش را جز به همان معنای ناروشن پنداری نمیشناسند. در جايی كه از كلمهی «پرستار» اين معنی را نمیخواهند و آن را بمعنی «خدمتكار» بكار میبرند. از اينسوی در كلمهی «سرپرست» باز معنی را ديگر گردانيده و آن را بجای «آقا» و سررشتهدار میآورند.
پابرگیها :
1ـ نام كننده (يا اسم فاعل) در فارسی بسه رويه آيد : گوينده ، گويا ، گويان. رونده ، روا ، روان. برای معنی هر يكی از اينها و جای بكار بردن آنها شمارهی يكم سال ششم پيمان ديده شود.
🔸 دربارهی زبان : پس از پيراستن آراستن (تکهی پنج از شش)
پنجم : در بسياری از كلمهها معني ريشهی آن بديده گرفته نمیشود. مثلاً كلمهی «نگران» از ريشهی «نگريستن» است (نگاه كردن) و خود رويهی سوم از رويههای «نام كننده» (1) میباشد ، و از اينرو معنی درست آن «كسی كه درميان يك كاری مینگرد» است : «نگران ايستاده بود» (ايستاده بود و در آن ميان باينسو و آنسو مینگريست) ، ولی اكنون آن را از معنی خود بيرون بردهاند و در همه جا بمعنی «بيمناك و دلناآسوده» بكار میبرند : «برادرم سفر كرده ازو بسيار نگرانم». «ديشب نگران خوابيدم و خوابهای آشفته ديدم».
از اينگونه است «خسته» كه از «خستن» میآيد و آن بمعنی «زخم اندک رسانيدن» ميباشد ولي اكنون «خسته» را بمعنی «درمانده» و «فرسوده» بكار میبرند.
نيز از اينگونه است «ارزان» كه از «ارزيدن» میآيد. اين نيز رويهی سوم از نام كننده است و برای آنكه معنی درست آن روشن گردد بايد بياد آورد كه ارزيدن چيزی بچيز ديگري با يک ارج داشتن آن دو تواند بود. كسي كه میگويد : «اين كتاب بصد ريال ارزد» معنای سخنش آنست كه كتاب با صد ريال در يک ارج است. ولی كلمهی «ارزان» در اين معنی بكار نمیرود و شما چون بگوييد : «اين كتاب بصد ريال ارزان است» معنايش آن خواهد بود كه ارج كتاب بيشتر از صد ريال میباشد.
يک مثل ديگر : شما كارشناس آوردهايد كه ارزش يا بهای يك خانهای را بشما بگويد و او بهای خانه را دههزار دانسته بشما میگويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزد». با اين جمله خواست او دانسته خواهد شد. ولي اگر بجای «ارزد» كلمهی «ارزان» را كه از همان ريشه است بياورد و چنين گويد : «اين خانه بدههزار ريال ارزانست» معنی ديگر خواهد بود.
براي روشنی اين سخن بايد دانست كه كالايی كه به یک بهایی خريد يا فروش میشود به يكی از سه حال تواند بود :
1) كالا و بها هر دو به یک ارج ـ اين همان «ارزنده» يا «ارزان» است و آن كلمه بايد در اينجا بكار رود.
2) كالا ارجدارتر و بها كمتر ـ اين همانست كه «ارزان» میخوانند و خود نادرست میباشد.
3) كالا كمارجتر و بها بيشتر ـ اين همانست كه «گران» میخوانند (و آن نادرست است).
نيز از اينگونه است كلمهی «بيخود» كه بمعنی «بیانگيزه» (يا بيجهت) بكار ميبرند. ميگويند : «بيخود بداخلاقی میكند». در جايی كه معني درست و ريشهای آن «نابهوش و از خود بيرون رفته» میباشد : «از بس هراسيده از خود بيرون رفته بود و بيخود سخنانی ميگفت».
يكي ديگر از مثالهای اين نابسامانی «پرستيدن» است. اين ريشه بيكبار سامان خود را از دست داده. معنی خود ريشه نخست «بندگی كردن» ، (خدمت كردن) بوده و «پرستار» به همان معنی بازمانده ، و ما ميتوانيم آن را بيك معني بهتری (كه به یک چيزی پرداختن و پروای آن داشتن باشد) بياوريم و معنی درست آن همين خواهد بود. ليكن ديگران ريشه را در يک معنی ناروشن ديگري بكار میبرند. مثلاً «خداپرستی» بمعنی شناختن خدا و ستودن او میآيد و معنی بندگی يا آن معنايی كه ما میدهيم از آن خواسته نمیشود. يكی بدوست خود میگويد : «من تو را میپرستم» ، خواستش آنست كه تو را بیاندازه دوست ميدارم و بالاتر از ديگران ميشناسم ، يا يک معنايی نزديک باين. معنی بندگی يا پروا هيچگاه خواسته نمیشود.
يک دليل اين سخن آنست كه چون «ميهنپرستی» كه به همان معنای «پرداختن و پروا كردن» میباشد گفته میشود كسانی آزردگی نموده ميگويند : «ميهن چيست» كه آدمی آن را بپرستد؟!.. پيداست كه پرستش را جز به همان معنای ناروشن پنداری نمیشناسند. در جايی كه از كلمهی «پرستار» اين معنی را نمیخواهند و آن را بمعنی «خدمتكار» بكار میبرند. از اينسوی در كلمهی «سرپرست» باز معنی را ديگر گردانيده و آن را بجای «آقا» و سررشتهدار میآورند.
پابرگیها :
1ـ نام كننده (يا اسم فاعل) در فارسی بسه رويه آيد : گوينده ، گويا ، گويان. رونده ، روا ، روان. برای معنی هر يكی از اينها و جای بكار بردن آنها شمارهی يكم سال ششم پيمان ديده شود.
✴️ فرهنگ
(تکهی سوم)
🔶فرهنگ
(بخش 2 از 4)
2ـ ما از فرهنگ سه چیز میخواهیم :
چنانكه گفتیم فرهنگ یا تربیت از دیدهی ما آزادگان بسه رشته است : 1) سواد 2) دانش 3) شناختن حقایق زندگانی ، و اینك آنها را یكایك شرح میدهیم :
1) سواد : یك بچه چون بشش یا هفت سالگی میرسد باید بدبستان رود كه خواندن و نوشتن یاد بگیرد ، دستور فارسی بخواند ، اندكی حساب بیاموزد ، از تاریخ و جغرافی آگاه گردد ، از ستارهشناسی و برخی دانشهای دیگر مقدماتی را بدست آورد. ما اینها را «سواد» مینامیم و به هر كس بایا [=واجب] میشماریم. هر پدری باید بچهی خود را ـ چه پسر و چه دختر ـ بدبستان فرستد و اگر نفرستاد باید كیفر ببیند. این است برآنیم كه باید در شهرها در هر كویی یك یا چند دبستانی برپا باشد ، همچنین در هر دیهی باندازهی نیاز آنجا دبستان گشاده گردد و روزی كه ما آیین خود را بكار بندیم از نخستین وظایف یكی همین را خواهیم شمرد و بیدرنگ در هر دیهی دبستان بنیاد خواهیم نهاد.
2) دانشها : در جنبش سیصد سالهی جهان دانشها پیشرفت بسیاری كرده كه باید بهمهی آنها قیمت گزاشت و بپارهای نیز در زندگانی نیازمند میباشیم. این است باید دانشكدههایی برای یاد دادن آنها برپا كنیم و تا بتوانیم باین دانشها عمقی در دلها دهیم.
لیكن باید دانست این دانشها بدو گونه است : یكی آنكه پیشه برای دانندهی آن تواند بود ، چون پزشكی ، دندانسازی ، مهندسی ، حقوق و مانند اینها. دیگری آنكه پیشه نتواند بود ، چون تاریخ ، جغرافی ، زمینشناسی ، ستارهشناسی و مانندشان .[1] ما درمیان اینها جدایی گزارده برآنیم كه باید برای آن رشته دانشكدههای عادی بنیاد نهاد كه شاگردان از آغاز روز بدرس خواندن پردازند. ولی برای رشتهی دوم كلاسهای آزادی برپا گردانید كه عصر یا در اول شب روزانه دو ساعت باز شود كه كسانی كه بخواندن آن دانشها میآیند ، دارای كار و پیشهای در بازار یا در ادارات یا در كشتزارها باشند و بتوانند زندگی كنند.
3) حقایق زندگانی : گذشته از این دو رشته ، در نظر ما یك رشته آموزاكهایی[تعلیمات] هست كه از همه مهمتر و گرانبهاتر است و آن حقایقی است كه دانستنش به هر كس بایاست ، حقایقی است كه معنی جهان و زندگانی را روشن میگرداند و چون تعمیم یابد تغییر مهمی در زیست آدمیان پدید میآورد. امروز انبوه مردم آن حقایق را نمیدانند و از بودنش هم آگاهی ندارند ، و این است هیچ نیازی بدانستن آنها حس نمیكنند. لیكن چنان حقایقی هست و باید پس از این درمیان آموزاكها جا برای آن باز كنیم. مثلاً یكی از آن حقایق همان داستان «جان و روان» است كه باید هر كس از زن و مرد آن را بداند تا خود را بشناسد و معنی درست آدمیگری را بدست آورد ، و این نباشد كه آدمیان همچون درندگان بجان هم افتند و همینكه ایراد گرفتیم بگویند : «زندگانی نبرد است» ، یا مردان درسخوانده و دانشوری از دزدی و كلاهبرداری پرهیز ننمایند و در پاسخ خردهگیران چنین گویند : «كه گفت دزدی بد است؟!.. اینها عقیدهی عوام است». دیگری معنی درست مشروطه یا حكومت دمكراسی ، یا سررشتهداری توده است كه باید همگی آن را بدانند و از روی اندیشه بفهمند و دیگر آن نباشد كه فلان حاجی در بازار ریشخند كند و بمشروطهخواهان دشنام دهد ، فلان واعظ بالای منبر مردم را بدشمنی آن بشوراند ، یا فلان جوان درسخوانده بگوید مشروطه دیگر كهنه شده است.[2] یكی دیگر هستی آفریدگار جهان است كه باید همگی با دلیل و از روی بینش آن را بشناسند و این نباشد كه یك دسته آن را انكار كنند و یك دستهی دیگری ، هر كس از روی دلخواه و پندار خود یك خدایی بسازد و هرچه دلش خواست باو نسبت دهد. همچنین باید معنی تمدن را بدانند و از پیشرفت جهان آگاه باشند ، معنی خرد را بدانند و گردن بداوری او گزارند. باید از نیك و بد آگاه گردند ، معنی خوی را شناخته بنیكی خویهای خود كوشند ـ از اینگونه چندانست كه اگر بشماریم سخن بدرازی خواهد انجامید. این یك رشتهی دیگری از چیزهاییست كه ما از فرهنگ میشماریم ولی چون چنین چیزهایی تاكنون درمیان آموزاكها نبوده دانسته نیست كه در كجا اینها را بیاموزند و كیها بیاموزند و ما از این زمینه در گفتارهای آینده سخن خواهیم راند.
(تکهی سوم)
🔶فرهنگ
(بخش 2 از 4)
2ـ ما از فرهنگ سه چیز میخواهیم :
چنانكه گفتیم فرهنگ یا تربیت از دیدهی ما آزادگان بسه رشته است : 1) سواد 2) دانش 3) شناختن حقایق زندگانی ، و اینك آنها را یكایك شرح میدهیم :
1) سواد : یك بچه چون بشش یا هفت سالگی میرسد باید بدبستان رود كه خواندن و نوشتن یاد بگیرد ، دستور فارسی بخواند ، اندكی حساب بیاموزد ، از تاریخ و جغرافی آگاه گردد ، از ستارهشناسی و برخی دانشهای دیگر مقدماتی را بدست آورد. ما اینها را «سواد» مینامیم و به هر كس بایا [=واجب] میشماریم. هر پدری باید بچهی خود را ـ چه پسر و چه دختر ـ بدبستان فرستد و اگر نفرستاد باید كیفر ببیند. این است برآنیم كه باید در شهرها در هر كویی یك یا چند دبستانی برپا باشد ، همچنین در هر دیهی باندازهی نیاز آنجا دبستان گشاده گردد و روزی كه ما آیین خود را بكار بندیم از نخستین وظایف یكی همین را خواهیم شمرد و بیدرنگ در هر دیهی دبستان بنیاد خواهیم نهاد.
2) دانشها : در جنبش سیصد سالهی جهان دانشها پیشرفت بسیاری كرده كه باید بهمهی آنها قیمت گزاشت و بپارهای نیز در زندگانی نیازمند میباشیم. این است باید دانشكدههایی برای یاد دادن آنها برپا كنیم و تا بتوانیم باین دانشها عمقی در دلها دهیم.
لیكن باید دانست این دانشها بدو گونه است : یكی آنكه پیشه برای دانندهی آن تواند بود ، چون پزشكی ، دندانسازی ، مهندسی ، حقوق و مانند اینها. دیگری آنكه پیشه نتواند بود ، چون تاریخ ، جغرافی ، زمینشناسی ، ستارهشناسی و مانندشان .[1] ما درمیان اینها جدایی گزارده برآنیم كه باید برای آن رشته دانشكدههای عادی بنیاد نهاد كه شاگردان از آغاز روز بدرس خواندن پردازند. ولی برای رشتهی دوم كلاسهای آزادی برپا گردانید كه عصر یا در اول شب روزانه دو ساعت باز شود كه كسانی كه بخواندن آن دانشها میآیند ، دارای كار و پیشهای در بازار یا در ادارات یا در كشتزارها باشند و بتوانند زندگی كنند.
3) حقایق زندگانی : گذشته از این دو رشته ، در نظر ما یك رشته آموزاكهایی[تعلیمات] هست كه از همه مهمتر و گرانبهاتر است و آن حقایقی است كه دانستنش به هر كس بایاست ، حقایقی است كه معنی جهان و زندگانی را روشن میگرداند و چون تعمیم یابد تغییر مهمی در زیست آدمیان پدید میآورد. امروز انبوه مردم آن حقایق را نمیدانند و از بودنش هم آگاهی ندارند ، و این است هیچ نیازی بدانستن آنها حس نمیكنند. لیكن چنان حقایقی هست و باید پس از این درمیان آموزاكها جا برای آن باز كنیم. مثلاً یكی از آن حقایق همان داستان «جان و روان» است كه باید هر كس از زن و مرد آن را بداند تا خود را بشناسد و معنی درست آدمیگری را بدست آورد ، و این نباشد كه آدمیان همچون درندگان بجان هم افتند و همینكه ایراد گرفتیم بگویند : «زندگانی نبرد است» ، یا مردان درسخوانده و دانشوری از دزدی و كلاهبرداری پرهیز ننمایند و در پاسخ خردهگیران چنین گویند : «كه گفت دزدی بد است؟!.. اینها عقیدهی عوام است». دیگری معنی درست مشروطه یا حكومت دمكراسی ، یا سررشتهداری توده است كه باید همگی آن را بدانند و از روی اندیشه بفهمند و دیگر آن نباشد كه فلان حاجی در بازار ریشخند كند و بمشروطهخواهان دشنام دهد ، فلان واعظ بالای منبر مردم را بدشمنی آن بشوراند ، یا فلان جوان درسخوانده بگوید مشروطه دیگر كهنه شده است.[2] یكی دیگر هستی آفریدگار جهان است كه باید همگی با دلیل و از روی بینش آن را بشناسند و این نباشد كه یك دسته آن را انكار كنند و یك دستهی دیگری ، هر كس از روی دلخواه و پندار خود یك خدایی بسازد و هرچه دلش خواست باو نسبت دهد. همچنین باید معنی تمدن را بدانند و از پیشرفت جهان آگاه باشند ، معنی خرد را بدانند و گردن بداوری او گزارند. باید از نیك و بد آگاه گردند ، معنی خوی را شناخته بنیكی خویهای خود كوشند ـ از اینگونه چندانست كه اگر بشماریم سخن بدرازی خواهد انجامید. این یك رشتهی دیگری از چیزهاییست كه ما از فرهنگ میشماریم ولی چون چنین چیزهایی تاكنون درمیان آموزاكها نبوده دانسته نیست كه در كجا اینها را بیاموزند و كیها بیاموزند و ما از این زمینه در گفتارهای آینده سخن خواهیم راند.
[1] : خواست نویسنده «پیشه» به معنی «عام» آن است نه بمعنی «مطلق». برای مثال یادگیری هر رشتهی دانشی سرانجام میتواند بآموزگاری آن رشته بینجامد كه خود پیشهایست. چنانكه نویسنده خود استاد تاریخ در دانشكدهی معقول و منقول بود. مثال دیگر ستارهشناسی است که یک پیشهی «عام» نیست ولی بکسانی ـ هرچند کم ـ نیاز هست که باین پیشه پردازند.
نكتهی دیگر اینكه دانشها عموماً نخست صورت «نظری» دارد و سپس كاربردهایی از آن پدیدار میگردد. برای مثال امروز زمینشناسی گستردهتر از گذشته گردیده و «مهندسی زمینشناسی» از آن پدید آمده كه كاربردهای بسیاری دارد چنانكه در كانشناسی و مهندسی معدن ، آبشناسی ، سد ، راه و ساختمانسازی بآن تخصص نیاز هست و خود پیشهای جداست.
[2] : ببینید چه اندازه افسوسآورست که پس از هفتادوهشت سال که از این نوشته میگذرد بیشتر درسخواندگان ما همین امروز هم گمان دارند که مشروطه یک چیز کهنه گردیده است. چون با یکی از ایشان اندکی گفتگو کنید درمییابید که او جمهوری را نه مشروطه بلکه چیزی جدا ، بهتر و تازهتر از مشروطه میداند. زیرا بگمان او مشروطه آنست که شاهی هم باشد ولی جمهوری چنان نیست!. اینها نشاندهندهی آنست که در این یکصدوچهارده سال که از آن جنبش میگذرد کوشش درستی برای فهمانیدن معنی مشروطه در این کشور نشده و از سوی دیگر نشان میدهد که فرهنگ یا آموزش و پرورش ما چه دستگاه سست ، نارسا و عمرـ تباه ـ گردانیست.
نكتهی دیگر اینكه دانشها عموماً نخست صورت «نظری» دارد و سپس كاربردهایی از آن پدیدار میگردد. برای مثال امروز زمینشناسی گستردهتر از گذشته گردیده و «مهندسی زمینشناسی» از آن پدید آمده كه كاربردهای بسیاری دارد چنانكه در كانشناسی و مهندسی معدن ، آبشناسی ، سد ، راه و ساختمانسازی بآن تخصص نیاز هست و خود پیشهای جداست.
[2] : ببینید چه اندازه افسوسآورست که پس از هفتادوهشت سال که از این نوشته میگذرد بیشتر درسخواندگان ما همین امروز هم گمان دارند که مشروطه یک چیز کهنه گردیده است. چون با یکی از ایشان اندکی گفتگو کنید درمییابید که او جمهوری را نه مشروطه بلکه چیزی جدا ، بهتر و تازهتر از مشروطه میداند. زیرا بگمان او مشروطه آنست که شاهی هم باشد ولی جمهوری چنان نیست!. اینها نشاندهندهی آنست که در این یکصدوچهارده سال که از آن جنبش میگذرد کوشش درستی برای فهمانیدن معنی مشروطه در این کشور نشده و از سوی دیگر نشان میدهد که فرهنگ یا آموزش و پرورش ما چه دستگاه سست ، نارسا و عمرـ تباه ـ گردانیست.
✴️ با خوانندگان
کوشاد تلگرام : برخی نوشتهها از خوانندگان درخور آنست که در کانال بیاید تا همه از آن بهرهمند شوند. این در (با خوانندگان) را برای این خواست گشادهایم.
یکی از خوانندگان (رسول) دو سه روز پیش چنین نوشتهاند :
«جنگلهای کشور از بوشهر تا زاگرس آتش گرفتند و سوختند،در واقع ایران کباب شد.
توده ایرانیان بجای اینکه برای کشور خود کاری انجام دهند تا از این مصیبت رهایی یابند
برای جورج فلوید آمریکایی که بدست پلیس آمریکا کشته شده است عزاداری میکنند و در خیابانها شمع روشن میکنند.
فریادمان را در کجا سر دهیم که هرچه میکشیم از خودمان است.
تِکه تِکه شدن ایران را شاهد هستیم»
میگوییم : «در اندوه برای ایران همدردیم. دلسوختگی و ناخرسندی از حالِ کنونی نخستین گام است. گام دیگر یافتن راه رستگاری و پیشرفت است و خرد و دانش و آزمایشهای تاریخی گواهست که هرآینه تنها راه رهایی و پیشرفت، «پاکدینی» است. کنون را بایای هر میهن پرست دلسوزی، کوشش در راه رواج دادن بآمیغهای پاکدینی است و تا این راه خدایی یاوران خود را چندان که میباید بیابد. در چنین کوششی نیز بآنچه هیچگاه نباید راه داد، نومیدی است. نومیدی بدترین گناه و خود دل نهادن بمرگ و نابودی است. کسانی که در راه خدایی کوشند و خواست او را پی کنند، خدا نیز با آنهاست.»
کوشاد تلگرام : برخی نوشتهها از خوانندگان درخور آنست که در کانال بیاید تا همه از آن بهرهمند شوند. این در (با خوانندگان) را برای این خواست گشادهایم.
یکی از خوانندگان (رسول) دو سه روز پیش چنین نوشتهاند :
«جنگلهای کشور از بوشهر تا زاگرس آتش گرفتند و سوختند،در واقع ایران کباب شد.
توده ایرانیان بجای اینکه برای کشور خود کاری انجام دهند تا از این مصیبت رهایی یابند
برای جورج فلوید آمریکایی که بدست پلیس آمریکا کشته شده است عزاداری میکنند و در خیابانها شمع روشن میکنند.
فریادمان را در کجا سر دهیم که هرچه میکشیم از خودمان است.
تِکه تِکه شدن ایران را شاهد هستیم»
میگوییم : «در اندوه برای ایران همدردیم. دلسوختگی و ناخرسندی از حالِ کنونی نخستین گام است. گام دیگر یافتن راه رستگاری و پیشرفت است و خرد و دانش و آزمایشهای تاریخی گواهست که هرآینه تنها راه رهایی و پیشرفت، «پاکدینی» است. کنون را بایای هر میهن پرست دلسوزی، کوشش در راه رواج دادن بآمیغهای پاکدینی است و تا این راه خدایی یاوران خود را چندان که میباید بیابد. در چنین کوششی نیز بآنچه هیچگاه نباید راه داد، نومیدی است. نومیدی بدترین گناه و خود دل نهادن بمرگ و نابودی است. کسانی که در راه خدایی کوشند و خواست او را پی کنند، خدا نیز با آنهاست.»
✴️ اندیشهی خوانندگان
کوشاد تلگرام : شهریار یکی دیگر از خوانندگان کانال گفتار زیر را در همراهی با گفتارهای این روزهای کانال (جستار فرهنگ) نوشته. ازو سپاسگزاریم.
《 ضرورت بازنگری در نظام آموزشی ایران 》
زبانزد همگان است که قدر و ارزش چیزی آنگاه دانسته شود که از دست بشود . براستی که ارزشمندترین متاع و سرمایه آدمی عمر و تعداد سالیانی است که توان راه رفتن ، اندیشیدن ، توانایی تغییر و در یک کلام زیستن به بهترین وجه را داراست. کیست که نداند مستحکم ترین بناها را پایه های آغازین و خشت های نخست ، موجب می شوند و زیباترین و دل انگیزترینِ فصول ، موسم بهار است؟ کیست که آگاه نباشد که طولانی ترین مسیر ها با گام های استوار اول ، دنبال می گردند و پایه و بهار و اولین قدم های عمر آدمی سال های درخشان و گذران کودکی و نوجوانی و جوانیست . یعنی همان سال های گرانمایه ای که دست و دل بازانه در پشت نیمکت های مدارس و صندلی های دانشگاه ها و مشغول بودن با دروس حشو و بی خود و بی فایده زیادی به هدر می رود .
همچون تبی که هر از چندگاهی جامعه ای را در می نوردد و مسئله ای بدون علت محسوسی ، همه جا باب می گردد ، نظام آموزشی هم به مانند دیگر گرته برداری ها در معرض طوفان و گردباد هم شکل سازی جهانی قرار می گیرد یعنی هم چون مد لباس و طریق زندگانی ، جامعه ایران هم ، به غرب و شرق و بالا و پایین عالم می نگرد و بیمحابا خود را همرنگ جامعه جهانی می گرداند تا مبادا از قافله عقب بماند و رسوای عالم و انگشت نما گردد .چون در فلان جا نظام آموزشی به دبستان و دبیرستان و دانشگاه بلندمدت شناخته می شود ، همان را می گیرد و برقرار می سازد و یک لعاب دروغین وطنی به کتاب ها می زند و آن ها را برای جامعه تب آلود و ملتهب ایران "کالیبره " می کند . هم سر خود را شیره می مالد و از عذاب وجدان اقتباس کورکورانه می رهد و هم تعداد افراد بی شماری را دچار خسران و زیان برگشت ناپذیر بی حد می سازد .
بی گمان باید مجموع عدد آدمیان ایرانی که عمر و استعدادشان قربانی این شرایط ناگوار می گردد را ضرب در طول سالیان متمادی در ادوار مختلف کرد تا بزرگی وخامت و شدت آسیبی را که کشور و تاریخ و ملت را در بر می گیرد ، معلوم گردد . چنین است که گویا پیشرفتی رخ نمی نماید و جز مصرف و ماحصل علم و دانش ملل بیگانه ، جامعه ایرانی مجالی برای عرض اندام نمی یابد .براستی چرا ؟
چرا هیچکس نمی پرسد اسیر ساختن آدمی با قوانین خودساخته برای دست یابی به "مدرک" چه ضرورتی دارد؟ آیا در بندساختن جوانان و گرفتار کردن آنان برای سالیان طولانی ناگزیر است ؟
چرا به چنین سخنانی برخاسته ایم ؟! مرادمان چیست ؟ !
نیک می دانیم که آدمی در زندگانی دو وجه شایان یا دو نقش بسزا دارد ؛
نخست : بهبود زندگی خویش و پیشرفت و بهره برداری هرچه تمام تر از جربزه ها و توانایی های خدادادی در جهت یک زندگانی سر شار از پاکی و خرسندی .
دوم : خدمت به ملت و پیشرفت میهن و کشور خویش .
بدیده ی ما آدمی برای شکوفایی توانایی هایش نباید به بیراهه برود و توان او صرف نابایسته ها شود . آدمی باید در سال های جوانی ، بهترینِ گونه خود باشد . در راهی که پیش گرفته استاد باشد و کم کم به نمّو و پر و بال دادن به رشته و حرفه یا نقشی که به دوش گرفته است برخیزد . نه چنان که اکنون در میان است که تازه پس از سال ها درس و دانشجویی به دنبال کار و پیشه باشد ، وانگاه هم آیا به آن برسد و دوست بدارد و یا آنکه به زور و به دلیل گذران زندگی به آن تن بدهد .
در این صورت نه تنها نقش نخست خود را از دست داده و پاکی و خرسندی به دست نخواهد آورد بلکه وظیفه دوم خود را هم به دنبال آن تباهی ، زمین گزارده است . خود پیداست که حال چنین آدمیان و توده ای چه خواهد شد . از هر طرف مورد هجوم آشکار و پنهان بیگانه قرار خواهد گرفت و چنین ملتی همواره زیر دست و عقب مانده ملل دیگر باشد و این مایه شگفتی نباشد .
آنچه که اکنون نظام آموزش و پرورش خوانند ، گذشته از آنکه نوع دروسی که به آنها پرداخته می شود ، در خور اندیشه و آینده نگریست و توان گفت از بیشتر حقایق زندگی عاریست ، سال های نازنین و پرارج عمر کودکان و نوجوانان را بیهوده تباه می گرداند بدون آن که مهارتی از زندگی و یا درسی برای ساختن زندگانی و به کار بستن استعداد ها ، یاد بدهد . توان گفت حتا گذشته از آشفتن مغزها ، سال های عمر آنان را هم بیهوده از بین می برد .
کوشاد تلگرام : شهریار یکی دیگر از خوانندگان کانال گفتار زیر را در همراهی با گفتارهای این روزهای کانال (جستار فرهنگ) نوشته. ازو سپاسگزاریم.
《 ضرورت بازنگری در نظام آموزشی ایران 》
زبانزد همگان است که قدر و ارزش چیزی آنگاه دانسته شود که از دست بشود . براستی که ارزشمندترین متاع و سرمایه آدمی عمر و تعداد سالیانی است که توان راه رفتن ، اندیشیدن ، توانایی تغییر و در یک کلام زیستن به بهترین وجه را داراست. کیست که نداند مستحکم ترین بناها را پایه های آغازین و خشت های نخست ، موجب می شوند و زیباترین و دل انگیزترینِ فصول ، موسم بهار است؟ کیست که آگاه نباشد که طولانی ترین مسیر ها با گام های استوار اول ، دنبال می گردند و پایه و بهار و اولین قدم های عمر آدمی سال های درخشان و گذران کودکی و نوجوانی و جوانیست . یعنی همان سال های گرانمایه ای که دست و دل بازانه در پشت نیمکت های مدارس و صندلی های دانشگاه ها و مشغول بودن با دروس حشو و بی خود و بی فایده زیادی به هدر می رود .
همچون تبی که هر از چندگاهی جامعه ای را در می نوردد و مسئله ای بدون علت محسوسی ، همه جا باب می گردد ، نظام آموزشی هم به مانند دیگر گرته برداری ها در معرض طوفان و گردباد هم شکل سازی جهانی قرار می گیرد یعنی هم چون مد لباس و طریق زندگانی ، جامعه ایران هم ، به غرب و شرق و بالا و پایین عالم می نگرد و بیمحابا خود را همرنگ جامعه جهانی می گرداند تا مبادا از قافله عقب بماند و رسوای عالم و انگشت نما گردد .چون در فلان جا نظام آموزشی به دبستان و دبیرستان و دانشگاه بلندمدت شناخته می شود ، همان را می گیرد و برقرار می سازد و یک لعاب دروغین وطنی به کتاب ها می زند و آن ها را برای جامعه تب آلود و ملتهب ایران "کالیبره " می کند . هم سر خود را شیره می مالد و از عذاب وجدان اقتباس کورکورانه می رهد و هم تعداد افراد بی شماری را دچار خسران و زیان برگشت ناپذیر بی حد می سازد .
بی گمان باید مجموع عدد آدمیان ایرانی که عمر و استعدادشان قربانی این شرایط ناگوار می گردد را ضرب در طول سالیان متمادی در ادوار مختلف کرد تا بزرگی وخامت و شدت آسیبی را که کشور و تاریخ و ملت را در بر می گیرد ، معلوم گردد . چنین است که گویا پیشرفتی رخ نمی نماید و جز مصرف و ماحصل علم و دانش ملل بیگانه ، جامعه ایرانی مجالی برای عرض اندام نمی یابد .براستی چرا ؟
چرا هیچکس نمی پرسد اسیر ساختن آدمی با قوانین خودساخته برای دست یابی به "مدرک" چه ضرورتی دارد؟ آیا در بندساختن جوانان و گرفتار کردن آنان برای سالیان طولانی ناگزیر است ؟
چرا به چنین سخنانی برخاسته ایم ؟! مرادمان چیست ؟ !
نیک می دانیم که آدمی در زندگانی دو وجه شایان یا دو نقش بسزا دارد ؛
نخست : بهبود زندگی خویش و پیشرفت و بهره برداری هرچه تمام تر از جربزه ها و توانایی های خدادادی در جهت یک زندگانی سر شار از پاکی و خرسندی .
دوم : خدمت به ملت و پیشرفت میهن و کشور خویش .
بدیده ی ما آدمی برای شکوفایی توانایی هایش نباید به بیراهه برود و توان او صرف نابایسته ها شود . آدمی باید در سال های جوانی ، بهترینِ گونه خود باشد . در راهی که پیش گرفته استاد باشد و کم کم به نمّو و پر و بال دادن به رشته و حرفه یا نقشی که به دوش گرفته است برخیزد . نه چنان که اکنون در میان است که تازه پس از سال ها درس و دانشجویی به دنبال کار و پیشه باشد ، وانگاه هم آیا به آن برسد و دوست بدارد و یا آنکه به زور و به دلیل گذران زندگی به آن تن بدهد .
در این صورت نه تنها نقش نخست خود را از دست داده و پاکی و خرسندی به دست نخواهد آورد بلکه وظیفه دوم خود را هم به دنبال آن تباهی ، زمین گزارده است . خود پیداست که حال چنین آدمیان و توده ای چه خواهد شد . از هر طرف مورد هجوم آشکار و پنهان بیگانه قرار خواهد گرفت و چنین ملتی همواره زیر دست و عقب مانده ملل دیگر باشد و این مایه شگفتی نباشد .
آنچه که اکنون نظام آموزش و پرورش خوانند ، گذشته از آنکه نوع دروسی که به آنها پرداخته می شود ، در خور اندیشه و آینده نگریست و توان گفت از بیشتر حقایق زندگی عاریست ، سال های نازنین و پرارج عمر کودکان و نوجوانان را بیهوده تباه می گرداند بدون آن که مهارتی از زندگی و یا درسی برای ساختن زندگانی و به کار بستن استعداد ها ، یاد بدهد . توان گفت حتا گذشته از آشفتن مغزها ، سال های عمر آنان را هم بیهوده از بین می برد .