پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی چهاردهم)

شگفتست که دکتر جوزف از این پندار نیز ستایشها نوشته و به یک رشته فریبکاریهایی برخاسته. بگفته‌ی او شیعیان که همگی پیدا شدن امام زمان را می‌بیوسند و هر روز چشم براه او می‌باشند ، چنین مردمی همیشه آماده‌ی جنگ و مردانگی باشند که همانکه امام پیدا شد بیاری او شتابند. می‌گوید : شیعیان همگی امیدمندند که روزی بسراسر جهان دست خواهند یافت و مردمی با این امید «لا محاله روزی اسباب طبیعی برای آنان فراهم خواهد آمد».

بگمان دکتر جوزف شیعیان با آن کوشش که در راه رواج کیش خود می‌کنند و با این امیدی که به پیدایش امام زمان می‌دارند در آینده «ترقیات محیر‌العقول» خواهند کرد و از هر باره بزرگترین توده‌ی جهان خواهند بود.

این پنداربافیهای دکتر جوزف عنوانی بدست ملایان داده. چند سال پیش یکی از ملایان تبریز بمن چنین نوشته بود : «شما می‌گویید امام زمان دلیل ندارد. دلیل آن را از فرنگی باید پرسید». یک رشته جمله‌های پوچی را که بنام سیاست‌بازی نوشته شده بدینسان پیش می‌کشید.

باید پرسید : آیا نوشته‌های جوزف درباره‌ی آمادگی و جنگجویی شیعیان راستست؟!.. آیا علمای نجف و کربلا و سامرا و قم و طلبه‌های ایشان و این حاجیها و مشهدیهای تهران و تبریز و کاشان و قزوین بچنان آمادگی‌ای می‌کوشند؟!.. آیا شَدسیده‌های (1) ما وارونه‌ی گفته‌های دکتر فرانسه‌ای را نشان نمی‌دهد؟!.. آیا ما با دیده نمی‌بینیم که به هر پستی تن درمی‌دهند و دلهاشان خوشست که «خودش خواهد آمد و کارها را درست خواهد گردانید». اینها را که با دیده می‌بینیم آیا باز باید فریب گفته‌های دکتر جوزف را بخوریم؟!.. (2)

آنگاه گرفتیم که سخن دکتر راستست و شیعیان بامید آنکه امام ‌زمان خواهد آمد بآمادگیهای جنگی می‌کوشند. آیا نه آنست که آنان می‌گویند امام‌ زمان با شمشیر جنگ خواهد کرد و توپ و تفنگ و تانک و همه‌ی این چیزها از کار خواهد افتاد؟!. با چنین پنداری آمادگیهای آنان چه خواهد بود؟!..

فسوسا ، اگر این افسانه‌ها مایه‌ی بزرگی و برتری مردمی توانستی بود بایستی جهودان که هزارها سالست چشم براه «ماشیا» می‌باشند و بنیادگزار این افسانه ایشانند پیش از دیگران ببزرگی و برتری رسیده باشند. (3)


پابرگیها (از ویراینده) :

1ـ شدسیدن (همچون برچیدن) = حس كردن با یكی از حواس پنجگانه ؛ شدسیده‌ها = محسوسات

2ـ این فریب مایه‌ی پدیداری فریبکاران دیگری نیز گردیده که گردن به فهم و داوری خرد نگزارند و بروی گمراهها پا فشارند. یکی از اینها قلم خود را در این راه بکار برد که نشان دهد «انتظار مکتب اعتراض» است و برای انتظار سودهایی بشمارد و بدینسان برای یک اندیشه‌ی سراسر زیانی سودها شمارد. ولی در این چهل سال حکومت ملایان دیده شد مردم همیشه در انتظار چیزی بوده‌ و هستند تا کشور از بی‌سامانی رهایی یابد : انتظار برای آنکه پول نفت به سفره‌ها آید و بسیار کارها که قولش را شنیده بودند اجرا شود ، انتظار برای آنکه کشور به «خودکفایی» در کشاورزی و صنعت برسد ، انتظار برای آزادی گروگانها مگر که جنگ پایان گیرد ، انتظار برای مرگ خمینی مگر که پس ازو مجلس و دولت آزادانه به کار و خدمت برای کشور کوشند ، انتظار برای آنکه اصلاح‌طلبان بتوانند نابسامانیها را به سامان آورند ، انتظار برای آنکه دولت احمدی‌نژاد «عدالت‌» را بکشور بازگرداند و دست دزدان را از بیت‌المال کوتاه گرداند ، انتظار برای آنکه تهدید آمریکا بجنگ با ایران فرونشیند ، انتظار برای آنکه کلید حسن روحانی در بسته‌ای از گرفتاریهای مردم را باز کند ،‌ انتظار برای آنکه برجام گرفتاریهای ما را به سامانی رساند ، انتظار برای آنکه ترامپ برافتد ، و دهها انتظار دیگر. آیا این انتظارها سرچشمه‌ی اعتراض بوده یا مخدری که مردمان را از کار و کوشش و پروا به آینده بازدارد؟ کدام یک بوده؟! آیا مردم دیگر کشورها که برای بهبود زندگی خود اعتراض و تلاش می‌کنند ، آنها هم انتظار یک مهدی‌ای را می‌کشند؟!

3ـ صهیونیزم با اصلاحاتی که در باورهای یهودیان پدید آورد و با آموزشهایی که به کوچندگان می‌داد ایشان را برای زندگانی به شیوه‌ی دمکراسی در کشور اسرائیل آماده می‌گردانید. آنچه اسرائیلیان را از بدبختیها رهانید گذشته از سیاست کشورهای بزرگ در خاورمیانه ، همین اصلاحاتی بود که صهیونیزم در باورها پدید آورد و از آنسو تا توانستند از دخالت کیش در کشورداری جلو گرفتند.
🔶 دردها و درمانها - بخش 3 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 20ـ آریستیدیس و هانیبال ـ تکه‌ی سه از سه

از این گونه شاهکاریها از سرداران در تاریخ فراوان رخ داده و در تاریخ ایران نیز از آنگونه پیشامدها بسیار است. ماننده‌ی همین جنگ هانیبال در کان و هنرنمایی او در تاریخ ایران جنگ نادرشاه افشار با عبدالله‌پاشا سرعسکر عثمانی در بیرون ایروان می‌باشد که میرزامهدیخان در جهانگشا داستان آن را بسیار روشن نوشته است. در این جنگ سرعسکر هفتادهزار سواره و پنجاه‌هزار پیاده با توپخانه‌ی بزرگی همراه داشت. این شمارش را میرزامهدیخان از روی دفتر محمدآقای ذخیره‌چی آورده است که جای هیچ گونه گمان نیست. گذشته از دسته‌های سپاه ترک که در ایروان جای داشتند و روز جنگ بآهنگ یاری با سرعسکر از آنجا بیرون آمدند.

نادرشاه شبانه سخت بیمناک بود و بنوشته‌ی میرزا مهدیخان خواب بیم‌انگیزی نیز دید و چون بامداد دمید سران لشکر را خواسته انبوهی شماره‌ی دشمن و نیرومندی آنان را بازنمود و سفارش کرد که در کوشش سستی ننمایند. اینها نیز دلیل بر فزونی شماره‌ی ترکان و نیرومندی آنان می‌باشد. نادر بیهوده بیم نکردی و بیهوده سرکردگان را پیش خود نخواندی و سفارش نکردی.

با اینهمه نادرشاه همگی سپاه خود را بکار وانداشته تنها پانزده‌هزار سوار دلیر ورزیده را از ایشان برگزیده و خویشتن در جلو آنان به نبرد پرداخت و در سایه‌ی شیوه‌ی رزمی‌ای که بکار برد با این دسته‌ی اندک توپخانه‌ی دشمن را بدست آورده و آن سپاه انبوه را درهم شکست. خود سرعسکر با انبوهی از سپاهیان کشته گردیدند. پیداست که این نه در سایه‌ی دلیری و فزونی کوشش بلکه در نتیجه‌ی بکار بردن یک شاهکار رزمی بوده است. نادر همه‌ی پشتگرمیش باین هنرهای خود بود و اگر یک جنگ او را با عثمان‌پاشا که بشکست نادر انجامید کنار بگزاریم همیشه از آن هنر خود بهره‌ها بردی.

بسخن خود بازگردیم. هانیبال در چهار جنگ پیاپی لگیونهای جنگ‌آزموده و جانباز روم را شکست و پس از فیروزی آخری در جنگ کان سراسر جنوب ایتالیا بدست او افتاد که به هر سو رو آوردی کسی بجلوگیری نپرداختی. پاره‌ای از شهرها با او از در همدستی درآمدند و به روم نافرمانی نمودند. از جمله شهر کاپوا (1) این رفتار را کرد.

روم چنین گزندی را هرگز ندیده بود و هرگاه مردم دیگری بودی بیکبار از پا افتادی و نومیدانه درهای پایتخت را بر روی دشمن فیروزمند بگشادی. لیکن رومیان سختی را هرچه بزرگتر دیدند پافشاری و مردانگی بیشتر کردند. یکی از بزرگترین پیشامدهای دولت روم این پیشامد است. هانیبال و رومیان هر یکی شایستگیهای خود را بجهان نشان داده‌اند.

هانیبال همچنان در خاک روم روز می‌گزاشت و هر زمان گزند دیگری به رومیان می‌رسانید. کارتاژ دوباره پا گرفته با دشمن دیرین خود برابر می‌ایستاد و امید بسیاری می‌رفت که کین کهن را بازجوید. لیکن هانیبال در خاک دشمن دربایست‌ها (2) داشت و نیازمند بود که کارتاژ بپشتیبانی او برخیزد و با سپاه و پول و خواربار و افزار جنگ باو یاری کند. بارها این خواهش را از سنای کارتاژ کرد و باورنکردنی بود که کارتاژ پشتیبانی و یاوری از چنان سردار غیرتمندی دریغ گوید ـ سردار گردنفرازی که با جانفشانیهای مردانه‌ی خود کارتاژ [را] از مرگ رها می‌ساخت.

ولی در کارتاژ خویها ناپاک بود. انبوهی از سررشته‌داران روانهاشان بیمار و همه بدرد خودخواهی و رشک گرفتار بودند. یک دسته پستنهادانی که از دست خودشان کاری برنمی‌خاستی و جز گمنامی بهره از زندگانی نمی‌داشتندی دلیریهای هانیبال و نامداری او را برنمی‌تافتندی و شب و روز در آتش رشک می‌سوختندی. اینان بخواهشهای هانیبال ارج نگزارده دستگیری ازو دریغ می‌گفتند و هر زمان ببهانه‌ی دیگری دست می‌یازیدند.

چنین توده‌ای بایستی نابود شود. چنین مردمی در برابر رومیان غیرتمند و پاکدامن سزاوار آزادی نبودند. بایستی یوغ بندگی آنان را بگردن گیرند. هاملقارو و هاسدروبال و هانیبال بیهوده می‌کوشیدند.

باری هانیبال چون از یاوری همشهریان خود نومید شد باز شکست بخود راه نداده دربایست‌های سپاه را از یونانیان و خود ایتالیا بسیج کرد. برادرش هاسدروبال (3) را از اسپانیا به یاری خود خواند و با آنکه چنان برادر جوان و دلیری را در جنگها از دست داد باز از پای ننشست و از خاک روم بیرون نرفت تا کار بآنجا کشید که رومیان نیز بخاک کارتاژ تاختند و جنگ را به افریقا انداختند. در این هنگام بود که کارتاژ بیاد هانیبال افتاد و او را به یاری خود خواند. هانیبال پس از آنکه ده و اند سال در ایتالیا بسر کرده بود از آنجا بیرون رفت. در آفریقا نیز یک جنگ بزرگ دیگری میانه‌ی او و اسکپیو (4) سردار رومی در دشت زاما (5) روی داد و در این جنگ برای نخستین بار هانیبال شکست یافت و بیست‌هزار تن از سپاه او کشته گردید. این جنگ نیز یکی از پیشامدهای بزرگ 👇
تاریخ بشمار است و استادی‌ای که اسکپیو در این رزم نمود و بر همچون هانیبالی چیره درآمد ، در تاریخهای سپاهیگری یاد کرده می‌شود.

کارتاژیان با همین شکست ناچار شدند از رم آشتی خواهند و این بار سراسر آزادی خود را از دست داده بگردن گرفتند که از همه‌ی خاکی که در بیرون افریقا داشتند چشم پوشند و آن را با فیلهای جنگی و کشتیهای خود به روم واگزارند و از آن پس بی‌دستور از روم با دشمنی بجنگ برنخیزند و به تاوان جنگهای گذشته تا پنجاه سال دیگر سالانه پول گزافی پردازند. بدینسان کارتاژ خود را دست بسته بدشمن سپرد. و چون در سنا درباره‌ی بسیج کردن بخش نخست تاوان گفتگو می‌رفت پاره‌ای نمایندگان می‌گریستند و اشکها از دیدگان می‌باریدند. هانیبال که هم در آنجا بود ناگهان خنده‌ی بلندی کرد. کارتاژیان در شگفت شدند و کسانی زبان بنکوهش باز نمودند.

هانیبال پاسخ داد : «این اندوه اندکی از بسیار است. در آینده از این سخت‌تر و بدتر خواهیم دید. من آن روزی که در خاک ایتالیا بودم این بدبختی را با دیده میدیدم و بارها از دیده اشک باریدم. ولی شما گفته‌های مرا باور کردن نخواستید و من چون آن روز بسیار گریسته‌ام اینک امروز می‌خندم ...»

پیداست که مرد غیرتمند روی سخن با بدرفتاریهایی که با وی کرده بودند داشت و آن پستیها و نادانیهای آن مشتی بیماردلان را یادآوری می‌نمود و خود کار بسیار بجایی می‌کرد.

توده‌ای که در آن پستنهادان فراوان گردند و خودشان که کاری نمی‌توانند بدیگران نیز میدان ندهند و با مردان جانفشان و کاردان بجای ارجشناسی و یاوری سختگیریها کنند رسد روزی که میوه‌ی تلخ آن ناپاکخوییها را چشند و خود را گرفتار کیفر یابند.

آنان که معنی ستوده‌خویی و نتیجه‌ی آن را درنمی‌یابند این گونه داستانهای تاریخی را بخوانند و نیک بیندیشند. یک توده را جز ستوده‌خویی یکان یکان آن نگه نمی‌دارد. در روزهای خوشی چندان پدیدار نباشد ولی در روز سختی است که بی‌ارجی و پستی یک توده‌ی آلوده‌ی بدخوی شناخته گردد.

از اینگونه داستانها در تاریخ فراوانست. در تاریخ ایران چندین داستان بزرگ از اینگونه پدیدار است.

پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ ‍Capua
2ـ مایحتاج
3ـ یکی از برادران هانیبال همنام دامادشان بود.
4ـ Scipio
5ـ Zama
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٢ـ برخی سامانها که داده بودم (تکه‌ی یک از دو)

در آن زمان بدایت هشت شعبه می‌داشت که از روی قانون ، من رئیس همه‌ی آنها می‌بودم. ولی من در شعبه‌ی یک بکارهای خود پرداخته از کارهای درونی شعبه‌های دیگر بیکبار خود را دور می‌گرفتم (و بایستی بگیرم) بویژه که فهمیده بودم بیشتر سرِ شعبه‌ها از درون بدخواه منند. روزهای نخست یک نشست هفتگی برپا گردانیدیم که برای گفتگوهای قانونی به شعبه‌ی یک بیایند. چون بی‌دلخواه می‌آمدند ، من از آن چشم پوشیدم. در آن هجده ماه یک بار نشد که من شکایتی از سران شعبه‌ها بنویسم. لیکن با همه‌ی اینها از دور نگهبانی بسامان شعبه‌ها و دفترهای آنها می‌داشتم و برخی دستورها دادم که دو سه تا را در اینجا می‌نویسم :

١ـ بسیاری از وکیلان با سران شعبه‌ها همبستگی می‌داشتند که هر یکی با یکی بستگی می‌داشت و با دادن میهمانی و رسانیدن سود او را زیردست خود گردانیده بود. از اینرو چون عرضحال می‌داد از مدیر شعبه‌ی یکم چنین درمی‌خواست : «این را به فلان شعبه ارجاع کنید». مدیر دفتر جلوگیر قانونی ندیده می‌پذیرفت. من چون این را شنیدم «ابلاغیه»ای نهانی نوشتم که هر کسی که در دادن عرضحال شعبه‌ای را خواهش کرد ، باید وارونه‌ی آن بکار بسته شود و آن عرضحال به شعبه‌ی نامبرده فرستاده نشود. برخی دستورهای زبانی نیز دادم.

٢ـ زنان نیز بعدلیه می‌آمدندی و چنانکه می‌دانیم بیشتر آنها با داشتن چادر و پیچه رو نمی‌گرفتندی. من دستور دادم در هیچ شعبه‌ای یا دفتری زنی را (جز بهنگام محاکمه) ننشانند. زنها را کارهاشان به انجام رسانیده زود بازگردانند.

روزی هم آقای بهرامی تلفن کرده مرا خواست. چون رفتم چنین گفت : «حیدرآقا شکایت می‌کند که دو سالست از دست زنش چند شکایت کرده هیچ کدام بنتیجه نرسیده. ولی زن او سه ماه پیش شکایت از او کرده که در سه ماه بمرحله‌ی اجرا رسیده. پس این اندازه تفاوت از کجاست؟.».

این حیدرآقا برادر دکتر شفق می‌بود و زن او خانم قدس ‌ایران است که اکنون هم هست و چون زن درسخوانده و بافهمست ، دفترچه‌ای بزیان بهاییان نوشته که چاپ شده. این خانم با شوهرش بهم زده و کارشان بکشاکشهای بسیار کشیده بود و در عدلیه دعواهایی می‌داشتند. از زمانی که من رفتم بارها حیدرآقا را در عدلیه می‌دیدم. آن گفته‌ی آقای بهرامی در این باره می‌بود.

گفتم : «باید بازجویم و بشما آگاهی دهم». چون بازگشتم و بجستجو پرداختم دانسته شد پرونده در شعبه‌ی هفتم بوده. بانوی نامبرده چون باسواد و زباندار است و رو نمی‌گیرد و پیاپی می‌آید و می‌رود ، کارش زودتر پیش رفته و به هر حال زن بودن او نیز کارگر افتاده (گویا حکم هم از بدایت می‌بود که استیناف خواسته نشده بود).

برای آنکه به اینگونه شکایتها زمینه نماند ، من ابلاغی بدفتر شعبه‌ی یکم فرستادم که از آن پس هر عرضحالی که یک سوی آن زن باشد بشعبه‌های یکم و چهارم و هفتم فرستاده نشود. در شعبه‌های چهارم و هفتم آقایان دکتر موسا جوان و احمد امامی می‌بودند. در شعبه‌ی یکم خود من می‌بودم که هنوز از پل جوانی نگذشته بودم. از این فزونتر ، می‌خواستم بآن دو تن برنخورد.

چند روز پس از این «ابلاغ» بود که دیدم یکی از پرونده‌های حیدرآقا و زنش بدادگاه ما آمده. دانسته شد پیش از آن ابلاغ بوده. با این حال من نخواستم از سر اندیشه‌ی خود برخیزم و چون حیدرآقا نیامده بود ، آن روز را به بهانه‌ای محاکمه نکردم و بهنگام دیگر انداختم. در آن هنگام نیز به بهانه‌ی رفتن بوزارتخانه از دادگاه بیرون شده رسیدگی را بآقای حاجی سید محمدخان سعادت که «قاضی علی‌البدل» می‌بود (اکنون در وزارت خارجه است) بازگزاردم.

تا روزی که من می‌بودم این دستور درباره‌ی پرونده‌های زنها نیروی خود را می‌داشت و سپس خواهم گفت که چه سودی را من از آن «ابلاغیه»ی خود برداشتم.
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی پانزدهم)

آنگاه چنانکه شیعیان به پیدا شدن مهدی امیدمندند مسیحیان نیز بفرود آمدن عیسا از آسمان امیدمند می‌باشند ، و ما نمی‌دانیم چرا دکتر جوزف این دلسوزی و راهنمایی را که بمردم ایران می‌کند ، بتوده‌ی خود نمی‌کند؟!.. چرا کشیشان فرانسه را برنمی‌انگیزد که بکوششهایی برخاسته امید مردم را بآمدن عیسا بیشتر گردانند و راه برتری و بزرگی را بروی آن کشور باز کنند؟!.. پس چه شده که مردم فرانسه باید لشگرها آرایند و افزارها سازند و بکوششهای سیاسی پردازند و برتری و بزرگی را از آن راه طلبند ، ولی ایرانیان از راه افسانه‌پرستی پیش روند؟!.. آیا مرگ خوبست ولی برای همسایه؟!..

همین سخن را به مسیو ماربین هم توان گفت ، این فریبکار آلمانی با آن آگاهی کمی که از اسلام و تاریخ آن داشته به بافندگیهایی پرداخته چنین می‌گوید : «حسین دانسته بسوی کشته شدن رفت. خواستِ او ستم بنی‌امیه را پذیرفتن و از همان راه ریشه‌ی آن خاندان را کندن می‌بود». همین را سیاست بزرگی از حسین شمرده بشیعیان راهنمایی می‌کند که همان راه روضه‌خوانی و سوگواری را که پیش گرفته‌اند رها نکنند و از همان راهِ نشان دادن‌ِ ستمدیدگیِ پیشوایان‌ِ خود پیش روند.

ما می‌گوییم پس چرا مسیو ماربین این راهنمایی را بآلمانیان نکرده است؟!.. چرا آن سیاست بزرگ حسینی را بآنان یاد نداده است؟!.. چرا آلمانیان هنگامی که آن سختیها را از ناپلئون کشیدند این سیاست را بکار نبستند؟!.. چرا این نکردند که پادشاهانشان خود را بکشتن دهند و توده‌ی آلمانی کشته شدن آنان را دستاویزی سازند و همچون ایرانیان روضه‌خوانیها برپا کنند و بنمایشهای گوناگون پردازند؟!.. چرا در سال ١٩١٨ که آن شکست را از فرانسه و انگلیس خورده ناخواهان گردن به پیمان ورسای گزاردند باین فلسفه کار نبستند؟!.. چرا بجای برخاستن هیتلر و کارهایش از ستمدیدگی خود سودجویی نکردند؟!..

اکنون هم دیر نشده ، اگر از این جنگ [جنگ جهانی دوم] شکست‌خورده بیرون آمدند و نیروشان بهم خورد بجای کوششهای دیگر فلسفه‌ی مسیو ماربین را بکار بندند و اگر نیازی بروضه‌خوان و قمه‌ز‌ن و شمشیرزن و مانند اینها پیدا کردند خواهند توانست از ایرانیان بخواهند و کار خود را راه اندازند.

چنانکه گفتیم این نوشته‌های ماربین و جوزف جداگانه بنام «سیاست‌الحسینیه» چاپ شده. این دفتر تاریخچه‌ای داشته که من باید در اینجا بنویسم : در سال 1327[ق = 1288 خ] که در ایران شور آزادیخواهی بسیار نیرومند می‌بود و آزادیخواهان پس از یک سال و بیشتر جنگ با محمدعلی‌میرزا و ملایان فیروز درآمده تهران را هم گشاده بودند ، و دشمنان آزادی ، که بیشترشان روضه‌خوانان و ملایان و پیروان ایشان می‌بودند پس از ایستادگیها و جنگها نومید شده و آتش سینه‌هاشان رو بخاموشی نهاده بود ، و از آنسوی دولت خودکامه‌ی روس سپاه به ایران آورده و آذربایجان و دیگر شهرها را گرفته بکاستن از نیروی آزادیخواهان می‌کوشید ، ناگهان این دفترچه بمیان افتاد. (1) تو گفتیی نفت بروی آتش ریختند. ملایان و روضه‌خوانان و بسیاری از مردم بتکان آمده ، و با آزادیخواهان که بکاستن از روضه‌خوانی می‌کوشیدند پرخاش آغازیده چنین گفتند : «پس فرنگیها امام حسین را می‌شناسند و شما نمی‌شناسید ، ای بیدینها؟!..». این را گفته بتکان آمدند.

بیش از همه در تبریز شوری برخاست و نخست نتیجه آن بود که همگی روضه‌خوانان که بیش از دویست تن می‌بودند دست بهم داده چنین نهادند که در بازارها و کویها روضه‌خوانیهای همگانی برپا گردانند. نخست در بازارها این کار را کردند. یک بازار را می‌گرفتند و از اینسر تا آنسر فرش می‌گستردند و درمیانه منبر می‌گزاردند و جلو آمد و شد را بسته آنجا را انجمن می‌گردانیدند و روضه‌خوانها هر یکی با پیروانشان می‌آمدند و فراهم می‌نشستند و یکی پس از دیگری بمنبر رفته مردم را گریانیده پایین می‌آمدند. سه روز و چهار روز بدینسان بسر برده چند روز دیگری بازار دیگری را برمی‌گزیدند ، و در همه‌ی این کارها دشمنی خود را با مشروطه فراموش نمی‌کردند.

پس از دیری رو بکویها آوردند. در تبریز هفده و هجده کوی از بزرگ و کوچک شمرده می‌شد. نوبت بنوبت آنها را گردیدند که در هر یکی چند روزی با گرد آمدن و روضه‌ خواندن و دروغها سرودن و بمشروطه نیش زدن بسر می‌بردند. دیدنی می‌بود که از نوشته‌های دو اروپایی چه شور و تکانی برخاسته و چه کارهایی کرده می‌شد.
👇
یک نتیجه‌ی دیگر «سیاست‌الحسینیه» پیدایش دسته‌هایی بنام «انتظاریون» بود. چنانکه گفتیم دکتر جوزف از پندار شیعیان درباره‌ی امام ناپیدا ستایش نوشته و چنین گفته که امید بستن به پیدایش چنان کسی و چشم براه او دوختن مایه‌ی زندگی یک توده باشد. برخی از ملایان همین را دستاویز گرفته در مشهد و تبریز و دیگر جاها دسته‌های «انتظاریون» (بیوسندگان) پدید آوردند. صد تن و دویست تن و هزار تن فراهم می‌نشستند ، دعای «ندبه» می‌خواندند ، از دیر کردن امام ناپیدا می‌نالیدند ، می‌گریستند ، کم‌کم بشیون کردن و بسر و روی خود کوفتن می‌رسانیدند و کسانی افتاده از خود می‌رفتند ، و از بامداد تا شامگاه با این کارها بسر می‌بردند. همی‌خواستند با زور ناله و گریه امام ناپیدا را به بیرون آمدن وادارند.

در تبریز داستان دیگری هم پیش آمد ، و آن اینکه چون از نالیدنها و گریستنها و بسر و رویِ خود کوفتنها سودی بدست نیامد ، سیدِ روضه‌خوانی که پیشوای بیوسندگان می‌بود چنین گفت : «همه باهم رو بکربلا آوریم ، برویم آیَفْت[=حاجت] خود را از آن درگاه خواهیم». این پیشنهاد را پذیرفتند و انبوهی از توانگر و کمچیز ، و از سواره و پیاده براه افتادند. نمی‌دانم چند هزار تن براه افتادند و چه اندازه از ایشان در راه از پا افتاده نابود شدند. این می‌دانم که صد خاندان بگدایی افتاد. نیک بیاد می‌دارم که در آن سال گدایان تازه‌ای در کوچه‌ها پیدا شده و برای آنکه از مردم آسانتر پول بگیرند ، چنین می‌گفتند : «ما پدرمان بکربلا رفته».

اینست تاریخچه‌ی «سیاست‌الحسینیه». اینست نمونه‌ای از آمادگی شیعیان بنمایشهای بیهوده‌ی بیخردانه.

پابرگیها :
1ـ نخست در حبل‌المتین چاپ شده بود و سپس در دفتر جداگانه‌ در تبریز بچاپ رسید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 1

از رفتارهای ناستوده که بسیاری از مردم دارند در گفت و شنید پیکار کردن است. چون دو تن باهم نشینند و بسخن پردازند یکی گوید و دیگری خرده گیرد. آن پاسخ دهد و این بَرو بازگرداند. آن گوید و این گوید و هر یکی کوشد سخن خود را پیش برد و چون در جایی فروماند آن را گزارده بزمینه‌ی دیگری رود و به هر دلیل نارسایی دست اندازد. «به چندین دروغ برخیزد تا یک راستی را نپذیرد». این شیوه‌ایست که بسیاری از مردمان می‌دارند و زشتی آن را درنمی‌یابند.

از چنین گفتگویی نه تنها نتیجه‌ی درستی درنیاید و هرگز نهانی آشکار یا تاریکی روشن نگردد ، زیانها نیز از آن پدید آید. زیرا خرد تیرگی گیرد و فهم کجتر گردد. دوباره می‌گویم خرد تیرگی گیرد و فهم کجتر گردد. گذشته از آنکه گاهی گفتگو به درشتگویی انجامد و کار بنادانیها کشد.

کسانی که این رفتار را دارند چون خواستشان پیشرفت دادن بگفته‌ی خودشان باشد و همه در پیرامون آن اندیشند گام بگام از راستیها دورتر گردند و چون از خرد روگردانند زمان بزمان بنادانی آلوده‌تر شوند. امروز انبوهی از مردم گرفتار این نادانی هستند و خودشان آن را درنمی‌یابند.

* * *

این گرفتاری نتیجه‌ی چندین بیماریهاست که ما بارها آنها را یاد کرده‌ایم و اینک بار دیگر فهرست می‌کنیم :

از یکسو درد خودنمایی ـ چنانکه گفته‌ایم این کسان در جستجوی راستیها (حقایق) نیستند و کاری به پیشرفت توده و آبادی کشور نمی‌دارند و هر کدام سخنانی را که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند جز درپی خودنمایی نیستند. اینست هر زمینه‌ای که پیش آید در آن سخن رانند و یکی نگوید مرا در این زمینه دانشی نیست.

از سوی دیگر سستی خردها و دربند بودن آنها ـ که اگرهم پاره‌ای در جستجوی راستیها باشند بدریافت آنها یارا نیستند. آنچه را که از پیش آموخته و در دل جا داده‌اند از دست نتوانند هِشت و بدلیل نیز ارج نتوانند گزاشت.

پس از همه بهم خوردن بنیادها ـ در هر زمینه‌ای چندان پراکنده‌گویی شده که مایه‌ی سرگشتگی اندیشه‌هاست و یک پایه‌ی استواری که تکیه‌گاه اندیشه‌ها تواند بود بازنمانده.

شاید برخی این را ندانند که «بی‌تکیه‌گاه گردیدن اندیشه‌ها» چیست و زیان آن را درنیابند اینست در اینجا آن را روشن می‌گردانیم : این را همه می‌دانیم که یک تنی که می‌خواهد داور (قاضی) باشد باید درسهایی فراگیرد و نیز باید همیشه قانونی در زیر دست او باشد که از روی آن داوری کند وگرنه خواهد درماند و هرگاه داوران دو یا سه تن باشند درمیانه دوسخنی پدید خواهد آمد. چنین بینگارید یکی را بنام دزدی به پیش دو تن داور آورده‌اند و آنان رسیدگی کرده دزدی او را باور نموده‌اند و می‌خواهند کیفری برای او نویسند. اگر قانون درمیان نباشد بیگمان دوسخنی میانه‌ی داوران پدید خواهد آمد و یکی را دل بحال دزد سوخته کیفر بسیار کمی خواهد نوشت و دیگری سخت برآشفته کیفر را هرچه بیشتر خواهد گردانید.

این یک چیز انگاری نیست. داستانیست رخ داده و بگواهی یاد کردم. در هفده یا هجده سال پیش که قانون برای کیفر گناهگاران در ایران نبود در یک محاکمه یکی از داوران که از دزدان گزند دیده و دل پر از خشم آنان داشت برای دزدی به دو سال بند و زندان رأی داده بود و دیگری که کتاب ویکتور هوگو را خوانده و در گناهکاران با دیده‌ی مهربانی می‌نگریست به دو ماه. ببین دوری از کجا تا بکجاست! ولی اگر قانونی درمیان باشد کمتر دوسخنی پیدا می‌شود و هرگز این اندازه دوری رخ نمی‌دهد.

همین مثل را از پزشکی نیز می‌توان آورد. یک کسی تا درس پزشکی نخواند و دستورهایی را که در کتابهای آن فن است یاد نگیرد در چاره‌ی بیماریها درماند و هرگاه به پزشکی پرداخت در هر گام لغزش دیگری از او سر می‌زند.

داور و یا پزشک با خرد و فهم خود داوری و پزشکی می‌کنند ولی هر کدام تکیه‌گاهی را برای خود دارند که آن قانونها و دستورهاست و بی‌اینها در کار درمانند و داوری و پزشکی نتوانند.

این را برای مثل یاد کردم. در زندگانی همگانی نیز همین راه است و باید یک رشته دستورهایی درمیان باشد. روشنتر بگویم باید «آیین زندگانی» درمیان باشد تا خردها از آن درس آموزند و بکار خود آماده‌تر گردند. [و]گرنه نهاد آدمیان یکسان نیست. یکی سستنهاد و دیگری تندنهاد است. یکی بیش از همه بخوشی خود می‌پردازد و دیگری آسایش دیگران را بدیده می‌گیرد. چندین گونه جدایی از هم دارند و اینست کمتر توانند در یک زمینه یکزبان و یکدل گردند و کمتر توانند راستیها را دریابند.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 ٥٢ـ برخی سامانها که داده بودم (تکه‌ی دو از دو)

٣ـ وکلای عدلیه بیشترشان از آخوندی یا از ورشکستگی بآن کار آمده هشتاد درصدشان کسان پستنهاد و دورو می‌بودند. این شیوه‌ی آنان می‌بود که یک داور تا بر سر کار است به او چاپلوسیها کنند و پررویانه همبستگی نشان دهند ، ولی همانکه از سر کار برخاست سلامش را نیز نگیرند. از روزی که من به شعبه‌ی یکم رفتم رفتار آنان مرا سخت می‌آزرد. می‌آمدند و بستایشها می‌پرداختند و چاپلوسیها می‌کردند. تندی کارهای من و بی‌پروایی که با زورمندان می‌نمودم ، عنوانی در دست ایشان می‌بود که شیوه‌ی پست خود را بکار زنند.

اینبود ناچار شدم که بجلوگیری کوشم. آگاهی دادم که «چون ستایش قاضی در روبرویش و چاپلوسی با او تصرف در اندیشه‌های او و خود نوعی از رشوه است ، هر وکیلی که در محکمه بستایش چاپلوسانه پردازد بعنوان بداخلاقی تعقیب خواهد شد».

مردی می‌بود بنام روشن‌ضمیر که شاگرد فاضل‌الملک ، و خود وکیل اداره‌ی «سجل احوال» می‌بود. مردک همانکه از در رسیدی و سلام دادی آغاز کردی : «دیشب در فلانجا بودیم. صحبت حضرت آقای کسروی را می‌کردیم ...» بارها جلوش گرفتم. روزی گفت : «پس ما ادای وظیفه نکنیم؟.» گفتم : «این ادای وظیفه نیست که می‌کنید. اگر شما مرا بنیکی می‌شناسید در درون دل خشنود باشید ، نیمه‌ی شب مرا دعا کنید». چون از دادگاه بیرون رفت ، رویم به شرافتیان گردانیده گفتم : «خدا مرا نگه دارد از شر این مرد. روزی که از پشت این میز برخاسته‌ام ، نخست کسی که بمن توهین خواهد کرد این خواهد بود». گفتم : «این پیشگویی نیست. این در نهاد مردان پست‌رَوان نهاده شده که چون کسی را نیرومند دیدند بی‌اختیار بچاپلوسی پردازند ، و چون از نیرو افتاد بی‌اختیار کینه جویند و از در بدخواهی و بدگویی درآیند».

این پیش‌بینی من بسیار بجا می‌بوده. آن روزی که از عدلیه بیرون رفتم و آن هایهوی درمیان می‌بود ، فردایش که روز نخست بیکاری‌ام بود ، همان مردک مرا جسته و چون از خانه بیرون نرفته بودم نیافته ، یکه‌کاره بسر مدرس‌زاده رفته با زبان او پیامهای نیشدار فرستاده بود. مدرس‌زاده چون با من گفت ، گفتم : «خدا را سپاس که او را نیک شناخته بودم».
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
زایش و رویش یک دکان تازه‌ی مفتخوری به بهای فریب مردم و از راه بدر کردن ایشان
🔶 زیانهایی که از شیعیگری برمی‌خیزد

🔸 گفتارهایی از کتاب «بخوانند و داوری کنند» (تکه‌ی شانزدهم)

ششم : یکی از زشتکاریهای شیعیگری بردن استخوانهای مردگان (مردگان پولدار) بکربلا و نجف و قم و مشهد می‌باشد. این کار چندان زشت و بیخردانه است که من نمی‌دانم چه نامی بآن دهم و با چه زبانی بنکوهم. کسی که مرده است باید تن او را سوزانند و یا در زیر خاک نهان گردانند که از بوی بدش آزاری بمردم نرسد ، ولی آنان مرده را در یک قوطی بروی زمین نگه می‌دارند ، و لانه‌ای برایش چنان می‌سازند که بویش بیرون آید و بدینسان مایه‌ی آزار مردم می‌گردند ، و چون یک سال ـ بیش یا کم ـ گذشت ، استخوانهای او را در یک قوطی دیگری گزارده بار می‌کنند و رو به «عتبات ‌مقدسه» راه می‌افتند.

این کار گذشته از آنکه مردم‌آزاریست و چه‌بسا مایه‌ی پراکندن بیماریهایی باشد ، خود نشانی از نافهمی و دُژآگاهی شیعیان و ملایان است. خدا می‌داند تاکنون چه رسواییها از این راه برخاسته است. در زمانهای پیش که عثمانیان گاهی بجلوگیری پرداختندی بارها رخ‌ داده که استخوانها را خرد کرده و در توبره‌ی اسب ریخته خواسته‌اند نهانی از مرز گذرانند و دانسته شده و مایه‌ی رسوایی گردیده (1).

این کار را چرا می‌کنند؟!.. بآن استخوانها چه کاری هست که از این شهر بآن شهر می‌کشند؟!.. اگر از خودشان بپرسید یکی خواهد گفت ‌: یک درِ بهشت ، از کربلا یا از نجف یا از قم است و مرده‌ای که در آنجا خوابیده همانکه بوق دمیده شود و برخیزد یکسره به بهشت خواهد رفت. دیگری خواهد گفت : مرده‌ای را که در قوطی گزارده‌اند و به نجف یا بکربلا خواهد رفت ، از فشار گور ایمن باشد. دیگری خواهد گفت : ما گناهکاریم و بآن آستان پناهنده می‌شویم. یا خواهد گفت : ما سگیم و خود را به نمکزار می‌اندازیم.

با این بهانه‌های سستی ، بکاری بآن زشتی و زیان‌آوری برمی‌خیزند و آبروی یک توده‌ای را بباد می‌دهند. اروپاییان که ایرانیان را دُژآگاه و بیابانی می‌خوانند آیا این دلیل استواری در دست آنان نخواهد بود؟!.. اروپاییان نه ، خودمان اگر شنیدیمی که مردمی با استخوانهای مردگان چنان رفتاری می‌کنند آیا دُژآگاه و پستشان نشماردیمی؟!..

پابرگی :
1ـ این داستان چندان شناخته است كه از ملا محمدعلی نخچوانی كه یكی از مجتهدان می‌بود و ده و چند سال پیش مرده پرسیده‌اند و او پاسخ داده : «باكی نیست. تن علی‌اكبر را نیز تكه تكه گردانیدند» (لَهُ اُسوَه بِعَلی الاكبَر فَقَطَعُوهُ اِرباً اِرباً).
استخوانهای مردگان را بار کرده بکربلا می‌برند
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 4 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 21ـ گفتگو یا خودنمایی ـ «به چندین دروغ برخیزند تا یک راستی را نپذیرند» تکه‌ی 2

چنین بینگارید در نشستی سخن از تاریخ می‌رود و یکی چاپلوسیهای شرف‌الدین‌علی یزدی و سپهر کاشانی و دیگر مانندگان اینها را یاد کرده نکوهش می‌کند. دیگری بیدرنگ پاسخ می‌دهد : آنان ناچار بودند. بر سر این پیکار درمی‌گیرد و سخن بدرازی می‌کشد. سومی بدانسان که شیوه‌ی بسیار کسانست زیرکانه میانجی درآمده آن را تندرو نامیده و این را کندرو خوانده خویشتن سخنی درمیانه می‌راند (1) ... این داستانیست که بارها در نشستها روی دهد.

در اینجا بیگمان پای خودنمایی و سستی خرد درمیان است. این سرجنبانان بی‌آنکه خودشان دریابند گرفتار چندین درد هستند. چنانکه بازنمودیم. چیزی که هست تنها اینها نیست. در این داستانها انگیزه‌ی دیگری برای کشاکش درمیان می‌باشد. این خود جستاریست که یک بدکاری در چه هنگامی ناگزیر شمرده می‌شود و شایسته‌ی بخشایش می‌باشد. هر کسی که بکار بدی برخاسته بهانه‌ای برای آن می‌آورد ولی باید دید کدام بهانه را می‌توان پذیرفت و از آن کار چشم پوشید؟!. اگر بخواهیم در گفتگوی بالایی داوری کنیم نخست باید این نکته را بدانیم.

در همین باره چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پیش خود اندیشه‌ی دیگری پدید آورده. یک دسته برآنند که هرچه نان از آن درآمد و راه روزی بود رواست و می‌توان بآن برخاست و چون خود ایشان این کاره‌اند همه‌ی دیگران را نیز در چنین کارهایی بیگناه می‌شمارند و در چاپلوسیهای تاریخنگاران پیش که بنام نان خوردن و روزی یافتن آنها را کرده‌اند با دیده‌ی خرسندی می‌نگرند. دسته‌ی دیگری برآنند که یک زورمندی هرچه را خواست باید گردن نهادن و پذیرفتن و این بهانه را از بهر هر زشتکاری بس می‌شمارند. مایه‌ی کشاکش بیش از همه این ندانی است.

در همین زمینه خودِ ما گرفتاریهایی داریم و آشکاره می‌بینیم بسیار کسان در این باره از راستی بدورند. آنان که در پیشامد مشروطه‌خواهی به بدکاریهایی برخاسته‌اند و ما در تاریخ نامشان آورده و نکوهش می‌کنیم می‌بینیم کسانی به هواداری برمی‌خیزند و نامه‌ها بما می‌نویسند و بیشترشان همین عنوان ناچاری را پیش می‌کشند. مثلاً در بخش یکم ، داستان آشوب قاطرچیان و آدمکشیهای ایشان را در سال 1284 نگاشته و کسانی را از ملایان نام برده‌ایم که در میدان توپخانه درمیان آشوبکاران بودند. یکی از بستگان ایشان نامه‌ها نوشته گله می‌کند که چرا نام فلان ملا را برده‌ایم و همه‌ی عنوانش اینست که او را از پیش آمدند و بمیدان بردند و او ناگزیر بود. پیداست این کسان معنی ناگزیری را درنمی‌یابند و در این باره به یک دستوری برنخورده‌اند. اگر «آیین زندگانی» در دسترس می‌بود در آن این دستور را می‌یافتند : «بامید سود یا از ترس زیان بکار ناروا نباید برخاست» و بیهوده باندیشه‌های نابجا برنمی‌خاستند.

این یک مثل است و صدها مانند این توان پیدا کرد. این خود نکته‌ی پرارجی است که برای آمادگی خردها و درستی آنها «آیین زندگانی» دربایست است. شاید از صد تن یکی این نکته را درنمی‌یابد. هرچه هست ما بآن ارج بیشتر می‌گزاریم و چنین می‌خواهیم خوانندگان پیمان این را نیک بیندیشند و اگر خرده‌ای باندیشه‌شان می‌رسد بازنمایند.

مثل دیگری یاد می‌کنیم : بارها در نشستها سخن از فرهیخت (تربیت) و کارگر افتادن و نیفتادن آن بمیان آید و دوسخنی برخیزد. یک دسته برآن باشند آدمی را فرهنگ باید تا پیراسته و آراسته گردد. دسته‌ی دیگری بر این باشند که فرهیخت را کاری نتواند بود و هر کسی آنچه از گوهر خود دارد همانست و بس. هر دسته‌ای دلیلهایی شمارد و گفته‌هایی را از پیوسته و پراکنده از گفته‌ی این شاعر و نوشته‌ی آن فیلسوف بگواهی آورد. کار بجایی کشد که آدمی را بپای جانوران برند و فرهنگ‌ناپذیری خرس و پلنگ را گواه گفته‌ی خود گیرند یا مثل بیاورند که «زنگی بشستن سفید نشود».

این دوسخنی از کجا برخاسته؟.. نه اینست که چون پایه‌ای درمیان نیست هر کسی از پندار خود چیزی بیرون می‌ریزد؟.. چه‌بسا یک کسی در اینجا سخن از سودمندی فرهیخت راند و در جای دیگری آن را بیهوده شمارد. چون پایه‌ای نیست هر زمان بپندار دیگری گراید. هر زمان سخنان رنگین دیگری بقالب زند. از اینگونه صد مثل توان شماردن.

پابرگی از ویراینده :
1ـ چنین کسانی را رند یا «خشکه‌فیلسوف» توان نامید. خشکه‌فیلسوف نامیست که کسروی خود به چنین کسانی نهاده.
برای دانستن «آیین زندگانی» یکی از کتابهای راه رستگاری ، ورجاوندبنیاد و حقایق زندگی خوانده شود.
🔶 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
🔸 53ـ «اندیشه‌های قضایی» که می‌داشتم

یک داستان دیگر که مایه‌ی رشک و کینه می‌گردید «اندیشه‌های قضایی» من بود. در آن زمان در عدلیه جز کسان ‌انگشت‌شماری قانون نفهمیدندی. مثلاً در دستگاه بدایت تنها دو تن می‌بودند که قانون می‌فهمیدند : یکی آقای احمد امامی و دیگری دکتر جوان. از وکیلان ، من تنها آقاسید هاشم را بیاد می‌دارم. بازمانده چه از وکیلان و چه از داوران ، همان آخوندهای کودن می‌بودند که چیزهای کمی یاد گرفته کار خود با آن راه می‌انداختند.

روزهایی که من رفته بودم آقای بهرامی گفت : «از عدلیه‌های ولایات سؤالهای قضایی می‌کنند و جواب دادن بآنها زحمتی برای ماست». گفتم : «باید برای قانون شرحی نوشته شود تا هر کس آن را بفهمد. اکنون هم آن پرسشها را بفرستید پاسخهایش من نویسم». از آن پس بپرسشها من پاسخ دادمی. از آنسو گاهی در محاکمه «قراری» یا «حکمی» می‌دادمی که بدیگران شگفت افتادی و مایه‌ی رشک بودی.

مثلاً روزی پرونده‌ای می‌بود در زمینه‌ی «بیع بشرط». آقای حسین مظلوم (که اکنون وکالت می‌کند) وامی بکسی داده خانه‌اش را بیع بشرط گرفته و چون زمانش بپایان آمده و آن کس پول را پس نداده بود ، این بصلحیه عرضحال داده و حکم به «تسلیم خانه» گرفته بود. استیناف خواسته شده و پرونده بدادگاه ما آمده بود. در آن روزها مادّه‌ی ٣٤ قانون ثبت درمیان نمی‌بود (1) و همان بیع بشرط گرفتاری بزرگی برای مردم شده بود. پولدارانی وام بمردم داده خانه یا باغ یا زمین را که چند برابر بها می‌داشت «بیع بشرط» گرفته ، و به همان دستاویز از دستشان درمی‌آوردند.

من گفتم : «بیع بشرط در نزد مردم بمعنی رهن است. فلان مرد می‌خواهد وامی گیرد ، از یکی پولی گرفته خانه‌ی خود را رهن می‌گزارد. ولی چون برای پول سود گرفته خواهد شد و سود گرفتن برای پول (یا ربا) در شرع حرامست ، ملایان رویه‌سازی کرده نامش را بیع بشرط می‌گزارند. می‌خواهند بفهمانند که وامگیر ، خانه را با شرط خیار در زمان معینی به وام دهنده فروخته و سپس بازگشته همان را به اجاره گرفته. (2) بارها شنیده‌ام وامگیر می‌گوید : من که نفروخته‌ام ، بیع گزارده‌ام. «بیع» در پیش آنها بمعنی رهن است نه بمعنی فروش. اینست این بیع بشرطها را فروخت‌وخرید نتوان گفت و بدستاویز آنها حکم بتسلیم خانه نتوان داد. وامده تواند پولش را بخواهد نه آنکه خانه را ببرد».

می‌گفتند : «اگر بیع بشرط هم نباشد این یک نوع معامله‌ایست درمیان مردم. کسی که پول قرض می‌کند و خانه‌اش را بیع بشرط می‌کند ، می‌داند که سر موعد اگر پول نداد ، خانه‌اش را خواهند برد. خود دانسته و فهمیده آن معامله را می‌کند. پس باز حکم بتسلیم خانه جای ایراد نیست».

من گفتم : «این راستست. ولی معاملات باید عنوانی در قانون داشته باشد. هر معامله‌ای که مردم بکنند ما نمی‌توانیم ترتیب اثر دهیم. وگرنه قمار و گروبندی[=شرط‌بندی] نیز یک گونه معامله‌ایست که دانسته و فهمیده می‌کنند».

من چون حکم صلحیه را شکسته رأی به «بطلان دعوا» دادم این گفتگوها برخاست. شگفت آن بود که [حسین] مظلوم که حکم من بزیانش می‌بود رنجیدگی نمی‌نمود و دیگران رنجیدگی می‌نمودند و در اینجا و آنجا بد می‌گفتند.

در آن سال «ثبت املاک» تازه آغاز می‌شد. کسانی با گواهینامه (3) ، خانه یا زمینی را که در دست دیگریست ، بنام خود به ثبت می‌رسانیدند. آن کس که آگاه می‌شد ناچارش می‌گردانیدند که «اعتراضی» دهد و بعدلیه بیاید ، و در اینجا یک دشواری پیش می‌آمد و آن اینکه مدعی و مدعیٌ‌علیه وارونه می‌افتاد. از اینرو من با وزارت عدلیه گفتگو کردم که با گواهینامه از کسی درخواست ثبت نپذیرند. گفتم : «هر مأمور دولتی در زمینه‌ی کار خود قاضیست و باید بجستجو و رسیدگی برخیزد ، آن نماینده‌ی ثبتی که درخواستها را می‌پذیرد ، بایای اوست که رسیدگی کند و بداند که آیا درخواست‌کننده متصرّف می‌باشد یا نه و از روی فهم کاری کند». من می‌گفتم : «باید ثبتهایی که با گواهینامه پذیرفته شده و درخواست‌کننده متصرف نیست ابطال شود و نیازی بآنکه طرف اعتراضی کند و بعدلیه بیاید نماند». لیکن وزارت عدلیه این را نپذیرفت. از اینگونه گفتگوها بسیار پیش می‌آمد و از هر یکی دشمنیهایی برای من پیدا می‌شد.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ برای آگاهی بیشتر از ماده‌ی34 قانون ثبت و دگرگونیهایی که تاکنون کرده پیوست «بیع به شرط» همین کتاب دیده شود.
2ـ گویا این رویه‌سازی برای آن بوده که سپس «اجاره‌ای» که هر ماه یا هر چندگاه به وامدهنده می‌داده ربا بحساب نیاید.
3ـ استشهاد