🔶 زبان ایرانی : 300
🔸 شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب (تکهی 1)
در فارسی کنونی چهار سمت جهان را شمال و جنوب و مشرق و مغرب میخوانیم. ولی این کلمهها هر چهار آن عربی است و بیشک در فارسی نامهای دیگری بجای اینها بوده. آیا چه بوده آن نامها؟
اگر از فرهنگها و گفتههای شعرای فارسی در این باره بجستجو پردازیم بیک رشته شگفتیها برخورده دچار حیرت خواهیم گشت.
اینک نتیجهای که از آن جستجو بدست خواهد آمد :
1ـ شمال نام پارسی ندارد!
2ـ جنوب نام پارسی ندارد!
3ـ شرق را خاور یا خاوران خوانده گاهی نیز باختر نامیدهاند.
4ـ غرب را باختر نامیدهاند. گاهی هم خاور خواندهاند.
فردوسی که در شناختن زبان پارسی بر دیگران پیشواست در یک جا میگوید :
بخفت و چو خورشید از خاوران برآمد بسان رخ دلبران1
باز گوید : چو فردا برآید خور از خاوران برانیم یکسر بمازندران2
باز گوید : ز خاور چو خورشید بنمود تاج گل زرد شد بر زمین رنگ ساج3
باز گوید : چو خورشید در باختر گشت زرد شب تیره گفتش که از راه کرد4
خاقانی گوید : ماه چون در جیب مغرب برد سر آفتاب از جانب خاور رسید5
اسعد گرکانی گوید : چو خورشید جهان در باختر شد چو روی عاشقان هم رنگ زر شد
چنانکه میبینیم در این شعرها خاور یا خاوران بجای شرق و باختر بجای غرب بکار رفته است. ولی فردوسی در جای دیگر میگوید :
چو مهر آورد سوی خاور کریغ هم از باختر برزند باز تیغ6
باز گوید : چو خورشید برزد سر از باختر برآورد رخشندهی زرینکمر7
لامعی گوید :
خورشید را چون پست شد در جانب خاور علم پیدا شد اندر باختر بر آستین شب علم8
در این شعرها نیز باختر بجای شرق و خاور بجای غرب آمده.
در اینجا دو چیز شگفت هست. یکی آنکه زبان کهن پارسی که از هزاران سال زبان یکی از بزرگترین کشورها بوده چگونه برای شمال و جنوب کلمه نداشته؟ آیا میتوان باور کرد که ایرانیان پیش از زمان اسلام نام این دو سمت جهان را بر زبان نمیآوردهاند؟! دیگری آنکه چگونه شرق و غرب که دو سمت ضد همدیگر است نامهای آنها با یکدیگر عوض میشود؟ اگر در جملهای قرینه در کار نباشد آیا از کجا دانسته خواهد شد که مقصود چیست؟ مثلاً در این جمله «از سوی باختر ستاره پدید میآید» چگونه میتوان دانست که مقصود شرق یا غرب است؟
این خود شگفت است که مردی همچون فردوسی که در زبان پارسی استاد بوده نتوانسته نام درست شرق و غرب را پیدا بکند و بدانسان که دیدیم تناقضگوییها کرده. و این شگفتی بیشتر میگردد هنگامی که بدانیم که کلمهی باختر که این شاعر استاد بجای غرب یا شرق بکار برده بمعنی هیچیک از شرق و غرب نیست بلکه نام پارسی شمال است.
شگفتتر از همهی اینها آنکه موضوع شمال و جنوب و شرق و غرب در زمان ساسانیان اهمیت دیگری داشته که بایستی هرگز نامهای آنها فراموش نشود. قضا را همان اهمیت باعث از میان رفتن آن نامها شده و این نتیجهی امروزی را داده است. پس باید نخست داستان آن نامها را در زمان ساسانیان بازگوییم تا موضوع چندانکه میباید روشن گردد و این اشتباه بزرگ از زبان پارسی برداشته شود.
1ـ شاهنامهی خاور ، ج1 ، ص 184.
2ـ شاهنامهی خاور ، ج1 ، ص 261.
3ـ شاهنامهی خاور ، ج4 ، ص 165 و 166.
4ـ همان.
5ـ فرهنگ سروری کلمهی خاور.
6ـ ویس و رامین ، چاپ هند ، ص 41.
7ـ شاهنامهی خاور ، ج4 ، ص 383.
8ـ فرهنگ سروری کلمهی باختر.
🔸 شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب (تکهی 1)
در فارسی کنونی چهار سمت جهان را شمال و جنوب و مشرق و مغرب میخوانیم. ولی این کلمهها هر چهار آن عربی است و بیشک در فارسی نامهای دیگری بجای اینها بوده. آیا چه بوده آن نامها؟
اگر از فرهنگها و گفتههای شعرای فارسی در این باره بجستجو پردازیم بیک رشته شگفتیها برخورده دچار حیرت خواهیم گشت.
اینک نتیجهای که از آن جستجو بدست خواهد آمد :
1ـ شمال نام پارسی ندارد!
2ـ جنوب نام پارسی ندارد!
3ـ شرق را خاور یا خاوران خوانده گاهی نیز باختر نامیدهاند.
4ـ غرب را باختر نامیدهاند. گاهی هم خاور خواندهاند.
فردوسی که در شناختن زبان پارسی بر دیگران پیشواست در یک جا میگوید :
بخفت و چو خورشید از خاوران برآمد بسان رخ دلبران1
باز گوید : چو فردا برآید خور از خاوران برانیم یکسر بمازندران2
باز گوید : ز خاور چو خورشید بنمود تاج گل زرد شد بر زمین رنگ ساج3
باز گوید : چو خورشید در باختر گشت زرد شب تیره گفتش که از راه کرد4
خاقانی گوید : ماه چون در جیب مغرب برد سر آفتاب از جانب خاور رسید5
اسعد گرکانی گوید : چو خورشید جهان در باختر شد چو روی عاشقان هم رنگ زر شد
چنانکه میبینیم در این شعرها خاور یا خاوران بجای شرق و باختر بجای غرب بکار رفته است. ولی فردوسی در جای دیگر میگوید :
چو مهر آورد سوی خاور کریغ هم از باختر برزند باز تیغ6
باز گوید : چو خورشید برزد سر از باختر برآورد رخشندهی زرینکمر7
لامعی گوید :
خورشید را چون پست شد در جانب خاور علم پیدا شد اندر باختر بر آستین شب علم8
در این شعرها نیز باختر بجای شرق و خاور بجای غرب آمده.
در اینجا دو چیز شگفت هست. یکی آنکه زبان کهن پارسی که از هزاران سال زبان یکی از بزرگترین کشورها بوده چگونه برای شمال و جنوب کلمه نداشته؟ آیا میتوان باور کرد که ایرانیان پیش از زمان اسلام نام این دو سمت جهان را بر زبان نمیآوردهاند؟! دیگری آنکه چگونه شرق و غرب که دو سمت ضد همدیگر است نامهای آنها با یکدیگر عوض میشود؟ اگر در جملهای قرینه در کار نباشد آیا از کجا دانسته خواهد شد که مقصود چیست؟ مثلاً در این جمله «از سوی باختر ستاره پدید میآید» چگونه میتوان دانست که مقصود شرق یا غرب است؟
این خود شگفت است که مردی همچون فردوسی که در زبان پارسی استاد بوده نتوانسته نام درست شرق و غرب را پیدا بکند و بدانسان که دیدیم تناقضگوییها کرده. و این شگفتی بیشتر میگردد هنگامی که بدانیم که کلمهی باختر که این شاعر استاد بجای غرب یا شرق بکار برده بمعنی هیچیک از شرق و غرب نیست بلکه نام پارسی شمال است.
شگفتتر از همهی اینها آنکه موضوع شمال و جنوب و شرق و غرب در زمان ساسانیان اهمیت دیگری داشته که بایستی هرگز نامهای آنها فراموش نشود. قضا را همان اهمیت باعث از میان رفتن آن نامها شده و این نتیجهی امروزی را داده است. پس باید نخست داستان آن نامها را در زمان ساسانیان بازگوییم تا موضوع چندانکه میباید روشن گردد و این اشتباه بزرگ از زبان پارسی برداشته شود.
1ـ شاهنامهی خاور ، ج1 ، ص 184.
2ـ شاهنامهی خاور ، ج1 ، ص 261.
3ـ شاهنامهی خاور ، ج4 ، ص 165 و 166.
4ـ همان.
5ـ فرهنگ سروری کلمهی خاور.
6ـ ویس و رامین ، چاپ هند ، ص 41.
7ـ شاهنامهی خاور ، ج4 ، ص 383.
8ـ فرهنگ سروری کلمهی باختر.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 13
راست است که مردمان ساده نیازی بدانستن اینها ندارند و آنان با همهی بیدانشی از روی دریافتهای خدادادی این دانند که در جهان نیکیها و بدیها باهم توأم است و باید آدمی تا تواند از بدیها دوری گزیند و ما اگر از راهش درآییم بآسانی توانیم این مردمان ساده را به نیکیها رسانیم و از خویهای ناستوده رهاشان گردانیم. سختی اینجاست که دستههای انبوهی از سادگی بیرون آمده و آن دریافت خدادادی را از دست هِشتهاند و از اینسوی بدانشهایی نرسیدهاند ، و از بهر این کسان است که ما ناگزیریم در گفتگو از خویهای نیک و بد باین زمینه درآییم و روان و خرد را بآنان بشناسانیم. بسیاری از اینان چون گفتههای فیلسوفان مادّی را شنیدهاند خرد را باور نمیدارند ، جدایی میانهی آدمی و چهارپایان نمیگزارند ، و نیک را از بد بازنمیشناسند. بارها دیده میشود میگویند : «من چنین میدانم. شما آنچنان میدانید بدانید». یا میگویند : «هر کسی در اندیشهی خویش آزاد است من این کار را نیک میشناسم شما بد میشناسید بشناسید». یا میگویند : «آدمی هیچگاه نیک نشده و نخواهد شد». از اینگونه سخنان بیپایه و زیانآور همیشه بر سر زبانهاست. و چون نیک بسنجید همگی از روی گمراهی و سرگردانیست.
بسخن خود بازگردیم : نتیجهی این سخنها آنست که آدمی چون دارای دو سرشت جانی و روانی است از اینرو دارای دو رشته خویهای نیک و بد میباشد : خویهای نیک ازآنِ روان و خویهای بد ازآنِ تن و جان ، و این دو سرشت همیشه باهم در نبرد میباشند و نیکخویی آدمی بهنگامی است که سرشت روانیش نیرومند باشد.
ببینید : در شهری بینوایانی که هستند هر کسی دلش بآنان سوخته آرزو خواهد کرد دست ایشان را گیرد ، ولی از آنسوی خوی آز که در نهاد هر آدمی نهاده جلو را گرفته چنان خواهد خواست که هر کسی هرچه دارد از بهر خود نگه دارد. کنون اگر کسی را سرشت روانی چیرهتر و نیرومندتر است گوش بخواهش آز نداده دست بینوایان را خواهد گرفت و چهبسا کسانی خود را گرسنه گزارده هرچه میدارند بآنان خواهند داد. از آنسوی کسانی را سرشت جانی چیره درآمده از نیکوکاری به بینوایان بازخواهد داشت. همین حالست دربارهی همهی نیکیها و بدیها.
از اینجا روشن میگردد که نیکخویی با دانستن نیست. بسیاری میپندارند همینکه مردم خویهای نیک را شناختند نیکو خواهند گردید ، و اینست بجای هر کاری تنها بشمردن خویهای نیک و خویهای بد و نکوهش کردن از آنها و ستایش نمودن از اینها بسنده میکنند. ولی این یک کار بیهودهای بیش نیست. زیرا ما آشکار میبینیم که نتیجهای از آن پدیدار نیست. خود بدخویان خویهای نیک و بد را بر سر زبان میدارند و خود آنان بر دیگران پندآموزی مینمایند. از آنسوی چنانکه بازنمودیم دانستن را اثری درمیان نتواند بود. زیرا چنانکه گفتیم بدخوییها یا بدکرداریها نتیجهی سرشت جانی آدمی است و کسی که سرشت جانی او زورمند است خواه و ناخواه بآن بدیها خواهد برخاست و دانستن جلو آن را نتواند گرفت.
ببینید : دزدان نه اینست که زشتی کار خود را نمیدانند. دزدی نه چیزیست که کسی زشتی آن را نداند و از آن ننگش نیاید. با اینهمه چون پایش افتاد خواه و ناخواه خود را آلودهی آن میسازند. دروغ را کیست که بد نشمارد و ننکوهد؟!.. با اینهمه انبوه مردمان گرفتار آن میباشند. این است میگوییم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و این راه که بسیاری پیش گرفتهاند و همیشه با زبان ستایش و نکوهش از نیکخویی و بدخویی مینمایند یا کتاب مینویسند چندان سودی را دربر نمیدارد ، بلکه زیانهایی را با خود میدارد. یگانه راهِ نیکی خویها آنست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد.
خواهید پرسید : از چه راهست که سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد؟. ما پاسخ این پرسش را در گفتار دیگری خواهیم داد.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 13
راست است که مردمان ساده نیازی بدانستن اینها ندارند و آنان با همهی بیدانشی از روی دریافتهای خدادادی این دانند که در جهان نیکیها و بدیها باهم توأم است و باید آدمی تا تواند از بدیها دوری گزیند و ما اگر از راهش درآییم بآسانی توانیم این مردمان ساده را به نیکیها رسانیم و از خویهای ناستوده رهاشان گردانیم. سختی اینجاست که دستههای انبوهی از سادگی بیرون آمده و آن دریافت خدادادی را از دست هِشتهاند و از اینسوی بدانشهایی نرسیدهاند ، و از بهر این کسان است که ما ناگزیریم در گفتگو از خویهای نیک و بد باین زمینه درآییم و روان و خرد را بآنان بشناسانیم. بسیاری از اینان چون گفتههای فیلسوفان مادّی را شنیدهاند خرد را باور نمیدارند ، جدایی میانهی آدمی و چهارپایان نمیگزارند ، و نیک را از بد بازنمیشناسند. بارها دیده میشود میگویند : «من چنین میدانم. شما آنچنان میدانید بدانید». یا میگویند : «هر کسی در اندیشهی خویش آزاد است من این کار را نیک میشناسم شما بد میشناسید بشناسید». یا میگویند : «آدمی هیچگاه نیک نشده و نخواهد شد». از اینگونه سخنان بیپایه و زیانآور همیشه بر سر زبانهاست. و چون نیک بسنجید همگی از روی گمراهی و سرگردانیست.
بسخن خود بازگردیم : نتیجهی این سخنها آنست که آدمی چون دارای دو سرشت جانی و روانی است از اینرو دارای دو رشته خویهای نیک و بد میباشد : خویهای نیک ازآنِ روان و خویهای بد ازآنِ تن و جان ، و این دو سرشت همیشه باهم در نبرد میباشند و نیکخویی آدمی بهنگامی است که سرشت روانیش نیرومند باشد.
ببینید : در شهری بینوایانی که هستند هر کسی دلش بآنان سوخته آرزو خواهد کرد دست ایشان را گیرد ، ولی از آنسوی خوی آز که در نهاد هر آدمی نهاده جلو را گرفته چنان خواهد خواست که هر کسی هرچه دارد از بهر خود نگه دارد. کنون اگر کسی را سرشت روانی چیرهتر و نیرومندتر است گوش بخواهش آز نداده دست بینوایان را خواهد گرفت و چهبسا کسانی خود را گرسنه گزارده هرچه میدارند بآنان خواهند داد. از آنسوی کسانی را سرشت جانی چیره درآمده از نیکوکاری به بینوایان بازخواهد داشت. همین حالست دربارهی همهی نیکیها و بدیها.
از اینجا روشن میگردد که نیکخویی با دانستن نیست. بسیاری میپندارند همینکه مردم خویهای نیک را شناختند نیکو خواهند گردید ، و اینست بجای هر کاری تنها بشمردن خویهای نیک و خویهای بد و نکوهش کردن از آنها و ستایش نمودن از اینها بسنده میکنند. ولی این یک کار بیهودهای بیش نیست. زیرا ما آشکار میبینیم که نتیجهای از آن پدیدار نیست. خود بدخویان خویهای نیک و بد را بر سر زبان میدارند و خود آنان بر دیگران پندآموزی مینمایند. از آنسوی چنانکه بازنمودیم دانستن را اثری درمیان نتواند بود. زیرا چنانکه گفتیم بدخوییها یا بدکرداریها نتیجهی سرشت جانی آدمی است و کسی که سرشت جانی او زورمند است خواه و ناخواه بآن بدیها خواهد برخاست و دانستن جلو آن را نتواند گرفت.
ببینید : دزدان نه اینست که زشتی کار خود را نمیدانند. دزدی نه چیزیست که کسی زشتی آن را نداند و از آن ننگش نیاید. با اینهمه چون پایش افتاد خواه و ناخواه خود را آلودهی آن میسازند. دروغ را کیست که بد نشمارد و ننکوهد؟!.. با اینهمه انبوه مردمان گرفتار آن میباشند. این است میگوییم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و این راه که بسیاری پیش گرفتهاند و همیشه با زبان ستایش و نکوهش از نیکخویی و بدخویی مینمایند یا کتاب مینویسند چندان سودی را دربر نمیدارد ، بلکه زیانهایی را با خود میدارد. یگانه راهِ نیکی خویها آنست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد.
خواهید پرسید : از چه راهست که سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد؟. ما پاسخ این پرسش را در گفتار دیگری خواهیم داد.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 44ـ سفر قوچان
از تهران پاسخی بنوشتههای من نرسیده بود. دانسته شد وزارت عدلیه نمیخواهد من به تهران بازگردم. پسر صدرالاشراف نقشهی خود را پیش برده. دانسته شد بازپرسی که همراه من آمده بیش از همه برای جاسوسی بوده. برای آن بوده که اگر کارهای ناستودهای از من دید رنگ و رویی دهد و به وزارت عدلیه نویسد و کارهای ناستودهای که از من دیده آن بوده که بر سر خاک شهربانو رفتهام ، علیاکبر را خودم از زندان بیرون آوردهام. اینگونه چیزها را برنگهای دیگری به تهران نوشته. با مهربانیها که از من دیده شکایت کرده که به او سخت میگیرم.
من تلگرافی فرستادم که کارهای ما در خراسان پایان پذیرفت و اینک آمادهی بازگشتیم. فردایش پاسخ رسید که کارهای دیگری هست و بشما «ارجاع» خواهد شد. همان روز تلگراف دیگری رسید در این زمینه : «علمای قوچان در تلگرافخانه نشسته از حکمران آنجا شکایت میکنند. شما به قوچان رفته رسیدگی کنید».
این تلگراف نیک میرسانید که رفتار وزارت عدلیه چیست؟. من که مدعیالعموم تهران میبودم ببازرسی در قوچانم میفرستاد. جا میداشت که سختی نشان دهم و نپذیرم ولی خواستم نرمخویی نمایم. از آنسو قوچان را که شهر تازه و خوشهواییست دوست داشته بدم نمیآمد که یکی دو هفته در آنجا بمانم. نامهای بوزارت نوشته رنجش خود را از آن رفتار بازنمودم ، و در همان حال نایب علیاصغرخان را با پسرش همراه برداشته روانهی قوچان شدم. بازپرس را در مشهد گزاردم که راپورتهای بدخواهانهی خود را نویسد.
در قوچان میرزامحمودخان کسرایی (اکنون در تهران دستیار دادسراست) که مدیر دفتر عدلیهی پیش میبود ، چون آگاهی داده بودیم خانهای برای ما گسترده و میز و صندلی فراوان گزارده و آشپزخانه راه انداخته دستگاه باشکوهی درچیده بود. علما که شنیده بودند آمدند. دانسته شد عونالسلطنه حکمران قوچان بدرد صارمی گرفتار است. ماهانهای که از دولت میگیرد ده برابر آن دررفت زندگانی میدارد. بنام آنکه زنم شاهزاده است در جایی همچون قوچان دو یا سه کالسکه نگه میدارد. اندرونی و بیرونی باشکوهی درست گردانیده. نوکر و کلفت فراوان میدارد. اینبوده ناچار شده دست ستم باز کند و از مردم پولها گیرد.
خودش پیام داده بود در این زمینه : «من دلال بانک روس میبودم و درآمد بسیار میداشتم. بانک از میان رفت و من ناچار شدم که کارمند دولت باشم. ولی من آبرو میدارم ، زنم شاهزاده است. من که نمیتوانم با ماهی صد تومان و اندی زندگی کنم. بپاس آبروی خود پولهایی گرفتهام». گفتم : «این فلسفهی بسیاری از ایرانیانست. آبرو را رخت گرانبها و سفرهی رنگارنگ و خودنمایی بیمعنی میشناسند». شکایتها را شنیده و آنچه دانسته بودم نوشته به تهران فرستادم. یک روز هم عونالسلطنه بدیدن ما آمد و با پذیرایی و مهربانی بازگشت.
این کارها در سه روز پایان پذیرفت. ولی خواستیم در قوچان بمانیم. شهری تازهساخت و هوای خنک و سازگار و همراهان پاکدرون و مهربان مرا دلخوش میداشت. گذشته از نایب علیاصغرخان و آقای کسرایی ، شادروان عبداللهمیرزا شهردار قوچان که شاهزادهی نیکنهادی میبود بما پیوسته ، مهربانیهای او و شیرینزبانیهای دختر کوچکش فروغخانم خوشی دیگری برای من میبود. با آقای کسرایی شوخی کردم و گفتم : «اگر آشپزخانهی ما به این درازا و پهنا بماند ما نیز بدرد عونالسلطنه گرفتار خواهیم بود». چنان نهادیم که کمی از آن بکاهند. بدینسان پانزده روز در قوچان ماندیم که از خوشترین روزهای زندگانی من بوده.
من فرصت یافته دربارهی زمینلرزهی بسیار سخت که قوچان کهنه را زیر و رو گردانیده و من در بچگی داستان آن را در تبریز شنیده بودم جستجوها کردم. چه دربارهی آن قوچان و چه دربارهی این قوچان (که پس از آن زمینلرزه بنیاد نهاده شده) آگاهیهایی بدست آوردم و یادداشتهای بسیار کردم.
پس از پانزده روز که با خوشیها گذرانیده بودیم بشاهزاده عبداللهمیرزا و خانوادهاش و بآقای کسرایی بدرود گفته بمشهد بازگشتیم. در مشهد محرم رسیده (1) دُژخوییهای شیعیان چند برابر شده بود. همه چیز بکنار مانده. جز سخن از سینهزنان و زنجیرزنان ، و از روضهخوانیهای توانگران دیده نمیشد. ما را نیز میخواندند که برویم «مستفیض» شویم.
دربارهی بازگشت از وزارت عدلیه هنوز پاسخی نرسیده بود. این مرا سخت میآزرد. من که از شنیدن نام داور بدم آمدی ، اکنون چنین زورآزمایی و نیرنگبازی ازو میدیدم. ناچار شدم از در ایستادگی درآیم. چون رویهی تلگرافها را نگاه نداشتهام از یکایک آنها سخن نمیرانم. چهار تلگراف پی هم فرستادم. چون پاسخ تلگراف چهارم چنین میبود : «بیاجازه حرکت نکنید». من تلگراف پنجم را چنین نوشتم : «وزارت جلیلهی عدلیه ، بیاجازه حرکت کردم».
پابرگیها :
1ـ دهم تیرماه 1306 ـ و
🔸 44ـ سفر قوچان
از تهران پاسخی بنوشتههای من نرسیده بود. دانسته شد وزارت عدلیه نمیخواهد من به تهران بازگردم. پسر صدرالاشراف نقشهی خود را پیش برده. دانسته شد بازپرسی که همراه من آمده بیش از همه برای جاسوسی بوده. برای آن بوده که اگر کارهای ناستودهای از من دید رنگ و رویی دهد و به وزارت عدلیه نویسد و کارهای ناستودهای که از من دیده آن بوده که بر سر خاک شهربانو رفتهام ، علیاکبر را خودم از زندان بیرون آوردهام. اینگونه چیزها را برنگهای دیگری به تهران نوشته. با مهربانیها که از من دیده شکایت کرده که به او سخت میگیرم.
من تلگرافی فرستادم که کارهای ما در خراسان پایان پذیرفت و اینک آمادهی بازگشتیم. فردایش پاسخ رسید که کارهای دیگری هست و بشما «ارجاع» خواهد شد. همان روز تلگراف دیگری رسید در این زمینه : «علمای قوچان در تلگرافخانه نشسته از حکمران آنجا شکایت میکنند. شما به قوچان رفته رسیدگی کنید».
این تلگراف نیک میرسانید که رفتار وزارت عدلیه چیست؟. من که مدعیالعموم تهران میبودم ببازرسی در قوچانم میفرستاد. جا میداشت که سختی نشان دهم و نپذیرم ولی خواستم نرمخویی نمایم. از آنسو قوچان را که شهر تازه و خوشهواییست دوست داشته بدم نمیآمد که یکی دو هفته در آنجا بمانم. نامهای بوزارت نوشته رنجش خود را از آن رفتار بازنمودم ، و در همان حال نایب علیاصغرخان را با پسرش همراه برداشته روانهی قوچان شدم. بازپرس را در مشهد گزاردم که راپورتهای بدخواهانهی خود را نویسد.
در قوچان میرزامحمودخان کسرایی (اکنون در تهران دستیار دادسراست) که مدیر دفتر عدلیهی پیش میبود ، چون آگاهی داده بودیم خانهای برای ما گسترده و میز و صندلی فراوان گزارده و آشپزخانه راه انداخته دستگاه باشکوهی درچیده بود. علما که شنیده بودند آمدند. دانسته شد عونالسلطنه حکمران قوچان بدرد صارمی گرفتار است. ماهانهای که از دولت میگیرد ده برابر آن دررفت زندگانی میدارد. بنام آنکه زنم شاهزاده است در جایی همچون قوچان دو یا سه کالسکه نگه میدارد. اندرونی و بیرونی باشکوهی درست گردانیده. نوکر و کلفت فراوان میدارد. اینبوده ناچار شده دست ستم باز کند و از مردم پولها گیرد.
خودش پیام داده بود در این زمینه : «من دلال بانک روس میبودم و درآمد بسیار میداشتم. بانک از میان رفت و من ناچار شدم که کارمند دولت باشم. ولی من آبرو میدارم ، زنم شاهزاده است. من که نمیتوانم با ماهی صد تومان و اندی زندگی کنم. بپاس آبروی خود پولهایی گرفتهام». گفتم : «این فلسفهی بسیاری از ایرانیانست. آبرو را رخت گرانبها و سفرهی رنگارنگ و خودنمایی بیمعنی میشناسند». شکایتها را شنیده و آنچه دانسته بودم نوشته به تهران فرستادم. یک روز هم عونالسلطنه بدیدن ما آمد و با پذیرایی و مهربانی بازگشت.
این کارها در سه روز پایان پذیرفت. ولی خواستیم در قوچان بمانیم. شهری تازهساخت و هوای خنک و سازگار و همراهان پاکدرون و مهربان مرا دلخوش میداشت. گذشته از نایب علیاصغرخان و آقای کسرایی ، شادروان عبداللهمیرزا شهردار قوچان که شاهزادهی نیکنهادی میبود بما پیوسته ، مهربانیهای او و شیرینزبانیهای دختر کوچکش فروغخانم خوشی دیگری برای من میبود. با آقای کسرایی شوخی کردم و گفتم : «اگر آشپزخانهی ما به این درازا و پهنا بماند ما نیز بدرد عونالسلطنه گرفتار خواهیم بود». چنان نهادیم که کمی از آن بکاهند. بدینسان پانزده روز در قوچان ماندیم که از خوشترین روزهای زندگانی من بوده.
من فرصت یافته دربارهی زمینلرزهی بسیار سخت که قوچان کهنه را زیر و رو گردانیده و من در بچگی داستان آن را در تبریز شنیده بودم جستجوها کردم. چه دربارهی آن قوچان و چه دربارهی این قوچان (که پس از آن زمینلرزه بنیاد نهاده شده) آگاهیهایی بدست آوردم و یادداشتهای بسیار کردم.
پس از پانزده روز که با خوشیها گذرانیده بودیم بشاهزاده عبداللهمیرزا و خانوادهاش و بآقای کسرایی بدرود گفته بمشهد بازگشتیم. در مشهد محرم رسیده (1) دُژخوییهای شیعیان چند برابر شده بود. همه چیز بکنار مانده. جز سخن از سینهزنان و زنجیرزنان ، و از روضهخوانیهای توانگران دیده نمیشد. ما را نیز میخواندند که برویم «مستفیض» شویم.
دربارهی بازگشت از وزارت عدلیه هنوز پاسخی نرسیده بود. این مرا سخت میآزرد. من که از شنیدن نام داور بدم آمدی ، اکنون چنین زورآزمایی و نیرنگبازی ازو میدیدم. ناچار شدم از در ایستادگی درآیم. چون رویهی تلگرافها را نگاه نداشتهام از یکایک آنها سخن نمیرانم. چهار تلگراف پی هم فرستادم. چون پاسخ تلگراف چهارم چنین میبود : «بیاجازه حرکت نکنید». من تلگراف پنجم را چنین نوشتم : «وزارت جلیلهی عدلیه ، بیاجازه حرکت کردم».
پابرگیها :
1ـ دهم تیرماه 1306 ـ و
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی دوم)
این را در جاهای دیگری نیز نوشتهام : در سال ١٣٣۶[ق] (1) که جنگ جهانگیر درمیان میبود و گرانی نیز پیش آمد و میتوان گفت بیش از «سهیک» مردم را نابود گردانید ، در آن سال من در تبریز میبودم و آشکاره میدیدم که بیشتر توانگران دست بینوایان نمیگرفتند ، خویشان و همسایگانشان که از گرسنگی میمردند پروا نمیداشتند ، مردگان که از بیکفنی بروی زمین میماندند بروی خود نمیآوردند. بسیاری از آنان گندم یا خواروبار که میداشتند نهان کرده به بهای بسیار گرانی فروخته پول میاندوختند. در آن میان تنها کاری که رواج میداشت بزمهای روضهخوانی برپا کردن میبود. سپس نیز که بهار رسید و راه عراق که از سالها بسته میبود باز گردید آنان با یک شادمانی بتکان آمدند و بآهنگ زیارت به بسیج پرداختند و کاروانهای انبوه پدید آورده راه افتادند.
بدتر از آن ، دو سال پیش رخ داد. در سال١٣٢٠ (خورشیدی) که روس و انگلیس سپاه به ایران آوردند و رضاشاه برافتاده سختگیریهایی که او دربارهی رفتن به عراق میداشت از میان رفت ، شیعیان ایران همه چیز را فراموش کرده ، در چنان هنگامی که سپاه بیگانه بکشور آمده و سرزمین ایران بمیدان جنگ نزدیکتر شده (بلکه خود میدان جنگ گردیده) و بیمها درمیان میبود ، با صد خرسندی و شادمانی ، از هرسو رو به تهران آوردند و بیستویکهزار تن ، پاوندی ١۴٠ ریال ارز خریده روانهی کربلا و نجف شدند.
همین امسال آزمایش دیگری در کار است : سالها در ایران گندم و جو کمبها میبود و کشاورزان سختی میکشیدند و زیان میبردند. پارسال به شُوند [=سبب] جنگ و در سایهی کمی غلّه بهای آن بسیار بالا رفت و امسال با همهی فراوانی بالاست. اکنون کشاورزان که غلّه را به بیست برابر بهای سالهای پیش میفروشند ، بجای آنکه ارج این پیشامد را بدانند و از پولهایی که بدست آوردهاند کشتزارهای خود را بیشتر و بهتر گردانند ، باغها پدید آورند ، چشمههاشان پاک گردانیده بآب بیفزایند ، برای زنان و فرزندان خود رخت خرند ، بچشمهای «تراخمی» بچگان خود پرداخته بنزد پزشک برند ، همهی اینها را فراموش کرده تنها زیارت را بیاد میآورند. از هر دیهی گروهی کاروان بسته و ملای خودشان را همراه برداشته شادان و «صلوات»کشان راه میافتند.
همچنین بازاریان که در سایهی بالا رفتن نرخها ، در این دو سال پولهایی اندوختهاند ، و بازرگانان که در سایهی انبارداری و گرانفروشی ، به توانگری افزودهاند ، یگانه آرزوشان رفتن بکربلا و نجف (و یا بمکه) میباشد. بسیاری از آنان از دادن مالیات بدولت سر پیچیده با نیرنگ و رشوه گریبان خود را رها گردانیده براه میافتند.
اکنون خیابانهای تهران پُر از روستاییان خراسان و مازندران و دیگر جاهاست که بآهنگ کربلا باینجا آمدهاند ، و با آن رختهای پاره و چرکآلود دستهدسته در خیابانها میگردند. کار بجایی رسیده که دولت عراق که سالانه سود بزرگی از آمدن و رفتن این دستهها بَرَد ، از دادن «ویزا» خودداری میکند. اینست بسیاری از ایشان بیگذرنامه براه میافتند و در مرز گرفتار میشوند و کسانی نیز «گذرنامه» میسازند که اکنون یک دستهشان در شهربانی در زیر بازپرساند.
اینست آرمان[=ایدهآل] شیعیان. آنچه در آنان نتوان یافت به نیکی کشاورزی یا بازرگانی یا چیزهای دیگر کوشیدن ، و یا دلبستگی بتوده و کشور داشتنست. از اینجاست كه میگوییم : شیعیگری از هر باره بوارونهی دینست.
یکی از آمیغهای [=حقایق] ارجداری که دین یاد میدهد آنست که در جهان ، بیرون از «آیین سپهر[=طبیعت]» کاری نتواند بود. نتواند بود که کسی در اینجهان باشد و هیچکس او را نبیند. نتواند بود که کسی هزار سال زنده بماند. نتواند بود که آفتاب از فرودگاه خود برآید. نتواند بود که مردگان بجهان بازگردند ... ولی دیدیم که شیعیگری پُر از اینگونه کارهای بیرون از آیینست.
دیگری از آمیغهای ارجدار آنست که به هر کاری باید از راهش کوشید : بیمار را باید بنزد پزشک بُرد و درمان خواست ، به توانگری باید از راه کوشش رسید ، ارجمندی درمیان مردم را باید با نیکوکاری یافت ... ولی شیعیگری همه بآخشیج این میگوید. یک شیعی هر «مرادی» دارد از گنبدها تواند گرفت. از امامزاده داوود ، از شاهعبدالعظیم ، از معصومهی قم ، تواند گرفت. چه رسد بگنبدهای امامان که والاتر و تواناتر میباشند.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ 1917 م. ، جنگ جهانی یکم
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی دوم)
این را در جاهای دیگری نیز نوشتهام : در سال ١٣٣۶[ق] (1) که جنگ جهانگیر درمیان میبود و گرانی نیز پیش آمد و میتوان گفت بیش از «سهیک» مردم را نابود گردانید ، در آن سال من در تبریز میبودم و آشکاره میدیدم که بیشتر توانگران دست بینوایان نمیگرفتند ، خویشان و همسایگانشان که از گرسنگی میمردند پروا نمیداشتند ، مردگان که از بیکفنی بروی زمین میماندند بروی خود نمیآوردند. بسیاری از آنان گندم یا خواروبار که میداشتند نهان کرده به بهای بسیار گرانی فروخته پول میاندوختند. در آن میان تنها کاری که رواج میداشت بزمهای روضهخوانی برپا کردن میبود. سپس نیز که بهار رسید و راه عراق که از سالها بسته میبود باز گردید آنان با یک شادمانی بتکان آمدند و بآهنگ زیارت به بسیج پرداختند و کاروانهای انبوه پدید آورده راه افتادند.
بدتر از آن ، دو سال پیش رخ داد. در سال١٣٢٠ (خورشیدی) که روس و انگلیس سپاه به ایران آوردند و رضاشاه برافتاده سختگیریهایی که او دربارهی رفتن به عراق میداشت از میان رفت ، شیعیان ایران همه چیز را فراموش کرده ، در چنان هنگامی که سپاه بیگانه بکشور آمده و سرزمین ایران بمیدان جنگ نزدیکتر شده (بلکه خود میدان جنگ گردیده) و بیمها درمیان میبود ، با صد خرسندی و شادمانی ، از هرسو رو به تهران آوردند و بیستویکهزار تن ، پاوندی ١۴٠ ریال ارز خریده روانهی کربلا و نجف شدند.
همین امسال آزمایش دیگری در کار است : سالها در ایران گندم و جو کمبها میبود و کشاورزان سختی میکشیدند و زیان میبردند. پارسال به شُوند [=سبب] جنگ و در سایهی کمی غلّه بهای آن بسیار بالا رفت و امسال با همهی فراوانی بالاست. اکنون کشاورزان که غلّه را به بیست برابر بهای سالهای پیش میفروشند ، بجای آنکه ارج این پیشامد را بدانند و از پولهایی که بدست آوردهاند کشتزارهای خود را بیشتر و بهتر گردانند ، باغها پدید آورند ، چشمههاشان پاک گردانیده بآب بیفزایند ، برای زنان و فرزندان خود رخت خرند ، بچشمهای «تراخمی» بچگان خود پرداخته بنزد پزشک برند ، همهی اینها را فراموش کرده تنها زیارت را بیاد میآورند. از هر دیهی گروهی کاروان بسته و ملای خودشان را همراه برداشته شادان و «صلوات»کشان راه میافتند.
همچنین بازاریان که در سایهی بالا رفتن نرخها ، در این دو سال پولهایی اندوختهاند ، و بازرگانان که در سایهی انبارداری و گرانفروشی ، به توانگری افزودهاند ، یگانه آرزوشان رفتن بکربلا و نجف (و یا بمکه) میباشد. بسیاری از آنان از دادن مالیات بدولت سر پیچیده با نیرنگ و رشوه گریبان خود را رها گردانیده براه میافتند.
اکنون خیابانهای تهران پُر از روستاییان خراسان و مازندران و دیگر جاهاست که بآهنگ کربلا باینجا آمدهاند ، و با آن رختهای پاره و چرکآلود دستهدسته در خیابانها میگردند. کار بجایی رسیده که دولت عراق که سالانه سود بزرگی از آمدن و رفتن این دستهها بَرَد ، از دادن «ویزا» خودداری میکند. اینست بسیاری از ایشان بیگذرنامه براه میافتند و در مرز گرفتار میشوند و کسانی نیز «گذرنامه» میسازند که اکنون یک دستهشان در شهربانی در زیر بازپرساند.
اینست آرمان[=ایدهآل] شیعیان. آنچه در آنان نتوان یافت به نیکی کشاورزی یا بازرگانی یا چیزهای دیگر کوشیدن ، و یا دلبستگی بتوده و کشور داشتنست. از اینجاست كه میگوییم : شیعیگری از هر باره بوارونهی دینست.
یکی از آمیغهای [=حقایق] ارجداری که دین یاد میدهد آنست که در جهان ، بیرون از «آیین سپهر[=طبیعت]» کاری نتواند بود. نتواند بود که کسی در اینجهان باشد و هیچکس او را نبیند. نتواند بود که کسی هزار سال زنده بماند. نتواند بود که آفتاب از فرودگاه خود برآید. نتواند بود که مردگان بجهان بازگردند ... ولی دیدیم که شیعیگری پُر از اینگونه کارهای بیرون از آیینست.
دیگری از آمیغهای ارجدار آنست که به هر کاری باید از راهش کوشید : بیمار را باید بنزد پزشک بُرد و درمان خواست ، به توانگری باید از راه کوشش رسید ، ارجمندی درمیان مردم را باید با نیکوکاری یافت ... ولی شیعیگری همه بآخشیج این میگوید. یک شیعی هر «مرادی» دارد از گنبدها تواند گرفت. از امامزاده داوود ، از شاهعبدالعظیم ، از معصومهی قم ، تواند گرفت. چه رسد بگنبدهای امامان که والاتر و تواناتر میباشند.
پابرگی (از ویراینده) :
1ـ 1917 م. ، جنگ جهانی یکم
Media is too big
VIEW IN TELEGRAM
«شیعیگری گذشته از آنکه با خرد ناسازگار است .. بزندگانی نیز زیانهای فراوان میدارد. ..
این کیش پیروان خود را بگمراهی انداخته از دین دور میگرداند. شیعیان .. دین را جز همان کیش خود نشناسند. ولی راستی به آخشیج[=ضد] آن میباشد و اینان بیکباره از دین بیرونند. ..
ببینید گستاخی را تا بکجا رسانیدهاند : .. «هر که بگرید و بگریاند و یا خود را گریان نماید بهشت باو بایا شود». باید پرسید :
چرا؟!. مگر گریستن به کشتگانی چه کاریست و چه سودی از آن تواند برخاست که خدا چنان مزدی دهد؟!. چنین گزافهدهی از خدا چه سزاست؟!. ..
«هر که بزیارت رود همهی گناهانش آمرزیده گردد». باید پرسید : پس دین چه میبایسته؟!. سخن از نیک و بد و حلال و حرام چه میسزیده؟!. در جایی که با گریستن یا بزیارت رفتن هر گناهی آمرزیده شود و بهشت بایا گردد چرا کسی از گناه بازایستد؟!. چرا دربند نیک و بد و حلال و حرام باشد؟!. ..
یک شیعی که در کیش خود پایدار است او را آرزویی جز روضهخوانی برپا کردن و یا بزیارت رفتن نمیباشد. دیگر کارها در دیدهی او بیارجست.»
کوشاد تلگرام : با چنین کیش و باورهای پستی آیا عقبماندگی کشور و زندگانی خوار و ننگآور این مردم شگفتست؟!
این کیش پیروان خود را بگمراهی انداخته از دین دور میگرداند. شیعیان .. دین را جز همان کیش خود نشناسند. ولی راستی به آخشیج[=ضد] آن میباشد و اینان بیکباره از دین بیرونند. ..
ببینید گستاخی را تا بکجا رسانیدهاند : .. «هر که بگرید و بگریاند و یا خود را گریان نماید بهشت باو بایا شود». باید پرسید :
چرا؟!. مگر گریستن به کشتگانی چه کاریست و چه سودی از آن تواند برخاست که خدا چنان مزدی دهد؟!. چنین گزافهدهی از خدا چه سزاست؟!. ..
«هر که بزیارت رود همهی گناهانش آمرزیده گردد». باید پرسید : پس دین چه میبایسته؟!. سخن از نیک و بد و حلال و حرام چه میسزیده؟!. در جایی که با گریستن یا بزیارت رفتن هر گناهی آمرزیده شود و بهشت بایا گردد چرا کسی از گناه بازایستد؟!. چرا دربند نیک و بد و حلال و حرام باشد؟!. ..
یک شیعی که در کیش خود پایدار است او را آرزویی جز روضهخوانی برپا کردن و یا بزیارت رفتن نمیباشد. دیگر کارها در دیدهی او بیارجست.»
کوشاد تلگرام : با چنین کیش و باورهای پستی آیا عقبماندگی کشور و زندگانی خوار و ننگآور این مردم شگفتست؟!
🔶 زبان ایرانی : 301
🔸 شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب (تکهی 2)
در زمان ساسانیان کشور پهناور ایران که از کوهستان قفقاز تا دریای هند و از رود فرات تا کنار سیحون بود «ایرانشهر»1 نامیده میشد بمعنی کشور ایران و پادشاهان ساسانی این سرزمین پهناور را بچهار سمت شرق و غرب ، شمال و جنوب بخش کرده و هر سمتی را «کوست»2 نامیدهاند بدینسان :
1ـ کوست خراسان : شامل خراسان امروزی و خوارزم و بخارا و سغد (ماوراالنهر) و گرگان (استرآباد) و هرات (افغانستان) و مانند اینها. خوراسان بمعنی خورآیان است جایی که از آنجا خورشید درمیآید یا بعبارت امروزی مشرق. چنانکه اسعد گرکانی در ویس و رامین در این باره میگوید :
بلفظ پهلوی هر کش سر آید خوراسان آن بود کانجا درآید
خراسان پهلوی باشد خور آمد عراق و پارس را زو خور برآمد
خراسان است معنی خورآیان کجا زو خور برآید سوی ایران.3
2ـ کوست خوربران : شامل سورستان (عراق) و کرمانشاهان و همدان و مانند اینها تا سرحد روم. خوربران بمعنی خورروان است جایی که خورشید در آنجا فرو میرود یا بعبارت امروزی مغرب و همین کلمه است که خاوران و خاور گردیده.
3ـ کوست باختر : شامل آذربایجان و ارمنستان ایران و گرجستان و آران و کوهستان قفقاز و دربند و ری و دماوند و گیلان و تپورستان (طبرستان) و دیلمان و تالشان. باختر یا اباختر در فارسی بدو معنی بوده یکی «تودهی ستارگان» که بعربی برج و صورةالکواکب نامیده میشود و دیگری شمال که در اینجا این معنی دوم مقصود بوده.
4ـ کوست نیمروز : شامل خوزستان و پارس و کرمان و سند و سیستان و یمن و مانند اینها. نیمروز بمعنی ظهر است ولی چون بهنگام ظهر آفتاب در جنوب دیده میشود جنوب را نیز نیمروز نامیدهاند که در اینجا این معنی مقصود بوده.
پادشاهان ساسانی برای هر یک از این چهار کوست فرمانروایی فرستاده او را «کوستپان» یا «پاتکوستپان»4 مینامیدند بمعنی نگاهدارندهی کوست و چون هر یکی از ایشان وظیفهی سرحدداری نیز داشته مرزبان نیز خوانده میشدند بمعنی نگاهدار سرحد. سپس پاتکوستپان ، پاتوسپان و پاذوسپان و پادوسبان گردیده که این شکل آخری درکتابهای فارسی دیده میشود و در کتابهای عربی فاذوسفان مینگارند و در کتابهای ارمنی شکل نخست کلمه پاتکوستپان دیده میشود.
این چهار بخش بودن ایرانشهر را در زمان ساسانیان در کتابهای بسیاری از پهلوی و عربی و ارمنی نوشتهاند. در تاریخ طبری و دیگر تاریخهایی که از حوادث دورهی ساسانیان گفتگو میکند زمینهی همهی سخنها بر این بخشهای چهارگانه است که اگر کسانی از این موضوع آگاه نباشند معنی گفتههای آن مورخان را درست نخواهند فهمید.5
1ـ شهر در زبان آن زمان که زبان پهلوی میخوانیم بمعنی سرزمین و کشور بوده.
2ـ کوست در پهلوی بمعنی سمت و ولایت است.
3ـ ویس و رامین ، ص 119.
4ـ پات یا پاد در پارهای کلمهها افزوده شده که ما معنی آن را نمیدانیم. چنانکه در کلمهی شاه و پادشاه که تفاوت این دو کلمه امروز دانسته نیست. در پاتکوستپان هم پات فزونی است و ما معنی آن را نمیدانیم.
5ـ یکی از آن مؤلفان موسا خورینی مورخ معروف ارمنی است که در زمان خود ساسانیان یا بسیار نزدیک بزمان ایشان بوده و چون او کتابی هم در جغرافی دارد در این کتاب خود ایران را از روی چهار کوست یاد کرده و نام هر کوستی را با معنایی که دارد شرح داده و شهرهای هر کدام را جداگانه میشمارد. همین بخش از کتاب موسا خورینی که شرقشناس دانشمند آلمانی پروفسور مارکوارت بآلمانی ترجمه و شرح مفصلی بمطالب آن نوشته و کتاب ایرانشهر خود را پدید آورده که یکی از گرانمایهترین تألیفها و درخور آنست که بفارسی ترجمه شود.
🔸 شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب (تکهی 2)
در زمان ساسانیان کشور پهناور ایران که از کوهستان قفقاز تا دریای هند و از رود فرات تا کنار سیحون بود «ایرانشهر»1 نامیده میشد بمعنی کشور ایران و پادشاهان ساسانی این سرزمین پهناور را بچهار سمت شرق و غرب ، شمال و جنوب بخش کرده و هر سمتی را «کوست»2 نامیدهاند بدینسان :
1ـ کوست خراسان : شامل خراسان امروزی و خوارزم و بخارا و سغد (ماوراالنهر) و گرگان (استرآباد) و هرات (افغانستان) و مانند اینها. خوراسان بمعنی خورآیان است جایی که از آنجا خورشید درمیآید یا بعبارت امروزی مشرق. چنانکه اسعد گرکانی در ویس و رامین در این باره میگوید :
بلفظ پهلوی هر کش سر آید خوراسان آن بود کانجا درآید
خراسان پهلوی باشد خور آمد عراق و پارس را زو خور برآمد
خراسان است معنی خورآیان کجا زو خور برآید سوی ایران.3
2ـ کوست خوربران : شامل سورستان (عراق) و کرمانشاهان و همدان و مانند اینها تا سرحد روم. خوربران بمعنی خورروان است جایی که خورشید در آنجا فرو میرود یا بعبارت امروزی مغرب و همین کلمه است که خاوران و خاور گردیده.
3ـ کوست باختر : شامل آذربایجان و ارمنستان ایران و گرجستان و آران و کوهستان قفقاز و دربند و ری و دماوند و گیلان و تپورستان (طبرستان) و دیلمان و تالشان. باختر یا اباختر در فارسی بدو معنی بوده یکی «تودهی ستارگان» که بعربی برج و صورةالکواکب نامیده میشود و دیگری شمال که در اینجا این معنی دوم مقصود بوده.
4ـ کوست نیمروز : شامل خوزستان و پارس و کرمان و سند و سیستان و یمن و مانند اینها. نیمروز بمعنی ظهر است ولی چون بهنگام ظهر آفتاب در جنوب دیده میشود جنوب را نیز نیمروز نامیدهاند که در اینجا این معنی مقصود بوده.
پادشاهان ساسانی برای هر یک از این چهار کوست فرمانروایی فرستاده او را «کوستپان» یا «پاتکوستپان»4 مینامیدند بمعنی نگاهدارندهی کوست و چون هر یکی از ایشان وظیفهی سرحدداری نیز داشته مرزبان نیز خوانده میشدند بمعنی نگاهدار سرحد. سپس پاتکوستپان ، پاتوسپان و پاذوسپان و پادوسبان گردیده که این شکل آخری درکتابهای فارسی دیده میشود و در کتابهای عربی فاذوسفان مینگارند و در کتابهای ارمنی شکل نخست کلمه پاتکوستپان دیده میشود.
این چهار بخش بودن ایرانشهر را در زمان ساسانیان در کتابهای بسیاری از پهلوی و عربی و ارمنی نوشتهاند. در تاریخ طبری و دیگر تاریخهایی که از حوادث دورهی ساسانیان گفتگو میکند زمینهی همهی سخنها بر این بخشهای چهارگانه است که اگر کسانی از این موضوع آگاه نباشند معنی گفتههای آن مورخان را درست نخواهند فهمید.5
1ـ شهر در زبان آن زمان که زبان پهلوی میخوانیم بمعنی سرزمین و کشور بوده.
2ـ کوست در پهلوی بمعنی سمت و ولایت است.
3ـ ویس و رامین ، ص 119.
4ـ پات یا پاد در پارهای کلمهها افزوده شده که ما معنی آن را نمیدانیم. چنانکه در کلمهی شاه و پادشاه که تفاوت این دو کلمه امروز دانسته نیست. در پاتکوستپان هم پات فزونی است و ما معنی آن را نمیدانیم.
5ـ یکی از آن مؤلفان موسا خورینی مورخ معروف ارمنی است که در زمان خود ساسانیان یا بسیار نزدیک بزمان ایشان بوده و چون او کتابی هم در جغرافی دارد در این کتاب خود ایران را از روی چهار کوست یاد کرده و نام هر کوستی را با معنایی که دارد شرح داده و شهرهای هر کدام را جداگانه میشمارد. همین بخش از کتاب موسا خورینی که شرقشناس دانشمند آلمانی پروفسور مارکوارت بآلمانی ترجمه و شرح مفصلی بمطالب آن نوشته و کتاب ایرانشهر خود را پدید آورده که یکی از گرانمایهترین تألیفها و درخور آنست که بفارسی ترجمه شود.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 14
خویها از چه راه نیرومند گردد؟..
در شمارهی گذشته سخن را باینجا رسانیدیم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و اینکه کسانی همیشه بستایش و نکوهش از خویهای نیک و بد میپردازند سودی ندارد ، و یگانه راه نیکی خویها اینست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد ، و گفتگو از این زمینه را باین شماره نگه داشتیم.
باید دانست برای نیرومندی روان سه چیز درباید : نخست معنی جهان و زندگی را دانستن و آدمیگری را شناختن. دوم سود و زیان خویهای نیک و بد را ـ بدانسان که هست ـ دانستن. سوم تکیهگاهی داشتن. اینک یکایک اینها را بازمینماییم.
* * *
1ـ معنی جهان و زندگی را دانستن : کسانی در شگفت خواهند بود که ما برای نیکخویی شناختن معنی جهان و زندگی و دانستن معنی آدمیگری را دربایست میشماریم. ولی جای شگفتی نیست. امروز بیشتر بدیها از آن برخاسته که انبوه کسان جهان را یک دستگاه بیهودهای میانگارند و زندگی را جز نبرد نمیشمارند که هر کسی باید از هر راهی که تواند بخوشی خود کوشد ، و انگیزهای برای نیک بودن نمیپندارند. چنین کسانی تا از آن گمراهی بیرون نیایند چگونه دربند نیکیها توانند بودن؟!.. گیرم که با زبان هواداری از خویهای نیک نمایند چون درونشان از آن آگاه نیست بهنگام کار خواهند درماند.
امروز انبوه مردم باین درد گرفتارند. بدآموزیهایی که از نیم قرن باز بنام فلسفهی مادّی رواج یافته دلها را پر کرده و باورها را سست گردانیده. بسیاری از آنان که بمردم پند میآموزند و خویهای نیک یاد میدهند باین درد دچارند و آنچه بر زبان میرانند از درون باور نمیدارند. شما اگر بیازمایید کسی که در اینجا سخن از نیک و بد میراند در جای دیگری درون خود را بیرون داده پا در هوایی خویش را بهمه آشکار میسازد. اگر روزنامهها را بخوانید کسی که امروز گفتگو از خویهای ستوده میدارد فردا خود را براه فلسفه زده سخن از بیهودگی پند و فرهیخت (1) میراند.
برای پیراستگی خویها باید مردم بدانند اینجهان دستگاه بیهودهای نیست ، و زندگی از بهر نبرد نمیباشد. باید بدانند اگر زندگی از راهش پیش رود هر کسی بهره از آسایش و خرسندی یابد و آدمی را به نبرد و کشاکش نیاز چندان نماند. باید بدانند خویهای رشک و آز و کینه و خشم و برتریفروشی و مانند اینها که آدمی راست از سرشت جانوری اوست. خویهاییست که از همجنسی با ددان و چهارپایان باو رسیده ، و اینها آلودگیهای اوست که باید کوشد و خود را از آنها پاک سازد.
سرشت جانوری همه چیزش بد نیست و نباید از آن بیزار بود. ولی این خویها بد است و روان و خرد از آنها بیزار میباشد و هر کسی باید خود را از آنها پیراسته گرداند.
باید بدانند آدمیان چون در یکجا زندگی میکنند آسایش هر کسی جز با آسایش همگان نتواند بود ، و اینست هر کسی همواره باید دربند آسایش همگان باشد ، و این هنگامی تواند بود که خود را از آز و خودخواهی و رشک و کینه و خشم و مانند اینها پاک گرداند.
اینها یک رشته راستیهاییست که ما در جای دیگری هرچه گشادتر و روشنتر نگاشتهایم. (2) در اینجا بآنها نپرداخته میگذریم ، و این اندازه میگوییم که برای نیکی خویها نخست باید اینها را دانست. روان که خود خواهان نیکی میباشد اینهاست که آن را تکان دهد و به نیرو آورد.
از کلمههایی که بر زبانها افتاده یکی هم فرهیخت است. ولی آن نیز از چیزهاییست که میگویند و معنایش را نمیفهمند. آری ، آدمی را فرهیخت درباید. ولی از چه راه؟.. از این راه که هر پسری یا دختری چون سر برمیآورد و پا بدرون زندگی میگزارد پیش از همه معنی جهان و زندگی را باو آموزند و معنی آدمیگری را فهمانند و آنچه آدمی را باید باو یاد دهند و او را به هوشیاری و خودداری از خویهای ناپاکیزه وادارند.
اینست فرهیخت. نه آنکه همچون امروز از کودکی سخنان پراکنده و پریشانِ این و آن را در دلها بیاکنند (3) ، و راست و دروغ و سودمند و زیانآور هرچه شنیدند بیاد گیرند ، و گیج و درمانده پا بمیان زندگی گزارند ، و از گام نخست به خودفروشی[=خودنمایی فزون] پردازند ، و آنچه یاد گرفتهاند با رنگهای دیگری پیاپی بیرون ریزند.
پابرگیها (بجز 2 ، همه از ویراینده) :
1ـ فرهیختن = تربیت کردن ـ فرهیخت = تربیت
2ـ گذشته از گفتارهای پیمان کتابهای «آیین» و «راه رستگاری» دیده شود.
3ـ آکندن = پر کردن
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 14
خویها از چه راه نیرومند گردد؟..
در شمارهی گذشته سخن را باینجا رسانیدیم که نیکخویی تنها با دانستن نیست و اینکه کسانی همیشه بستایش و نکوهش از خویهای نیک و بد میپردازند سودی ندارد ، و یگانه راه نیکی خویها اینست که در آدمیان سرشت روانی نیرومندتر گردد و بر سرشت تن و جان فرمانروا باشد ، و گفتگو از این زمینه را باین شماره نگه داشتیم.
باید دانست برای نیرومندی روان سه چیز درباید : نخست معنی جهان و زندگی را دانستن و آدمیگری را شناختن. دوم سود و زیان خویهای نیک و بد را ـ بدانسان که هست ـ دانستن. سوم تکیهگاهی داشتن. اینک یکایک اینها را بازمینماییم.
* * *
1ـ معنی جهان و زندگی را دانستن : کسانی در شگفت خواهند بود که ما برای نیکخویی شناختن معنی جهان و زندگی و دانستن معنی آدمیگری را دربایست میشماریم. ولی جای شگفتی نیست. امروز بیشتر بدیها از آن برخاسته که انبوه کسان جهان را یک دستگاه بیهودهای میانگارند و زندگی را جز نبرد نمیشمارند که هر کسی باید از هر راهی که تواند بخوشی خود کوشد ، و انگیزهای برای نیک بودن نمیپندارند. چنین کسانی تا از آن گمراهی بیرون نیایند چگونه دربند نیکیها توانند بودن؟!.. گیرم که با زبان هواداری از خویهای نیک نمایند چون درونشان از آن آگاه نیست بهنگام کار خواهند درماند.
امروز انبوه مردم باین درد گرفتارند. بدآموزیهایی که از نیم قرن باز بنام فلسفهی مادّی رواج یافته دلها را پر کرده و باورها را سست گردانیده. بسیاری از آنان که بمردم پند میآموزند و خویهای نیک یاد میدهند باین درد دچارند و آنچه بر زبان میرانند از درون باور نمیدارند. شما اگر بیازمایید کسی که در اینجا سخن از نیک و بد میراند در جای دیگری درون خود را بیرون داده پا در هوایی خویش را بهمه آشکار میسازد. اگر روزنامهها را بخوانید کسی که امروز گفتگو از خویهای ستوده میدارد فردا خود را براه فلسفه زده سخن از بیهودگی پند و فرهیخت (1) میراند.
برای پیراستگی خویها باید مردم بدانند اینجهان دستگاه بیهودهای نیست ، و زندگی از بهر نبرد نمیباشد. باید بدانند اگر زندگی از راهش پیش رود هر کسی بهره از آسایش و خرسندی یابد و آدمی را به نبرد و کشاکش نیاز چندان نماند. باید بدانند خویهای رشک و آز و کینه و خشم و برتریفروشی و مانند اینها که آدمی راست از سرشت جانوری اوست. خویهاییست که از همجنسی با ددان و چهارپایان باو رسیده ، و اینها آلودگیهای اوست که باید کوشد و خود را از آنها پاک سازد.
سرشت جانوری همه چیزش بد نیست و نباید از آن بیزار بود. ولی این خویها بد است و روان و خرد از آنها بیزار میباشد و هر کسی باید خود را از آنها پیراسته گرداند.
باید بدانند آدمیان چون در یکجا زندگی میکنند آسایش هر کسی جز با آسایش همگان نتواند بود ، و اینست هر کسی همواره باید دربند آسایش همگان باشد ، و این هنگامی تواند بود که خود را از آز و خودخواهی و رشک و کینه و خشم و مانند اینها پاک گرداند.
اینها یک رشته راستیهاییست که ما در جای دیگری هرچه گشادتر و روشنتر نگاشتهایم. (2) در اینجا بآنها نپرداخته میگذریم ، و این اندازه میگوییم که برای نیکی خویها نخست باید اینها را دانست. روان که خود خواهان نیکی میباشد اینهاست که آن را تکان دهد و به نیرو آورد.
از کلمههایی که بر زبانها افتاده یکی هم فرهیخت است. ولی آن نیز از چیزهاییست که میگویند و معنایش را نمیفهمند. آری ، آدمی را فرهیخت درباید. ولی از چه راه؟.. از این راه که هر پسری یا دختری چون سر برمیآورد و پا بدرون زندگی میگزارد پیش از همه معنی جهان و زندگی را باو آموزند و معنی آدمیگری را فهمانند و آنچه آدمی را باید باو یاد دهند و او را به هوشیاری و خودداری از خویهای ناپاکیزه وادارند.
اینست فرهیخت. نه آنکه همچون امروز از کودکی سخنان پراکنده و پریشانِ این و آن را در دلها بیاکنند (3) ، و راست و دروغ و سودمند و زیانآور هرچه شنیدند بیاد گیرند ، و گیج و درمانده پا بمیان زندگی گزارند ، و از گام نخست به خودفروشی[=خودنمایی فزون] پردازند ، و آنچه یاد گرفتهاند با رنگهای دیگری پیاپی بیرون ریزند.
پابرگیها (بجز 2 ، همه از ویراینده) :
1ـ فرهیختن = تربیت کردن ـ فرهیخت = تربیت
2ـ گذشته از گفتارهای پیمان کتابهای «آیین» و «راه رستگاری» دیده شود.
3ـ آکندن = پر کردن
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٤٥ـ چگونه از خراسان بازگشتم (تکهی یک از دو)
آن تلگراف را زده ، چون پول هم نمیداشتیم از حاجی حسینآقاملک وامی گرفته ، آقا نصرالله را ببازپرس گزارده ، خود باتومبیلی نشستم و راه افتادم. در راه داستانهایی از شکستن اتومبیل و مانند آن رخ داد که نیاز بگفتن نیست.
روزی که به تهران رسیدم فردایش بوزارتخانه رفتم. معاون چون مرا دید چنین گفت : «ای آقا چه کردید. آقای وزیر بسیار عصبانیست». گفتم : من اگر در عدلیه ماندم آقای وزیر از من کینه جوید. من آمدهام که کنارهجویی خواهم. سپس گفتگوهای بسیاری بمیان آمد. گفتم : بهتر بودی آقای وزیر مرا شناختی و پس از آن چنان رفتاری کردی.
این کار من آوازهاش بسراسر عدلیه افتاده هر کسی سخنی میگفت. از همه بدتر رفتار پست برخی دوستان میبود که دل پر از رشک میداشتهاند و این هنگام فرصت یافته بنزدم میآمدند و با سخنانی دلهای خود را تهی میگردانیدند ، یکی با یک شیوهی دلسوزانه میگفت : «این چه کاری بود کردید؟ داور را با آن اقتدار دشمن خود گردانیدید». دیگری میپرسید : «حالا چه کار خواهید کرد؟».
گفتم : در این هنگام مرا آن میبایست که گردن به زورورزی داور نگزارم و خود را از خواری بیرون آورم که کردم ، اندیشهی کار را سپس خواهم کرد.
یک ماه بدینسان گذشت. نه وزارت عدلیه کنارهجویی مرا میپذیرفت و نه من به پارکه میرفتم. گاهی میاندیشیدم یکباره خود را از ادارهها کنار گیرم و در بازار بداد و ستد پردازم ولی دیدم سرمایه نمیدارم. گاهی میگفتم : از وزارت فرهنگ درخواست کنم و بدرس گفتن پردازم و بیادم میافتاد که از ترس داور نخواهند پذیرفت. سرانجام بآن شدم که بوکالت پردازم. اینبود دوباره نامهها نوشتم و فشار آوردم تا داور کنارهجویی مرا پذیرفت و جلو وکالت را نیز نگرفت.
در همان روزها تیمورتاش پیامی داده بود. بدیدنش رفتم. گفت : «چرا چنین شد؟!.» داستان را گفتم. گفت : «یک کار دیگر کنید. بیایید بحزب ایران نو ، شما را بمدعیالعمومی اسپهان فرستیم که به پشتیبانی حزب با ملایان نبرد کنید و آنها را بشکنید. این کار بزرگیست». گفتم : با آن رفتاری که از داور دیدهام خود را بپذیرفتن کار خرسند نمیتوانم گردانید. گفت : «کسی مثل شما هم وکالت میکند؟!.». گفتم : وکالت کرده زندگی خود را راه خواهم انداخت و با دلی آسوده کارهای دانشی خود را دنبال خواهم کرد.
این بود داستان بیرون آمدن من از عدلیه در بارِ نخست. وکالت که آغاز کردم نیک بود و بیش از داوری درآمد میداشتم. اینبود توانستم فرشها و کاچالهایی خرم و رنگی بخانهی خود دهم. این برای من فیروزی میبود که خود را از زیر بار زورورزی مردی همچون داور بیرون آورده بیکار هم نمانده بودم. به بدیهای وکالت تاب آورده آن را بهتر از زیردستی داور میشماردم. در آن روزها قانون رخت یکسان تازه گذشته بود. من از کسانی بودم که به پیشواز قانون رفته کلاه پهلوی بسر گزاردیم و رخت آن را که کت و شلوار همرنگ کلاه میبود پوشیدیم.
🔸 ٤٥ـ چگونه از خراسان بازگشتم (تکهی یک از دو)
آن تلگراف را زده ، چون پول هم نمیداشتیم از حاجی حسینآقاملک وامی گرفته ، آقا نصرالله را ببازپرس گزارده ، خود باتومبیلی نشستم و راه افتادم. در راه داستانهایی از شکستن اتومبیل و مانند آن رخ داد که نیاز بگفتن نیست.
روزی که به تهران رسیدم فردایش بوزارتخانه رفتم. معاون چون مرا دید چنین گفت : «ای آقا چه کردید. آقای وزیر بسیار عصبانیست». گفتم : من اگر در عدلیه ماندم آقای وزیر از من کینه جوید. من آمدهام که کنارهجویی خواهم. سپس گفتگوهای بسیاری بمیان آمد. گفتم : بهتر بودی آقای وزیر مرا شناختی و پس از آن چنان رفتاری کردی.
این کار من آوازهاش بسراسر عدلیه افتاده هر کسی سخنی میگفت. از همه بدتر رفتار پست برخی دوستان میبود که دل پر از رشک میداشتهاند و این هنگام فرصت یافته بنزدم میآمدند و با سخنانی دلهای خود را تهی میگردانیدند ، یکی با یک شیوهی دلسوزانه میگفت : «این چه کاری بود کردید؟ داور را با آن اقتدار دشمن خود گردانیدید». دیگری میپرسید : «حالا چه کار خواهید کرد؟».
گفتم : در این هنگام مرا آن میبایست که گردن به زورورزی داور نگزارم و خود را از خواری بیرون آورم که کردم ، اندیشهی کار را سپس خواهم کرد.
یک ماه بدینسان گذشت. نه وزارت عدلیه کنارهجویی مرا میپذیرفت و نه من به پارکه میرفتم. گاهی میاندیشیدم یکباره خود را از ادارهها کنار گیرم و در بازار بداد و ستد پردازم ولی دیدم سرمایه نمیدارم. گاهی میگفتم : از وزارت فرهنگ درخواست کنم و بدرس گفتن پردازم و بیادم میافتاد که از ترس داور نخواهند پذیرفت. سرانجام بآن شدم که بوکالت پردازم. اینبود دوباره نامهها نوشتم و فشار آوردم تا داور کنارهجویی مرا پذیرفت و جلو وکالت را نیز نگرفت.
در همان روزها تیمورتاش پیامی داده بود. بدیدنش رفتم. گفت : «چرا چنین شد؟!.» داستان را گفتم. گفت : «یک کار دیگر کنید. بیایید بحزب ایران نو ، شما را بمدعیالعمومی اسپهان فرستیم که به پشتیبانی حزب با ملایان نبرد کنید و آنها را بشکنید. این کار بزرگیست». گفتم : با آن رفتاری که از داور دیدهام خود را بپذیرفتن کار خرسند نمیتوانم گردانید. گفت : «کسی مثل شما هم وکالت میکند؟!.». گفتم : وکالت کرده زندگی خود را راه خواهم انداخت و با دلی آسوده کارهای دانشی خود را دنبال خواهم کرد.
این بود داستان بیرون آمدن من از عدلیه در بارِ نخست. وکالت که آغاز کردم نیک بود و بیش از داوری درآمد میداشتم. اینبود توانستم فرشها و کاچالهایی خرم و رنگی بخانهی خود دهم. این برای من فیروزی میبود که خود را از زیر بار زورورزی مردی همچون داور بیرون آورده بیکار هم نمانده بودم. به بدیهای وکالت تاب آورده آن را بهتر از زیردستی داور میشماردم. در آن روزها قانون رخت یکسان تازه گذشته بود. من از کسانی بودم که به پیشواز قانون رفته کلاه پهلوی بسر گزاردیم و رخت آن را که کت و شلوار همرنگ کلاه میبود پوشیدیم.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمیخیزد
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی سوم)
دوم : یک گمراهی بزرگی در شیعیگری آنست که پنداشتهاند خدا جهان را بپاس هستی «چهارده معصوم» آفریده. این خود گزافهی بیپاییست. خدا جهان را بپاس هستی کسی نیافریده. خدا بالاتر از آنست که با آفریدگان خود مهر ورزد. بزرگتر از اینست که همچون پادشاهان هوسمند «گرامی داشتگانی» برگزیند. چنین گفتهای از هر کسی سر زده بیدین و دروغگو میبوده و نزد خدا روسیاه خواهد بود.
بنیادگزار اسلام یک تن همچون دیگران میبود. خدایش برگزید و براهنماییش برانگیخت. برتریای که پیدا کرد از این راه بود و برتری دیگری نمیداشت. این دربارهی آن پاکمرد است که برانگیختهی خدا میبود ، چه رسد به نوادگانش که هیچکاره میبودند.
به هر حال این باور با همهی بیپاییش پایهای در كیش شیعی بوده است و از آن ، دو زیان بسیار بزرگی برخاسته : یكی آنكه شیعیان «كسانپرست» بودهاند. دیگری اینكه جز بزمان امامانشان و بداستانهای ایشان ارج ننهاده بزمان خود بیگانه شدهاند.
آنچه کسانپرستیست ، یک شیعی باید دلش پر از مهر امامان خود باشد و بهیچ چیزی ارج نگزارد. اگر شما نیک سنجید اینان به پیغمبر نیز آن ارج را نمیگزارند.
پیغمبر در چهل سالگی به پیغمبری رسیده آن هم بایستی پیاپی جبرائیل بیاید و برود و دستورها بیاورد. ولی امامان از کودکی امام میبودهاند و بیآنکه نیازمند جبرائیل باشند همه چیز را میدانستهاند. در یاوری بخدا و گردانیدن جهان نیز آن توانایی و کوشایی که از امامان و از «حضرت عباس» نمایانست از پیغمبر نمایان نمیباشد.
در اندیشهی یک شیعی گلهای باغ آفرش[=آفرینش] دوازده امام بودهاند و دیگران در برابر آنان دارای ارجی یا ارزشی نمیباشند و نخواهند بود. یک کسی هرچند كه نکوکار باشد و در راه خدا بکوششها پردازد و جانفشانیها کند بپایهی امامان نتواند رسید در جای خود ، که بپایهی سلمان و اباذر و مقداد نتواند رسید. نیکی را آنان دریافتهاند و جایی برای دیگران بازنمانده.
نیکان در جای خود ، که بَدان نیز چنینند. یک شیعی ، ستمکاری جز یزید و ابنزیاد و شمر نشناسد. چنگیز که آنهمه خونها ریخته ، تیمور که آن کشتارها را کرده ، صمدخان (1) که آن بدنهادیها را نموده ، هیچ یکی به پایگاه یزید یا شمر یا ابنزیاد نرسیده است و نتوانستی رسید. جایگاه ستمگری را یزید و ابنزیاد گرفتهاند و جا برای دیگران باز نمانده است. پس از هزاروسیصد سال هنوز به یزید «لعن» میخوانند ، ولی چنگیز و تیمور که آنهمه خونها ریختهاند نامی از آنان درمیان نمیباشد.
پابرگی از ویراینده :
1ـ صمدخان و بدنهادیها و سیاهکاریهای او را از کتاب «تاریخ هجده سالهی آذربایجان» میتوان شناخت.
🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکهی سوم)
دوم : یک گمراهی بزرگی در شیعیگری آنست که پنداشتهاند خدا جهان را بپاس هستی «چهارده معصوم» آفریده. این خود گزافهی بیپاییست. خدا جهان را بپاس هستی کسی نیافریده. خدا بالاتر از آنست که با آفریدگان خود مهر ورزد. بزرگتر از اینست که همچون پادشاهان هوسمند «گرامی داشتگانی» برگزیند. چنین گفتهای از هر کسی سر زده بیدین و دروغگو میبوده و نزد خدا روسیاه خواهد بود.
بنیادگزار اسلام یک تن همچون دیگران میبود. خدایش برگزید و براهنماییش برانگیخت. برتریای که پیدا کرد از این راه بود و برتری دیگری نمیداشت. این دربارهی آن پاکمرد است که برانگیختهی خدا میبود ، چه رسد به نوادگانش که هیچکاره میبودند.
به هر حال این باور با همهی بیپاییش پایهای در كیش شیعی بوده است و از آن ، دو زیان بسیار بزرگی برخاسته : یكی آنكه شیعیان «كسانپرست» بودهاند. دیگری اینكه جز بزمان امامانشان و بداستانهای ایشان ارج ننهاده بزمان خود بیگانه شدهاند.
آنچه کسانپرستیست ، یک شیعی باید دلش پر از مهر امامان خود باشد و بهیچ چیزی ارج نگزارد. اگر شما نیک سنجید اینان به پیغمبر نیز آن ارج را نمیگزارند.
پیغمبر در چهل سالگی به پیغمبری رسیده آن هم بایستی پیاپی جبرائیل بیاید و برود و دستورها بیاورد. ولی امامان از کودکی امام میبودهاند و بیآنکه نیازمند جبرائیل باشند همه چیز را میدانستهاند. در یاوری بخدا و گردانیدن جهان نیز آن توانایی و کوشایی که از امامان و از «حضرت عباس» نمایانست از پیغمبر نمایان نمیباشد.
در اندیشهی یک شیعی گلهای باغ آفرش[=آفرینش] دوازده امام بودهاند و دیگران در برابر آنان دارای ارجی یا ارزشی نمیباشند و نخواهند بود. یک کسی هرچند كه نکوکار باشد و در راه خدا بکوششها پردازد و جانفشانیها کند بپایهی امامان نتواند رسید در جای خود ، که بپایهی سلمان و اباذر و مقداد نتواند رسید. نیکی را آنان دریافتهاند و جایی برای دیگران بازنمانده.
نیکان در جای خود ، که بَدان نیز چنینند. یک شیعی ، ستمکاری جز یزید و ابنزیاد و شمر نشناسد. چنگیز که آنهمه خونها ریخته ، تیمور که آن کشتارها را کرده ، صمدخان (1) که آن بدنهادیها را نموده ، هیچ یکی به پایگاه یزید یا شمر یا ابنزیاد نرسیده است و نتوانستی رسید. جایگاه ستمگری را یزید و ابنزیاد گرفتهاند و جا برای دیگران باز نمانده است. پس از هزاروسیصد سال هنوز به یزید «لعن» میخوانند ، ولی چنگیز و تیمور که آنهمه خونها ریختهاند نامی از آنان درمیان نمیباشد.
پابرگی از ویراینده :
1ـ صمدخان و بدنهادیها و سیاهکاریهای او را از کتاب «تاریخ هجده سالهی آذربایجان» میتوان شناخت.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
گواه روشنی بر شرک شیعیان :
لافرق بینک و بینها الاّ انّهم عبادک.
مردک! خدایی که جهان را و هرچه درو هست آفریده کجا ، آن کسانی که بیاختیار به اینجهان آمده بیاختیار رفتهاند کجا؟! آیا آنها جز اینکه آفریده (بندهی) خدایند با خدا هیچ فرقی ندارند؟!
دهانهاتان شکسته باد ای نافهمان!
جاویدان خاموشی گیرید!
لافرق بینک و بینها الاّ انّهم عبادک.
مردک! خدایی که جهان را و هرچه درو هست آفریده کجا ، آن کسانی که بیاختیار به اینجهان آمده بیاختیار رفتهاند کجا؟! آیا آنها جز اینکه آفریده (بندهی) خدایند با خدا هیچ فرقی ندارند؟!
دهانهاتان شکسته باد ای نافهمان!
جاویدان خاموشی گیرید!
🔶 زبان ایرانی : 302
🔸 شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب (تکهی 3)
از نوشتههای طبری برمیآید که این چهار بخشی ایران پیش از زمان خسرو انوشروان بوده. چه او چون تخت نشستن خسرو را مینویسد میگوید بچهار پادوسپان که در چهار سمت ایران فرمانروا بودند نامه نوشته دستورها داد. هم طبری مینویسد که تا زمان خسرو انوشروان سپهبد ایران یک تن بود ولی خسرو سپاه را نیز بچهار بخش کرده و هر بخشی را با سپهبد جداگانه بیکی از آن چهار کوست بگماشت. از اینجاست که ما از زمان او در تاریخها بنامهایی از قبیل سپهبد خوراسان و سپهبد نیمروز و مانند اینها بسیار برمیخوریم.1
ولی فردوسی برخلاف نوشتههای طبری بخش کردن ایران را به چهار کوست (او «بهر» میخواند) به خسرو انوشروان نسبت داده و چهار بخش کردن سپاه را هم بنام خسرو پرویز مینگارد که از هر دو جهت با طبری اختلاف دارد. در داستان خسرو انوشروان میگوید :
بخش کردن انوشروان پادشاهی خود بچهار بهر
شهنشاه دانندگان را بخواند سخنهای گیتی سراسر براند
جهان را ببخشید بر چار بهر وزو نامزد کرد آباد شهر
نخستین خراسان ازو یاد کرد دل نامداران بدان شاد کرد
دگر بهره زو قم بد و اصفهان نهاد بزرگان و جای مهان
وزو بهره بد آذرآبادگان که بخشش نهادند آزادگان
وز ارمینیه تا در اردبیل بپیمود دانا خرد بوم گیل
سوم پارس و اهواز و مرز خزر ز خاور ورا بود تا باختر
چهارم عراق آمد و بوم روم چنین پادشاهی و آباد بوم.2
چنانکه میدانیم فردوسی شاهنامه را از روی خداینامه نظم کرده. گویا در آن کتاب دربارهی این چهار بخش کردن ایران آگاهی درستی نبوده و اینست که گفتههای شاعر ایرادها دارد و درست از عهدهی مطلب برنیامده. یکی از ایرادها آنکه نامهای خوراسان و خوربران و باختر و نیمروز را که نامهای پارسی چهار سوی جهان بوده و کوستها با آن نامها خوانده میشده یاد نکرده و کلمهی خراسان در بیت سوم مقصود از آن نام زمین است نه معنی مشرق. دوم آنکه ترتیبی را که خود ساسانیان برای شمردن چهار کوست داشتهاند و خوراسان را نخست و خاوران را دوم و باختر را سوم و نیمروز را چهارم میشماردند تغییر داده است. سوم آنکه خزر را که در شمال بوده و جزو ایران هم نبوده جزو جنوب شمرده و این اشتباه از فردوسی بسیار دور است.
اما بخش کردن خسرو پرویز سپاه را بچهار بخش. در این باره هم میگوید : (شعرها گزین میشود)
گزین کرد از ایران بسی نامدار جهاندیده و گرد و جنگی سوار
جهان را ببخشید بر چار بهر یکایک همه نامزد کرد شهر
از آن نامداران ده و دوهزار سواران هشیار و خنجرگزار
فرستاد خسرو سوی مرز روم نگهبان آن فرخ آباد بوم
هم از نامداران ده و دو هزار گزین کرد از ایران نبردهسوار
بدان تا سوی زابلستان شوند به بوم سیه از گلستان شوند
ز لشکر ده و ده هزار دیگر دلاور بزرگان پرخاشخر
بخواند و بسی پندها دادشان براه آلانان فرستادشان
بایشان سپرد آن در باختر بدان تا نباشد ز دشمن گذر
ده و دو هزار دیگر برگزید ز مردان جنگی چنان چون سزید
بسوی خراسان فرستادشان بسی پند و اندرزها دادشان3
در اینجا نیز نامهای خوراسان و خوربران و باختر و نیمروز را یاد نمیکند. شگفتتر آنکه دربند را «در باختر» میخواند و بیشک باختر در این کلمه بمعنی شمال است زیرا دربند در شمال ایران بود و هست. ولی یقین است که خود فردوسی ملتفت این معنی آن کلمه نبوده است. بهرحال نوشتههای طبری از هر بابت بر گفتههای فردوسی برتری دارد.4
1ـ فرخ هرمز که آزرمیدخت را خواستگاری کرد و بسزای این آرزو بدست کسان آزرمیدخت کشته گردید سپهبد خراسان بوده و پسر او رستم که آزرمیدخت را از پادشاهی برداشت و سپهسالار جنگ قادسیه هم او بوده نیز سپهبدی خراسان داشته است. نیز در همان زمان آذرجشنس نامی سپهبد نیمروز بوده است.
2ـ شاهنامهی خاور ، جلد 4 ، ص 378 و 372.
3ـ شاهنامهی خاور ، ص 214 و 215.
4ـ مهنامهی پیمان ، سال یکم آذرماه 1312 ، شمارهی یکم ـ و
🔸 شمال ، جنوب ، مشرق ، مغرب (تکهی 3)
از نوشتههای طبری برمیآید که این چهار بخشی ایران پیش از زمان خسرو انوشروان بوده. چه او چون تخت نشستن خسرو را مینویسد میگوید بچهار پادوسپان که در چهار سمت ایران فرمانروا بودند نامه نوشته دستورها داد. هم طبری مینویسد که تا زمان خسرو انوشروان سپهبد ایران یک تن بود ولی خسرو سپاه را نیز بچهار بخش کرده و هر بخشی را با سپهبد جداگانه بیکی از آن چهار کوست بگماشت. از اینجاست که ما از زمان او در تاریخها بنامهایی از قبیل سپهبد خوراسان و سپهبد نیمروز و مانند اینها بسیار برمیخوریم.1
ولی فردوسی برخلاف نوشتههای طبری بخش کردن ایران را به چهار کوست (او «بهر» میخواند) به خسرو انوشروان نسبت داده و چهار بخش کردن سپاه را هم بنام خسرو پرویز مینگارد که از هر دو جهت با طبری اختلاف دارد. در داستان خسرو انوشروان میگوید :
بخش کردن انوشروان پادشاهی خود بچهار بهر
شهنشاه دانندگان را بخواند سخنهای گیتی سراسر براند
جهان را ببخشید بر چار بهر وزو نامزد کرد آباد شهر
نخستین خراسان ازو یاد کرد دل نامداران بدان شاد کرد
دگر بهره زو قم بد و اصفهان نهاد بزرگان و جای مهان
وزو بهره بد آذرآبادگان که بخشش نهادند آزادگان
وز ارمینیه تا در اردبیل بپیمود دانا خرد بوم گیل
سوم پارس و اهواز و مرز خزر ز خاور ورا بود تا باختر
چهارم عراق آمد و بوم روم چنین پادشاهی و آباد بوم.2
چنانکه میدانیم فردوسی شاهنامه را از روی خداینامه نظم کرده. گویا در آن کتاب دربارهی این چهار بخش کردن ایران آگاهی درستی نبوده و اینست که گفتههای شاعر ایرادها دارد و درست از عهدهی مطلب برنیامده. یکی از ایرادها آنکه نامهای خوراسان و خوربران و باختر و نیمروز را که نامهای پارسی چهار سوی جهان بوده و کوستها با آن نامها خوانده میشده یاد نکرده و کلمهی خراسان در بیت سوم مقصود از آن نام زمین است نه معنی مشرق. دوم آنکه ترتیبی را که خود ساسانیان برای شمردن چهار کوست داشتهاند و خوراسان را نخست و خاوران را دوم و باختر را سوم و نیمروز را چهارم میشماردند تغییر داده است. سوم آنکه خزر را که در شمال بوده و جزو ایران هم نبوده جزو جنوب شمرده و این اشتباه از فردوسی بسیار دور است.
اما بخش کردن خسرو پرویز سپاه را بچهار بخش. در این باره هم میگوید : (شعرها گزین میشود)
گزین کرد از ایران بسی نامدار جهاندیده و گرد و جنگی سوار
جهان را ببخشید بر چار بهر یکایک همه نامزد کرد شهر
از آن نامداران ده و دوهزار سواران هشیار و خنجرگزار
فرستاد خسرو سوی مرز روم نگهبان آن فرخ آباد بوم
هم از نامداران ده و دو هزار گزین کرد از ایران نبردهسوار
بدان تا سوی زابلستان شوند به بوم سیه از گلستان شوند
ز لشکر ده و ده هزار دیگر دلاور بزرگان پرخاشخر
بخواند و بسی پندها دادشان براه آلانان فرستادشان
بایشان سپرد آن در باختر بدان تا نباشد ز دشمن گذر
ده و دو هزار دیگر برگزید ز مردان جنگی چنان چون سزید
بسوی خراسان فرستادشان بسی پند و اندرزها دادشان3
در اینجا نیز نامهای خوراسان و خوربران و باختر و نیمروز را یاد نمیکند. شگفتتر آنکه دربند را «در باختر» میخواند و بیشک باختر در این کلمه بمعنی شمال است زیرا دربند در شمال ایران بود و هست. ولی یقین است که خود فردوسی ملتفت این معنی آن کلمه نبوده است. بهرحال نوشتههای طبری از هر بابت بر گفتههای فردوسی برتری دارد.4
1ـ فرخ هرمز که آزرمیدخت را خواستگاری کرد و بسزای این آرزو بدست کسان آزرمیدخت کشته گردید سپهبد خراسان بوده و پسر او رستم که آزرمیدخت را از پادشاهی برداشت و سپهسالار جنگ قادسیه هم او بوده نیز سپهبدی خراسان داشته است. نیز در همان زمان آذرجشنس نامی سپهبد نیمروز بوده است.
2ـ شاهنامهی خاور ، جلد 4 ، ص 378 و 372.
3ـ شاهنامهی خاور ، ص 214 و 215.
4ـ مهنامهی پیمان ، سال یکم آذرماه 1312 ، شمارهی یکم ـ و
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 15
2ـ سود و زیان خویهای نیک و بد را شناختن : بیشتر مردم زیان خویهای ناستوده را ـ چندان که هست ـ نمیدانند. هر یکی چیزهایی را شنیدهاند و بر زبان میدارند ولی از راستی بسیار دورند. گام دوم در راه نیرومندی روانها اینست که آنان را از زیان خویهای ناستوده نیک آگاه گردانند.
گرفتاریهای آدمیان بیش از همه از رهگذر خویهای ناستوده است. آنچه آدمیان را بجان همدیگر انداخته خودخواهی و خشم و کینه و رشک است ، آنچه زندگی را پر از پستیها و بلندیهای بیاندازه گردانیده آز است. آنچه ستم و دغلکاری را پیشرفت داده دروغ و دوروییست. همچنین دیگر خویها که هر کدام سختیهای دیگری را در زندگی پدید آورده. من یکی از نتیجههایی را که از ستودگی خویها توان برداشت در اینجا بازمینمایم :
ما اگر چنین انگاریم که یک دسته مردمی از این خیمها خود را بپیرایند و باهم براستی و درستی و نیکوکاری راه روند آنان روزانه بیش از یک ساعت بکوشش نیاز نخواهند داشت و ساعتهای دیگر همه بآسایش و خوشی بسر خواهند برد. آری آدمیان باید بکوشند و دربایستهای زندگی را آماده سازند. ولی این کوشش روزانه بیش از یک ساعت نیست. اینکه اکنون آدمیان اینهمه گرفتار رنج و کوششند جز نتیجهی آز و رشک و خودخواهی و دروغ و نیرنگ نیست. هر کسی آزمندانه میخواهد بر دیگران بیشی جوید ، و یا رشکبرانه میخواهد بستودگیهای دیگران پشت پا زند. و یا ستمگرانه میخواهد همه را زبون خود سازد ـ از اینرو کشاکش پدید میآید و این رنجها پیدا میشود.
در یک توده هرچه خویها ستودهتر ، آسایش و خوشی مردم بیشتر است ـ اگر همهی مردم با خویهای ستوده راه روند در جهان آسایش و خرّمی هرچه فزونتر خواهد بود.
اگر کسانی در تاریخ جستجو کنند در هر تودهای چون خویهای ستوده ـ از جانفشانی و درستکاری و دلیری و مانند اینها ـ رواج داشته آن توده سرفراز زیسته و در تاریخ نام بزرگی از خود بازگزارده. ولی سپس چون آن خویها را از دست داده سرافکنده شده و کمکم رو بنابودی نهاده است. گذشته از آسایش و خرّمی ، آزادی و سرفرازی تودهها نیز جز در سایهی خویهای ستوده نتواند بود.
اینها فلسفه نیست. سخنهای ناسنجیده نیست. چیزهاییست که آزموده شده و از استوارترین آگاهیها بشمار است. در کتابهای باستان که از ایران در زمان هخامنشی گفتگو میدارند از ستودهخویی ایرانیان سخن رانده میگویند : «هیچگاه دروغ نگفتندی». ما این را بآسانی توانیم پذیرفت. زیرا کشوری بآن پهناوری که هخامنشیان را میبود و از کنار سیحون تا کنار دانوب کشیده میشد و ایرانیان بر چندین مردم از کلدانی و آسوری و عیلامی و مصری و ماکدونی و تیرههای گوناگون سوریا و آسیای کوچک فرمان میراندند چنین فرمانروایی را جز در سایهی خویهای ستودهی گرانبها نگاه نتوانستندی داشت.
شما ببینید : هنگامی که خشایارشا یا کنبوجیا در همدان مینشست و جانشینی ازو در سارد پایتخت آسیای کوچک ، و دیگری در بلخ کرسی خراسان فرمان میراند اگر ایرانیان مردم بخرد و پاکدرون نبودندی و هر کسی سرفرازی خود را در سرفرازی کشور و توده ندانستندی آن فرمانروای سارد خودخواهانه و نمکناشناسانه بنافرمانی برخاستی ، و خشایار یا کنبوجیا که آهنگ او کردی و از چندین ماهه راه لشکر بر سر او بردی از اینسوی فرمانروای بلخ نافرمانی نمودی ، و بدینسان کارها بر پادشاه شوریدی و رشته از هم گسیختی. چیزیست بسیار روشن : نگهداری چنان کشور بزرگی جز در سایهی ستودهخویی ایرانیان نتوانستی بود.
🔸 19ـ خویهای پاک ـ تکهی 15
2ـ سود و زیان خویهای نیک و بد را شناختن : بیشتر مردم زیان خویهای ناستوده را ـ چندان که هست ـ نمیدانند. هر یکی چیزهایی را شنیدهاند و بر زبان میدارند ولی از راستی بسیار دورند. گام دوم در راه نیرومندی روانها اینست که آنان را از زیان خویهای ناستوده نیک آگاه گردانند.
گرفتاریهای آدمیان بیش از همه از رهگذر خویهای ناستوده است. آنچه آدمیان را بجان همدیگر انداخته خودخواهی و خشم و کینه و رشک است ، آنچه زندگی را پر از پستیها و بلندیهای بیاندازه گردانیده آز است. آنچه ستم و دغلکاری را پیشرفت داده دروغ و دوروییست. همچنین دیگر خویها که هر کدام سختیهای دیگری را در زندگی پدید آورده. من یکی از نتیجههایی را که از ستودگی خویها توان برداشت در اینجا بازمینمایم :
ما اگر چنین انگاریم که یک دسته مردمی از این خیمها خود را بپیرایند و باهم براستی و درستی و نیکوکاری راه روند آنان روزانه بیش از یک ساعت بکوشش نیاز نخواهند داشت و ساعتهای دیگر همه بآسایش و خوشی بسر خواهند برد. آری آدمیان باید بکوشند و دربایستهای زندگی را آماده سازند. ولی این کوشش روزانه بیش از یک ساعت نیست. اینکه اکنون آدمیان اینهمه گرفتار رنج و کوششند جز نتیجهی آز و رشک و خودخواهی و دروغ و نیرنگ نیست. هر کسی آزمندانه میخواهد بر دیگران بیشی جوید ، و یا رشکبرانه میخواهد بستودگیهای دیگران پشت پا زند. و یا ستمگرانه میخواهد همه را زبون خود سازد ـ از اینرو کشاکش پدید میآید و این رنجها پیدا میشود.
در یک توده هرچه خویها ستودهتر ، آسایش و خوشی مردم بیشتر است ـ اگر همهی مردم با خویهای ستوده راه روند در جهان آسایش و خرّمی هرچه فزونتر خواهد بود.
اگر کسانی در تاریخ جستجو کنند در هر تودهای چون خویهای ستوده ـ از جانفشانی و درستکاری و دلیری و مانند اینها ـ رواج داشته آن توده سرفراز زیسته و در تاریخ نام بزرگی از خود بازگزارده. ولی سپس چون آن خویها را از دست داده سرافکنده شده و کمکم رو بنابودی نهاده است. گذشته از آسایش و خرّمی ، آزادی و سرفرازی تودهها نیز جز در سایهی خویهای ستوده نتواند بود.
اینها فلسفه نیست. سخنهای ناسنجیده نیست. چیزهاییست که آزموده شده و از استوارترین آگاهیها بشمار است. در کتابهای باستان که از ایران در زمان هخامنشی گفتگو میدارند از ستودهخویی ایرانیان سخن رانده میگویند : «هیچگاه دروغ نگفتندی». ما این را بآسانی توانیم پذیرفت. زیرا کشوری بآن پهناوری که هخامنشیان را میبود و از کنار سیحون تا کنار دانوب کشیده میشد و ایرانیان بر چندین مردم از کلدانی و آسوری و عیلامی و مصری و ماکدونی و تیرههای گوناگون سوریا و آسیای کوچک فرمان میراندند چنین فرمانروایی را جز در سایهی خویهای ستودهی گرانبها نگاه نتوانستندی داشت.
شما ببینید : هنگامی که خشایارشا یا کنبوجیا در همدان مینشست و جانشینی ازو در سارد پایتخت آسیای کوچک ، و دیگری در بلخ کرسی خراسان فرمان میراند اگر ایرانیان مردم بخرد و پاکدرون نبودندی و هر کسی سرفرازی خود را در سرفرازی کشور و توده ندانستندی آن فرمانروای سارد خودخواهانه و نمکناشناسانه بنافرمانی برخاستی ، و خشایار یا کنبوجیا که آهنگ او کردی و از چندین ماهه راه لشکر بر سر او بردی از اینسوی فرمانروای بلخ نافرمانی نمودی ، و بدینسان کارها بر پادشاه شوریدی و رشته از هم گسیختی. چیزیست بسیار روشن : نگهداری چنان کشور بزرگی جز در سایهی ستودهخویی ایرانیان نتوانستی بود.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٤٥ـ چگونه از خراسان بازگشتم (تکهی دو از دو)
این داستان چون شنیدنیست یاد میکنم. در همان زمان روزی در کتابخانهی مجلس کار میداشتم ، روانهی آنجا گردیدم. در آن روزها یک دسته از کارمندان عدلیهی پیش ، از داوران و دیگران ، که کاری به ایشان داده نشده در بهارستان بست مینشستند که یکی از آنان همان ملا باقر (ملا باقر بیدانش و دزد) میبود. من همانکه از در رسیدم این ملا ناگهان جلو مرا گرفت و چشمهای خود بروی من دوخته چنین گفت : «بهتر بود رعایت دین میکردید و این رخت را نمیپوشیدید». این جملهها را با لحنی که کینهجویی و سرزنش از آن میبارید بزبان آورد و من چندان برآشفتم و بتکان آمدم که خودداری نتوانستم و کسانی را از قاضیان که در آن نزدیکی میایستادند آواز دادم : «ای فلان ، ای فلان ، ای فلان ، بیایید ، بیایید که ملا باقر دم از دین میزند».
قاضیان به آواز من نزدیک آمدند و چون از چگونگی آگاه شدند برخی به او ریشخند کردند و برخی نکوهش گفتند و برخی بمن دلداری داده بحال خودم بازگردانیدند.
باز در همان روزها بخواندن زبان ارمنی پرداختم. در رشتههایی که دنبال کرده بودم ـ از تاریخ و زبانشناسی ـ خود را نیازمند دانستن آن زبان میدیدم. بویژه تاریخ و زبان آذربایجان که از هر باره بستگی بتاریخ و زبان ارمنستان میداشت.
ولی زبان ارمنی دو تاست : یکی کهن (یا کراپار) (1) و دیگری نو (یا اشخاراپار) (2). هر دوی آنها دشوار است. من نیاز بیشتر به کراپار میداشتم که دشوارتر میباشد. رویهمرفته درس زبان خواندن مردی سیوهفت ساله ، آن هم با داشتن فرزندان و پیشه ، خود کار دشواری میبود ، چه رسد بآنکه زبان دشوار ارمنی را بخواند. لیکن من چون تشنه میبودم و با خواهش و آرزو آن را پی میکردم بسیار آسان میافتاد و بجای رنج لذت مییافتم. دو روز در هفته که بارون هایراپتِ آموزگار میآمدی من آنها را از روزهای خوشی خود میشماردم. کمکم با بارون دوستی پیدا کردیم. این مرد افتاده و پاکدل که جز شاعری آلودگی نمیداشت ، همنشینی با او برای من سراپا خوشی میبود. بیشتر شبها را خواهش میکردم که بماند و با خوشیهای بسیار باهم شام میخوردیمی و در آن میان درس را فراموش نساخته ، چه درمیان گفتگو و چه درمیان شوخیها ، جملههای ارمنی بکار میبردیمی. بدینسان خواندن زبان ارمنی نه تنها مرا فرسوده نمیگردانید از فرسودگی بیرون میآورد. دو سال با بارون هایراپت این حال را میداشتیم.
باز در همان روزها به «کارنامهی اردشیر بابکان» پرداخته آن را از پهلوی بخط فارسی برمیگردانیدم و معنایش مینوشتم که سپس بچاپ رسید.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ Grabar یا Krapar
2ـ Ashkharhabar
🔸 ٤٥ـ چگونه از خراسان بازگشتم (تکهی دو از دو)
این داستان چون شنیدنیست یاد میکنم. در همان زمان روزی در کتابخانهی مجلس کار میداشتم ، روانهی آنجا گردیدم. در آن روزها یک دسته از کارمندان عدلیهی پیش ، از داوران و دیگران ، که کاری به ایشان داده نشده در بهارستان بست مینشستند که یکی از آنان همان ملا باقر (ملا باقر بیدانش و دزد) میبود. من همانکه از در رسیدم این ملا ناگهان جلو مرا گرفت و چشمهای خود بروی من دوخته چنین گفت : «بهتر بود رعایت دین میکردید و این رخت را نمیپوشیدید». این جملهها را با لحنی که کینهجویی و سرزنش از آن میبارید بزبان آورد و من چندان برآشفتم و بتکان آمدم که خودداری نتوانستم و کسانی را از قاضیان که در آن نزدیکی میایستادند آواز دادم : «ای فلان ، ای فلان ، ای فلان ، بیایید ، بیایید که ملا باقر دم از دین میزند».
قاضیان به آواز من نزدیک آمدند و چون از چگونگی آگاه شدند برخی به او ریشخند کردند و برخی نکوهش گفتند و برخی بمن دلداری داده بحال خودم بازگردانیدند.
باز در همان روزها بخواندن زبان ارمنی پرداختم. در رشتههایی که دنبال کرده بودم ـ از تاریخ و زبانشناسی ـ خود را نیازمند دانستن آن زبان میدیدم. بویژه تاریخ و زبان آذربایجان که از هر باره بستگی بتاریخ و زبان ارمنستان میداشت.
ولی زبان ارمنی دو تاست : یکی کهن (یا کراپار) (1) و دیگری نو (یا اشخاراپار) (2). هر دوی آنها دشوار است. من نیاز بیشتر به کراپار میداشتم که دشوارتر میباشد. رویهمرفته درس زبان خواندن مردی سیوهفت ساله ، آن هم با داشتن فرزندان و پیشه ، خود کار دشواری میبود ، چه رسد بآنکه زبان دشوار ارمنی را بخواند. لیکن من چون تشنه میبودم و با خواهش و آرزو آن را پی میکردم بسیار آسان میافتاد و بجای رنج لذت مییافتم. دو روز در هفته که بارون هایراپتِ آموزگار میآمدی من آنها را از روزهای خوشی خود میشماردم. کمکم با بارون دوستی پیدا کردیم. این مرد افتاده و پاکدل که جز شاعری آلودگی نمیداشت ، همنشینی با او برای من سراپا خوشی میبود. بیشتر شبها را خواهش میکردم که بماند و با خوشیهای بسیار باهم شام میخوردیمی و در آن میان درس را فراموش نساخته ، چه درمیان گفتگو و چه درمیان شوخیها ، جملههای ارمنی بکار میبردیمی. بدینسان خواندن زبان ارمنی نه تنها مرا فرسوده نمیگردانید از فرسودگی بیرون میآورد. دو سال با بارون هایراپت این حال را میداشتیم.
باز در همان روزها به «کارنامهی اردشیر بابکان» پرداخته آن را از پهلوی بخط فارسی برمیگردانیدم و معنایش مینوشتم که سپس بچاپ رسید.
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ Grabar یا Krapar
2ـ Ashkharhabar
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)