پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
از تعلیمات پاکدینی یکی اینست : «بیرون از آیین جهان چیزی نتواند بود». برای مثال کسی بی‌پدر بجهان نتواند آمد. اینکه مسیحیان را باور بر اینست که عیسا بی‌پدر از مریم زاده شده ، مسیح مرده را زنده ‌و بیماران را بی‌دارو درمان کرده و ... همه بی‌پاست و این خود نشان خداناشناسی ایشانست چه این آیین را خدا برای اینجهان گزارده است. خدا این آیین را گزارده که کسی بی‌پدر و مادر باینجهان نیاید ، مردگان زنده نگردند ، بیماران بی‌دارو و درمان به نگردند و ...

1ـ جای خشنودیست که این پسر روشن‌بین پیش از آنکه مغزش را با اندیشه‌های فریب‌آمیز پر کنند ، به استواری دانش و درستی راه آن باور یافته است. بدینسان می‌تواند با این سال کم ناراستی تعلیمات ملایان را دریابد.

2ـ باید دانست قصه‌های قرآن جدا از راهنماییها و دستورهای آنست. در این زمینه بسخن گشاده‌تری نیاز هست که خواننده‌ی جویای حقیقت می‌تواند کتاب «در پاسخ بدخواهان» را بخواند.

3ـ کاش صد یک ملایان ما به اندازه‌ی این نوجوان خرد و اندیشه‌ی خود را بکار می‌انداختند تا پوچی و زیانمندی تعلیمات خود را دریابند.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 4)


٣ـ سوم هوده آنست که نیک و بدی در جهان نیست. هر کس هرچه را می‌خواهد و بسود اوست نیک می‌شمارد و هر چیز را نمی‌خواهد و بسود او نیست بد می‌شمارد. برای این دلیل آورده می‌گویند : «سرچشمه‌ی دریافتهای آدمی مغز اوست. مغز نیز مادّه است و هر چیزی از درون و بیرون در آن تواند هَنایید»

ما بیپایی اینها را نیز روشن گردانیدیم. این راست نیست که هر کس هرچه بسود اوست نیک می‌شمارد و هرچه بسود او نیست بد می‌شمارد. ترازوی نیک و بد ، سود و زیان هر کس نیست. ترازوی نیک و بد خرد آدمیست. بسیار چیزهاست که بسود ماست و ما آن را بد می‌شماریم ، بسیار چیزهاست که بزیان ماست و ما آنها را نیک می‌شناسیم.

صدها مثل توان آورد : فلان گرسنه که من در کوچه می‌بینم بزیان منست که پولی یا نانی باو دهم. در همان حال من دادن پول یا نان را باو نیک می‌دانم و از آن خودداری نمی‌کنم. فلان مرد پولی نزد من داشته و مرده و نوشته‌ای در دست نداشته ، بسود منست که وام خود را نپردازم و آن را بروی خود نیاورم. لیکن من آن را بد می‌دانم و بسراغ بازماندگان او می‌روم و وام خود را می‌پردازم. بُختُنَصر پادشاه آسوری چند هزار سال پیش بجهودان بدی کرده. مرا از کارهای او نه زیانست و نه سود و در همان حال آن را بد می‌شمارم.

چنانکه گفتم نیکها و بدها چیزهای پایداریست. آنچه نیکست بهمه نیکست. آنچه بد است بهمه بد است. سود و زیان را در آن هَنایشی نیست.

آری آدمی هنگامی که از چیزی سود دارد بآن گراید و هنگامی که زیان دارد از آن رم خورد. این چیزیست که در هر کسی هست. ولی این گراییدن و این رمیدن ، آن چیز را نیک یا بد نتواند گردانید. در پشت سر آن گرایش و رمش ، داوری خرد هست و نیکی یا بدی بسته بآن داوریست.

هستند کسان بسیاری که ترازوشان برای شناختن نیک و بد ، سود و زیان خودشانست. ولی آنان کسانیند که روانهایشان بیمار و خردهاشان بیکاره است که ما اگر روانهای آنها را توانا گردانیم از آن حال بیرون خواهند آمد.

اما اینکه می‌گویند : «سرچشمه‌ی دریافتهای آدمی مغز اوست و مغز نیز مادّه است و هر چیزی از درون و بیرون در آن تواند هَنایید(1)» ، ما این دلیل را راست نمی‌یابیم. چیزی را که ما بنیکی شناخته باور کرده‌ایم ، هیچ چیزی از درون و بیرون در آن نتواند هَنایید و آن باور را دیگر نتواند گردانید. مثلاً ستمگر بودن بُختُنَصر و بدی کارهای او را که ما باور کرده‌ایم هیچ چیزی از درون و بیرون در آن نخواهد هَنایید و نتواند هَنایید.

پابرگی :
1ـ هناییدن = اثر کردن ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 19


باید جلو بیهوده‌گویان را گرفت

بر سر جلوگیر دوم می‌آییم : کسانی که گفتگو از نیک و بد می‌نمایند و آرزوی نیکی از خود نشان می‌دهند و ما گفتیم راستی‌را خواهان نیکی نیستند و آنان را جلوگیر دیگری از نیکی توده شمردیم می‌باید اینان را هم بحال خودشان نگزاشت. بسیاری از اینان بدی کار خود را نمی‌دانند و اینست با پیشانی باز بآن می‌پردازند. می‌باید آنان را بیاگاهانید و بدی کارشان را برخشان کشید. کسانی که در اینجا و آنجا می‌نشینند و زبان بگله و بدگویی از مردم باز می‌کنند و خشم و دلتنگی می‌نمایند باید جلو گفتارشان را گرفت و چنین گفت : «**نیکی تنها با گفتن نیست و باید درپی کردار بودن** ، این کار شما که تنها بگفتگو کردن از نیک و بد و دلتنگی نمودن از بدیهای توده بس می‌کنید نه تنها بیهوده است و هیچ سودی را درپی نمی‌دارد زیانهایی نیز از آن پدید می‌آید. این خود دور از آزادگیست که کسانی همه از درد نالند و درپی درمان نباشند. چنین کاری جز نمونه‌ی پستنهادی نتواند بود. گذشته از این** همیشه درد را گفتن آن را آسان گرداند و در اندیشه‌ها از بزرگیش کاهد و کم‌کم به بیرگی و زبونی کشد. یک درد را باید درمان کردن و اگر نشدنیست باید زمان چاره را بیوسیدن** (1) ».

باید گفت : «نیکی پیش از همه راه می‌خواهد و اینک راهی برایش باز شده و یک دسته پاکدلانه به پیشرفت آن می‌کوشند. شما نیز اگر براستی خواهان نیکی هستید با آنان همراهی کنید وگرنه بیگمان دروغ می‌گویید و این نیکخواهی که می‌نمایید و خشم و دلتنگی که از خود نشان می‌دهید جز از راه خودفروشی نیست».

اگر گویند : «نشود» باید گفت : «این بدی دیگری از شماست. این سخن را بدخواهان باین کشور آورده و بزبانها انداخته‌اند تا بهانه در دست بیدردان باشد و بدینسان سر هر سخنی آن را پیش آورند. آخر چرا نشود؟!.. چه انگیزه‌ای هست که نشود؟!.. شما کی آزمودید و دیدید که نشد؟!.. تاکنون کدام کسانی پاکدلانه به نیکی مردم کوشیده‌اند و نتیجه برنداشته‌اند؟!.. شما بخود پردازید و هوس نادانی را کنار گزارده به نیکی کوشید و هیچگاه اندوهِ شدن و نشدن دیگران را نخورید. پس از همه‌ی اینها ، اگر نشدنیست و شما را به نیکی توده امیدی نیست پس این گله‌ها و دلتنگیها برای چیست؟!.. در یک کاری که کسی را امیدی نیست چرا آن را رها نکند و پی کارهای خود نرود؟!.. آیا همین نمی‌رساند که شما راستی‌را آرزومند نیکی توده نمی‌باشید و آن گفتنها و نالیدنها جز از راه خودفروشی و از روی بیماردلی نیست؟!..

پابرگی :
1ـ بیوسیدن (biusidan ، همچون نیوشیدن) = منتظر بودن ـ ویراینده
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار دهم : در پیرامون مادیگری (تکه‌ی دو از سه)


می‌خواهیم بگوییم : اینان در دشمنی که با زورگوییهای کشیشان و دیگران نموده‌اند رستگار بوده‌اند ، ولی نپذیرفتن خدا و عنوان مادیگری که پیش آورده‌اند جز دنباله‌ی سیل خشم نبوده ، و آنچه خامی اندیشه‌ی ایشان را در این باره روشن می‌گرداند داستان نشناختن روان و خرد ، و جدا نگرفتن آدمی از جانوران ، و مانند اینهاست که با فلسفه‌ی خود توأم گردانیده‌اند. چه ما نشان دادیم که روان و خرد در کالبد آدمی درخور نشناختن نیست ، و آدمی اگرهم از سرشت تن و جان با جانوران یکیست ، از سرشت روان جداست ، و این بدترین گمراهیست که کسی اینها را درنیابد ، بدترین درماندگیست که یکی خود را نشناسد.

شوپنهاور می‌گوید : «سرچشمه‌ی همه‌ی جنبشها در جهان خودخواهی است. هر زنده‌ای تنها خویش را می‌خواهد ، و همه چیز را از بهر خویش می‌خواهد ، و در این راه است که می‌جنبد و می‌کوشد. اینست زندگی جز نبرد زندگان نمی‌باشد ، و در جهان جز کشاکش و زور چیزی نیست»‌.

ببینید از کجا بگمراهی افتاده : سرشت جانوری را دیده و از روان و خرد ناآگاه مانده ، در کشاکش و زورآزمایی جانوران و آدمیان با یکدیگر ، نگریسته و از همدردی و غمخواری آدمیان و دستگیریها و مردمیهای ایشان چشم پوشیده و راهنماییهای ارجدار خرد را هیچ نشناخته است.

می‌گوید : «اینکه مرد زن خود را خواهد از بهر خوشی‌ایست که از آمیزش با وی دارد ، و خود آن خوشیها را می‌خواهد ..». می‌گوییم : راست است ، لیکن همه‌ی کارهای آدمی از اینگونه نیست. پس چرا بکارهای دیگرش نمی‌پردازید؟!.. چرا نمی‌بینید هزاران کسان خود را گرسنه گزارده ، نان بگرسنگان بخشند ، هزاران مردان در راه آسودگی دیگران گزند بخود هموار گردانند ، هزاران توانایان جز از دستگیری ناتوانان لذت نبرند؟!.

بارها دیده شده غیرتمندی از بهر بیرون آوردن زنی یا کودکی از آتش خود را بمیان شعله‌های سوزان انداخته و از گزند نهراسیده. جوانمردی از بهر رهایی دیگری تن بسیلاب داده و او را بکناری رسانده و خود را آب از سر گذشته. پس چرا اینها را بیاد نمی‌آورید؟!..

می‌گویند : «جهان جز ماده و نمایشهای آن نیست». می‌گوییم : دور نروید. در همان کالبد خودتان جهان دیگری دارید! روان و خرد از ماده و قانونهای آن بیرونست.

چون آوازی که از دور رسد کسانی بآن ارج دیگری گزارند ، و ما می‌بینیم سست‌خردانی همینکه نام باخنر و نیتچه و شوپنهاور می‌شنوند خود را باخته چنین می‌پندارند ایشان راه بس روشنی پیموده‌اند ، از اینرو این سخنان را می‌نویسیم تا نمونه‌ای از خامی اندیشه‌های آنان باشد. از نخست نیک گفته‌اند : «خود را بشناس». اینان اگر خود را شناختندی و از داستان روان در کالبد خود آگاه بودندی باین لغزشها نیفتادندی.

اما خدا را نپذیرفتن و بیرون از جهان مادی بچیز دیگری نگرویدن ، ما پاسخ آن را پیش از این نوشته‌ایم. دوباره می‌گوییم هر کسی با دریافت ساده این دریابد که اینجهان بخود پیدا نشده و بخود نمی‌گردد و آن را پدیدآورنده‌ای هست. دانشهای امروزه این را روشن ساخته که جهان بدینسان که هست نبوده و همواره بدینسان نمی‌گردد (1) ، و پیداست که دستی آن را بگردش انداخته.

آنگاه از سامان جهان پیداست که از روی دانش پیدایش یافته و از روی دانش می‌چرخد ، و مادّه نه چیزیست که بتوان آن را بدانش (2) شناخت و از آن چشم سامان و آراستگی داشت‌.


پابرگی :
1ـ در فلسفه‌ی دیرین بیشتر فیلسوفان بر آن بودند که جهان بدینسان که هست همیشه بوده است و خواهد بود و باین جهت جهان را بی‌آغاز و انجام می‌پنداشتند و یکی از کشاکشهای ایشان با دین بر سر این بوده و خدا می‌داند که همین یک پندار بیجا چه گزندهایی رسانده است و اگر کسی تاریخ را جستجو کند صدها کسان بر سر این نادانی بکشتن رفته‌اند. ولی امروز همه‌ی دانشهای نوین در این باره یکزبانست که جهان از نخست بدینسان نبوده و از روزی که راه افتاده زمان بزمان پیش رفته است. چنانکه خواهیم آورد انگارِ لاپلاس که پایه‌ی بسیاری از دانشهای امروزه بر آنست عنوان آن نیز همین می‌باشد.
2ـ بدانش = از راه دانش ـ ویراینده
✴️ دشمن شما برفراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ، دشمن ریشه براندازی كه باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشه‌های پراكنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیاره‌ی خودخواهی و رشک می‌باشد ـ اینهاست كه شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نكوشید نابودتان گرداند.


چیزیست بسیار آشكار ، توده‌ی پراكنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دسته‌ای بزیان دیگران كوشند و نیروهایی را كه بایستی در راه نگهداری توده بكار اندازند در راه نابودی آن بكار برند. اینست بارها می‌گوییم :

یک توده را پراكندگی مرگ است و مرگ خود جز پراكندگی نیست.

بارها می‌گوییم : زیانكارترین دشمنان كشور آنانند كه پراكندگی بمیان توده انداخته و از این راه شكوه و دارایی اندوخته‌اند ، و برای سود خودشانست كه با كوششهایی كه ما در راه برداشتن پراكندگی بكار می‌بریم دشمنی می‌نمایند.

درباره‌ی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفته‌ایم و این بسیار راست است كه مایه‌ی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است كه دشمن ریشه‌برانداز ما اینهاست.

(پیمان ، سال 6 ، شماره‌ی 3 ، سات 156-153)
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 5)


٤ـ فلسفه‌ی مادّی خرد را که گرانمایه‌ترین داشته‌ی آدمیست نمی‌شناسد و نیرویی را در آدمی که داور نیک و بد و سود و زیان باشد باور نمی‌دارد. یکی از زهرناکترین هوده‌های آن فلسفه اینست.

بارها نشان دادیم که در جهان نیکها و بدها هست و در آدمی نیرویی برای شناختن آنها گزارده شده و مثلها آوردیم. همان گفته‌ها و مثلها برای نشان دادن بیپایی این سخنان بس می‌باشد و نیازی بگفتگوی دیگر نیست.

در اینجا سخن دیگری هست. در نشست نخست نوشته‌ی دکتر ارانی را برایتان خواندم. در این باره دلیل آورده می‌گوید : «فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز مادّه و فکر یکی از خواص این مادّه است. تجربه بما نشان می‌دهد که اگر محیط مادّی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره ) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست».

این سخن از دیده‌ی دانشها راستست و می‌باید پذیرفت. ولی از سوی دیگر ما نیز دلیلهای استوار برای گفته‌های خود می‌داریم. یک بار دیگر این مثل را یاد کرده‌ام : چنین انگارید شما با کسی سخن می‌رانید و او معنی دمکراسی یا مشروطه را برای شما روشن می‌گرداند و آنگاه از شما می‌پرسد : آیا این بهتر است یا فرمانروایی خودکامانه‌ی پادشاهان؟. آیا شما چه خواهید گفت؟. بیگمانست که از روی داوری خرد ، دمکراسی یا مشروطه را بهتر خواهید دانست. اکنون ببینیم آیا این اندیشه‌ی شما با «محیط مادّی» دیگر تواند بود؟. آیا «نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره» در آن کارگر تواند بود؟. بیگمانست که نتواند بود. بیگمانست که باور شما را درباره‌ی مشروطه هیچ چیز از میان نتواند برد. اگر شما بآفریقا روید و درمیان گرمای سوزان آنجا زیید یا بقطب شمال بروید و در روی یخها بزندگی پردازید ، داوری شما همان خواهد بود که بوده است. اگر شما دچار ستم پادشاه خودکامه‌ای گردیده بزندان افتید یا خودتان در کشوری بفرمانروایی خودکامه برسید ، هیچ یکی از اینها در شما نخواهد هَنایید. در همان هنگامی که فرمانروای خودکامه هستید و بمردم فرمان می‌رانید ، با خرد خودتان دمکراسی را بهتر از آن خواهید دانست.

پس اینها چیست؟. گره را چگونه باز توان کرد؟. آن گفته‌ی دکتر ارانی و این گفته ، هر دو راست و استوار است. در حالی که باهم ناسازگار می‌باشد. پس چه باید گفت؟.

ما از اینها چنین نتیجه می‌گیریم : خرد نیرویی جز از مغز مادّیست. گفته‌ی دکتر درباره‌ی مغز مادّی همه راستست ولی خرد جز از مغز مادّیست. چنانکه گفته‌ایم : خرد از بستگان روانست. ما درباره‌ی روان نیز می‌گوییم جز از دستگاه مادّیست.

در این باره بیش از این سخن نتوان راند. من نیز بیش از این نمی‌رانم. هرچه هست هستی خرد چیزی بسیار روشنست و یکی از لغزشهای بزرگ مادّیگری نشناختن این نیروی آدمی می‌باشد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 20


می‌باید بدینسان یادآوری کرد که اگر کسان باغیرت و نیکنهاد باشند بخود آیند و دست از آن نادانی کشند و اگر نباشند و بخود نیایند باری مردم آنان را بشناسند.

این جوانان که همیشه خود را برتر می‌گیرند و دلتنگی و دل‌آزردگی از توده می‌نمایند آنان هم بدی کار خود را نمی‌دانند. باید بآنان گفت : «این خودخواهی است که شما را باین رفتار برانگیخته وگرنه کدام نیکی در شما هست که در دیگران نیست؟!.. شما خود کدام راه نیکی را می‌پیمایید و آن نیکها و بدها که می‌شناسید چیست؟!..»

می‌باید گفت : آن درسها که شما خوانده‌اید و آن آگاهیها که فراگرفته‌اید سودمند است و ارجدار می‌باشد ، ولی نه چیزیست که راه زندگی را برایتان روشن گرداند و از نیک و بد و سود و زیان آگاهتان کند. برای شناختن راه زندگی و دانستن نیک و بد دانش دیگری می‌باید که شما فرانگرفته‌اید و از آن آگاه نیستید. ببینید شما این نمی‌دانید که برای نیک و بد پایه‌ای باید و این نه درست است که هر کسی بهوس یا بگمان چیزهایی را نیک و چیزهایی را بد شمارد و آن را دستاویز گرفته بدیگران برتری فروشد. این نمی‌دانید که نیکی یک توده جز با نیکی یکایک باشندگان آن نیست و کسی که آرزومند نیکی توده است پیش از همه باید بخود پردازد. این نمی‌دانید که از یک جوان ناآزموده پندآموزی و راهنمایی نه سزاست و جوان باید درپی یاد گرفتن باشد نه درپی یاد دادن. آن درسها که شما خوانده‌اید اینها را بشما یاد نداده. هرچه هست شما اگر راستی را خواهان فیروزی توده‌ی خود می‌باشید ما راه آن را بازنموده‌ایم و شما نیز با ما همگام باشید وگرنه از این برتریفروشیها و سرکشیهای بیجا هیچ سودی برنخیزد.

کسانی که پند آموختن و کوشیدن به نیکی مردم را پیشه‌ی خود ساخته‌اند و با گفتن یا نوشتن نان می‌خورند و پول می‌اندوزند و یا به نام‌آوری می‌کوشند و یا دربند سروری می‌باشند می‌باید با آنان سخت ایستادگی نمود و آشکاره چنین گفت : «نان خوردن و یا درپی نام‌آوری و سروری بودن چیز دیگری است و نیکی مردم خواستن و خشنودی خدا را جستن چیز دیگر ، و این دو هیچگاه باهم نسازد. زیرا کسی که نان می‌خورد و یا درپی نام و شکوه می‌باشد باید همیشه دربند دلجویی از مردم باشد تا بیشتر بر سرش گرد آیند و بیشتر بهره‌اش دهند و از هر گفتار یا کرداری که مایه‌ی رمیدن و رنجیدن مردم باشد سخت بپرهیزد و هیچگاه دربند راستیها نباشد. در جایی که پندآموز یا راهنما همیشه باید دربند راستیها باشد و از پندهای سودمند اگرچه مایه‌ی رنجش و رمش مردم باشد بازنایستد.

چیزیست بسیار روشن : ماست‌فروش پزشک نخواهد بود. این هرگز نشود که ماست‌فروش دربند تندرستی خریداران خود باشد و یکی را چون دید بیمارست و خوردن ماست باو زیان خواهد داشت از فروختن به وی خودداری کند و از سود خود چشم پوشد».

باید آشکاره گفت : شما چرا پی کار دیگری نمی‌روید؟!. چرا زمین نمی‌کارید؟!.. چرا اتومبیل نمی‌رانید؟!.. چرا بداد و ستد در بازار برنمی‌خیزید؟!.. اگر براستی خواهان نیکی مردم می‌باشید نخست پیشه‌ی دیگری گیرید تا ناگزیر نباشید از فریفتن مردم و گمراه کردن آنان نان خورید.
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار دهم : در پیرامون مادیگری (تکه‌ی سه از سه)


کسانی نام مادیگری را می‌شنوند و بآن می‌گرایند و چنین می‌دانند یک راه باز و آسانی زیر پا دارند. آری برای آنان که بی‌اندیشه و بی‌پروا زیست کنند و درپی فهم و دانش نباشند چنانست. ولی برای آنان که در جستجوی راستیها هستند و بفهم و دانش می‌کوشند صد دشواری در این راه هست ، دشواریهایی که هرگز آسان نشود.

بسیار نیک : «مادّه است و نمایشهای آن و بیرون از مادّه چیزی نیست» ، پس هزارها راز شگفت از کجاست؟!. هزارها پیش‌بینی و آراستگی از چیست؟!. آیا این کار مادّه است که کودک بجهان نیامده روزی او در پستان مادر آماده گردد؟!. کار ماده است که شماره‌ی زن و مرد بِهر زمان نزدیک بهم باشد؟!. اگر دنبال کنیم صد پرسش از اینگونه توان پرسید.

شاید شنیده‌اید که داروین که می‌گوید جانوران همه از یکدیگر برخاسته‌اند و آدمی نیز از بوزینه جدا گردیده ، خود او و پیروانش در این زمینه دچار صد دشواری شده‌اند. چگونه آدمی از بوزینه جدا گردیده؟!.. آدمی کجا و بوزینه کجا؟!. داروین ناگزیر گردیده دست خدا را درمیان شناسد ، و پیروانش که خدا را باور نمی‌داشتند بچاره‌جوییهای دیگری برخاسته‌اند و سرانجام بجایی نرسیده‌اند. ولی در شرق هزاران کسان همینکه آن را شنیده‌اند نافهمیده بدل سپارده‌اند ، و بدستاویز آن رشته‌ی دین را پاره ساخته‌اند.

آنچه بیشتر مایه‌ی لغزش می‌شود بهم‌بستگیهاییست که از روی دانشهای امروزی درمیان کارهای جهان پدیدار است.

مردمان پیشین هر کاری را جداگانه شمردندی. مثلاً ابر و باران و برف و تگرگ و بخار و رویش کشت ، هر کدام را جدا دانستندی. ولی امروز روشن گردیده که همه‌ی اینها بهم پیوسته : از بخار ابر پدید آید ، و از ابر باران یا تگرگ یا برف بارد ، و از ریزش باران و تابش آفتاب کشت پرورش یابد.

یکی از پیروان مادیگری که خرده بگفته‌های ما گرفته در این باره نمونه‌هایی بدست داده چنین می‌نویسد : «کودک در شکم مادر از بهم آمیختن سلولهای نرینه و مادینه پدید آید و همچون پاره‌ای از تن او در شکم جا گیرد و از خوراکهایی که مادر خورَد برخوردار شده تن و اندامهایش درست گردد و روزبروز پرورش یافته بزرگ شود تا نوبت بیرون آمدن فرارسد».

می‌نویسد : «شیمی نشان می‌دهد که هر چیزی از بهم پیوستن چند آخشیج پدید آید ، بدینسان که هیدروجن با آزُت ، آمونیاک ؛ و با اکسیجن ، آب ؛ و با کلر ، اسید کلریدریک می‌شود. از سدیم با آب ، سود سوزنده ؛ با کلر ، نمک خوراک ؛ با اسید سولفوریک ، سولفات دو سود پدید آید. همچنین دیگر چیزها».

می‌گوید : تنهای جانوران و تنه‌های درختان و همه گونه رستنیها هر یک فرمول شیمیاییست و نمونه‌های گوناگون که از آنها پدیدار می‌شود همگی نتیجه‌ی عوض شدن آخشیجها و یا کم و بیش گردیدن اندازه‌ی آنهاست».

اینها از یکسو با باورهای عامیانه که مردمان راست و با دین پیوسته ، ناسازگار می‌باشد ، و از همینجا کسانی سرخورده بیکبار از دین سرد می‌گردند و سراسر آن را این چنین بیپا می‌انگارند. از آنسوی از این بهمبستگی که میانه‌ی کارهاست و همه از روی یک سامانی بهنگام خود انجام می‌یابد نیازی بآفریدگار نمی‌پندارند.

ولی این خود لغزشی بیش نیست. زیرا چنانکه گفتیم همه‌ی اینها درباره‌ی کارگاه است. کارگاهی با این سامان و آراستگی بخود پیدا نشده و بآفریدگار نیاز دارد. کسانی ساعت و بهم‌پیوستگی ماشینهای آن و گردش آنها را برای جهان مثل می‌زنند. می‌گوییم : مثل بسیار بجاییست. ولی آیا ساعت با آن خودکاریش نیازی بسازنده ندارد؟!.. آیا میتوان پنداشت که خود بخود پیدا گردیده؟!.. چنانکه گفتیم این سامان جهان و بهم‌پیوستگی کارهای آن هستی آفریدگار را هرچه روشنتر میگرداند. زیرا از اینها هویدا است که یک دستگاه بیهوده نیست و روی دانش و پیش‌بینی پدید آورده شده و این از خود اینجهان نشدنیست. دوباره می‌گوییم مادّه نه چیزی است که دانش و بینش داشته باشد.

انگاری را که لاپلاس و دیگران درباره‌ی جهان دارند شنیده‌اید : اینان آغاز جهان را بیک توده‌ی بخار گرم و سوزان می‌رسانند که می‌بوده و از هنگامی بگرد خود چرخیدن گرفته و از چرخیدن از یکسو ذره‌های آن بهم نزدیکتر و پیوسته‌تر شده و از سوی دیگر کره‌ها از آن جدا گردیده و در پیرامونش بچرخیدن پرداخته‌. ما می‌گوییم : اینها همه درست ، آنچه این توده‌ی بخار را پدید آورده و آن را بچرخیدن واداشته که بوده؟!. در همینجاست که به هستی خدا خَستُوان [=معترف] می‌گردیم ، و اینجهان ـ یا بهتر بگویم طبیعت ـ را کارخانه‌ی او می‌دانیم.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 6)


درباره‌ی خرد سخنی نیز با روزنامه‌ی پند داشته‌ایم. چنانکه می‌دانید یکی از نویسندگان این روزنامه تکه‌ای درباره‌ی دکتر ارانی و من نوشته که چندی پیش من در آن باره گفتگو کردم و پاسخهایی دادم. ولی چون برخی جمله‌های آن درباره‌ی خرد است ، در اینجا دوباره از آنها بسخن می‌پردازم :

نویسنده درباره‌ی من می‌گوید : «براه خطا می‌رود. میخواهد نفس انسان را از تحت سلطه‌ی احساسات یکباره درآورد و عنان اختیار جامعه را بدست عقل مطلق بسپارد. غافل از اینکه تحقیقات علمی روانشناسی جدید حد فاصل بین عقل و احساسات را از میان برداشته و مسلم ساخته که آنچه امروز نژاد بشر احتیاج دارد تکمیل عقل نیست ، تهذیب عواطف و استیلای غرائز است».

گفتگوی ما بیش از همه درباره‌ی این جمله است : «روانشناسی جدید حد فاصل بین عقل و احساسات را از میان برداشته است».

ما می‌گوییم : شما کدام خرد را می‌گویید؟ !. اگر آن خرد را می‌گویید که ما نام می‌بریم و داور نیک و بدش می‌شماریم ، روانشناسی آن را نشناخته است. اگر چیز دیگری را می‌گویید ما را با آن کاری نیست.

ببینید چگونه فریب دانشها را می‌خورند. چگونه از دانشها بگمراهی می‌افتند. بجای اینکه پی به کمی[=نقص] دانش برند و بازگردند و آن را درست گردانند ، گفته‌های دانشمندان را به رخ ما می‌کشند.

اینکه می‌گوید : «آنچه امروز نژاد بشر احتیاج دارد تکمیل عقل نیست تهذیب عواطف و استیلای غرائز است» همچنان جای ایراد است. از خود این جمله پاسخ بگوینده‌اش توان درآورد. واژه‌ی «تهذیب» که بکار می‌برد پاسخ او را تواند داد. «تهذیب» واژه‌ی عربی و معنی آن «پاکیزه گردانیدن» است. پس پیداست که در آدمی «عواطف» ناپاکیزه نیز هست که باید آنها را نیز پاکیزه گردانید. اینست ما می‌پرسیم : «آنچه عواطف ناپاکیزه را از عواطف پاکیزه جدا گرداند چیست؟!. کدام نیروست که این کار را تواند کرد؟!. آیا جز خرد که ما می‌گوییم و شما نمی‌پذیرید ، نیروی دیگری برای شناختن چیزهای پاکیزه و ناپاکیزه در آدمی هست؟!.».

جای شگفتست که این جوانان در زندگانی بیرونی خود ، از بامداد تا شام ، پیاپی نام خرد را می‌برند و کارهای نیک یا بد مردم را بداوری خرد می‌سپارند. به یکی که بد کرده خرده می‌گیرند و به یکی که نیکوکار است خشنودی نشان می‌دهند. ولی چون بدانشها می‌رسند ، دریافتهای خدادادی خود را فراموش کرده بگفته‌های نارسای برخی دانشمندان ارج می‌گزارند و خود را پابند آنها می‌گردانند. چون دانشها خرد را نشناخته ، اینها نیز آن را بکنار می‌گزارند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 7 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 نیک و بد (1) تکه‌ی 21


ما روشن گردانیدیم که داستان نیک و بد باین آسانی نیست که هر کس بآن برخیزد و راه آن نه اینست که هر کس هرچه را نیک دانست بکار بندد و بد دانست پرهیز کند و هر کس بدلخواه خویش نیک و بدی را دنبال کند. ما روشن گردانیدیم که نیک و بد را بنیادی باید و آن نیز پس از آنست که معنی جهان و زندگی دانسته گردد. کنون شما بگویید چه راهی در زندگی دنبال می‌کنید و کدام بنیادی را برای نیک و بد می‌شناسید. تنها اینها را ندانید چه پندی بمردم توانید دادن؟!.. آیا چه برتری شما را بر دیگرانست که می‌خواهید بآنان پند آموزید؟!.. آیا نه آنست که هرچه آنان نمی‌دانند شما نیز نمی‌دانید؟!..

از شگفتیهاست که اینان می‌خواهند با یک رشته سخنان بیهوده و کم‌ارجی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند هم سروری بمردم کنند ، و هم پول از آنان گیرند ، و هم در اینجا و آنجا نشسته گله و بدگویی از آنان کنند و بدینسان خودنمایی و برتریفروشی نمایند.

اینان با این کار خود نه تنها سودی بمردم نمی‌رسانند زیانهای بسیاری می‌زنند. زیرا از یکسو مردم را فریب داده گمراه می‌گردانند و همیشه درمیان آنان و رستگاری ایستاده جلوگیری می‌نمایند ، از یکسو نیز با سخنان سست و بی‌ارجی که سرمایه‌ی کار خود می‌دارند و با دوروییها و چاپلوسیها که همواره در برابر پولداران از خود نشان می‌دهند آبروی پندآموزی را برده و آن را از ارج می‌اندازند.

سخن کوتاه می‌کنم : می‌باید از همه‌ی اینها جلو گیریم و از میانشان برداریم و این کاری است که باید همگی در راه آن بکوشیم. برداشتن جلوگیر یکم و گزاردن بنیادی برای نیک و بد بیش از همه بگردن ماست و ما باین کار پرداخته‌ایم و به یاری خدا بپایان خواهیم آورد. ولی در برداشتن جلوگیر دوم باید همگی دست بهم دهیم و این بگردن همه‌ی غیرتمندان است که بکندن ریشه‌ی این نادانیها بکوشند.

دوباره می‌گویم : بیشتر آنان زشتی کار خود را نمی‌دانند و از زیانی که بتوده می‌رسانند آگاه نیستند و با همه‌ی بدی و زیانکاری خود را نیک می‌دانند ، و بلکه نیکی را جز آنچه خود می‌دارند نمی‌شناسند. اینست باید گفتشان و از چگونگی آگاهشان گردانید و این کار سختی نیست. زیرا امروز در بیشتر نشستها این کسان هستند و همیشه ناله و گله از توده کارشان است ، و این است بآسانی می‌توان جلو سخنشان را گرفت و آنچه باید گفتن گفت ، و بیگمان بسیاری از آنان بدی کار خود را دریابند و از رفتار زشت دست بردارند و آنان که ایستادگی نمایند و گردن نگزارند باید پستشان شمرد و از ارجشان کاست. مردانی که با نادانیها و بیماریهای خود بتوده زیان رسانند و با گفتن نیز دست برندارند دارای هیچ ارجی نیستند و در چنین هنگامهاست که باید پروای هیچ چیز و هیچ کس را نکرد و در راه فیروزی توده از هر چیزی چشم پوشید. چنین گرفتاریها در یک توده اگر از راهش چاره نشود گران سرآید و اینست باید در راه برداشتن آنها همه چیز را کوچک گرفت. بسیاری از اینان از بس سالها با این گله‌ها و ناله‌ها و خودفروشیها بسر داده‌اند آتش غیرت در دلهاشان خاموش گردیده و این نمونه‌ی بیدردی ایشانست که تنها بگفتن درد بس می‌کنند و چون پیشنهاد چاره می‌شود می‌رنجند و به زباندرازی می‌پردازند. بلکه از بسِ پستی و بیدردی که از این حالِ گرفتاری لذت می‌برند و با کسانی که بچاره کوشند دشمنی می‌نمایند. چنین کسانی بسیار پستند و درخور هرگونه سختگیری و ناپاسداری می‌باشند.


در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم. در این زمینه بسخنان دیگری نیاز هست ولی هنگامی بآنها خواهیم پرداخت که این گفتار سود خود را بخشد و بدینسان جا برای سخن دیگری باز شود. از بس سالها این گرفتاری درمیان بوده امروز انبوه مردم چنین می‌دانند که نیکی یک کس تنها در آنست که از بدیها گله و ناله نماید و بآن بس نماید. بچنین کسانی ما چه سخنی توانیم گفت و چه نیکیها توانیم یاد داد؟!. ولی چون این نادانی تکانی خورد و مردم درپی خود نیکیها باشند خواهیم توانست سخنان بسیاری رانیم.
✴️ شعر ما را نجات نخواهد داد.

آقای کسروی تعجب دارم از کسانی که در برابر آن راهنمای بزرگ گردن کشیده با لجبازی و دغلکاری باز هم دم از مفاخر ملی و ادبیات و شعر و شاعر می‌زنند و دوباره می‌خواهند صوفیگری و جبریگری و خراباتیگری و سایر عقاید زهرآگین شاعران را در روح این ملت تزریق نمایند. این تیره‌دلان هیچ خیال نمی‌کنند ما دیگر فریب آنها را نخواهیم خورد و زیر بار اندیشه‌های پست آنان نخواهیم رفت. ما فهمیده‌ایم این دوره دوره‌ی کار و کوشش است نه روزگار :
ما سرخوشیم و باده‌ی ما در پیاله کن
بدمست را بغمزه‌ی ساقی حواله کن

این دنیا دنیای غیرت و مردانگی است نه اینکه بنشینند و بگویند :
من دوستدار روی خوش و موی دلکشم
مدهوش چشم مست و می صاف بیغشم
توده‌ای که افراد آن در بحران بیچارگی و نابسامانی گوشه‌نشینی اختیار کرده و بگوید :
من که دارم در گدایی گنج سلطانی بدست
کی طمع در گردش گردون دون‌پرور کنم
هیچوقت روی آزادگی را نخواهند دید.
اینهاست که بهانه بدست دیگران داده و می‌گویند این ملت رشد سیاسی ندارد.[1]

کسانی که احتیاجات امروزه‌ی خودشان را فراموش کرده و باینگونه مفاخر ملی چسبیده‌اند باید بدانند با این روزگار سیاه ، با این گرفتاریهای شوم ، با این عقیده‌های پراکنده و با این دردهای بیدرمانی که داریم شعر ما را نجات نخواهد داد و شاعران ما را جز به باده‌خواری و ساده‌بازی و لب جوی و کنار یار پنداری به راه دیگری دلالت نخواهند نمود. شعر کار بیکارانست و شاعر یعنی ستایشگر این و آن برای خاطر یک صله و انعامی. نُه کرسی فلک را زیر پای قزل ارسلان نهادن یعنی چه؟ آن سعدی شیرازی را که من خودم قبل از خواندن مجله‌ی پیمان طرفدار او بودم می‌بینم در زمانی که مغولها دختران و زنان ایرانیان را باسارت برده و خونریزیهایی را کرده‌اند کوچکترین تکانی بملت خود نداده و بیباکانه می‌گوید :
در آن مدت که ما را وقت خوش بود ز هجرت ششصدوپنجاه‌وشش بود[2]

آن حافظ شیرازی که لسان‌الغیبش خوانند می‌بینیم قلندری را بجای رسانیده که می‌گوید :
عاشق روی جوانی خوش و نوخاسته‌ام وز خدا صحبت او را بدعا خواسته‌ام
عاشق و رند و نظربازم و می‌گویم فاش تا بدانی که بچندین هنر آراسته‌ام

گستاخی را نگاه کن ، رندی و نظربازی و عشق‌ورزی را برای خود هنر دانسته و بیشرمانه افتخار می‌کند که از خداوند پاکِ بزرگوار صحبت جوان خوش‌خط و خالی را با دعا خواسته‌ام.

من نمی‌دانم اسم چند نفر قلندران خراباتی را برای خود مفاخر ملی دانستن و اشعار بی‌ادبانه‌‌ی آنها را ادبیات نام نهادن چه نتیجه‌ای دارد.
اگر ادبیات اینهاست پس بی‌ادبیها چیست؟!. ادبیاتی که مردم را به گمراهی و آلودگی مبتلا نماید بچه درد می‌خورد؟! حال اگر بگوییم آن کتابهایی را که مایه‌ی فساد اخلاق است باید آتش زد اغراق نگفته‌ایم. اگر بنویسیم آن منظومه‌هایی را که مایه‌ی ایجاد اختلافات است باید دور انداخت بخطا نرفته‌ایم.

پس بیایید آن ورقهای ابریقِ می و آب انگور و ساغر و لب جوی و صحبت کوزه و کوزه‌گران را پاره کنیم و صفحات نوینی را در باب غیرت و مردانگی و آزادگی و عزت نفس خود باز نماییم ، بیایید راه زندگانی را بیابیم و با اصلاحات جامعه دمی هم سرخوش باشیم ، بیایید دردها را بگوییم و گرفتاریها را بنویسیم و حقایق را از آقای کسروی بپرسیم و چاره‌ی مرضهای خودمان را از آن استاد یاد بگیریم تا بلکه ما هم در شاهراه زندگانی بیفتیم و روح پاک و روان انسانیت را در وجود خود تربیت نماییم و روی خوشبختی را ببینیم.

شما آقای کسروی حقایق را بگویید شاهراه حقیقت را بنمایید داوری توده و یاری خدا پشتیبان شماست. اما کسانی که حقایق را قبول ندارند پاکمرد اسلام در حق آنها فرموده اولئک کالانعام بل هم اضل.[3]
مراغه ـ اهلی شکوهیان
(پرچم روزانه ش 176)
[1] : استعمارگران برای آنکه بر ستمگریهای خود رخت نیکی و دلسوزی بپوشانند و چیرگیشان بر توده‌های درمانده‌ی جهان را کاری درست بنمایند ، می‌کوشیدند آنها را نیازمند قیمومت نشان دهند. رشد سیاسی نداشتن توده‌های زیردستشان بهانه‌ی آنان بود که همیشه در پاسخ اعتراض آزادیخواهان جهان پیش می‌کشیدند. اشاره‌ی نویسنده به آنست.
[2] : سال 656 هجری سالیست که هولاکوخان کشتار سنگدلانه‌ی بغداد را دستور داد. این نکته شایان یادآوری است که در آن روزگار میان مسلمانان همبستگی باندازه‌ای بود که درد مسلمان دیگری را درد خود دانسته و جوشیده ‌خروشیدندی. سعدی از رهگذر سفرهایی که به سرزمینهای دیگر کرده با مردم آنجاها نشست و برخاستها داشته این همبستگی می‌بایست درو خروش و جوشش دیگری برانگیزد. ولی فسوسا که برنینگیخته. در این زمینه مولوی ازو هم بی‌رگتر است و توگویی کشتار مردم بغداد نبوده بلکه مشتی ریگ بوده که در آب ریخته چه می‌گوید :
گرچه یک بغداد ویران کرده شد هر طرف بغدادها بنیاد کرد
ابلهان گفتند شهر داد رفت عاشقان گفتند بالله داد کرد
[3] : معنی : مانند چهارپایانند ، بلکه گمراهتر!
شادروان حریری از تبریز

در پرچم نیمه‌ماهه درباره‌ی او چنین آمده :

«آقای حریری از پشتیبانان دیرین پیمان ، و خود مرد بافهم و مایه‌ایست که کوشش را با آرامی توأم می‌دارد.
این نیکمردان که بگناه راستی‌پژوهی و پشتیبانی از کوششهای پاکدلانه‌ی ما همیشه زخمهای زبانی از بیفرهنگان یافته‌اند مزدشان را از خدا خواهند گرفت.»
🔶 راه رستگاری

🔸 گفتار یازدهم : مردان خدا (تکه‌ی یک از سه)

تا اینجا سخن ما از باورهای دینی بپایان می‌آید. ولی می‌باید چند سخنی هم از برانگیختگان رانیم و معنی برانگیختگی را بازنماییم. زیرا چون دین را آنان پیش برده‌اند می‌باید آنان را براست داشتن. وانگاه این یکی از راستیهاست که بمردمان پوشیده می‌باشد و کمتر کسی آگاهی درستی از آن می‌دارد. هزار سال در شرق دوره‌ی نادانی بشمار است. این ده صده بسیار راستیها را از میان برده. کتابها را بخوانید ، آیا در یکی از آنها معنی راست این را می‌توانید یافت؟!.

متکلمان جز «قاعده‌ی لطف» عنوانی نداشته‌اند و گواه راستی یک برانگیخته را کارهایی شناخته‌اند که تاریخ آنها را نمی‌پذیرد. فیلسوفان و صوفیان هر یکی خود را بالاتر از برانگیختگان می‌شمارده‌اند و هرچه در این باره نوشته‌اند جز رویه‌کاریها[ظاهرسازی] نبوده.

این از پیشینیانست. سپس در هندوستان قادیانی برخاسته و در ایران باب و بهاء پیدا شده‌اند ، و پیروان اینان بگفته‌های دیگری برخاسته‌اند. سپس نیز در زمان ما چون هیاهوی مادیگری برپا شده و باورها سستی گرفته ، انبوه مردم از دین بیگانه گردیده‌اند و درباره‌ی برانگیختگان نیز جز این در دلهای خود ندارند که آنان را از پایه‌ی دیگران گیرند و کوششهای آنان را جز از راه برتری‌جویی نشناسند. بیفرهنگانی از آنان ، بیشرمانه زباندرازیها نیز می‌نمایند. ببینید در یک زمینه چه اندازه پراکندگیها هست.
امروز اینها دستاویزی در دست دشمنان شرق است. چون شرقیان هر گروهی پیرو یکی دیگر از برانگیختگان هستند و با همه‌ی سستی دین هنوز این دسته‌بندیها باستواری خود بازمانده آنان هر زمان یک برانگیخته‌ای را گرفته و ستایشها ازو می‌نمایند ـ ستایشهای زبانی که دلهاشان از آن آگاهی ندارد ، و بدینسان دامن بآتش پراکندگی و نادانی می‌زنند. چون راستیها از میان برخاسته و رشته از دست رفته ، نتیجه این شده که صدها ملیون مردمان بازیچه‌ی دست سیاستگران غرب گردیده‌اند. دریغا !.

یک چیز را اگر از راهش جویند بآسانی یابند. ولی چه کنند آن درماندگی که هر کدام چند سخنی را فراگرفته‌اند و همان پابندشان گردیده و از هر چیزی جز کشاکش و نادانی بهره برنمی‌دارند؟!..

فرستادگان چند تن از ایشان در زمانهای تاریخی برخاسته‌اند و داستانشان پدیدار است ، چرا آن را از تاریخ جستجو نمی‌کنند؟!.. اینهمه پراکنده‌اندیشی بهر چیست ، چرا تاریخ را بداوری نمی‌خوانند؟!..

اگر تاریخ را جستجو کنند سرگذشت آنان اینست : بهنگامی که یک توده‌ی گمراه و پریشان ، و انبوه مردان درمانده و نادان بوده‌اند ، مردی از میان ایشان سر برافراشته ، و با گمراهیها و نادانیها بنبرد برخاسته ، و در هر چیزی راستی آن را بازنموده ، و آنچه سروده راست درآمده ، و از بزرگ و کوچک کسی را بچشم نگرفته ، و از بهر این و آن از سخن خود برنگشته ، «خدا گفته و راست ایستاده» مردان پاکدل او را راستگو دیده‌اند و در گفتار و کردارش دروغی و یا فریبی پیدا نکرده‌اند ، و سخنانش را همه از روی خرد یافته‌اند ، راستی‌پرستانه باو گرویده‌اند و مردانه گِردش را فراگرفته‌اند ، و یاری دریغ نگفته‌اند : بدینسان کار او پیش رفته ، و راهی بروی توده باز شده.

اینست کوتاهِ سرگذشت هر فرستاده‌ای ، و چون نیک نگرید یک پیشامد طبیعی است و چیز شگفت‌آوری در آن نیست. امروز انبوه مردمان از رازهای جهان (رازهای پدیدار آن را می‌گویم) ناآگاهند. اگر کسانی گردش جهان را نیک بسنجند و کارهای آن را باندیشه سپارند ، برازهای بسیاری پی برند و دشواریهای فراوانی را آسان گردانند. دوباره می‌گویم : آفرینش دستگاه بیهوده‌ای نیست ، و هر چیزی در آن جای خود را دارد. آفریدگاری یا بگفته‌ی شما طبیعتی ـ که برای هر دردی درمانی نهاده ، و کودک بجهان نیامده روزی او را در پستان مادر بسیج کرده ، و برای پیشرفت کار جهان آنچه درباید آماده ساخته ، از چنین آفریدگار چه شگفت است که برای رستگاری جهانیان به هر هنگام نیازی راهنمایانی برانگیزد؟!.
🔶 در پیرامون روان

🔸 نشست سوم : هوده‌های مادّیگری همه بیپاست ـ (تکه‌ی 7)


همین گفتگو زمینه‌ی نیکیست که خرد شناخته گردد. من نمی‌دانم خواست این نویسنده از «عواطف» چیست. نمی‌دانم در روانشناسی چه چیزهایی را از حالهای مغزی آدمی شناخته‌اند و چه چیزهایی را نشناخته‌اند. آنچه ما می‌دانیم در آدمی چند رشته حالهاست و اینک با زبان ساده‌ی همه‌فهم آنها را بازمی‌نماییم :

1) هوسها یا چیزهایی که آدمی آنها را خود بخود می‌خواهد. مثلاً می‌خواهد موسیقی شنود. می‌خواهد در باغی بگردد. می‌خواهد گلی را ببوید.

2) سَهِشها (احساسات) یا چیزهایی که بشُوَند پیشامدی یا رخدادی در درون او پدید می‌آید. مثلاً از کسی دشنام می‌شنود خشمناک می‌شود ، مژده باو می‌رسد شادمان می‌گردد. کسی را در گرفتاری و بدبختی می‌بیند و اندوه می‌خورد.

3) مهرها. مثلاً بفرزند خود مهر می‌ورزد ، بزن خود مهر می‌ورزد ، بدوست خود مهر می‌ورزد.

4) غریزه‌ها یا چیزهایی که بی‌هیچ اختیاری می‌کند. مثلاً از بانگی ترسیده بی‌اختیار می‌گریزد. سوزن آمپول به تنش نزدیک می‌شود بی‌اختیار وامی‌زند.

از اینگونه بسیار و من اینها را برای مثل یاد کردم. بیگمان «احساسات و عواطف و غرایز» که گفته می‌شود بیرون از این چند چیز نیست.

اکنون سخن در آنست که این چیزها که در آدمی هست ، نیک و بدش توأمست. مثلاً هوسها بدو گونه است : یک بار آدمی می‌خواهد باده گسارد و مست گردد و یک بار می‌خواهد در باغی بگردد و هوا خورد. این دو یکی نیست. آن زیانمند و این سودمند یا بیزیانست.

سَهِشها نیز چنانست : یک بار از کسی ستم دیده خشمناکست. یک بار چون کسی طلب خود را ازو خواسته خشمش گرفته. اینها نیز یکی ستوده و یکی ناستوده است.

در مهرها نیز یک بار بفرزند خود مهر می‌ورزد و یک بار زن مرد دیگری را دوست می‌دارد.

در غریزه‌ها نیز یک بار از آتش می‌گریزد و یک بار از سوزن آمپول پس می‌زند.

چیزیست بسیار روشن که در همه‌ی اینها نیکها با بدها توأم می‌باشد. اکنون می‌باید دید آنچه نیکهای اینها را از هم جدا گرداند چیست؟. در همینجاست که ما به خرد پی می‌بریم ـ دانشها هرچه گفته است بگوید. آن نیرویی که نیکها و بدهای همینها را از هم جدا می‌گرداند خرد است و اینست همه چیز باید پیرو خرد باشد.

ما نگفته‌ایم که جلو سَهِشهای آدمی گرفته شود. ما نگفته‌ایم هوس یا مهر هیچگاه بکار نرود. ما گفته‌ایم : همه‌ی اینها باید در زیر نگهبانی خرد باشد که نیکها را از بدها جدا گرداند. به نیکها راه دهد و از بدها جلو گیرد. اینست سخن ما و باین سخن هیچ ایرادی نتوان گرفت. اگر روانشناسی با این نمی‌سازد کمی از سوی اوست.

به هر حال این سخن بسیار نابجاست که گفته شود : «روانشناسی حد فاصل میانه‌ی عقل و احساسات را برداشته است!». «عقل» کجا و «احساسات» کجاست؟!.