پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 19 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

از روزی که آدمی دانشی پیدا کرده و گامی در راه پیشرفت برداشته ، این دوسخنی در کار بوده. گذشته از عامیان که در راه سود خود از دروغ و نادرستی پرهیز نمی‌کنند ، کسانی از آنان که دانشمند بشمار بوده‌‌اند نیز این باور را داشته‌اند که با راستگویی و درست‌کرداری فیروزمند نتوان بودن و تا آنجا رسیده که کسانی از بهر آن فلسفه‌ای پدید آورده‌اند.

این سخن که جهان میدان نبرد است و آدمیان هر کسی باید جز بسود خود نکوشد ، چندان بیخردانه است که باندازه نیاید. این راست است کشاکش در نهاد آدمی نهاده ولی این نیکی او نیست و اینست باید تا تواند از آن ایستادگی کند. از آنسوی دروغگویی و نادرستی بزیان خود دروغگو و نادرست می‌باشد.

اگرچه این به چیستان (معما) می‌ماند که کسی که دروغی می‌گوید و هزار ریال مثلاً از کسی می‌گیرد ، با این سود آشکار ما بگوییم دروغ بزیان او بوده. ولی اگر اندکی باریک‌بین شویم چیستان گشاده خواهد شد.

دروغگویی که یکی را فریب داده پولش را می‌گیرد ، اگر چنین بودی که دروغ را تنها او بتواند و دیگر کسی نتواند و یا آن رفتار را که کرد بیکبار از مردمان کناره گیرد ، می‌شد بگوییم از دروغ سودی برده. ولی چون چنین نیست ، باید گفت : سودی نبرده بلکه زیانکار درآمده. زیرا او که امروز بیکی دروغ گفته پولش را گرفته فردا نیز دیگری باو دروغ گفته پولش را می‌گیرد. در جایی که هر کسی تنها سود خود را جوید و بتواند دروغ نیز بگوید ، همگی این کار را کنند و بدینسان ایمنی از میان مردم برخیزد و هر کسی ناگزیر گردد پیاپی با دیگران کشاکش کند و هیچگاه آسوده نباشد که این خود زیان بزرگی می‌باشد.

اینکه راهنمایان مردمان را براستی و درستی و نیکوکاری برانگیخته‌اند ، از بهر همین بوده که کشاکش هرچه کمتر گردد و بهره‌ی مردمان از آسایش بیشتر باشد. ما این را نشان داده‌ایم که رنج بیشتر جهانیان از راه کشاکش است که اگر کسی روزانه ده ساعت می‌کوشد ، بیگمان هشت ساعت آن در این راه می‌باشد.

همیشه دیده می‌شود کسی که با مردم فریبکاری می‌نماید چون دیگری با او این رفتار را کرد ، آن هنگام است که می‌نالد و زبان بنکوهشِ فریبکاری و نادرستی باز می‌کند. ولی ازو نه سزاست که بنالد و بنکوهد!
🔶 دولت بما پاسخ دهد

🖌 احمد کسروی

🔍 جستار : دعوی حکومت نمودن ملایان و درخواست از دولت برای اقدام جدی و تعیین تکلیف خود با آنان در این زمینه

📊 شمار ساتها : ۴۲

کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
Audio
این گفتار را یکی از خوانندگان ما بمناسبت روزبه مشروطه فرستاده‌اند. با آنکه در آن روز گرفتن فرمان مشروطه را مانند دیگران به اشتباه 14 مرداد گفته‌اند و نیز دانسته نیست به چه دلیل قاجاریان را جز ایرانی دانسته‌اند و یکی دو سهو دیگر ، با اینهمه چون کوتاهشده‌ایست از علل عمده‌ی شورش [=انقلاب] مشروطه ،‌ با سپاس از ایشان آن را در اینجا می‌آوریم.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 32ـ سفری که بشهرهای عراق کردم

نوروز سال ١٣٠٤ که فرارسیده بود در اهواز گذرانیدیم. روز سوم فروردین اتومبیلی گرفته راه افتادیم. در محمره ناهار را میهمان آقای حاجی‌میرزامهدیخان مقدّم که کارگزار می‌بود گردیده پس از گرفتن گذرنامه آهنگ بصره کردیم.

در اینجا بار دیگر بدیدن دوست خود آقای خان‌بهادر رفتم. مرا چون دید از دستم گرفته سر میز ماشین‌نویسی برده گفتاری را نشان داد که نوشته و با ماشین پاکنویس می‌کند که به حبل‌المتین فرستد. گفتار درباره‌ی کشاکشهای ما با حکمران نظامی می‌بود. دانسته شد آواز[ه‌ی] آن کشاکشها به بصره افتاده و خان‌بهادر در این گفتار چگونگی را بازمی‌نماید و پشتیبانی از ما نشان می‌دهد.

نشستیم و در پیرامون پیشامد سخنانی راندیم. ناهار را نیز میهمان ایشان بودیم. فردا به راه‌آهن نشسته روانه گردیدیم. در هر یکی از کربلا و نجف چند روزی مانده آن دستگاه بت‌پرستی را تماشا کردیم. در نجف شبانه چند تنی از ملایان و دیگران بدیدن من آمدند. دانسته شد آوازه‌ی کارهای نیک عدلیه‌ی خوزستان و بدرفتاریهای افسران به اینجا نیز رسیده ، و این ملایان که دلبستگی بکارهای ایران می‌دارند چون رسیدن مرا به نجف شنیده‌اند خواسته‌اند بدیدنم آیند و دلبستگی خود را بازنمایند. می‌گفتند : «آقای رئیس‌الوزراء اینجا که آمد ما بدیدنش رفتیم و سخنانی گفتیم. اکنون هم می‌خواهیم تلگرافی از زبان خود درباره‌ی شما و حکمران نظامی به او بفرستیم». گفتم : چنین تلگرافی بمن زیان خواهد داشت و نکنید.

یکی از ایشان آقای علی شرقی می‌بود که سپس دانستم شاعر بنامیست. می‌گفت : «نوشته‌های شما را در العرفان خوانده‌ام و شما را از آنجا می‌شناسم».

روزی هم بدیدن کوفه رفتیم. این شهر کهن که ویرانه شده از میان رفته بوده ، دوباره رو بآبادی گزارده و در کنار رود فرات آبادی نوی پدید آمده. چند ساعتی در آن آبادی و در باغهای اینسو و آنسوی فرات با خوشی بسر بردیم.

از نجف و کربلا به بغداد رفته بار دیگر چند روزی در آن شهر کهن بسر بردیم. در اینجا یک چیز بمن گران می‌افتاد ، و آن کینه‌ای بود که از عراقیان درباره‌ی ایرانیان می‌دیدم.

در کاظمین که روزی بدیدن گنبد و بارگاه آنجا رفتیم زیارتنامه‌خوانان و «خدمه» در پول خواستن و پستی نمودن اندازه نمی‌شناختند. چند سال گذشته و از ایران «زوار» نیامده و اینان دچار گرسنگی می‌بودند. کسی را که می‌یافتند بآسانی رها نمی‌کردند. یکی از آنان بجلو ما آمد و می‌خواست زیارت بخواند و من گفتم : نمی‌خواهم. چندان برآشفت که رو بدیگران گردانید و بآواز بلند گفت : «این بابیست ها !».

چون می‌خواستم همه‌ی زیارتگاهها را ببینم از بغداد آهنگ سامرا کردیم. در آنجا داستان پول خواستن زیارتنامه‌خوانها درست رویه‌ی گدایی می‌داشت. مردان بزرگ و جوانان گردن‌ستبر ، با عمامه‌های سبز و عبا و قبای آبرومند جلو هر کس را می‌گرفتند و پول می‌خواستند و تا نمی‌گرفتند رها نمی‌کردند. برخی تا یک روپیه خرسندی می‌نمودند.

یک داستان دیگر که مایه‌ی شرمندگی ما گردید دیدن آن سرداب و چاه بود که بنام آنکه امام دوازدهم در آنجا ناپیدا شده بزیارتش می‌رفتند. ما نیز رفتیم و آن رفتار خنک و پست را دیدیم.

سامرا باروی قشنگی با چهار دروازه می‌دارد. گرد بارو را از بیرون نیز گردیدیم. در سوی شرقی پشته‌های بسیاری پدیدار است که تا چشم کار می‌کند چیز دیگری دیده نمی‌شود. پیداست که جایگاهِ شهرِ کهن است. مناره‌ی تاریخی معتصم هنوز برپاست و من بالای آن نیز رفتم و بلندی آن را تا ٦٠ یا ٧٠ ذرع اندازه گرفتم. (1)

از سامرا به بغداد بازگشته از آنجا با راه‌آهن آهنگ بصره کردیم. نمی‌دانم در رفتن یا در بازگشتن بود که بتماشای شهر کهن «اور» که چند تن از دانشمندان آمریکا در آنجا بکاوش می‌پرداختند رفتیم و چیزهای بسیاری را که از زیر خاک درآورده بودند تماشا کردیم.

در بصره بار دیگر خان‌بهادر را دیده و به او بدرود گفته از آنجا به محمره و از محمره به ناصری بازگشتیم. پس از بیست روز گردش و تماشا روز آدینه بیست‌ویکم فروردین به ناصری رسیدیم.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ کسروی بی‌آنکه به پایه‌ی «آشناییش» با دانشهای نوین و از جمله ریاضیات اشاره‌ای کند از کوشش خود برای یادگیری آنها در این کتاب می‌نویسد. او چون به هر دو هیئت بطلمیوسی و نوین و همچنین گاهشماری نیز پرداخته ، بیگمان ریاضیات را تا پایه‌ی والایی یاد گرفته بوده. بدست آوردن بلندی این مناره نمونه‌ایست از اندازه‌ی ریاضیات که می‌دانسته.
✴️ مشروطه یا دمکراسی؟؟!
(تکه‌ی هجدهم)

🔶 معنی مشروطه چیست؟..
(تکه‌ی یک از دو)

اگر آدمیان همچون شیران و پلنگان ، در جنگل و كوهستان ، جدا از هم زیستندی بحكومت یا فرمانروایی نیاز نیفتادی. زیرا نیاز بفرمانروایی در نتیجه‌ی باهم بودن و باهم زیستن خاندانها پدید آمده.

چون هزار خاندانی در یكجا گرد می‌آیند و یك آبادی پدید می‌آورند ، از همینجا یك رشته كارهایی پیدا می‌شود.

زیرا این خاندانها با یكدیگر نزاعها خواهند داشت و یك كسی و یك دادگاهی میخواهد كه درمیان ایشان داوری كند ، برخی دزدان و راهزنانی پیدا خواهند شد و پاسبانی میخواهد كه مواظب ایمنی باشد ، همچشمی و دشمنی با آبادیهای همسایه خواهند داشت و سپاهی میخواهد كه از هجوم آنان جلو گیرد ، بیماری به خاندانها رو خواهد آورد و پزشكانی میخواهد كه با آنها بنبرد كوشد ... این كارها و مانند اینها كه در نتیجه‌ی باهم زیستن پدید می‌آید و ما آنها را در این گفتار «كارهای توده‌ای» خواهیم نامید ، یك دسته‌ای یا گروهی را میخواهد كه آنها را بعهده گیرند و مجری گردانند. این دسته یا این گروه همانند كه ما «حكومت» یا «فرمانروایی» یا «سررشته‌داری» مینامیم.

چنانكه میدانیم در زمانهای باستان ، این فرمانروایی صورت خودكامگی یا «استبداد» میداشته. باین معنی كه یك كسی چیره میگردیده و مردم را زیردست می‌ساخته و بدلخواه آنان را راه میبرده.

چیزی كه هست این فرمانروایانِ خودكامه گاهی ستمگر بودند و بمردم ستم و آزار دریغ نمیگفتند و گاهی دادگر بودند و با زیردستان با مهربانی و دادگری رفتار میكردند ، بلكه برخی از آنان همچون «نادرشاه» آسایش بخود حرام ساخته شب و روز در راه كشور و مردم میكوشیدند.

هرچه هست مردم در آن فرمانروایی زیردست بوده از خود اختیاری نداشتند. از آنسوی در برابر كشور هم دارای وظیفه‌ای نبودند و مسئولیتی متوجه آنان نمی‌شد. پادشاه ستمگر و چه دادگر ، مردم تنها می‌بایست مالیات پردازند ، و فرمان برند ، و به ستمها تاب آورند ، و بسربازی روند ، و همیشه دعاگو باشند ، و هیچگاه گفتگو از كشور و كارهای آن نكنند (صلاح مملكت خویش خسروان دانند). میبایست سرهاشان پایین انداخته بكسب و كار خود پردازند و جز در اندیشه‌ی زندگانی خود نباشند.

این بود شكل فرمانروایی كه تا قرنهای بسیار متمادی در جهان رواج داشت. ولی كم‌كم خردمندانی پیدا شدند و باین گونه فرمانروایی و این گونه زندگانی ایراد گرفته گفتند : این بزندگانی «بردگان» شبیه‌تر است تا بزندگانی یك مردم آزاد.

اینان در معنی حكومت دقیق گردیده و آن را بحقیقت خود رسانیده گفتند : «حكومت یا سررشته‌داری ازآنِ خود مردم است و هم باید خودشان اداره كنند. زیرا آن كارهایی كه پادشاه یا حكومت میكند در واقع كارهای خود این توده است. چیزی که هست چون خودشان نمی‌توانند همگی به آن کارها برخیزند اینست باید کسانی را از میان خود برگزینند و سر رشته‌ی کارها را بدست آنان سپارند ، و
🔸خودشان نظارت بآنها کرده همیشه دربند پیشرفت کارها باشند».

این سخنان راست است و سراپا با مصالح توده‌ها سازگار است. اینبود در جهان رو به پیشرفت گزاشت. همین سخنان كوچك آتشها در كشورها برافروخت و پادشاهان خودكامه‌ی بسیار بزرگ را از میان برداشت ، شارل دهم‌ها [1] و لویی شانزدهم‌ها و محمدعلی میرزاها و سلطان عبدالحمیدها زبون آنها گردیدند.

🔸پیشرفت این سخنان در جهان بهترین نمونه‌ای از نیروی حقیقت است. بهترین دلیل است كه نیرو در جهان تنها توپ و تفنگ و تانك و بمب و خمپاره نیست. یك نیروی دیگری بالاتر از آنها هست ، و آن نیروی راستیهاست.

🔸چیزی كه هست این سخنان ، چنانكه از یكسو بسود مردم است از سوی دیگر یك بارِ سنگینی بدوش آنان میگزارد.

[1] : شارل دهم شاه فرانسه که پس از ناپلئون و لویی هجدهم در 1824 م. به شاهی رسید ولی شش سال پس از آن با شورش مردم (بنام «شورش ژوئیه») ناچار به انگلستان گریخت. در چاپ شارل «دوم» آمده که لغزش است. ـ و
سلطان عبدالحمید دوم پادشاه عثمانی
نگاره‌ای از شورش بزرگ فرانسه ـ
جدا کردن سر یکی از محکومان با گیوتین.
محمدعلی میرزا
✴️ مشروطه یا دمکراسی؟؟!
(تکه‌ی نوزدهم)

🔶 معنی مشروطه چیست؟..
(تکه‌ی دو از دو)

این سخن كه «فرمانروایی یا سررشته‌داری ازآنِ خود توده است» دو معنی دارد : یكی آنكه نباید یك پادشاهی با زور رشته‌ی كارها را بدست گیرد و بدلخواه پیش برد. دیگری اینكه خود مردم باید رشته‌ی كارها را بدست گیرند و مردانه كشور را راه برند ،
🔸باید هر یكی خود را وظیفه‌دار و پاسخده[=مسئول] آبادی و استقلال آن كشور شناسند ، هر كسی بنوبت خود كوششهایی كنند. همین است معنی سررشته‌داری توده.

اساساً معنی آزادی همینست. در زمانهای پیش كه برده میخریدند و در خاندانها نگه میداشتند یك جدایی میان او با آزاد این بود كه برده دارای اختیاری نبود و از آنسو در زندگانی نیز وظیفه‌ای (جز فرمانبرداری بآقا) نداشت. ولی آزاد چنانكه خود اختیاری داشت وظیفه‌ای نیز بگردن او بود. میبایست بكوشد و اسباب زندگانی خود و خاندانش را فراهم گرداند.

🔸آزادی لذت دارد و مایه‌ی سرفرازیست ، لیكن با رنج و كوشش توأم میباشد.

یك توده‌ای چون شورش كرده و مشروطه طلبیده در واقع آزادی خواسته و بآن پادشاه یا دربار چنین گفته :
«ما میخواهیم از این پس سررشته‌ی كارها را خودمان در دست داریم. میخواهیم خودمان كشور را راه بریم». با این عنوان بوده كه با خودكامگی جنگیده و آن را از میان برداشته.

این معنی درست مشروطه است. كنون بسیاری از مردم این را نمی‌دانند. كردان و لران كوه‌نشین و روستاییان دژآگاه [1] كه كمترین دانش را در این باره ندارند و بكشور و توده دارای هیچ علاقه نیستند بمانند ، بسیاری از مردم شهری را میگویم ، كه از معنی مشروطه و این گونه زندگی آگاه نیستند و تاكنون كسی نبوده بآنان آگاهی دهد و بفهماند ، و همچنین

🔸بسیاری از درس‌خواندگان را میگویم ، كه یك چیزهایی را از مشروطه شنیده و فراگرفته‌اند و كمتر یكیشان فهمیده‌اند.

ما در گفتار دیروز دانستن را معنی كرده گفتیم كه شنیدن جز از دانستن است.

از این گذشته امروز درمیان توده عقیده‌های گوناگون بسیاری رواج دارد كه همگی مخالف با معنی مشروطه میباشد و اینست دسته‌های انبوهی آشكاره دشمنی میكنند و زمختی مینمایند. دسته‌های انبوهی در این كشور زندگی میكنند ولی همیشه بدخواه آن میباشند.

اینست میگویم : نخست باید معنی درست مشروطه را درمیان توده رواج داد و همه‌ی مردم را چه مرد و چه زن ، و چه باسواد و چه بیسواد ، و چه روستایی و چه شهری ، از آن آگاه گردانید. دوم

🔸باید با عقیده‌های متضاد نبرد كرد و آنها را از دلها بیرون ساخت تا بدینسان هر كسی علاقه‌مند باین معنی گردد.

ما در شماره‌های آینده از نیكی مشروطه و از مزایای آن سخن خواهیم راند.
(پرچم روزانه شماره‌ی 7 دوشنبه 13 بهمن ماه 1320)

[1] : دُژ پیشوندی است که معنی «بدی توأم با درشتی» میدهد. دُژآگاه : آنکه آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ نادیده و درشت باشد.
پیكره‌ی شادروان ثقة‌الاسلام و دیگران
بالای دار از راست بچپ : 1) قدیر 2) ضیاء‌العلماء 3) دایی او 4) صادق‌الملك 5) ثقة‌الاسلام 6) آقا محمد ابراهیم 7) حسن 8) شیخ‌سلیم.
شادروان شیخ سلیم
(آنکه درمیانه نشسته با دستار سفید شیخ سلیم است)

این نیکمرد یکی از پیشنمازان تبریز شمرده می‌شد و چون در سال 1324 در تهران دو سید و دیگران با دولت خودکامه‌ی قاجاری نبرد می‌کردند در تبریز نیز دسته‌هایی در نهان با همان مقصود می‌کوشیدند. از جمله چند تن از ملایان انجمنی داشتند که یکی از آنان همین شیخ سلیم بود.

سپس چون در تبریز بجنبش برخاستند چند تنی پیشگام گردیدند که یکی این بود و از اینرو درمیان مردم شناخته گردید و جایگاهی پیدا کرد و در سالهای یکم و دوم مشروطه یکی از پیشروان و سررشته‌داران تبریز شمرده می‌شد. برای نمایندگی دارالشورا برگزیده شده بود و نپذیرفت و در تبریز ماند و کوششهای خود را دنبال کرد. در سالهای دیرتر نیز درمیان آزادیخواهان جایگاهی داشت.

در نتیجه‌ی آن شناختگی و این جایگاه در سال 1330 که روسیان چیره گردیدند یکی از کسانی که دستگیر کردند او و دیگری برادرش آقا کریم بود که روز عاشورا با ثقة‌الاسلام و دیگران بپای دار آوردند. شادروان شیخ سلیم دوم کسی بود که بالای دار رفت. آقا کریم را پس از دار کشیدن همه‌ی هشت تن از پای دار آزاد ساختند.
🔸 یک دسته از پیشگامان آزادیخواهی

این پیکره در سال 1325 [ق] در تبریز برداشته شده و شادروان علی‌مسیو را با یکدسته از پیشگامان آزادیخواهی نشان می‌دهد. آنکه در جلو درمیانه ایستاده علی‌مسیو است. در دست راست او ضرغام قره‌داغی است که سپس از سردستگان دشمنان مشروطه گردید و دانسته نیست آن زمان در تبریز چه می‌کرده. در دست چپ علی‌مسیو پسر او حسن است که در سال 1330 [ق] روز عاشورا با برادر کوچکترش قدیر بالای دار رفت. پس ازو آقاکریم اسکندانیست که از پیشروان مجاهدان شمرده می‌شد. پس از آن آقامیرقاسم است که دو سال پیش مرده. از پشت سریان هم بیشترشان سپس کسان بنامی گردیدند.

پرچم روزانه ش 93 : سه‌شنبه 22 اردی‌بهشت 1321
بدار آویختگان (از راست) : آقا میرزا علی ، حاج صمد ، حاجی‌خان ، مشهدی شکور
🔶 زبان ایرانی - کافنامه : 282
🔸 بخش دوم : معنیهای پسوند

معنی چهارم ـ مانندگی : (تکه‌ی دو از سه)

کف نیز حال ساق دارد که شاید عربی باشد ولی «کفه» شکل فارسی است و مقصود از آن کفه‌ی ترازوست که بکف دست مانندگی دارد.

دمبه یا دنبه دم گوسفند است که آن را دم ندانسته «ماننده‌ی دم» دانسته‌اند.

دمبک آن چیزیست که میزنند و چون آن را بشکل دم می‌ساخته‌اند که بتوانند زیر بغل بگیرند از اینجا باین نام خوانده شده. (1)

در اینجا باید نکته‌ای را بازنمود و آن اینکه در بسیاری از این کلمه‌ها در یک جا کاف را نگاه داشته در یک جا «هاء» بجای آن می‌آورند. از جمله در این کلمه‌ی دمبک که دمبه نیز آورده می‌شود. همچنیی در چشمه و چشمک ، زرده و زردک ، سرخه و سرخک ، دسته و دستک و مانند اینها. این کار را برای جدا کردن دو معنی از یکدیگر کرده‌اند. بدینسان که پسوند که بآخر این کلمه‌ها آمده معنیهای گونه‌گونه پیدا شده و برای تفاوت درمیان آن معنیها در یک جا خود کاف را گرفته و در جای دیگری جانشین آن را گرفته‌اند. همین حال را دارد کلمه‌ی کمانه و کمانچه و مانند این کار فراوانست.

پستانک بچند معنی می‌آید که در همه‌ی آنها مانندگی مقصود است.

تا اینجا همگی کلمه‌ها از اندامهای آدمی بود که بدستیاری پسوند بمعنی دیگر بکار میرفت.

روده برخلاف آن کلمه‌هاست که پس از پیوستن پسوند نام اندام آدمی شده. روده را در درازی [و] پیچ و خم به رود تشبیه کرده و با این نام خوانده‌اند.

برگه بمعنی ورق است که ماننده‌ی برگ درخت میباشد. برگه بمعنی نمونه نیز از این باب است. زیرا چون می‌خواستند نمونه‌ای از یک چیز نشان بدهند اندکی از آن باندازه‌ی برگ بریده نشان میدادند.

آسمانه سقف را میگویند که آسمان مانند است.

عقربک ابزار ساعت است که همچون عقرب راه میرود.

میخک را میدانیم که بمیخ می‌ماند.

پشمک آن شیرینی است که پشم را می‌ماند. در عربستان آن را شعرالبنات نامیده‌اند ولی از جهت رنگ نام بیجاییست. (2)

در عروسک شاید کسانی کاف را بمعنی کوچکی بگیرند ولی درست نیست. زیرا چه‌بسا عروسک که باندازه‌ی عروس درست شود. و آنگاه عروسک از جنس عروس نمیباشد.

پولک همین حال را دارد و مقصود از آن چیزهای پول مانندیست که زنان بآرایش بکار برند. (3)

جولاهک عنکبوت را گویند که همچون جولاه می‌بافد.

پره هر چیز پر مانند را گویند.

چنگک قلاب است که بچنگ می‌ماند.

چنگه بیشتر در جانوران و مرغان بکار میرود و مقصود تشبیه بچنگ آدمی است.

مخملک نام دردیست مخمل‌وار.

لاله را ماننده لال دانسته‌اند و لال آنست که بعربی «لعل» گردانیده شده.

کمره جایی از کوه را گویند که به کمر مانندگی داشته باشد. در جای دیگری نیز بکار میرود.

شاخه بی‌نیاز از گزارش است و به هر چیزی که از دیگری جدا میگردد میتوان گفت.

پابرگی :
1ـ گرچه این مانندگی چندان دور نیست ولی می‌توان گفت نام این ابزار از صدایی که از آن برمیخیزد (دمب دمب) درست شده که در معنی هشتم آمده است و مانند تفک ، فشک ، سوتک ، سرسرک ، توتک میباشد. (یادداشتهای آقای یحیای ذکاء)
2ـ نویسنده در کتاب «زندگانی من» ، ص 229 باین موضوع اشاره کرده می‌نویسد : «آن بهتر بودی اگر شعرالعجایز خواندندی». ـ ف
3ـ در آذربایجان فلسهای روی پوست ماهی را نیز از نظر مانندگی بپول ، پولک (پیلک) می‌نامند و خود کلمه‌ی فلس نیز در عربی که نام پول است همین حال را دارد. (یحیای ذکاء)
در خراسان و یزد هم بفلسهای ماهی پولک میگویند. (گردآورنده)
🔶 15ـ پاکخویی تکه‌ی 20 از 21
🔸 (گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

در این باره در تاریخ داستانهای پرارجی هست و چون ما همیشه از تاریخ گواهیها می‌آوریم ، در اینجا نیز آن شیوه را دنبال می‌کنیم. چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم یکی از زمانهایی که خرد پیش رفت میانه‌ی یونانیان ، در زمان هخامنشیان بود و اینست می‌توان از کارهای آنان بگواهی یاد کرد.

در آن زمان میانه‌ی یونانیان مردانی بنام شدند که در تاریخ نیز شناخته می‌باشند. از جمله دو تن از ایشان که یکی ثمیستوکلیس (1) و دیگری آریستیدیس (2) نام داشت در بسیار جا باهم یاد کرده می‌شوند. زیرا گذشته از آنکه باهم در یک زمان می‌زیستند در کارها نیز چه‌بسا همدست بودند. در جنگهایی که میانه‌ی [یونانیان و] ایرانیان برخاست و در تاریخ باستان از بزرگترین پیشامدها بشمار است این دو تن در بیشتر آنها پا درمیان داشتند و کارها بنام ایشان یاد کرده می‌شد.

ثمیستوکلیس آن کسی است که فیروزی جنگ سالامین (3) بنام او پایان یافت. آریستیدیس نیز در جنگ پلاتای (4) با فیروزی سرفراز گردید.

این دو تن با همه‌ی نزدیکی و همدستی باهم از رهگذر پابندی براستی و نیکوکاری جدایی از هم داشتند. زیرا ثمیستوکلیس برآن بود که در راه پیشرفت از دروغ و نیرنگ و بیدادگری پرهیز نباید کرد و رفتار خودش از این راه بودی. ولی آریستیدیس از دروغ و ناراستی سخت پرهیز کردی و هرگز گرد بیدادگری نگردیدی.

در آنزمان یونانیان گذشته از جنگی که با ایران داشتند یک کشاکش و دشمنی سختی نیز میانه‌ی آتن و اسپارت همیشه در کار بودی. در آن هنگام این دو شهر ناگزیر شده دست یکی کردند ولی در نهان کینه در دل می‌پروردند. پس از جنگ سالامین چون کشتیهای یونانیان همگی به بندر آتن بازگشت ، ثمیستوکلیس چنین می‌خواست که آتنیان را برانگیزد ناگهان آتش بکشتیهای اسپارت زنند و بدینسان اسپارتیان را از نیروی دریایی بی‌بهره سازند. آریستیدیس بآن خرسندی نداد.

دیگر مردان یونان همه از دسته‌ی ثمیستوکلیس بودند و نیرنگ و نادرستی را روا می‌شمردند و چنین عنوان می‌نمودند که این بیراهی را تنها در کار توده روا می‌شمارند. لیکن این بهانه‌ای بیش نبود. نیرنگ و نادرستی یک توده با یک توده ، با نیرنگ و نادرستی یک مرد با یک مرد چه جدایی دارد؟! راستی اینست که با همه‌ی پیشرفت خرد میانه‌ی یونانیان اینان فریب سودی که از دروغ و نادرستی در گام نخست پدید می‌آید خورده انجام آن را نمی‌توانستندی دریافت. ولی دیری نگذشت که نتیجه‌ی نادانیهای ایشان پدید آمد. در سایه‌ی رفتار اینان روزبروز دشمنی و همچشمی میانه‌ی آتن و اسپارت سختتر گردید. چندین بار آشتی کردند و پیمانها بستند. ولی در هر بار چون بنیاد کار بر نادرستی بود و هیچ یکی از دو سوی از درون دل پابندی بآن پیمانها نداشت ، اینست همینکه فرصت جست نیرنگی بکار برد و آن را یک سودی از بهر توده‌ی خود پنداشت. بدینسان کم‌کم پیمان نیز از ارج افتاد و کینه‌ها چندان سختی گرفت که جز با خونریزی چاره‌ی آن کرده نشود. اینست جنگ درمیان دو شهر درگرفت. همه‌ی یونان دو بخش شده بریختن خون یکدیگر برخاست. بیست‌وهفت سال همیشه جنگ و دشمنی در کار پیشرفت بود. صدها آبادی ویران گردید. هزاران جوانان کارآمدنی در خون غلتید. کشتیهایی که هر دو سوی داشتند همگی نابود شد. آن نیرومندی و شکوهی که یونان پس از جنگها با ایران پیدا کرده بود همگی از میان رفت. هر دو سوی از پا درآمده به ناتوانترین حال افتاد. در نتیجه‌ی اینها بود که فیلیپوس پدر اسکندر فرصت یافته آزادی یونان را از دستشان گرفت.

این بود زیان آن دروغگوییها و پیمان‌شکنیها و ناراستیها که مردان یونان بنام سود توده‌ی خود می‌کردند. دیگر چه گواهی روشنتر از این که نادرستی جز زیان نتیجه‌ی دیگری ندارد؟!..

سراسر تاریخ پر از این گونه داستانهاست. ما اگر از زمان بسیار دوری گواهی آوردیم از بهر اینست که نخواستیم از زمانهای نزدیک گفتگو نمایم. وآنگاه چنانکه گفتیم به یونانیان با دیده‌ی ارجمندی می‌نگریم. وگرنه سراسر تاریخ پر از پیکار و خونریزی ، و همگی میوه‌ی نادرستیها و بدخوییهاست وگرنه آدمی را چه نیازی بجنگ و خونریزی می‌باشد؟!.

پابرگیها (جز یک و دو) از ویراینده :
1ـ Themistocles
2ـ Aristides یا Aristeides
3ـ Salamis
4ـ Plataea
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 33ـ کشاکش که با افسران دوباره پیش آمد

پاسخی بتلگراف من از تهران نرسیده بود. از اینسو ماندن در ناصری دشوار می‌نمود. من که با بودن عدلیه و کارکنان آن ایمنی بجان خود نداشته بودم و اکنون در تنهایی چگونه توانستمی داشت. ناچار می‌بودم که به شوشتر رفته ولی بکارهای عدلیه نپردازم. با این آهنگ روانه شدیم.

در شوشتر کارکنان عدلیه شادی بسیار نمودند. ولی دانسته شد بدرفتاری افسران در اینجا کمتر از ناصری نیست. آنچه می‌توانند بمردم ستم می‌کنند و با عدلیه دشمنی سختی می‌نمایند. سلطان حبیب نامی که حکمران نظامی بود مردک ، خود محکمه برپا گردانیده و آگهی در شهر پراکنده بود که «امور حقوقی را اهالی با اسناد صحیح به اداره‌ی حکومتی رجوع کنند».

من چون می‌خواستم بکارهای اداره نپردازم پروا ننمودم. خانه‌ای گرفته بچیز نوشتن و کتاب خواندن پرداختم. در بصره روزنامه‌ی «الاوقات العراقیه» (یا «تیمز آف میزوپوتامیا») که بعربی و انگلیسی چاپ می‌شد ، برسیدن من ارج گزارده و ستایش نوشته و آنگاه مدیر بخش عربی بدیدنم آمده خواستار شده بود که آگاهیهایی درباره‌ی «اسپرانتو» به او دهم و من نوید داده بودم که خود گفتارهایی در آن زمینه نوشته بفرستم. این هنگام بنوشتن آنها پرداخته خود دفتری بنام «حقایق عن اسپرانتو» پدید آوردم. همچنان یادداشتهایی که درباره‌ی خوزستان در آن چندگاه پدید آورده بودم بدرست گردانیدن آنها پرداختم.

هوا گرم گردیده و ما در این خانه‌ی نو ، شوادنی نیک نداشته با دشواری می‌زیستیم. من پروا ننموده از کارها بازنمی‌ماندم. لیکن در آن میان دانسته شد افسران از بازگشت من به خوزستان بتلاش افتاده‌اند و کوششهایی در پس پرده می‌رود. روزی سلطان‌حبیب نامه‌ای فرستاد در این زمینه : «چون در اداره‌ی حکمرانی نشست برپا خواهد شد و همه‌ی سران اداره هستند شما نیز بیایید». من پروایی ننمودم و پاسخی ندادم. فردا نامه‌ای دیگر نوشت و پیاپی نظامیانی بدر خانه فرستاد و پاسخ خواست.

من برخاستم و بعدلیه رفته پاسخی به او فرستادم. در این زمینه : «چون تو بقانون احترام نگزارده‌ای ، من تو را حکمران قانونی نمی‌شناسم». و در پایان نوشتم : «چنانچه حکومت نظامی به این رفتار خشونت‌آمیز خود ادامه دهد ، در عدلیه را بسته و بیرق را پایین آورده با عموم کارکنان از اینجا رهسپار خواهم شد». و با زبان پیامهای سختتری برایش فرستادم.

این نامه که رفت پس از چندی دانسته شد آن را به ناصری فرستاده و راپورت داده که «رئیس عدلیه بقشون بی‌احترامی نموده و بیرق اداره را خوابانیده». از ناصری میرزااحمدخان عمارلو با افسری برای بازجویی آمده و بی‌آنکه مرا ببینند و سخنی پرسند راپورت درازی بدلخواه نوشته‌اند. سرتیپ فضل‌الله همان را دستاویز گرفته و به تهران تلگراف فرستاده که «رئیس عدلیه اهالی و عشایر را بر علیه قشون تحریک می‌کند».

در تهران سردارسپه بوزیر عدلیه دستور داده که مرا بازخوانند و در آن میان داستانی رخ داده که دولت را از سوی من هرچه بیمناکتر گردانیده. چگونگی این بود که وزارت عدلیه تلگرافی بتاریخ هفتم ثور (اردی‌بهشت) فرستاده بدینسان :

«آقای میرزاسیداحمد رئیس عدلیه ، وصول تلگراف بمرکز حرکت نموده و به امور مداخله نکنید».
این تلگراف به ناصری رسیده و چون من در آنجا نمی‌بودم بمن نرسانیده‌اند. وزارت عدلیه چنین پنداشته که من سرکشی کردم و نافرمانی نمودم ، و چون سردارسپه هر روز فشار می‌آورده بار دیگر در شانزدهم آن ماه تلگرافی با زبان نرمتر فرستاده‌اند بدینسان :

«آقای آقاسیداحمد رئیس عدلیه ، برای شما مأموریت دیگری در نظر گرفته شده بمرکز حرکت نمایید».

این تلگراف در هجدهم اردی‌بهشت بمن رسید و چون خود خواهان سفر می‌بودم ، بآمادگی پرداختم و روز بیست‌ودوم ، پس از بدرود گفتن بکارکنان عدلیه و بدوستان شوشتری سوار اتومبیل گردیده راه افتادیم.

شب را در ناصری میهمان آقای حاجی‌سیدمحمدحسین علوی بودیم و در آنجا از داستان گرفتاری شیخ خزعل آگاه گردیدیم. این مرد که پس از درآمدن سپاهیان بخوزستان آزاد می‌زیست و سرگذشت آینده‌ی خودش و فرزندانش دانسته نمی‌بود ، در همان روزها با دستور تهران دستگیرش گردانیده و بروی استری نشانده از راه لرستان روانه‌ی تهرانش ساخته بودند.

فردا از ناصری آهنگ محمره کرده ، با آنکه راه لرستان باز شده و دولت دستور داده بود که کسی جز از آن راه سفر نکند ، آقای کارگزار (حاجی‌میرزامهدیخان) مرا که با خانواده می‌بودم آزاد گزارده از دادن گذرنامه بازنایستاد.
🔶 سیزدهم مرداد 1323 : 7

این گفتار مایه‌ی خرسندی همگی گردید. بسیاری خواستار شدند که چاپ شود. آقای کسروی گفت : چون روزنامه نمی‌داریم دفتری بنام «سیزدهم مرداد» چاپ خواهیم کرد و گفتار آقای اسپهانی نیز در آن خواهد بود.

سپس گفتگو آغاز گردید. آقای شهیدی گفت : این بسیار راستست که این مردم معنی زندگانی را نمی‌دانند و بسیار گمراهند. ما همسایه‌ای می‌داریم روضه‌خوانست. در زمان رضاشاه پسر خود را به «صنعت» گزارده بود و خوب یاد می‌گرفت. ولی بتازگی می‌بینم بیرون آورده و عمامه بسرش گزارده و رخت دراز پوشانیده با یاد دادن چند شعر و چند افسانه بروضه‌خوانی می‌فرستد. من ایراد گرفتم چنین پاسخ داد : «بایستی چند سال دیگر به صنعت برود تا استاد بشود و تازه آن وقت روزی پنجاه و شصت ریال بدستش بیاید. در حالی که از روضه‌خوانی همان پنجاه و شصت ریال بدستش می‌آید و خودش هم جانشین منست.» این پاسخی بود که بمن داد. پیداست که این مرد از معنی زندگانی ناآگاهست و چنین می‌داند که افزارسازی یا صنعت تنها برای پول درآوردنست که اگر از جای دیگری درآمد دیگر به صنعت نیازی نیست و باید آن را رها کرد و نمی‌داند که افزارسازی یا صنعت برای راه افتادن چرخ زندگانیست و ما بآن نیازمندیم. نمی‌داند که افزارسازی پیشه‌ی حلال بلکه کار نیکست. ولی روضه‌خوانی کار بیهوده و خود مفتخواریست. پولی که از آن بدست آید حلال نتوان شمرد. مردی با این نادانی و گمراهی از سرجانبانان این توده است.

آقای کسروی گفت : استاد غلامحسینی هست که ماشین‌ساز است و در کار خود دانا می‌باشد. در چاپخانه‌ها و کارخانه‌ها هر ماشینی که از کار ماند او را آورند که براه اندازد و اگر افزاری از ماشین بشکند او می‌سازد. پیداست که این کار او ارجمند است که اگر با دلسوزی و راستی بآن ‌پردازد نیکوکار است و خدا ازو خشنود خواهد بود. ولی شما ببینید که نه خود او از ارجمندی کارش آگاهست و نه مردم چنین ارجی بآن کار می‌گزارند. خود او اگر ارج کارش را دانستی بایستی شاگردانی زیردست گیرد و هنر خود را بآنان بیاموزد و بجای دکان ، کارخانه راه اندازد و هرچه توانست به هنر و دانش بیفزاید و هرچه توانست نیکی به توده بیشتر کند. ولی چون نمی‌داند در همان دکان کوچک بسر می‌برد و درویشانه روز می‌گزارد.

اما مردم ، روزی یکی از آنان با من چنین می‌گفت : «این استاد غلامحسین مرد بسیار نیکست. عقیده‌ی پاکی دارد. ماشین چاپخانه‌ی تمدن شکسته بود و هیچکس نتوانست بسازد. این استاد غلامحسین گفت : من می‌سازم و دوهزار تومان می‌گیرم. سه چهار روزه ماشین را ساخت و دوهزار تومان را گرفت و زن و بچه‌اش هم برداشت و یکسره رفت به مشهد و یک دو ماه آنجا را زیارت کرد و تمام پول را در آن راه خرج کرد و برگشت».

اینها همه نتیجه‌ی گمراهیست. این مردم راه زندگانی را نمی‌شناسند. راه نیکوکاری را گم کرده‌اند. اینست دوباره می‌گویم : امروز کوشش در راه خدا همینست که ما پیش گرفته‌ایم و با این نادانیها نبرد می‌کنیم. بهترین نیایش همان کوششهاست. ما هرچه رنج می‌بریم و گزند می‌بینیم در راه خداست.

شما نیک می‌دانید که کشاورزان ایران چه حال بدی می‌دارند و با چه سختیها زندگی می‌کنند. از آنسوی با چشم خود دیدید که در این چند سال در نتیجه‌ی جنگ و گرفتاری ، غله و میوه و خواربار بهایی پیدا کرد و پولهای خوبی بدست کشاورزان آمد ، و آنان بجای اینکه از فرصت سود جسته بکشتزارهای خود بیفزایند یا چند تن دست بهم داده چشمه‌ای بیرون آورند و یا برای زنان و فرزندان خود رخت بخرند و یا بچشمهای تراخمی بچگان خود در اندیشه‌ی درمان باشند ، تنها چیزی که بیادشان افتاد رفتن بکربلا بود که با آن رختهای چرک‌آلود و فرسوده و با آن کفشهای پاره زنان و بچگان خود را برداشته ملای دیه را نیز همراه گردانیده رو به تهران آوردند که گذرنامه بگیرند و ارز بخرند و راه عراق را پیش گیرند. شما می‌دانید که در این چند سال چه رسواییها از همین داستان در عراق پدید آمده.

اینها همه گمراهیست. اینها در بدی و زیانمندی کمتر از پرستش لات و هُبَل نیست. این آلودگیها از توده با حزبسازی پاک نشود ، با دبستانها و دبیرستانها از میان نرود. اینها چاره‌اش همین کوششهاست که ما پیش گرفته‌ایم.