Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
مکتب کسروی و ماتریالیسم.pdf
1.4 MB
🔹 مکتب کسروی و ماتریالیسم
🖌 نگرا
🔹 کتابها و گفتارهای آزادگان
🖌 نگرا
🔹 کتابها و گفتارهای آزادگان
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکهی دو از دو)
برای مغولان چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین میگوید :
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک حکیمی دربارهی کشتگان بمردم چنین میگوید :
خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست
چه لذتی میداشت که میشنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که میگویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا میشنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیدهی شهشناس میدارند که شاه را در هر لباس میتوانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» میشمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمدهای که نشناسمت؟!..».
چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه میگفتند بسود آنان میبود ، و اینست من نمیدانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزودهاند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمیداشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.
هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و میبایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیدهاند.
از این سوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زدهاند و چنین خواندهاند :
این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که میکنیم بازی نبود
با بیخبران بگو کای بیخبران بیهوده سخن باین درازی نبود
از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :
ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریختهاند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداختهاند که میخواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :
🔸 6ـ چگونه خراباتیان میدان یافتند؟.. (تکهی دو از دو)
برای مغولان چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک شاعری در ایران هست و چنین میگوید :
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
چه لذتی میداشت هنگامی که میشنیدند که یک حکیمی دربارهی کشتگان بمردم چنین میگوید :
خونی و نجاستی و مشتی رگ و پوست انگار نبود این چه غمخوارگیست
چه لذتی میداشت که میشنیدند یکمشت دیوانگانی بنام صوفیان هستند که میگویند خدا چنگیزخان را برای گرفتن خون شیخ مجدالدین بغدادی فرستاده ، یا میشنیدند که همان دیوانگان چون «عارفند» ، و دیدهی شهشناس میدارند که شاه را در هر لباس میتوانند شناخت ، اینست مغولان آدمکش را «خدا» میشمارند ، و یکی از پیرانشان چون مغولی را دیده مالیخولیایش گل کرده و گفته : «در این رخت آمدهای که نشناسمت؟!..».
چه صوفیان و چه خراباتیان و چه شاعران هرچه میگفتند بسود آنان میبود ، و اینست من نمیدانم آیا مغولان اینها را فهمیده و از روی فهم و بینش میدان بصوفیان و خراباتیان داده و با دست کارکنان خود بگستاخی و دلیری آنان افزودهاند ، یا تنها بنام آنکه هیچ تعصبی نمیداشتند این میدان بدست صوفیان و خراباتیان افتاده.
هرچه هست داستان دلگداز شگفتیست که در هنگامی که بیگانه بکشور درآمده و آن گزند و آسیب را رسانیده بود و میبایست مردان کاردان و غیرتمندی پا بمیان گزارند و مردم را از نومیدی بازدارند و بپافشاری و مردانگی برانگیزند ، در چنان هنگامی صوفیان و خراباتیان میدان بزرگی پیدا کرده بدانسان که گفتیم بکار کوشیدهاند.
از این سوی شیخ در خانقاه ، درویشان مفتخوار و بیدرد را بگرد خود آورده با آن ریش و پشم و با آن دلق پاره ، پای کوبیده و دست افشانده و با صد تَبَختُر نعره زدهاند و چنین خواندهاند :
این وجد و سماع ما مجازی نبود این رقص که میکنیم بازی نبود
با بیخبران بگو کای بیخبران بیهوده سخن باین درازی نبود
از آنسوی رند خرابات بعربده برخاسته و فریاد کرده :
ساقی بنور باده برافروز جام ما مطرب بگو که کار جهان شد بکام ما
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
بدینسان با صد بیدردی روز گزارده و بدآموزیهای زهرناک خود را بیرون ریختهاند و این شگفت که باهم راه نرفته به یک رشته کشاکشهایی نیز پرداختهاند که میخواهیم در اینجا آن را شرح دهیم :
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 4)
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 4)
نخست ، بدی خیمها : در آن روز خیمها بسیار پست گردیده و دستهی انبوهی از سرجنبانان ، بجای آنکه خشنودی نمایند و با نادر همدستی دریغ نگویند باو رشک میبردند و از بدگویی و زباندرازی بازنمیایستادند بلکه کارشکنی هم میکردند. درباریان سلطانحسین که در پیشامد چیرگی افغانان آن ناتوانی و درماندگی را از خود نشان داده بودند ، کنون با نادر همسری و همچشمی مینمودند و بنام و آوازهی او رشک برده در پشت سر دلهای خود را با بدگوییها و نکوهشها خنک میگردانیدند. چون نادر از یک خاندان گمنامی برخاسته بود ، این را که خود مایهی سرفرازی او بود عنوان عیبجویی میگرفتند و از اینکه پدرش شاه نبود بشاهیش خرده میگرفتند. کسی که مایهی رهاییشان شده بود با این بهانهها بآزار او میکوشیدند.
شیخ محمدعلی حزین که در آن زمان میزیسته و بگفتهی خودش در چنان هنگام آشوب و گرفتاری ، با ویلگردی و رفتن از این شهر بآن شهر و سرودن شعر و بافتن چیستان و مانند اینها که همه بیهوده و یاوه میبوده روز میگزارده و کمترین سودی بکشور و مردم از وی نمیرسیده چنین کسی با نادر همچشمی مینموده و ما چون کتابش را میخوانیم ناخشنودی او را از کارهای نادر آشکاره میبینیم. میدانیم کسانی به حزین هوادار خواهند درآمد ، میگوییم :
حزین نباشد دیگران. اینگونه کسان همیشه در ایران هستند که هنرشان جز مفتگویی و مفتخواری نیست و باآنکه جز زیان سودی بتوده و کشور نتوانند رسانید خود را دارای ارجی میشمارند و با کوشندگان همسری و همچشمی مینمایند و چون خود کاری نمیتوانند چنین میخواهند که هیچ کس دیگر هم بکاری برنخیزد. آیا همین مایهی گرفتاری یک توده نتواند بود؟!..
دوم ، پندارپرستیها و نادانیها : بر سر یک گفتگوی پوچی (در آغاز اسلام خلیفه که بایستی بود؟..) دویست سال بیشتر خونها ریخته شده و شهرها ویران گردیده ، و ملیونها زنان و دختران از خاندانهای خود جدا گردیده و در بازارهای صوفیا و بلغراد[بلگراد] بفروش رسیده بودند و در همان زمان که نادر برخاسته و با عثمانیان میجنگید چند صدهزار تن از آن زنان و دختران در بردگی میزیستند و یکی از درخواستهای آن شاه غیرتمند بازگردانیدن آنان میبود ـ از چنین گفتگوی شوم و پوچی دست برداشتن نتوانسته و بر سر همان با نادر دشمنی مینمودند. تیرهدرونی نگرید : از آنهمه گزندها چشم پوشیده و پیشرفت کشور و آسایش مردم و مانند اینها را خوار شمارده تنها این میخواستند که آزاد باشند و بنام علی و عمر کشاکش کنند و بدزبانیها نمایند.
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی یک از دو)
از زمینههایی که میباید گفتگو کرد کار و پیشه است که از یکسو دربایستهای زندگی را آماده مینماید ، و از یکسو دادههای خدایی را میان مردم پخش میکند. امروز یکی از گرفتاریهای بزرگ جهان در همین زمینه است ، و چون راه بخردانهای درمیان نیست جهانیان میانهی دو بیراهی درماندهاند.
ماشینهایی که اروپاییان پدید آوردهاند ارج شایستگی آدمی را از میان برده ، و رشته را بدست سرمایهها سپرده. کسانی که پول میدارند ماشینها راه انداخته هر یکی کار صد تن و هزار تن را انجام میدهند ، و از اینسوی دستههای انبوهی بیکار مانده راه روزی را بروی خود بسته مییابند. امروز در هر کشوری ملیونها مردم بیکار و گرسنهاند ، و اینان در چند سال پیش دستهها بسته بنمایشهای شگفتی برمیخاستند ، و سپس دولتها جلوگیری کردهاند. این از شگفتیهای تاریخ بشمار خواهد بود که در سالهایی که از آسمان باریده و از زمین روییده ملیونها مردم گرسنگی میکشیدهاند. از شگفتیهای آن خواهد بود که در یکسو ملیونها کسان از گرسنگی میمرده و یا خود را میکشتهاند ، و از آنسوی هزارها خروار خواربار را آتش زده و یا بدریا میریختهاند.
اینها همه از گشوده نبودن راه است. داد و ستد و بازرگانی و افزارسازی[=صنعت] همگی معنی خود را از دست داده و هر یکی مایهی گرفتاری جداگانه گردیده ، کشاورزی که سرچشمهی زندگانیست از ارج افتاده.
از آنسوی یک دسته چاره این میاندیشند که «داشتن» را از میان بردارند. بدینسان که کسی دارندهی چیزی نباشد و همه چیز ازآن همه کس باشد و میان ایشان بخش یابد. از سالها در این راه میکوشند و تاکنون خونهای فراوانی ریختهاند ، و امروز پارهای کشورها این راه را دنبال مینمایند. ولی این نیز زیانهایی را با خود میدارد. از جربزهی خدادادی کاسته و آزادی کار را که خود سودهای بزرگی را دربر میدارد از میان خواهد برد.
اینست گرفتاریهای جهان. ولی در این باره اگر خرد را بکار اندازند یک راه روشن بس درستی هست. نخست میباید معنی کار و پیشه را دانست. بهر چیست که باید مردم بکوشند و هر کسی را پیشهای و یا کاری باشد؟. بسیاری از مردمان معنی اینها را نمیدانند و از اینروست که نمیتوانند به یک راه روشنی رسند.
آفریدگار چون آدمیان را آفریده آنچه نیاز دارند در زمین و هوا و تابش آفتاب بسیجیده. سرچشمهی زندگی اینهاست و به هر کجا که اینها باشد آدمی تواند زیست. چیزی که هست باید بکوشد تا خوراک و دیگر دربایستهای زندگی را آماده سازد. این خود رازی است که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته و از کوشش ناچار ساخته. باید بکوشند و خوراک و پوشاک و گُستراک (1) بسیجند ، خانه افرازند ، چارهی بیماریها کنند.
در آغاز پیدایش آدمی ، زندگانی بس ساده میبوده و جز بکوشش اندکی نیاز نمیافتاده. کنون دربایستهای آدمی بیرون از شمار ، و خود چنانست که هر خاندانی نتواند جدا از دیگران کار خود راه اندازد بلکه ناچار است با دیگران دست یکی سازد. شاید در زمانهای بسیار باستان هر یک خاندان میتوانست خوراک و پوشاک و نشیمن و کاچال و افزار زندگی خود را آماده کند. ولی کمکم کارها از هم جدا گردیده و هر چند کسی یک کاری را پیشهی خود گرفتهاند. میباید گفت : در این باره نیز خواست خدا در کار است. زیرا میبینیم بآدمیان جربزههای گوناگون بخشیده و هر کسی را از بهر کار دیگری آفریده.
اگر گزارش یک شهر کوچکی یا دیه بزرگی را بچشم گیریم برزگران گندم و جو میکارند. آسیابانان آن گندم و جو را آرد میکنند ، نانوایان از آن آرد نان میپزند ، گلهداران گوسفندان را پروریده پشم آنها را میچینند ، بافندگان از آن پشمها پارچه میبافند ، درزیان از آنها رخت میدوزند ، گِلکاران خانه میسازند ، باغبانان مو و درختهای میوه میپرورند ، آهنگران بیل و تیشه و گاوآهن میسازند ، پزشکان بچارهی بیماران میکوشند ، همچنین دیگر کارها که هر یکی را کسانی انجام میدهند.
در شهرهای بزرگ نیز همین راهست. چیزی که هست زندگی در اینجا رنگینتر و پیشهها گوناگونتر میباشد.
پابرگی :
1ـ گُستر + اک = آنچه گسترند ، همچون قالی و گلیم و پتو و از اینگونه. ـ ویراینده
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی یک از دو)
از زمینههایی که میباید گفتگو کرد کار و پیشه است که از یکسو دربایستهای زندگی را آماده مینماید ، و از یکسو دادههای خدایی را میان مردم پخش میکند. امروز یکی از گرفتاریهای بزرگ جهان در همین زمینه است ، و چون راه بخردانهای درمیان نیست جهانیان میانهی دو بیراهی درماندهاند.
ماشینهایی که اروپاییان پدید آوردهاند ارج شایستگی آدمی را از میان برده ، و رشته را بدست سرمایهها سپرده. کسانی که پول میدارند ماشینها راه انداخته هر یکی کار صد تن و هزار تن را انجام میدهند ، و از اینسوی دستههای انبوهی بیکار مانده راه روزی را بروی خود بسته مییابند. امروز در هر کشوری ملیونها مردم بیکار و گرسنهاند ، و اینان در چند سال پیش دستهها بسته بنمایشهای شگفتی برمیخاستند ، و سپس دولتها جلوگیری کردهاند. این از شگفتیهای تاریخ بشمار خواهد بود که در سالهایی که از آسمان باریده و از زمین روییده ملیونها مردم گرسنگی میکشیدهاند. از شگفتیهای آن خواهد بود که در یکسو ملیونها کسان از گرسنگی میمرده و یا خود را میکشتهاند ، و از آنسوی هزارها خروار خواربار را آتش زده و یا بدریا میریختهاند.
اینها همه از گشوده نبودن راه است. داد و ستد و بازرگانی و افزارسازی[=صنعت] همگی معنی خود را از دست داده و هر یکی مایهی گرفتاری جداگانه گردیده ، کشاورزی که سرچشمهی زندگانیست از ارج افتاده.
از آنسوی یک دسته چاره این میاندیشند که «داشتن» را از میان بردارند. بدینسان که کسی دارندهی چیزی نباشد و همه چیز ازآن همه کس باشد و میان ایشان بخش یابد. از سالها در این راه میکوشند و تاکنون خونهای فراوانی ریختهاند ، و امروز پارهای کشورها این راه را دنبال مینمایند. ولی این نیز زیانهایی را با خود میدارد. از جربزهی خدادادی کاسته و آزادی کار را که خود سودهای بزرگی را دربر میدارد از میان خواهد برد.
اینست گرفتاریهای جهان. ولی در این باره اگر خرد را بکار اندازند یک راه روشن بس درستی هست. نخست میباید معنی کار و پیشه را دانست. بهر چیست که باید مردم بکوشند و هر کسی را پیشهای و یا کاری باشد؟. بسیاری از مردمان معنی اینها را نمیدانند و از اینروست که نمیتوانند به یک راه روشنی رسند.
آفریدگار چون آدمیان را آفریده آنچه نیاز دارند در زمین و هوا و تابش آفتاب بسیجیده. سرچشمهی زندگی اینهاست و به هر کجا که اینها باشد آدمی تواند زیست. چیزی که هست باید بکوشد تا خوراک و دیگر دربایستهای زندگی را آماده سازد. این خود رازی است که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته و از کوشش ناچار ساخته. باید بکوشند و خوراک و پوشاک و گُستراک (1) بسیجند ، خانه افرازند ، چارهی بیماریها کنند.
در آغاز پیدایش آدمی ، زندگانی بس ساده میبوده و جز بکوشش اندکی نیاز نمیافتاده. کنون دربایستهای آدمی بیرون از شمار ، و خود چنانست که هر خاندانی نتواند جدا از دیگران کار خود راه اندازد بلکه ناچار است با دیگران دست یکی سازد. شاید در زمانهای بسیار باستان هر یک خاندان میتوانست خوراک و پوشاک و نشیمن و کاچال و افزار زندگی خود را آماده کند. ولی کمکم کارها از هم جدا گردیده و هر چند کسی یک کاری را پیشهی خود گرفتهاند. میباید گفت : در این باره نیز خواست خدا در کار است. زیرا میبینیم بآدمیان جربزههای گوناگون بخشیده و هر کسی را از بهر کار دیگری آفریده.
اگر گزارش یک شهر کوچکی یا دیه بزرگی را بچشم گیریم برزگران گندم و جو میکارند. آسیابانان آن گندم و جو را آرد میکنند ، نانوایان از آن آرد نان میپزند ، گلهداران گوسفندان را پروریده پشم آنها را میچینند ، بافندگان از آن پشمها پارچه میبافند ، درزیان از آنها رخت میدوزند ، گِلکاران خانه میسازند ، باغبانان مو و درختهای میوه میپرورند ، آهنگران بیل و تیشه و گاوآهن میسازند ، پزشکان بچارهی بیماران میکوشند ، همچنین دیگر کارها که هر یکی را کسانی انجام میدهند.
در شهرهای بزرگ نیز همین راهست. چیزی که هست زندگی در اینجا رنگینتر و پیشهها گوناگونتر میباشد.
پابرگی :
1ـ گُستر + اک = آنچه گسترند ، همچون قالی و گلیم و پتو و از اینگونه. ـ ویراینده
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی یک از دو)
این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشتهاند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آوردهایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح میدهیم.
باید دانست صوفیان با همهی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی میداشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیدهی مسلمانی حرام میشماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان میدادند و نکوهش بآنان دریغ نمیگفتند. از این سوی خراباتیان نیز آنان را دشمن میداشتند و اکنون که در زمان مغول دستهای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمیایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها میسرودند :
بگو به زاهد سالوس خرقهپوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همیپوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه
صوفیان که به اینان نکوهش مینمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده میگفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..
منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد
یا نشسته با خود میگفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..
ترسم که صرفهای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواستهی کردگار چیست
میگفتند : این بادهنوشی بیریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :
بادهنوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست
میگفتند : خود صوفیان نیز مِی میخورند ولی در نهان :
خمشکن نمیداند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی
اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :
صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران مییافتهاند. تا اینجا کشاکش ساده میبوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاستهاند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کمکم رویهی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشادهتر خواهم نوشت :
در آن کشاکش که درمیانه میرفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان میدادهاند ، یک گام جلو گزارده خواستهاند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغبچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانهنوازان میبوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» میباشد. اینست برگشته بصوفیان گفتهاند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه میدارید که ما در اینجا نمیداریم؟!..
چون صوفیان میگفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمدهایم ، اینان گفتهاند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمیشود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا میجوییم.
زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابهی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا میبینم این عجبتر که چه نوری ز کجا میبینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست
همه جا خانهی عشقست چه مسجد چه کُنِشت
چون صوفیان دم از «عشق خدا» میزدند اینان نیز دم از عشق زدهاند و آنگاه چنین گفتهاند : ما باده را بنام همان عشق میخوریم :
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی یک از دو)
این کشاکش صوفیان و خراباتیان یکی از داستانهای شنیدنیست و این را اگرچه در جایی ننوشتهاند ، ما از شعرهای خراباتیان بدست آوردهایم و چون بخش بزرگی از شعرهای حافظ در این زمینه است در اینجا آن را شرح میدهیم.
باید دانست صوفیان با همهی آلودگیهاشان عنوان پرهیزکاری و پارسایی میداشتند و باده و چنگ و چغانه را از روی عقیدهی مسلمانی حرام میشماردند و ناگزیر با خراباتیان دشمنی نشان میدادند و نکوهش بآنان دریغ نمیگفتند. از این سوی خراباتیان نیز آنان را دشمن میداشتند و اکنون که در زمان مغول دستهای گردیده و شکوهی یافته بودند ، از بدگویی و زباندرازی با صوفیان بازنمیایستادند ، و شعرها در نکوهش آنها میسرودند :
بگو به زاهد سالوس خرقهپوش دوروی که دست زرق دراز است و آستین کوتاه
تو خرقه را ز برای هوا همیپوشی که تا به زرق بری بندگان حق از راه
صوفیان که به اینان نکوهش مینمودند ، در پاسخ ، آنان نیز دست بدامن جبریگری زده میگفتند : خدا ما را خراباتی آفریده ما چه کار کنیم؟!..
منعم از مِی مکن ای صوفی صافی که حکیم در ازل طینت ما را بمِی صاف سرشت
من ز مسجد بخرابات نه خود افتادم این هم از روز ازل حاصل فرجام افتاد
یا نشسته با خود میگفتند : از کجا که همان کارهای آنان بهتر از این کارهای ما باشد؟!..
ترسم که صرفهای نبرد روز بازخواست نان حلال شیخ ز آب حرام ما
زاهد شراب کوثر و عارف پیاله خواست تا درمیانه خواستهی کردگار چیست
میگفتند : این بادهنوشی بیریای ما بهتر از زهد ریایی صوفیانست :
بادهنوشی که در آن هیچ ریایی نبود بهتر از زهدفروشی که درو روی ریاست
میگفتند : خود صوفیان نیز مِی میخورند ولی در نهان :
خمشکن نمیداند این قدر که صوفی را جنس خدنگی باشد همچو لعل رمانی
اگر شعرهای حافظ و دیگر خراباتیان را بخوانید پر است از نکوهش صوفیان. باید گفت :
صوفیان سزای بیشرمیهای خود را از دست این بیشرمتران مییافتهاند. تا اینجا کشاکش ساده میبوده. لیکن سپس خراباتیان به یک کار شگفتی برخاستهاند. کاری که نخست جز شوخی و ریشخند نبوده ولی کمکم رویهی راستی بخود گرفته و چون این داستان شگفتتر است من آن را گشادهتر خواهم نوشت :
در آن کشاکش که درمیانه میرفته و خراباتیان پاسخ بصوفیان میدادهاند ، یک گام جلو گزارده خواستهاند که خرابات یا میخانه را که جایگاه مغبچگان ساغرگردان و بدمستان و قماربازان و چنگ و چغانهنوازان میبوده در ردیف «خانقاه» قرار دهند و بگویند اینجا نیز یک جایگاهی برای «طی مقامات» میباشد. اینست برگشته بصوفیان گفتهاند : آخر شما چه هستید که ما نیستیم؟!.. شما در آنجا چه میدارید که ما در اینجا نمیداریم؟!..
چون صوفیان میگفتند : ما در اینجا برای خداجویی گرد آمدهایم ، اینان گفتهاند : مگر خدا تنها در خانقاه است و در میخانه نمیشود او را جست؟!.. ما هم خدا را در اینجا میجوییم.
زاهد بخرابات بیا راست مترس ترسی که در این راه خطرهاست مترس
آن کس که ز ترس او نیایی بر ما پنهان ز تو در خرابهی ماست مترس
در خرابات مغان نور خدا میبینم این عجبتر که چه نوری ز کجا میبینم
همه کس طالب یارست چه هشیار چه مست
همه جا خانهی عشقست چه مسجد چه کُنِشت
چون صوفیان دم از «عشق خدا» میزدند اینان نیز دم از عشق زدهاند و آنگاه چنین گفتهاند : ما باده را بنام همان عشق میخوریم :
ما در پیاله عکس رخ یار دیدهایم ای بیخبر ز لذت شرب مدام ما
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 5)
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
چنین خاندانی ، باز دستههای انبوهی دلبستگی بایشان مینمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی مینمودند و از کارشکنی بازنمیایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمانپاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که میبایست مردم از هیچگونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران میبود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب میخواهد بیرق نافرمانی افراشت و دستههایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهکیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجهی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشگرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 5)
سوم ، سستی خردها و دانسته نبودن معنی زندگانی : خاندان صفوی بیکاره گردیده و آن زمان که پادشاهان توانایی همچون شاهاسماعیل و شاهتهماسب و شاهعباس از آن برمیخاستند گذشته ، و این زمان جز مردان بیکارهای همچون شاهسلیمان و شاهسلطانحسین و تهماسب و مانند اینها برنمیخاستند ، و این نتیجهی بیکارگی و ناتوانی آن خاندان میبود که یک دسته افغانان تا پایتخت پیش آمده و آن داستانها رو داده بود. رفتار شاهسلطانحسین و پسرش تهماسب و پیرامونیان ایشان چندان زشت است که هر کس از شنیدن آن دلگیر گردد. چه زشتی بیشتر از این که هنگامی که اسپهان در فشار افتاده و راه چاره بروی آن بسته شده بود و تهماسب را که ولیعهد گردانیده بودند برای گرد آوردن سپاه به بیرون فرستادند. جوان بیدرد سپاهی گرد آورد و در قزوین آسوده نشست و بخوشگذرانی پرداخت و بلکه گرفتاری مادر و خواهران خود را فراموش کرده بجشن عروسی پرداخت. بگفتهی یکی از تاریخنگاران آن روزی که اسپهان بدست افغانان افتاد و پیداست که چه اندوه و غمی درمیان میبود شب آن در قزوین جشن عروسی بود و آواز شادمانی از هر سو برمیخاست.
چنین خاندانی ، باز دستههای انبوهی دلبستگی بایشان مینمودند و بهواخواهی از ایشان با نادر دشمنی مینمودند و از کارشکنی بازنمیایستادند و نادانی را بجایی رسانیدند که بهنگامی که نادر از توپال عثمانپاشا شکست خورده و به ایران بازگشته بود که دوباره سپاه آراید و بجنگ شتابد ، در چنین هنگامی که میبایست مردم از هیچگونه دستگیری باو بازنایستند و جان و داراک [=مال] دریغ نگویند یک محمدخان بلوچی که همراه افغانان به ایران آمده و خود یکی از دشمنان آشکار کشور ایران میبود ، سود جسته و بنام آنکه پادشاهی را برای تهماسب میخواهد بیرق نافرمانی افراشت و دستههایی از ایرانیان بسر او گرد آمدند و در کهکیلویه و شوشتر و دزفول و آن پیرامونها کوس دشمنی نادر را کوفتند ، و در نتیجهی این بود که نادر که پس از شکستن عثمانیان گرد بغداد را گرفته بود از آن دست برداشت و برای جنگ با اینان به ایران شتافت ، و پس از یک رشته خونریزیها بود که آشوب را فرونشاند.
در سالهای آخر زندگانی نادر ، که داستان افغان و آن خونریزیها و آن زبونی و بیدردی که از دربار صفوی دیده شده بود کهن گردیده ، و همچنین جانفشانیهای نادر و آن فیروزیهای شگفت که در جنگ با افغانان و عثمانیان رو داده بود ، تازگی خود از دست داده و کمکم از یادها میرفت ، کسان بسیاری بدشمنی با نادر برخاسته و چنین میگفتند : «حالا که مملکت تصفیه شد پس چرا آن را بدست صاحبانش نمیسپارد؟!..» ببینید نادانی و بیخردی را ! اینان پادشاهی را چه میپنداشتند؟!..
تو گویی باغی بوده ازآنِ کسی و یکی آن را با زور گرفته بوده و آزادهمردی آن را پس گردانیده و باوست که گفته میشود : «باغ که از دست زورمند درآورده شد پس چرا بدارندهاش نمیسپاری؟!..» یا تو گویی کودکی بوده گرگی آن را از آغوش مادرش ربوده و مرد دلیری آن را پس گرفته و باوست که گفته میشود : «کودک را که از دهان گرگ درآوردی پس چرا بمادرش نمیدهی؟!..»
از نادانی این نمیدانستند که کشور برای زیست مردم و آسایش آنانست و پادشاهی برای نگهداری کشور و ایمنی دادن بمردم میباشد ، و پادشاه کسی تواند بود که بچنین کاری برخیزد ، و خاندان کهن صفوی چنین شایندگی نمیدارند و این بسیار نادانیست که کسانی آسایش کشور و مردم را فراموش ساخته دربند این و آن باشند. بسیار پستی است که تودهی بزرگی را فدای فرمانروایی و هوسبازی این و آن گردانند.
از نادر چشم میداشتند که پس از آنکه بیست سال رنج برده و کشور را زنده گردانیده بود ، آن را بدست شاهزادگان کارندان صفوی بسپارد و خود را بکناری کشد. یکی نمیپرسید : چرا؟!. چرا میباید او این کار را کند؟!. آنگاه چه سودی از این کار بشما خواهد رسید؟!.
یک چنین مالیخولیای پستی در سرها پیدا شده و بهمین دستاویز در برابر نادر ایستاده و از دشمنی و کارشکنی خودداری نمینمودند ، و در هنگامی که نادر با عثمانیان بریده و به بسیج یک لشگرکشی بزرگی برمیخاست اینان بیکار نایستاده و در هر کجا همینکه یک بچهصفوی را پیدا میکردند تو گویی یک رهانندهای پیدا کردهاند بسر او گرد میآمدند و بشور و خروش میپرداختند ، و همان را دستاویز گرفته بیرق نافرمانی بلند میساختند ، و چهبسا درویشان ویلگردی خود را ساممیرزا یا صفیمیرزا نامیده و از خاندان صفوی شمرده و در یک شهر میان مردم نمودار میشدند ، و از این شور و دیوانگی که میان ایرانیان پیدا شده بود به نان و نوایی میرسیدند. کار بجایی رسید که عثمانیان از این نادانی مردم بسود جستن برخاستند و یک «شاهزادهی صفوی» بدست آورده یا ساخته در برابر نادر بلند گردانیدند.
✴️ «ادبیات» یا مفاخر ملی
خوانندگان گرامی نامهی پرچم : این یکی از گفتارهای ارجدار دارندهی پرچم است که در ایران واژههایی رواج دارد که معنای آنها معین و مشخص نیست و هر کس از گفتار [گفتن] آن واژه مقصود و منظور دیگری دارد همچون واژهی (تمدن) که در جایی بمعنی اصلی (شهریگری و داشتن یک روش صحیح برای زندگانی) بکار میرود و در جای دیگر افراطکاریها و زیادهرویهای اروپاییان و مفاسد اخلاقی آنان تمدن نامیده میشود. کلمهی ادبیات نیز که اکنون بر سر زبانها افتاده[1] و گروهی از بیخردان آن را دستاویز ننگینکاریهای خود ساختهاند از آن جمله است. در ایران از قرآن کریم که یگانه دستور جامع زندگانی بشر و از لحاظ شیوایی گفتار در نوع خود بینظیر است گرفته تا کتاب افسانهی امیر ارسلان رومی و از اشعار نغز و آبدار فردوسی شروع کرده تا یاوهگوییهای بیادبانه و ننگآور ایرج میرزا جمعاً ادبیات نامیده و از جملهی مفاخر ملی است. نمیدانم نیروی تمیز و تشخیص تا چه اندازه در برخی مردم سست گردیده که میان خوب و بد و زشت و زیبا فرق نتوانند نهاد ، نمیدانم چرا گروهی از ایرانیان این جملهی ننگین «در جوانی چنانکه افتد و دانی با زیبا پسری سری و سرّی داشتم» و یا «بیضهام رنجور شد از بیضهات دور ای وزیر» و یا «من رند لاابالی هستم و دالای دالای» و هزاران امثال آن را در کتابها میبینند و آنها را شاهکار ادبیات جهان مینامند و شگفتتر آنکه اینگونه کتابها را چاپ و دست بدست کودکان و فرزندان جوان خود میگردانند گویی میخواهند روش هرزگی و بیعفتی را از کودکی به آنها بیاموزند و راه بیغیرتی و بیناموسی را بدیشان بنمایند.
شگفتا !.. شاعر یاوهگویی که یکباره از شرم و حیا و ادب و نجابت بیبهره بوده چندین کلمهی زشت و رکیک را پشت سر هم چیده و خدا و پیغمبران و مقدسات جهان را بباد فحش و دشنام گرفته خود را خر و مردم را خرتر از خود تصور کرده است در پیش برخی از بیخردان مقام ارجمندی احراز میکند و گفتههای او زینتبخش گنجینهی ادبیات شده و از مفاخر ملی بشمار میرود. ولی رادمردی که بر این همه ننگینکاریها و بیهودهسراییهای آنها خرده گرفته و با گفتارهای سودمندی زیانهای آنها را برشمرده است بعقیدهی آقایان! ... بمفاخر ملی ایشان توهین کرده است.
خاک بر سر آن تودهای باد که مفاخر ملی آنها را یک مشت اشعار بیادبانه و گفتارهای ننگآور برخی فرومایگان تشکیل خواهد داد.
افسوس و دریغ بر آن ملتی باید خورد که اینگونه پایبند اوهام و خرافات بوده و منکر حقایق و راستیها باشند. این چگونه تواند بود که کسی دو سه عدد دُر و گوهر گرانبها را در توی یک صندوق سنگریزه و سفال شکسته بیندازد و بگوید : این صندوق جواهرات من است و هر کس چند سنگریزه از آن صندوق برداشته بدور اندازد و فریاد بلند کند که جواهرات مرا از من ربودهاند؟
من که یکی از خوانندگان جدی پرچم هستم آرزومندم روزی که تمامی این کتابهای ننگین و اشعار بیهوده را که مفاخر ملی بعضی بیخردانست در توی خروارها آتش بیندازیم و از سوختن و شعلهور گشتن آنها محظوظ شویم و آن روز را روز عید سعادت و نیکبختی ایران نام گزاریم.
مراغه نجفقلی مهاجر کارمند دارایی اقتصادی
(پرچم روزانه ، شمارهی 183)
[1] : این نوشته و نیز کتاب در پیرامون «ادبیات» نشان میدهد که واژهی ادبیات را در همان سالها در برابر «لیتراتور» در زبانهای اروپایی گزاردهاند و این بوده علت رواج و گرامیداشت آن واژه. در حالی که این ترجمه درست نیست. نگاه کنید آن کتاب را.
خوانندگان گرامی نامهی پرچم : این یکی از گفتارهای ارجدار دارندهی پرچم است که در ایران واژههایی رواج دارد که معنای آنها معین و مشخص نیست و هر کس از گفتار [گفتن] آن واژه مقصود و منظور دیگری دارد همچون واژهی (تمدن) که در جایی بمعنی اصلی (شهریگری و داشتن یک روش صحیح برای زندگانی) بکار میرود و در جای دیگر افراطکاریها و زیادهرویهای اروپاییان و مفاسد اخلاقی آنان تمدن نامیده میشود. کلمهی ادبیات نیز که اکنون بر سر زبانها افتاده[1] و گروهی از بیخردان آن را دستاویز ننگینکاریهای خود ساختهاند از آن جمله است. در ایران از قرآن کریم که یگانه دستور جامع زندگانی بشر و از لحاظ شیوایی گفتار در نوع خود بینظیر است گرفته تا کتاب افسانهی امیر ارسلان رومی و از اشعار نغز و آبدار فردوسی شروع کرده تا یاوهگوییهای بیادبانه و ننگآور ایرج میرزا جمعاً ادبیات نامیده و از جملهی مفاخر ملی است. نمیدانم نیروی تمیز و تشخیص تا چه اندازه در برخی مردم سست گردیده که میان خوب و بد و زشت و زیبا فرق نتوانند نهاد ، نمیدانم چرا گروهی از ایرانیان این جملهی ننگین «در جوانی چنانکه افتد و دانی با زیبا پسری سری و سرّی داشتم» و یا «بیضهام رنجور شد از بیضهات دور ای وزیر» و یا «من رند لاابالی هستم و دالای دالای» و هزاران امثال آن را در کتابها میبینند و آنها را شاهکار ادبیات جهان مینامند و شگفتتر آنکه اینگونه کتابها را چاپ و دست بدست کودکان و فرزندان جوان خود میگردانند گویی میخواهند روش هرزگی و بیعفتی را از کودکی به آنها بیاموزند و راه بیغیرتی و بیناموسی را بدیشان بنمایند.
شگفتا !.. شاعر یاوهگویی که یکباره از شرم و حیا و ادب و نجابت بیبهره بوده چندین کلمهی زشت و رکیک را پشت سر هم چیده و خدا و پیغمبران و مقدسات جهان را بباد فحش و دشنام گرفته خود را خر و مردم را خرتر از خود تصور کرده است در پیش برخی از بیخردان مقام ارجمندی احراز میکند و گفتههای او زینتبخش گنجینهی ادبیات شده و از مفاخر ملی بشمار میرود. ولی رادمردی که بر این همه ننگینکاریها و بیهودهسراییهای آنها خرده گرفته و با گفتارهای سودمندی زیانهای آنها را برشمرده است بعقیدهی آقایان! ... بمفاخر ملی ایشان توهین کرده است.
خاک بر سر آن تودهای باد که مفاخر ملی آنها را یک مشت اشعار بیادبانه و گفتارهای ننگآور برخی فرومایگان تشکیل خواهد داد.
افسوس و دریغ بر آن ملتی باید خورد که اینگونه پایبند اوهام و خرافات بوده و منکر حقایق و راستیها باشند. این چگونه تواند بود که کسی دو سه عدد دُر و گوهر گرانبها را در توی یک صندوق سنگریزه و سفال شکسته بیندازد و بگوید : این صندوق جواهرات من است و هر کس چند سنگریزه از آن صندوق برداشته بدور اندازد و فریاد بلند کند که جواهرات مرا از من ربودهاند؟
من که یکی از خوانندگان جدی پرچم هستم آرزومندم روزی که تمامی این کتابهای ننگین و اشعار بیهوده را که مفاخر ملی بعضی بیخردانست در توی خروارها آتش بیندازیم و از سوختن و شعلهور گشتن آنها محظوظ شویم و آن روز را روز عید سعادت و نیکبختی ایران نام گزاریم.
مراغه نجفقلی مهاجر کارمند دارایی اقتصادی
(پرچم روزانه ، شمارهی 183)
[1] : این نوشته و نیز کتاب در پیرامون «ادبیات» نشان میدهد که واژهی ادبیات را در همان سالها در برابر «لیتراتور» در زبانهای اروپایی گزاردهاند و این بوده علت رواج و گرامیداشت آن واژه. در حالی که این ترجمه درست نیست. نگاه کنید آن کتاب را.
آقای محمدکریم فرهنگ از تهران
آقای فرهنگ از یاران و پشتیبانان دیرین پیمان و پرچم بودهاند و هستند و کوششهای ارجداری در این راه بکار بردهاند.
خوانندگان پرچم رشته گفتارهای شیرین ایشان را در روزنامه زیر عنوان «دانستنیها و آموختنیها» خوانده و گمان نمیکنم باین زودی فراموش کردهاند.
(پرچم نیمهماهه ، شمارهی یکم)
آقای فرهنگ از یاران و پشتیبانان دیرین پیمان و پرچم بودهاند و هستند و کوششهای ارجداری در این راه بکار بردهاند.
خوانندگان پرچم رشته گفتارهای شیرین ایشان را در روزنامه زیر عنوان «دانستنیها و آموختنیها» خوانده و گمان نمیکنم باین زودی فراموش کردهاند.
(پرچم نیمهماهه ، شمارهی یکم)
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی دو از دو)
این راز پیشههاست ، باید دربایستهای زندگی بسیجیده شود و چون پیشهوران ناچارند کالاها و کارهای خود را با یکدیگر عوض کنند ـ چنانکه برزگر ناچار است از فزونی گندم و جو خویش به پارچهباف داده ازو پارچه گیرد ، به درزی داده آن پارچه را رخت دوزاند ، به گِلکار داده خانه بنیاد گزارد ، و همچنین دیگران که همگی نیاز بکار و کالای یکدیگر دارند ـ از اینجا بداد و ستد نیاز افتاده و پای پول بمیان آمده. از دیدهی زندگانی پول را ارجی نیست و آن را نتوان دارایی شمرد. دارایی زمین بارده و هوای پاکیزه و آفتاب تابانست که کشورها دارند.
در زمانهای باستان خود کالاها را عوض میکردند. سپس آن را دشوار یافته ، زر یا سیم یا فلز دیگری را برگزیدهاند که با آن داد و ستد نمایند و نام آن را پول نهادهاند.
نیز در آن زمانها هر کالایی را دارندهی آن میفروخته. سپس آسانتر دیدهاند که فروش را دیگران کنند. از اینجا بازاریان پدید آمدهاند. اینان کالاها را از دارندگان یکجا خریده بخانوادهها کمکم بفروش رسانند ، و خود کار ایشان را آسان میگردانند.
کسانی نیز کالاها را از شهری بشهری برده بفروش رسانند و اینان بازرگانند. دیگران بازرگانی را چه میدانند بدانند ما آن را راهی برای پیشرفت کار زندگانی میشناسیم. کشاورزان و پیشهوران آنچه باید کارند و بافند و سازند و بازاریان و بازرگانان میانجی شده آنها را بیکدیگر رسانند. اینست معنی داد و ستد و بازرگانی.
بدینسان دربایستهای زندگی از خوراک و پوشاک و نشیمن و دیگر چیزها آماده گردیده در دسترس هر کس گزارده میشود ولی زیست یک توده با اینها تنها انجام نگیرد و به یک رشته کارها و پیشههای دیگر نیاز دارد.
مردم که در یک جا گرد آمدهاند درمیان ایشان ستمگران و دزدان و دغلکاران پیدا شوند و باید کسانی هم بر توده سرپرستی کنند که دست ستمگران و دغلکاران و دزدان را برتابند و سامان و ایمنی برپا گردانند. اینان فرمانروایان یا سررشتهداران کارهای تودهاند. نیز هر کشوری را دشمنانی باشد و باید همواره دستههایی از بهر نگهداری آماده ایستند. اینان هم سپاهیانند.
این دربارهی مردانست. زنان خانه را نگه میدارند و بچهها را میپروانند و میبافند و میدوزند و میپزند. رشتهی بزرگی از کارها را آنان میکنند.
یکایک نمیتوان شمرد. هر کاری که بسود توده است و جلو نیازی را از مردمان میگیرد کار یا پیشهی رواییست و باید بآن ارج گزاشت. کوتاه سخن اینکه آفریدگار روزی آدمیان و دربایستهای زندگی را در طبیعت بسیج کرده ، ولی باید بکوشند و آن را در دست کنند و خودِ کار و پیشه از بهر این میباشد. مردم اینها را نیک نمیدانند و امروز را بازرگانی و افزارسازی و بسیاری از پیشهها و کارها معنی خود را از دست داده و هر یکی تنها راهی برای پولاندوزی آزمندان گردیده. افزارسازان نیاز مردمان را کمتر بدیده میگیرند و جز بپولاندوزی نمیکوشند و دیوانگیشان بآنجا کشیده که بگویند باید هرچه میسازند و میبافند چنان باشد که زود از کار افتد. چرا که خریداران زود زود نیاز پیدا کنند و ماشینها بیکار نماند ، و چنین نادانی را دستور بزرگی گرفته با آب و تاب در روزنامهها بنگارند. تو گویی مردمان از بهر ماشینها میباشند ، و آنچه میباید ، بیکار نماندنِ آنهاست. در بازرگانی نیز بیش از همه بفزونی آن میکوشند و از نادانی همه چیز را زیر پای آن میگزارند. اگر بداستان کارخانههای افزار جنگ پردازیم ، و یا گفتگو از فروش داروهای پزشکی رانیم بسخن درازی نیاز خواهیم داشت. اینها از ندانستن معنی زندگانی میباشد ، و بیهوده نیست در کارها آن نابسامانیها پدید آید و در سالهای فراوانی ملیونها کسان از گرسنگی بمیرند.
رشته را از دست ندهیم. یک رشته کوششهاست که باید همگی بگردن گیرند ، و یک رشته برخورداریهاست که باید همگی بهرهمند گردند. پس میتوان گفت : باید هر کسی باندازهی شایستگی خدادادی خود ، و باندازهی کوششی که بکار میبرد ، از زندگی بهره یابد.
👇
🔸 گفتار بیستم و سوم : باید هر کس باندازهی شایستگی و کوشش خود از زندگی بهره یابد (تکهی دو از دو)
این راز پیشههاست ، باید دربایستهای زندگی بسیجیده شود و چون پیشهوران ناچارند کالاها و کارهای خود را با یکدیگر عوض کنند ـ چنانکه برزگر ناچار است از فزونی گندم و جو خویش به پارچهباف داده ازو پارچه گیرد ، به درزی داده آن پارچه را رخت دوزاند ، به گِلکار داده خانه بنیاد گزارد ، و همچنین دیگران که همگی نیاز بکار و کالای یکدیگر دارند ـ از اینجا بداد و ستد نیاز افتاده و پای پول بمیان آمده. از دیدهی زندگانی پول را ارجی نیست و آن را نتوان دارایی شمرد. دارایی زمین بارده و هوای پاکیزه و آفتاب تابانست که کشورها دارند.
در زمانهای باستان خود کالاها را عوض میکردند. سپس آن را دشوار یافته ، زر یا سیم یا فلز دیگری را برگزیدهاند که با آن داد و ستد نمایند و نام آن را پول نهادهاند.
نیز در آن زمانها هر کالایی را دارندهی آن میفروخته. سپس آسانتر دیدهاند که فروش را دیگران کنند. از اینجا بازاریان پدید آمدهاند. اینان کالاها را از دارندگان یکجا خریده بخانوادهها کمکم بفروش رسانند ، و خود کار ایشان را آسان میگردانند.
کسانی نیز کالاها را از شهری بشهری برده بفروش رسانند و اینان بازرگانند. دیگران بازرگانی را چه میدانند بدانند ما آن را راهی برای پیشرفت کار زندگانی میشناسیم. کشاورزان و پیشهوران آنچه باید کارند و بافند و سازند و بازاریان و بازرگانان میانجی شده آنها را بیکدیگر رسانند. اینست معنی داد و ستد و بازرگانی.
بدینسان دربایستهای زندگی از خوراک و پوشاک و نشیمن و دیگر چیزها آماده گردیده در دسترس هر کس گزارده میشود ولی زیست یک توده با اینها تنها انجام نگیرد و به یک رشته کارها و پیشههای دیگر نیاز دارد.
مردم که در یک جا گرد آمدهاند درمیان ایشان ستمگران و دزدان و دغلکاران پیدا شوند و باید کسانی هم بر توده سرپرستی کنند که دست ستمگران و دغلکاران و دزدان را برتابند و سامان و ایمنی برپا گردانند. اینان فرمانروایان یا سررشتهداران کارهای تودهاند. نیز هر کشوری را دشمنانی باشد و باید همواره دستههایی از بهر نگهداری آماده ایستند. اینان هم سپاهیانند.
این دربارهی مردانست. زنان خانه را نگه میدارند و بچهها را میپروانند و میبافند و میدوزند و میپزند. رشتهی بزرگی از کارها را آنان میکنند.
یکایک نمیتوان شمرد. هر کاری که بسود توده است و جلو نیازی را از مردمان میگیرد کار یا پیشهی رواییست و باید بآن ارج گزاشت. کوتاه سخن اینکه آفریدگار روزی آدمیان و دربایستهای زندگی را در طبیعت بسیج کرده ، ولی باید بکوشند و آن را در دست کنند و خودِ کار و پیشه از بهر این میباشد. مردم اینها را نیک نمیدانند و امروز را بازرگانی و افزارسازی و بسیاری از پیشهها و کارها معنی خود را از دست داده و هر یکی تنها راهی برای پولاندوزی آزمندان گردیده. افزارسازان نیاز مردمان را کمتر بدیده میگیرند و جز بپولاندوزی نمیکوشند و دیوانگیشان بآنجا کشیده که بگویند باید هرچه میسازند و میبافند چنان باشد که زود از کار افتد. چرا که خریداران زود زود نیاز پیدا کنند و ماشینها بیکار نماند ، و چنین نادانی را دستور بزرگی گرفته با آب و تاب در روزنامهها بنگارند. تو گویی مردمان از بهر ماشینها میباشند ، و آنچه میباید ، بیکار نماندنِ آنهاست. در بازرگانی نیز بیش از همه بفزونی آن میکوشند و از نادانی همه چیز را زیر پای آن میگزارند. اگر بداستان کارخانههای افزار جنگ پردازیم ، و یا گفتگو از فروش داروهای پزشکی رانیم بسخن درازی نیاز خواهیم داشت. اینها از ندانستن معنی زندگانی میباشد ، و بیهوده نیست در کارها آن نابسامانیها پدید آید و در سالهای فراوانی ملیونها کسان از گرسنگی بمیرند.
رشته را از دست ندهیم. یک رشته کوششهاست که باید همگی بگردن گیرند ، و یک رشته برخورداریهاست که باید همگی بهرهمند گردند. پس میتوان گفت : باید هر کسی باندازهی شایستگی خدادادی خود ، و باندازهی کوششی که بکار میبرد ، از زندگی بهره یابد.
👇
خدا مردمان را یکسان نیافریده. یکی کمتر و یکی بیشتر کوشد. ارج کوششها نیز یکسان نیست و یک پزشک را با یک باربر یکی نتوان شمرد. پس باید رویهمرفته را بدیده گرفت و هر کسی را باندازهی سودی که بتوده رسانَد سزاوار بهرهیابی دانست. اینست آیین خدایی. اینست آنچه پایَندان[=ضامن] آسایش جهان تواند بود.کسانی خواهند گفت : این آیین چگونه روان گردد؟.. میگویم : این نه کار دشواریست. ما اگر بخواهیم آن را روان گردانیم باید بیکاری را به هر نامی که باشد ناروا شماریم و از کارها نیز آنچه نه بسود توده است و گره نیازی را باز نمیکند «همچون فالگیری و دعانویسی و مویشگری و روضهخوانی و مانند این» جلو گیریم. نیز درهای مفتخواری را از هر راهی که باشد ببندیم و این نگزاریم که یک کسی نکوشد و دستی در کارهای زندگی ندارد و نان خورَد و پول اندوزد. نیز از کشاورزان پشتیبانی نموده راه ندهیم هیچ کسی در دسترنج ایشان انباز باشد. نیز درهای بازار و بازرگانی را بروی همه باز گزاریم و پول و ماشین را که افزار کار است باندازه (محدود) گردانیم که انبوه مردمان دستشان برسد ، و این نباشد که تنها کسانی کار کنند و دیگران بیکار مانند. اینکه کسانی میگویند زندگانی نبرد است ، میگویم در نبرد باری افزارها یکسان باید بود.
از آیین زندگانی در جای دیگر سخن راندهایم (1) و باز خواهیم راند. در اینجا باین اندازه بس میکنیم.
پابرگی :
1ـ بخش یکم «آیین»
از آیین زندگانی در جای دیگر سخن راندهایم (1) و باز خواهیم راند. در اینجا باین اندازه بس میکنیم.
پابرگی :
1ـ بخش یکم «آیین»
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی دو از دو)
چنانکه صوفیان در زمینهی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا مینامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنماندهاند :
دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا میبینم
میگفتند : هرچه صوفیان میدانند ما نیز میدانیم ولی نباید بگوییم :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را
صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) میداشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِیآلود و چرکین پیش کشیده گفتهاند : این هم «پیر» ماست. گفتهاند : این نیز رازهایی را از خدا میداند و بما یاد میدهد :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده میخندیدهاند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش میپریدهاند ـ پندهایی ساخته پراکنده کردهاند :
نخست موعظهی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید
صوفیان میگفتند : ما میکوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفتهاند : چارهی این كار بادهنوشی است. شما سالها رنج میبرید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر میکشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شدهایم.
در بحر مایی و منی افتادهام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی
صوفیان مدعی میبودند که با آنکه یک مشت تهیدست و گرسنهاند تاج بپادشاهان میبخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفتهاند : این گدایان لات که در گرد میخانهاند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست میآورند به میفروش داده باده میخورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا میدارند و تاج بپادشاهان میبخشند.
با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی
چون مردان بیکار و بیعاری میبودهاند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر میبردهاند و گاهی نیز یک بازی درمیآوردهاند بدینسان که یکی از ایشان صوفی میشده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را میزند و خراباتیان در برویش باز نمیکنند ، یا میگویند خرقهی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :
شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده
از اینگونه بازیها و بازیچهها فراوان داشتهاند. شگفتتر از همه آنکه این مانندهسازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کمکم رویهی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداختهاند.
این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از بادهخواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمدهاند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کردهاند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخنسنجی» دادهاند. از اینجا اندازهی فهم و خرد آنان را توان دانست.
🔸 7ـ کشاکش صوفیان با خراباتیان (تکهی دو از دو)
چنانکه صوفیان در زمینهی همان عشق بیشرمیهایی داشتند و شاهدبازیهای خود را عشق بخدا مینامیدند ، اینان در آن بیشرمی از صوفیان بازنماندهاند :
دوستان عیب نظربازی حافظ نکنید که من او را ز محبان خدا میبینم
میگفتند : هرچه صوفیان میدانند ما نیز میدانیم ولی نباید بگوییم :
مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ورنه در مجلس رندان خبری نیست که نیست
راز درون پرده ز رندان مست پرس کاین حال نیست زاهد عالی مقام را
صوفیان به هر خانقاهی پیری (شیخی) میداشتند. اینان بریشخند «پیر گبر مِیفروش» را با آن ریش و پشم مِیآلود و چرکین پیش کشیده گفتهاند : این هم «پیر» ماست. گفتهاند : این نیز رازهایی را از خدا میداند و بما یاد میدهد :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
سپس از زبان همان پیر مِیفروش ـ آن پیری که هر روز دست بریشش زده میخندیدهاند ، آن پیری که در حال مستی بسر و دوشش میپریدهاند ـ پندهایی ساخته پراکنده کردهاند :
نخست موعظهی پیر مِیفروش اینست که از مُصاحِب ناجنس احتراز کنید
صوفیان میگفتند : ما میکوشیم که «منی» را در خود بکشیم و از خود درگذریم تا بخدا برسیم. اینان گفتهاند : چارهی این كار بادهنوشی است. شما سالها رنج میبرید تا از «منی» بیرون آیید. ما چون ساغری بسر میکشیم بیکبار از خود بیخود و از منی بیرون شدهایم.
در بحر مایی و منی افتادهام بیار مِی تا خلاص بخشدم از مایی و منی
چون ز جام بیخودی رطلی کشی کم زنی از بیخودی لاف منی
صوفیان مدعی میبودند که با آنکه یک مشت تهیدست و گرسنهاند تاج بپادشاهان میبخشند و هر که را بخواهند بپادشاهی توانند رسانید یا از فرمانروایی توانند انداخت. خراباتیان نیز همان ادعا را بریشخند بخود بسته گفتهاند : این گدایان لات که در گرد میخانهاند و هر کدام اگر چند شاهی از گدایی بدست میآورند به میفروش داده باده میخورند ، هر یکی جایگاه بلندی در دستگاه خدا میدارند و تاج بپادشاهان میبخشند.
با گدایان در میکده ای سالک راه بادب باش گر از سرّ خدا آگاهی
بر در میکده رندان قلندر باشند که ستانند و دهند افسر شاهنشاهی
خشت زیر سر و بر تارک هفت اختر پای دست قدرت نگر و منصب صاحبجاهی
چون مردان بیکار و بیعاری میبودهاند ، روز خود را با این ریشخندها و سرکوفتها بسر میبردهاند و گاهی نیز یک بازی درمیآوردهاند بدینسان که یکی از ایشان صوفی میشده که چون سالها در خانقاه بسر برده و از رنج و ریاضت به «مقامی» نرسیده باین اندیشه افتاده که بخرابات بیاید ، و در اینجا «طی مقامات» کند و اینست بدر خرابات آمده و آن را میزند و خراباتیان در برویش باز نمیکنند ، یا میگویند خرقهی تو ناپاک است ، برو بشوی و بیا :
شستشویی کن و آنگه بخرابات خرام که نگردد ز تو این دیر مغان آلوده
از اینگونه بازیها و بازیچهها فراوان داشتهاند. شگفتتر از همه آنکه این مانندهسازی خراباتیان در برابر صوفیان که چنانکه گفتیم نخست عنوان شوخی و بازی داشته ، کمکم رویهی دیگری بخود گرفته که بیشتری از خود صوفیان نیز بآن پرداختهاند.
این یک کار دیگری برای صوفیان شده که هر یکی از ایشان دم از رندی زند (رندی که ضد صوفیگری بوده) و نام خرابات برد ، و سخنی از بادهخواری گوید. این خود یک «مقامی» گردیده که هر صوفی بایستی بپیماید. صوفیانی که پس از زمان حافظ آمدهاند بیشتر آنان همین سخنان حافظ را که بضد آنها بوده گرفته و تکرار کردهاند. هاتف اسپهانی و عصمت بخارایی و دیگران در این باره داد «سخنسنجی» دادهاند. از اینجا اندازهی فهم و خرد آنان را توان دانست.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 6)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفتههای ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطهخواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیهداران و دیهنشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کمژرفا میبود ، و دستهی بزرگی از مردم نمیدانستند چه کار کنند. بااینهمه رویهمرفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دستهی کمی میبودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی مینمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی میکردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی مینوشتند و پارهای از ایشان از آیندهی درخشان آسیا گفتگو بمیان میآوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دستههای بزرگی از مشروطهخواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کمکم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش میبود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطهخواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینهترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامهی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا» خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دستهها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده میداریم. میباید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده میبود که خواه و ناخواه کار خود را میکرد و نتیجهی تلخ خود را میداد.
[دنبالهی گفتار را فرداشب بخوانید.]
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 6)
2) داستان جنبش مشروطه : خوانندگان پیمان با این داستان آشنایند. دیگران هم توانند «تاریخ مشروطه» را بخوانند. این داستان که در زمان ما رخ داد ، اگر نیک سنجیده و اندیشیده شود ، گواه روشن دیگری بگفتههای ماست.
در سال 1285 (1324) که در ایران جنبش مشروطهخواهی رخ داد ، یک شور و سَهِشی در مردم پدیدار شد که کمتر مانند دارد. در سراسر کشور ، انبوه مردم ، از بازاریان و بازرگانان و ملایان و دیهداران و دیهنشینان و دیگران بتکان آمده همگی بآرزوی نیک بودن و نیکی کردن و کوشیدن افتادند. اگرچه در برخی جاها این تکان کمژرفا میبود ، و دستهی بزرگی از مردم نمیدانستند چه کار کنند. بااینهمه رویهمرفته تکان بسیار بزرگی بود و در توده یک خواهش و آرزوی نیرومندی برای همدستی کردن در راه کشور و کوشیدن پیدا شده بود. جز از درباریان که دستهی کمی میبودند دیگران همه از گرفتن مشروطه شادمانی مینمودند و برای کوشش در راه کشور و توده آمادگی نشان میدادند. ملایان و سیدان ، تفنگ بدوش انداخته و دامن بکمر زده ، با دیگران به رده ایستاده مشق سربازی میکردند.
این جوش و جنب ایرانیان و همدستی آنان بسیاری از نویسندگان اروپایی را بشگفت انداخته بود که ستایشهای پیاپی مینوشتند و پارهای از ایشان از آیندهی درخشان آسیا گفتگو بمیان میآوردند.
این در سال نخست مشروطه بود. لیکن در سال دوم و سومِ آن دستههای بزرگی از مشروطهخواهی بازگشتند و این بار بجای هواداری بدشمنی برخاستند و کمکم کار را بخونریزی رسانیدند. در تبریز که فروزانترین کانون شورش میبود ، مردم دَوَچی که پیشگامان مشروطهخواهی آنان شده بودند ، این بار هم پرکینهترین دشمنان آزادی آنان شدند. آن شور آزادیخواهی و همدستی این زمان جا بکشاکش و پراکندگی داده و اروپاییان بجای آن ستایشها بنکوهش و بدبینی پرداختند ، روزنامهی تیمس انگلیس آسیاییان را «مردمان ناشایا» خواند.
چرا چنین شد؟.. چرا آن دستهها از مشروطه بازگشتند؟.. باشد که دیگران پاسخ این را آماده ندارند. ولی ما آن را آماده میداریم. میباید گفت : برای آنکه آلودگیهای کهن درمیان توده میبود که خواه و ناخواه کار خود را میکرد و نتیجهی تلخ خود را میداد.
[دنبالهی گفتار را فرداشب بخوانید.]
🔶 راه رستگاری
🔸 گفتار بیستم و چهارم : آموزگاران و فَرهیختاران (تکهی یک از دو)
این کتاب همه پاکی و همه راستی است. من آن را از بهر پاکان و راستان نوشتم. هستند نادانانی که با مغز پر باد به هر گفتهای که رسیدند نافهمیده و نااندیشیده خرده گیرند ، هستند خودنمایانی که هر سخنی را گرفته در اینجا و آنجا مایهی خودنمایی سازند ، هستند پندارپرستانی که از یک گفتار آنچه بسودشان میباشد گرفته و آنچه نه بسودشان است ناشنیده انگارند ، هستند آن بدنهادانی که هر کاری تا پیش نرفته کناره گیرند و همینکه پیش رفت درزمان خود را بآن رسانند. این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست. دوباره میگویم : این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست.
من این را از بهر کسانی نوشتم که درماندگی شرق را دریافته و با دل پردرد چاره میجویند. مردانی که نهاد پاک میدارند و میخواهند پاکدلانه در این راه کوشند. این کسانند که باید از دیگران جدا گردند و یکدل و یکزبان برستگاری جهان کوشند. این کسانند که ما میخواهیم آموزگاران و فَرهیختاران[مربی] مردمان باشند.
بدانید ای برادران : آنچه یک توده را نابود سازد اندیشههای بیهوده و پراکنده است. اندیشههای بیهوده و پراکنده از یکسو مردم را از هم پراکند و توده را از نیرو اندازد و از یکسو دلها را بخود واداشته از پرداختن بکار و زندگی دور سازد. کسانی را اینها خرد مینماید. ولی گرفتاری بس بزرگی میباشد.
دوباره میگوییم : آنچه ایران را لگدمال پای مغولان گردانید این پتیارهگرفتاری بود. اگر چنگیزخان در آغاز قرن پنجم برخاستی کمتر کاری توانستی. تا این هنگام ایرانیان بیداردلانه زندگی مینمودند و گذشته از فرمانروایان و لشکرهای ایشان از خود توده ، مردان کاری فراوان برمیخاست ولی از آن سپس بدآموزیهایی از صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و مانند اینها رواج یافت ، و در دویست سال همهی دلها را با اندیشههای پراکنده آکند ، و یکباره توده را از هم پراکند ، و خود نتیجهی اینها بود که صدملیون مردم گوسفندوار زبون گرگان مغول گردیدند. نتیجهی اینها بود که چنگیزخان چهار سال در آنسوی جیحون نشست و کشتارهای پیاپی کرد و از سراسر کشور یک مرد برنخاست که مردم را بشوراند و بر سر دشمن کشاند. اگر کسی انگیزهی این داستان دلگداز را خواهد باید بگوید : ملیونها زنان و کودکان بیگناه قربانی هوسهای پست خانقاهنشینان و یاوهبافان و دیگر بدآموزان تیرهدرون گردیدند.
امروز نیز بدترین گرفتاری شرق آنست. امروز نه تنها مردمان از راه بیرون رفتهاند ، خود راهی درمیان نمانده. گمراهیها و پراکندهاندیشیها که از قرنهای پیشین مانده از صد سال باز آنها را هرچه فزونتر گردانیده و تا توانستهاند این آتش گرفتاری را دامن زدهاند. کارگرترین افزاری که سیاست غرب در دست میدارد همینست.
زندگانی راه خواهد و باید مردمان همواره چشم بجلو دارند و بیدار باشند. بیچاره شرقیان نه تنها راه نمیدارند و همه سرگردانند ، در آن سرگردانی نیز همه رو بسوی پشت سر میدارند و جز بگذشته نمیپردازند.
این خود گرفتاری را هرچه بدتر گردانیده و شما آن را ببینید که چه کوششهایی برای سرگرمی مردمان با گذشته بکار میرود و هر زمان چه زمینههای نوین دیگری پدید آورده میشود. از گذشته به نیکیها پرداختن خطاست ، چه رسد باینکه کسانی به بدیها و آلودگیها پردازند و خود را سرگرم آنها سازند.
🔸 گفتار بیستم و چهارم : آموزگاران و فَرهیختاران (تکهی یک از دو)
این کتاب همه پاکی و همه راستی است. من آن را از بهر پاکان و راستان نوشتم. هستند نادانانی که با مغز پر باد به هر گفتهای که رسیدند نافهمیده و نااندیشیده خرده گیرند ، هستند خودنمایانی که هر سخنی را گرفته در اینجا و آنجا مایهی خودنمایی سازند ، هستند پندارپرستانی که از یک گفتار آنچه بسودشان میباشد گرفته و آنچه نه بسودشان است ناشنیده انگارند ، هستند آن بدنهادانی که هر کاری تا پیش نرفته کناره گیرند و همینکه پیش رفت درزمان خود را بآن رسانند. این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست. دوباره میگویم : این کتاب از بهر آن ناپاکان نیست.
من این را از بهر کسانی نوشتم که درماندگی شرق را دریافته و با دل پردرد چاره میجویند. مردانی که نهاد پاک میدارند و میخواهند پاکدلانه در این راه کوشند. این کسانند که باید از دیگران جدا گردند و یکدل و یکزبان برستگاری جهان کوشند. این کسانند که ما میخواهیم آموزگاران و فَرهیختاران[مربی] مردمان باشند.
بدانید ای برادران : آنچه یک توده را نابود سازد اندیشههای بیهوده و پراکنده است. اندیشههای بیهوده و پراکنده از یکسو مردم را از هم پراکند و توده را از نیرو اندازد و از یکسو دلها را بخود واداشته از پرداختن بکار و زندگی دور سازد. کسانی را اینها خرد مینماید. ولی گرفتاری بس بزرگی میباشد.
دوباره میگوییم : آنچه ایران را لگدمال پای مغولان گردانید این پتیارهگرفتاری بود. اگر چنگیزخان در آغاز قرن پنجم برخاستی کمتر کاری توانستی. تا این هنگام ایرانیان بیداردلانه زندگی مینمودند و گذشته از فرمانروایان و لشکرهای ایشان از خود توده ، مردان کاری فراوان برمیخاست ولی از آن سپس بدآموزیهایی از صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و مانند اینها رواج یافت ، و در دویست سال همهی دلها را با اندیشههای پراکنده آکند ، و یکباره توده را از هم پراکند ، و خود نتیجهی اینها بود که صدملیون مردم گوسفندوار زبون گرگان مغول گردیدند. نتیجهی اینها بود که چنگیزخان چهار سال در آنسوی جیحون نشست و کشتارهای پیاپی کرد و از سراسر کشور یک مرد برنخاست که مردم را بشوراند و بر سر دشمن کشاند. اگر کسی انگیزهی این داستان دلگداز را خواهد باید بگوید : ملیونها زنان و کودکان بیگناه قربانی هوسهای پست خانقاهنشینان و یاوهبافان و دیگر بدآموزان تیرهدرون گردیدند.
امروز نیز بدترین گرفتاری شرق آنست. امروز نه تنها مردمان از راه بیرون رفتهاند ، خود راهی درمیان نمانده. گمراهیها و پراکندهاندیشیها که از قرنهای پیشین مانده از صد سال باز آنها را هرچه فزونتر گردانیده و تا توانستهاند این آتش گرفتاری را دامن زدهاند. کارگرترین افزاری که سیاست غرب در دست میدارد همینست.
زندگانی راه خواهد و باید مردمان همواره چشم بجلو دارند و بیدار باشند. بیچاره شرقیان نه تنها راه نمیدارند و همه سرگردانند ، در آن سرگردانی نیز همه رو بسوی پشت سر میدارند و جز بگذشته نمیپردازند.
این خود گرفتاری را هرچه بدتر گردانیده و شما آن را ببینید که چه کوششهایی برای سرگرمی مردمان با گذشته بکار میرود و هر زمان چه زمینههای نوین دیگری پدید آورده میشود. از گذشته به نیکیها پرداختن خطاست ، چه رسد باینکه کسانی به بدیها و آلودگیها پردازند و خود را سرگرم آنها سازند.
🔶 یکم دیماه و داستانش
🔸 تکهی یک
چنانکه خوانندگان میدانند ما یکم دیماه (یا روز یکم زمستان) را عید گرفته در آنروز در همه جا کتابهایی را میسوزانیم. این کار را چرا میکنیم؟.. کتابها را چرا میسوزانیم؟.. برای اینکه آنها را سرچشمهی بدبختیها میشناسیم و به یاری خدا و بخواست او بخشکانیدن آن سرچشمه میکوشیم.
کسانی بما ایراد گرفته رنجیدگی مینمایند. میگویم : از رنجیدگی چه برخیزد؟!. بهتر است بسخنان ما گوش دهید و با ما بداوری بنشینید که اگر حق با شماست ما دست از این رفتار برداریم وگرنه شما نیز با ما همدستی کنید.
ما باین کار بیمقدمه برنخاستهایم. ما سالهاست در این راه میکوشیم و تاکنون صد گفتار بیشتر نوشته این نشان دادهایم که مایهی بدبختی این مردم اندیشههای پریشان و بدآموزیهای فراوانیست که در کتابها و مغزها جا گرفته. این را با دلیلهای بسیار ، روشن گردانیدهایم.
سپس چون بکوشش پرداخته میخواهیم به یاری آفریدگار جهان ریشهی آن بدآموزیها را براندازیم در آن راهست که بنابود کردن کتابها میکوشیم و هرچه را بدست آوردیم بآتش میکشیم. دوباره میگویم : این کار را با خواست خدا میکنیم.
کنون شما هر سخنی دارید بگویید. آیا این توده را بدبخت و گرفتار میدانید؟!. اگر میدانید انگیزهی آن چیست؟!. چرا بیست ملیون مردم نمیتوانند بسرفرازی و آسودگی زندگی کنند؟!. چرا نمیتوانند این سرزمین باردهی را که خدا بآنان داده نگه دارند و آباد گردانند و از آن بهره جویند؟!.. چرا همیشه توسریخور و لگدمالند؟!. چرا از هر حادثهای شکستیافته بیرون میآیند؟!.. آیا ایرانیان چه چیزشان کمتر از دیگرانست؟!.. ساختمان تنیشان ناتوانتر است؟! ، نیروهای مغزیشان کمتر است؟!.. آخر از چیست که بدینسان زبون و درماندهاند؟!..
ما انگیزهی اینها را روشن گردانیدهایم. دوباره میگویم : بنیاد بدبختی این مردم آن بدآموزیهاست که از کتابها و یا از روزنامهها یاد میگیرند. اینست گمراه گردیده از دانستن حقایق زندگانی و از هر چیزی که مایهی پیشرفت توده و نیرومندی کشور ، [و] بالاخره وسیلهی آسایش تواند بود بیبهره میمانند.
مثلاً در نتیجهی آن کتابهاست که مینشینند و سخن از پیشامدهای هزار و سیصد سال پیش بمیان میآورند و بر سر اینکه ابوبکر خلیفه بایستی بود یا علی باهم کشاکش میکنند ، در نتیجهی آنهاست که خدا و آیین او را نشناخته در سختیها از فلان گنبد گشایش کار میطلبند ، در نتیجهی آنهاست که هر زمان که در سایهی نادانیهای خود گرفتاری پیدا میکنند گستاخانه گناهان را بگردن خدا انداخته چنین وامینمایند که خدا خشم گرفته و آن گرفتاری را فرستاده و میخواهند با لابه و زاری خدا را از سر خشم فرود آورند ، در نتیجهی آنهاست که دلها پر از جبریگریست ، در نتیجهی آنهاست که زندگی را خوار داشته چنین میدانند که آبادی آنجهان جز در ویرانی اینجهان نتواند بود ، در نتیجهی آنهاست که بمشروطه که بهترین شکل حکومت است ریشخند میکنند ، میهنپرستی را که وظیفهی هر غیرتمندیست نکوهش مینمایند ، مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام میشمارند ، در نتیجهی آنهاست که از یک توده ، سنی و شیعی و صوفی و شیخی و کریمخانی و متشرع و علیالهی و ازلی و بهائی و اسماعیلی و زردشتی و کلیمی و مسیحی پدید آمده ... اگر بخواهم همه را بشمارم باید صد صفحه بیشتر را پر گردانم.
ما میگوییم : انگیزهی درماندگی و زبونی مردم اینهاست. اینهاست که توده را از هم پراکنده و دسته دسته بجان یکدیگر انداخته ، اینهاست که خونها را از جوش انداخته و پستی و زبونی بار آورده ، اینهاست که اندیشهها را گمراه گردانیده و از حقایق زندگانی پرت ساخته ، اینهاست که فهمها و خردها را بیکاره گردانیده ، اینهاست که خویهای ستوده را از میان برده.
شما اگر گفتههای ما را نمیپذیرید هر سخنی دارید بگویید. بگویید تا بدانیم. اینکه خود را کنار گیرید و تنها رنجیدگی نشان دهید بسیار بیهوده است. از رنجیدگی شما ما را چه باکست؟!. این خود گناهی از شماست که در چنین زمینهی بسیار ارجداری بیپروایی نمایید و کنار ایستید ، وآنگاه از یک نتیجهی روشنی که ما از گفتگوهای خود برمیداریم برنجیدگی پردازید.
🔸 تکهی یک
چنانکه خوانندگان میدانند ما یکم دیماه (یا روز یکم زمستان) را عید گرفته در آنروز در همه جا کتابهایی را میسوزانیم. این کار را چرا میکنیم؟.. کتابها را چرا میسوزانیم؟.. برای اینکه آنها را سرچشمهی بدبختیها میشناسیم و به یاری خدا و بخواست او بخشکانیدن آن سرچشمه میکوشیم.
کسانی بما ایراد گرفته رنجیدگی مینمایند. میگویم : از رنجیدگی چه برخیزد؟!. بهتر است بسخنان ما گوش دهید و با ما بداوری بنشینید که اگر حق با شماست ما دست از این رفتار برداریم وگرنه شما نیز با ما همدستی کنید.
ما باین کار بیمقدمه برنخاستهایم. ما سالهاست در این راه میکوشیم و تاکنون صد گفتار بیشتر نوشته این نشان دادهایم که مایهی بدبختی این مردم اندیشههای پریشان و بدآموزیهای فراوانیست که در کتابها و مغزها جا گرفته. این را با دلیلهای بسیار ، روشن گردانیدهایم.
سپس چون بکوشش پرداخته میخواهیم به یاری آفریدگار جهان ریشهی آن بدآموزیها را براندازیم در آن راهست که بنابود کردن کتابها میکوشیم و هرچه را بدست آوردیم بآتش میکشیم. دوباره میگویم : این کار را با خواست خدا میکنیم.
کنون شما هر سخنی دارید بگویید. آیا این توده را بدبخت و گرفتار میدانید؟!. اگر میدانید انگیزهی آن چیست؟!. چرا بیست ملیون مردم نمیتوانند بسرفرازی و آسودگی زندگی کنند؟!. چرا نمیتوانند این سرزمین باردهی را که خدا بآنان داده نگه دارند و آباد گردانند و از آن بهره جویند؟!.. چرا همیشه توسریخور و لگدمالند؟!. چرا از هر حادثهای شکستیافته بیرون میآیند؟!.. آیا ایرانیان چه چیزشان کمتر از دیگرانست؟!.. ساختمان تنیشان ناتوانتر است؟! ، نیروهای مغزیشان کمتر است؟!.. آخر از چیست که بدینسان زبون و درماندهاند؟!..
ما انگیزهی اینها را روشن گردانیدهایم. دوباره میگویم : بنیاد بدبختی این مردم آن بدآموزیهاست که از کتابها و یا از روزنامهها یاد میگیرند. اینست گمراه گردیده از دانستن حقایق زندگانی و از هر چیزی که مایهی پیشرفت توده و نیرومندی کشور ، [و] بالاخره وسیلهی آسایش تواند بود بیبهره میمانند.
مثلاً در نتیجهی آن کتابهاست که مینشینند و سخن از پیشامدهای هزار و سیصد سال پیش بمیان میآورند و بر سر اینکه ابوبکر خلیفه بایستی بود یا علی باهم کشاکش میکنند ، در نتیجهی آنهاست که خدا و آیین او را نشناخته در سختیها از فلان گنبد گشایش کار میطلبند ، در نتیجهی آنهاست که هر زمان که در سایهی نادانیهای خود گرفتاری پیدا میکنند گستاخانه گناهان را بگردن خدا انداخته چنین وامینمایند که خدا خشم گرفته و آن گرفتاری را فرستاده و میخواهند با لابه و زاری خدا را از سر خشم فرود آورند ، در نتیجهی آنهاست که دلها پر از جبریگریست ، در نتیجهی آنهاست که زندگی را خوار داشته چنین میدانند که آبادی آنجهان جز در ویرانی اینجهان نتواند بود ، در نتیجهی آنهاست که بمشروطه که بهترین شکل حکومت است ریشخند میکنند ، میهنپرستی را که وظیفهی هر غیرتمندیست نکوهش مینمایند ، مالیات دادن و بسربازی رفتن را حرام میشمارند ، در نتیجهی آنهاست که از یک توده ، سنی و شیعی و صوفی و شیخی و کریمخانی و متشرع و علیالهی و ازلی و بهائی و اسماعیلی و زردشتی و کلیمی و مسیحی پدید آمده ... اگر بخواهم همه را بشمارم باید صد صفحه بیشتر را پر گردانم.
ما میگوییم : انگیزهی درماندگی و زبونی مردم اینهاست. اینهاست که توده را از هم پراکنده و دسته دسته بجان یکدیگر انداخته ، اینهاست که خونها را از جوش انداخته و پستی و زبونی بار آورده ، اینهاست که اندیشهها را گمراه گردانیده و از حقایق زندگانی پرت ساخته ، اینهاست که فهمها و خردها را بیکاره گردانیده ، اینهاست که خویهای ستوده را از میان برده.
شما اگر گفتههای ما را نمیپذیرید هر سخنی دارید بگویید. بگویید تا بدانیم. اینکه خود را کنار گیرید و تنها رنجیدگی نشان دهید بسیار بیهوده است. از رنجیدگی شما ما را چه باکست؟!. این خود گناهی از شماست که در چنین زمینهی بسیار ارجداری بیپروایی نمایید و کنار ایستید ، وآنگاه از یک نتیجهی روشنی که ما از گفتگوهای خود برمیداریم برنجیدگی پردازید.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
امروز چه باید کرد؟.pdf
1.8 MB
🔶 امروز چه باید کرد؟
🖌 احمد کسروی
🔍 چهار نیاز بنیادی تودهی ایرانی یا «بایدهایی» که همچنان اهمیت خود را دارد. دیگر سرفصلهای اصلی یک برنامهی کاری برای کشور.
📊 شمار ساتها : 51
بازپسین پراکنش : بهمنماه 1398
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🖌 احمد کسروی
🔍 چهار نیاز بنیادی تودهی ایرانی یا «بایدهایی» که همچنان اهمیت خود را دارد. دیگر سرفصلهای اصلی یک برنامهی کاری برای کشور.
📊 شمار ساتها : 51
بازپسین پراکنش : بهمنماه 1398
🔷 کتابخانهی پاکدینی
🔸 این کتاب از سوی «باهَماد پاکدینان» و بدست «کوشاد تلگرام» پراکنده میگردد.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 8ـ گزارشهای نابجایی که میکنند .. (تکهی یک از دو)
چنانکه گفتیم یکی از زمینههایی که حافظ در سخنسازی خود از آن بهره میجوید ، همین کشاکش صوفی و خراباتی است که بسیاری از شعرهای او در این زمینه است. این کشاکش از آغاز زمان مغول برخاسته و خود یک سرگرمی برای شاعران بیکار و یاوهگوی خراباتی بوده که بیگمان شعرهای بسیاری در این زمینه ساختهاند (چنانکه برخی از آنها از تذکرهها بدست میآید ولی چون من دسترسی نداشتم که بیاورم چشم پوشیدم) سپس که حافظ آمده آن زمینه را بیشتر دنبال کرده و یک رنگ و روغنی بآن داده.
چنانکه گفتیم این کشاکش نخست عنوان ریشخند و شوخی داشته و هنوز از شعرهای حافظ لحن شوخی پیداست :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
مرشد که در نزد صوفیان یک مرد دانا و آگاه و ریاضتکشیدهای میبوده و جایگاه بزرگی میداشته ، این بجای آن یک پیر گبر مِیفروش را که کارش از پستترین کارها بوده میشناساند و میگوید : «تفاوت ندارد. در هیچ سری نیست که رازهایی از خدا نباشد» ، و پیداست که این جز ریشخند نتواند بود.
کسانی که از این زمینهی کشاکش صوفی و خراباتی و از داستان شگفت آن که ما شرح دادیم ناآگاه میباشند معنی این رشته از شعرهای حافظ را ندانسته چنین میگویند : «حافظ با صوفیان و زاهدان ریاکار نبرد میکرده» و این را یک هنری برای حافظ میشمارند. ولی باید گفت اشتباه میکنند.
یک داستانی در بچگی شنیدهام که باید در اینجا بنویسم : پیش از زمان مشروطه در ایران «نام شب» معمول میبود. یک شبی یک دسته از خواننده و نوازنده بعروسی میروند و در پایان شب که بازمیگشتهاند نام شب نداشتهاند و یادشان نمیبوده که نام شب باید داشت و اینست چون بجایی میرسند که قراول از دور فریاد میکشد : «آینده کیستی؟.. نام شب» ، اینان درمیمانند. سردستهشان تدبیری میاندیشد ، بدینسان که بنوازندگان میگوید : شما بنوازید ، و خود نیز آواز برمیدارد : «عیش و نشاطون یریدور اردبیل ...» (جای عیش و نشاطست اردبیل). تصنیفی میبود که آن زمان در تبریز میخواندند. مقصود سردسته این میبود که یک دلخوشی بقراول بدهند و بینام شب درگذرند ، ولی نگو که نام شب همان «اردبیل» میبوده و از این سو قراول چنین میپندارد که آنان نام شب را میدانند و بدینسان نام شب میدهند. اینست پرخاش کرده فریاد میکشد : «مردکه نام شب دادن سرنا و دف نمیخواهد ، بگو «اردبیل» دیگر».
اکنون باید همان سخن را بحافظ گفت : «آقای حافظ گفتن اینکه ریاکار نباشید ، پریشانگویی نمیخواهد ، اینهمه ستایش بیمعنی از باده نمیخواهد ، اینهمه سخن از سادهبازی نمیخواهد ، اینهمه داد جبریگری دادن نمیخواهد ، اینهمه درس مستی و بیغیرتی دادن نمیخواهد ...».
آری حافظ بصوفیان ریاکار نکوهش میکند ولی خود او مردم را بجبریگری میخواند ، بمستی و رندی میخواند ، بسادهبازی و بیناموسی میخواند ، که اینها بدتر از پیروی صوفیان ریاکار است. حافظ زبانبریده چند جا بخدا گستاخی میکند که زشتترین گناهست.
در ایرانیان یک عادت بسیار زشتی پیدا شده و آن اینکه چون ستایش کسی یا نکوهش او را میشنوند ، دربارهاش خود را فریب میدهند. ما این را آزمودیم در داستان فردوسی ، که چون در سال 1313 کنگرهای بنام او در تهران برپا شد و هایهوی فردوسیبازی برخاست ، یکی فردوسی را «سپهبد» گردانیده گفتار راند که فردوسی از فنون جنگی امروزه آگاه میبوده و برای افسانهی خنک هفتخوان شاهنامه نقشهی جنگی ترتیب داد. دیگری فردوسی را پزشک گردانیده کنفرانس داد. دیگری او را یک دانشمند «پداگوژی» گردانید و «تعلیم و تربیت از نظر فردوسی» نوشت. دیگری شاهنامه را «قرآن فارسی» نامیده و چنین گفت : «همه چیز از آن میتوان درآورد». اینان نه آنکه دروغ میساختند ، از ناتوانی روان خود را فریب میدادند. این یک بیماریست که در این توده پیدا شده.
در نکوهش نیز اینچنین است. کسی را که ببدی بشناسند ، هر گونه بدی باو میبندند. چند سال پیش که اصغر بروجردی را گرفتند کسانی میرفتند و میدیدند و چون بازمیگشتند ، میگفتند : «از چشمهایش پیداست که جانیست. من همینکه دیدم شناختم که این جانیست و آن جنایتها را این کرده». در روزنامهها نیز همین را نوشتند. در حالی که از یک ماه پیش میبود که جنایت دانسته شده و شهربانی درپی جانی میگشت ، و از آن سوی اصغر بروجردی هر روز سینی بامیه در دست در میدان سپه میگردید ، و من نمیدانم این جانیشناسان چرا او را نمیشناختند؟!.. از آن سوی چشمهای اصغر همچون چشمهای دیگر بروجردیان میبود و یک معنای خاصی از آن برنمیآمد.
🔸 8ـ گزارشهای نابجایی که میکنند .. (تکهی یک از دو)
چنانکه گفتیم یکی از زمینههایی که حافظ در سخنسازی خود از آن بهره میجوید ، همین کشاکش صوفی و خراباتی است که بسیاری از شعرهای او در این زمینه است. این کشاکش از آغاز زمان مغول برخاسته و خود یک سرگرمی برای شاعران بیکار و یاوهگوی خراباتی بوده که بیگمان شعرهای بسیاری در این زمینه ساختهاند (چنانکه برخی از آنها از تذکرهها بدست میآید ولی چون من دسترسی نداشتم که بیاورم چشم پوشیدم) سپس که حافظ آمده آن زمینه را بیشتر دنبال کرده و یک رنگ و روغنی بآن داده.
چنانکه گفتیم این کشاکش نخست عنوان ریشخند و شوخی داشته و هنوز از شعرهای حافظ لحن شوخی پیداست :
گر مرشد ما پیر مغان شد چه تفاوت در هیچ سری نیست که سرّی ز خدا نیست
مرشد که در نزد صوفیان یک مرد دانا و آگاه و ریاضتکشیدهای میبوده و جایگاه بزرگی میداشته ، این بجای آن یک پیر گبر مِیفروش را که کارش از پستترین کارها بوده میشناساند و میگوید : «تفاوت ندارد. در هیچ سری نیست که رازهایی از خدا نباشد» ، و پیداست که این جز ریشخند نتواند بود.
کسانی که از این زمینهی کشاکش صوفی و خراباتی و از داستان شگفت آن که ما شرح دادیم ناآگاه میباشند معنی این رشته از شعرهای حافظ را ندانسته چنین میگویند : «حافظ با صوفیان و زاهدان ریاکار نبرد میکرده» و این را یک هنری برای حافظ میشمارند. ولی باید گفت اشتباه میکنند.
یک داستانی در بچگی شنیدهام که باید در اینجا بنویسم : پیش از زمان مشروطه در ایران «نام شب» معمول میبود. یک شبی یک دسته از خواننده و نوازنده بعروسی میروند و در پایان شب که بازمیگشتهاند نام شب نداشتهاند و یادشان نمیبوده که نام شب باید داشت و اینست چون بجایی میرسند که قراول از دور فریاد میکشد : «آینده کیستی؟.. نام شب» ، اینان درمیمانند. سردستهشان تدبیری میاندیشد ، بدینسان که بنوازندگان میگوید : شما بنوازید ، و خود نیز آواز برمیدارد : «عیش و نشاطون یریدور اردبیل ...» (جای عیش و نشاطست اردبیل). تصنیفی میبود که آن زمان در تبریز میخواندند. مقصود سردسته این میبود که یک دلخوشی بقراول بدهند و بینام شب درگذرند ، ولی نگو که نام شب همان «اردبیل» میبوده و از این سو قراول چنین میپندارد که آنان نام شب را میدانند و بدینسان نام شب میدهند. اینست پرخاش کرده فریاد میکشد : «مردکه نام شب دادن سرنا و دف نمیخواهد ، بگو «اردبیل» دیگر».
اکنون باید همان سخن را بحافظ گفت : «آقای حافظ گفتن اینکه ریاکار نباشید ، پریشانگویی نمیخواهد ، اینهمه ستایش بیمعنی از باده نمیخواهد ، اینهمه سخن از سادهبازی نمیخواهد ، اینهمه داد جبریگری دادن نمیخواهد ، اینهمه درس مستی و بیغیرتی دادن نمیخواهد ...».
آری حافظ بصوفیان ریاکار نکوهش میکند ولی خود او مردم را بجبریگری میخواند ، بمستی و رندی میخواند ، بسادهبازی و بیناموسی میخواند ، که اینها بدتر از پیروی صوفیان ریاکار است. حافظ زبانبریده چند جا بخدا گستاخی میکند که زشتترین گناهست.
در ایرانیان یک عادت بسیار زشتی پیدا شده و آن اینکه چون ستایش کسی یا نکوهش او را میشنوند ، دربارهاش خود را فریب میدهند. ما این را آزمودیم در داستان فردوسی ، که چون در سال 1313 کنگرهای بنام او در تهران برپا شد و هایهوی فردوسیبازی برخاست ، یکی فردوسی را «سپهبد» گردانیده گفتار راند که فردوسی از فنون جنگی امروزه آگاه میبوده و برای افسانهی خنک هفتخوان شاهنامه نقشهی جنگی ترتیب داد. دیگری فردوسی را پزشک گردانیده کنفرانس داد. دیگری او را یک دانشمند «پداگوژی» گردانید و «تعلیم و تربیت از نظر فردوسی» نوشت. دیگری شاهنامه را «قرآن فارسی» نامیده و چنین گفت : «همه چیز از آن میتوان درآورد». اینان نه آنکه دروغ میساختند ، از ناتوانی روان خود را فریب میدادند. این یک بیماریست که در این توده پیدا شده.
در نکوهش نیز اینچنین است. کسی را که ببدی بشناسند ، هر گونه بدی باو میبندند. چند سال پیش که اصغر بروجردی را گرفتند کسانی میرفتند و میدیدند و چون بازمیگشتند ، میگفتند : «از چشمهایش پیداست که جانیست. من همینکه دیدم شناختم که این جانیست و آن جنایتها را این کرده». در روزنامهها نیز همین را نوشتند. در حالی که از یک ماه پیش میبود که جنایت دانسته شده و شهربانی درپی جانی میگشت ، و از آن سوی اصغر بروجردی هر روز سینی بامیه در دست در میدان سپه میگردید ، و من نمیدانم این جانیشناسان چرا او را نمیشناختند؟!.. از آن سوی چشمهای اصغر همچون چشمهای دیگر بروجردیان میبود و یک معنای خاصی از آن برنمیآمد.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 7)
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمیساخت و خود نشدنی بود که میانهی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، میبایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش مردم بسیار نیرومند میبود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمیدانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» میشماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی مینمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سهش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانهی آن با کیش پدید آمد و دستهی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دو دل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود میدیدند یا میبایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان میبود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد (1) و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشمپوشی نمیتوانستند کرد ، و در کوششهایی که مینمودند دلسوزی نشان نمیدادند و پیشرفت کار را سست میگردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دستهبندیها مینمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان میدادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از تودهی انبوه دیده میشد از برجستگان و پیشافتادگان دیده نمیشد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده میبوده و ناگزیر نتیجهی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سهشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیبیافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوههای درست و فراوانی نتواند داد.
پابرگی :
1ـ نویسنده بعدها برآغالیدن را فعل لازم گرفته همیشه برآغالانیدن را متعدی و به معنی تحریک کردن (به سرپیچی و آشوب) بکار برده. ـ ویراینده
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 7)
نخست کیشها با مشروطه و قانون و کوشش در راه کشور و مانند اینها که خواست آزادیخواهان بود نمیساخت و خود نشدنی بود که میانهی این دو ، کشاکش و برخورد پدید نیاید ، یک کیش که پیروان آن ، میبایست همه به پیشامدهای هزاروسیصد سال پیش عربستان پردازند و زمان خود را فراموش کنند و جهان را پدید آمده بپاس چند تن درگذشته شناخته همه بستایش و پرستش آنها کوشند ، و از اینسوی چنین پندارند که ناپیدایی هست و خواهد آمد و جهان را به نیکی خواهد آورد ، و تا وی نیاید جهان نیک نخواهد بود ـ چنین کیشی با کوشش و جانفشانی در راه کشور و توده چگونه توانستی ساخت؟!..
در آغاز کار چون از یکسو جوش و سَهِش مردم بسیار نیرومند میبود و از یکسو بیشتر کسان معنی مشروطه را نمیدانستند و آن را بیش از همه ، «رواج شریعت» میشماردند ، اینبود بیچون و چرا همراهی مینمودند. ولی سپس که از یکسو جوش و سهش از تندی افتاد و از یکسو معنی مشروطه بهتر دانسته شد خواه و ناخواه جدایی میانهی آن با کیش پدید آمد و دستهی بزرگی از آن رو گردانیده و یا دو دل ایستادند.
دوم انبوهی از ملایان در ایران و عراق سالها بمردم پیشوایی کرده و از این راه نان خورده و شکوه اندوخته بودند ، و کنون که این دستگاه را بزیان کار خود میدیدند یا میبایست از آن سودهای خود چشم بپوشند و آزادانه بمردم پیوندند و یا از راه دشمنی آیند و بدخواهی نمایند. بیشتری از آنان این دوم را برگزیدند و بدشمنی برخاستند ، و چون چنانکه گفتیم داستان ناسازگاری کیش با مشروطه هم درمیان میبود بآسانی توانستند عامیان را هم برآغالَنْد (1) و آشوب بزرگی برپا گردانند.
سوم ناتوانی روانها و سستی خویها که بسیاری از آزادیخواهان بویژه درسخواندگان ، از سود خود چشمپوشی نمیتوانستند کرد ، و در کوششهایی که مینمودند دلسوزی نشان نمیدادند و پیشرفت کار را سست میگردانیدند ، و یا با یکدیگر به رشک و کینه پرداخته و دستهبندیها مینمودند ، و یا بسود دشمنان کوشیده با کشور دورویی نشان میدادند. آن پاکدلی و جانفشانی که از تودهی انبوه دیده میشد از برجستگان و پیشافتادگان دیده نمیشد.
اینها گرفتاریهاییست که در توده میبوده و ناگزیر نتیجهی خود را بیرون خواستی داد و آن شور و سهشی را که برخاسته بود از کار خواستی انداخت. یک درختی که بیمار و آسیبیافته است و اگرهم برگ و شکوفه بسیار آورد میوههای درست و فراوانی نتواند داد.
پابرگی :
1ـ نویسنده بعدها برآغالیدن را فعل لازم گرفته همیشه برآغالانیدن را متعدی و به معنی تحریک کردن (به سرپیچی و آشوب) بکار برده. ـ ویراینده
✴️ تو که خود را روشنفکر میدانی این سی و چند صفحه را چرا نمیخوانی؟!
(تکهی 1 از 2)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آن ایرادها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب! 👇
(تکهی 1 از 2)
یکی از آشنایانم که وقت آزاد فراوان دارد به نویسندگی و شعرخوانی علاقمندست ، کلاسهایی برای نویسنده یا بهتر بگویم رماننویس شدن هست که به آنجا میرود. برای شعرخوانی هم هر هفته به گفتهی خودش به یک «محفل حافظخوانی» میرود. چون باور مرا به اندیشههای کسروی ، آن یگانهمرد ، میدانست ، روزی گفتگو از او را با پرسشی آغاز کرد.
گفت : من در عجبم حافظ چه اشکالی دارد که آقای کسروی از او خوشش نمیآمده؟
گفتم : انتقاد آقای کسروی از حافظ مانند گفتگو از چلوخورش قرمهسبزی نیست که چون همه آن را دوست دارند شما تعجب کنید که چه شده فلانی دوست ندارد؟ داستان خوش آمدن و نیامدن نیست. من دوست دارم شما خودت به این پرسش فکر کنی. چرا دانشمندی همچون کسروی خود را ناچار میبیند دربارهی یک شاعری که شش قرن بیشتر از مردنش میگذرد کتاب بنویسد و از شعرهایش انتقاد بکند؟!
گفت : خب ، حکایت اختلاف در طبایع است. هر کسی طبعی دارد. من و خیلیها با خواندن حافظ حسابی حال میکنیم. میدانم همه مثل هم نیستند. بعضیها شاید طبعشان مثلاً با فردوسی موافقتر است. با اینحال تعجب میکنم یکی بگوید من از شعرهای حافظ خوشم نمیآید. شعر حافظ تو گویی مخمل است. نرم و لطیفست. من دوست دارم بدانم آقای کسروی به حافظ چه انتقادی دارد.
گفتم : شما حرف مرا ناشنیده گرفتید. از شما خواستم قدری در این باره فکر کنید که آیا با عقل جور درمیآید دانشمندی همچون کسروی با شاعری که قرنها از مردنش میگذرد دشمنی کند؟! ولی شما بجای آن ، حرفهای دیگری پیش میکشید.
آنکه میگویید : هر کسی «طبعی» یا آنطور که بعضیها میگویند «ذوقی» دارد ، این باز همان داستان خورش قرمهسبزی است. داستان طبع یا ذوق یا خوش آمدن و بد آمدن نیست. گفتگو از سودمندی و یا زیانمندی شعرهای اوست. ولی اینکه میپرسید ایرادش به حافظ چیست ، این پرسش بجاییست! این صحبت را به مسیر درستی میاندازد. کسروی با اینکه میدانسته کسان بسیاری هوادار حافظند و در برابر ایرادهای او به حافظ تعصب بخرج داده هیاهو میکنند ولی سستی نکرده دشمنیها را بجان خریده و آن ایرادها را یکایک نوشته.
گفت : «هیاهو» بیعلت نیست. حافظ از مفاخر ملی ماست. شهرت جهانی دارد. دنیا در کار حافظ حیران مانده! آنوقت یک ایرانی که از او بد بگوید باعث هیاهو میشود!.
گفتم : اولاً چنانکه گفتم گفتگو از شخص نیست. گفتگو از شعرهای اوست. گفتگو از سودمندی یا زیانمندی آنهاست. قصد بدگویی از یک شاعرِ درگذشته درمیان نبوده. دوست داشتم بجای آنکه من بگویم خودتان اینها را اندیشیده میفهمیدید. در هر حال ، آیا شما میخواهید بدانید که ایراد ما به حافظ ، یعنی همان شعرهای او ، چیست؟! یا میخواهید با مدح و ثنا از حافظ ، از همان اول ، راه را بروی منطق ببندید؟!..
گفت : البته که میخواهم بدانم. ولی شما هم حواستان به شهرت جهانی حافظ باشد!
گفتم : من چند نکتهای را خواهم گفت. ولی شما باید کتاب «حافظ چه میگوید؟» را بخوانید. در واقع آن یک دفتر سی و چند صفحهای بیشتر نیست. باید با دقت و بدور از تعصب بخوانید ولی با همهی دقتی که بکار برید ، چند ساعت یا حداکثر یک روز بیشتر وقتتان را نمیگیرد.
گفت : باشد. بفرمایید!
گفتم : اول میخواهم شما به این نکته توجه کنید که ملاک درستی و نادرستی ، خوبی یا بدی یک چیز از تعداد هوادارها یا مخالفهاش سنجیده نمیشود. اگر اینطور بود ما هم میبایست شروع میکردیم به گاوپرستی!. زیرا نزدیک به یک میلیارد آدم در دنیا گاوپرستند.
گفت : مثال گاوپرستی با محبوبیت حافظ از هم جداست. از حافظ بزرگان ادب جهان تعریف و ستایش کردهاند. من از شما میپرسم : کسروی بالاتر است یا گوته؟!. ...
از این حرف او من خندهام گرفت. ولی خودداری کردم.
گفتم : این چه پرسشیست؟ از این شاخ به آن شاخ نپرید. دربارهی چیز دیگری گفتگو میکردیم! و من نباید به این گفته پاسخی بدهم. ولی همین اندازه بگویم که عقل «بالاتر» از هیاهو و تبلیغاتست. گفتگو از بالاتری و بزرگتری هنگامی بجاست که ما بدانیم «بزرگی چیست؟ ، به کی میتوان بزرگ گفت؟». آن هم گفتگوی جداییست.
الان اگر قصد اصلی گفتگو را فراموش نکردهاید ، خواهشمندم بگذارید به آن بپردازیم.
گفت : بسیار خوب! 👇
✴️ تو که خود را روشنفکر میدانی این سی و چند صفحه را چرا نمیخوانی؟!
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از شعرهای حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی به حافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی باید با ترازوی سود و زیان اجتماع باشد.
(دنبالهی این گفتگو را فردا خواهیم آورد)
گفتم : پس نکتهی اول این بود که گفتیم ملاک درستی یا نادرستی یک سخنی تعداد هوادارهای آن نیست. دوم ، این هم درست نیست برای آنکه بدانیم یک چیزی درست است یا نه ، جستجو کنیم ببینیم مثلاً مدرک تحصیلی یا ملیت هوادارهاش چیهاست : دکترند ، مهندسند ، وکیلند ، ادیبند ، مشهورند ، گمنامند ، اروپاییند ، آمریکاییند ، آفریقاییند ...؟ این کار مثل اینست که ما پیشاپیش قبول کردهایم که خودمان عقل نداریم و درست و نادرست هر چیزی را باید با نگاه به دیگران بفهمیم.
اگر اینطور استدلال کردن درست بود و نیک و بد و راست و ناراست اینطور بدست میآمد ، پیغمبر هم نمیبایست از خداپرستی برای عرب بگوید. زیرا از یک طرف ، او یک نفر بود ولی بتپرستها هزارها نفر. از طرف دیگر ، او از بزرگان قریش نبود ولی بزرگان قریش مانند عُتبه و ابولهب و ابوسفیان و ابوطالب همه بتپرست بودند. در حالی که ملاک درستی و نادرستی و خوبی و بدی عقل است. پیغمبر هم برای آنها دلیل عقلی میآورد. میگفت : این بتها را خودتان ساختهاید. از چیزی که خودتان ساختهاید چطور گشایش در کارهاتان میخواهید؟! با اینطور دلیلهای ساده به آنها فهماند که بتپرستی غلط است. گمراهی است. بتپرستان هزارها سال دچار نافهمی و گمراهی بودهاند.
ما یک چیز تازهای را که میشنویم ، دربارهاش فکر میکنیم ، خوب که فهمیدیم قضاوت میکنیم که درست است یا نه. آدمی که کمعقل نباشد چه کار دارد به اینکه دیگران چه میگویند؟ یا چه نوشتهاند؟ او با عقل خود میسنجد که چی درست است و چی نیست.
بخصوص ، عاقل فریب «واژههای ستایشی» و هیاهوها را نمیخورد. مثلی بزنم : ببینید شما میخواهید کفش بخرید. میروید کفشفروشی ، فروشنده کفشی به شما میدهد ، پاتان میکنید و میبینید اندازه نیست ، ناراحت است. کفش را به فروشنده پس میدهید. حالا ، اگر فروشنده بگوید : آقا ! ، این کفش «آدیداس» است ، کف آن «مموری فوم» است ، چرم آن «نبوک» است ، لایهی «ضد عرق» دارد ... ، آیا این حرفها تأثیری در تصمیم شما میکند؟!
نکتهی دیگر اینکه بعضی چیزها را ما متأسفانه نه از روی بینش و سنجش و بکار بردن عقل بلکه چون اسیر تبلیغات و هیاهو بودهایم قبول کردهایم. مثلاً همین داستان شعر در ایران بیش از همه از روی هیاهو و تبلیغات روی مردم اثر کرده و بزرگ شده.
دربارهی حافظ هم لقب فریبآمیز لسانالغیب را به زبانها انداختهاند ، این دروغ و حقهبازی را بگوشها خواندهاند که حافظ غیب میداند و اگر فالش را بگیرید آن را با زبان شعرهایش به شما خواهد گفت. همینطور چون بعضی شرقشناسان که یا مأمور بودهاند یا برای خوشامد ما و برای آلوده نگاه داشتنمان دربارهی حافظ مبالغههایی کردهاند آنها را شاهد آورده و خاک به چشم مردم پاشیدهاند. اینها و سیاستهای خائنانهی داخلی دست بهم داده و شما میبینید که برای بزرگداشت او چه تلاشها که نکرده و نمیکنند.
بیشتر شعرپرستان و شاعران این نبوده که با دلیل به شعر رو آورده باشند. بلکه با سیل تبلیغات و هیاهو به این راه افتادهاند. تازه بعد از آن بوده که اگر ایرادی شنیدهاند شروع کردهاند به فکر کردن و دلیل آوردن و پاسخ دادن که : نخیر ، شعر و شاعری ضرر که ندارد هیچ ، خیلی هم چیز خوبیست.
این یک فریب و یک گمراهیست. علت گمراهی بودنش را یک کم من خواهم گفت و بیشترش را از همان دفتر میتوانید بخوانید.
اصلاً سخن کسروی ، نه تنها از شعرهای حافظ بلکه همه جور شعر و شاعری ، از جنبهی اجتماعی آن است. پرسش اصلی اینست : آیا این شعرها ، دیوانها و کتابهای شعر نو و کهنه ، نشستها و سخنرانیها و درسهای دبیرستان و دانشکدهها در این زمینه برای اجتماع سودمند است یا زیانمند؟! اگر سودمندست پس راه غلطی نیست که پیش گرفته شده و ما هم نه تنها ایرادی نخواهیم داشت ، باید مانند دیگران شروع کنیم به شعر گفتن و شعر خواندن و جستجو در دیوانها و بحث و تفحص در مناقب شاعران و حافظشناسی و حافظپژوهی و چاپ دیوان و تفسیر نوشتن بر آن ...
و اگر زیانمندست دیگر نباید (مثلاً) بگوییم : هزار سال در ایران شعر اینطور بوده و شاعران شعر سرودهاند و مردم هم خواندهاند. اگر عیبی داشت در این هزار سال باید معلوم میشد! نمیشود گفت : پس چرا تا بحال کسی به حافظ ایراد نگرفته؟! نمیشود گفت : مگر با تکریم حافظ زندگی از گردش بازمیایستد که حالا باید دست از آن برداشت؟!.. اینطور حرفها معقول نیست. سنجش هر چیزی باید با ترازوی سود و زیان اجتماع باشد.
(دنبالهی این گفتگو را فردا خواهیم آورد)