🔶 یکم دیماه و داستانش
🔸 تکهی چهار
در خانهی دارندهی پرچم نیز با بودن بیست تن یا بیشتر گفتاری رانده شده یک رشته کتابهایی به بخاری انداخته شد و در آن میان یک داستانی رخ داد که باید جداگانه بنویسیم. بنویسیم تا در تاریخ پاکدینان بماند.
پیش از اینکه بشرح آن داستان پردازم بهتر است به یک جُستار[=مبحث] قانونی پرداخته دو ماده از قانون حکومت نظامی را بگفتگو گزارم :
مادهی 10 قانون حکومت نظامی میگوید : «اجتماعات و انجمنها در مدت حکومت نظامی باید بکلی موقوف و متروک باشد و اگر اجتماعی منعقد شود بمجرد اخطار اولی پلیس باید متفرق شوند و در صورت مقاومت یا مخالفت ، مقاوم یا مخالف جلب بمحکمهی نظامی و محکوم بمجازات خواهد شد. هرگاه اجتماعات مزبوره کلاً یا بعضاً مسلح باشند مقارن همان اخطار اولی حاملین اسلحه توقیف و موافق حکم محکمهی نظامی مجازات میشوند».
این ماده ناروشن و درخورِ گفتگوست. آیا در زمان حکومت نظامی هر گونه «فراهمآمدن» (یا بگفتهی قانون : اجتماع) ممنوعست و گناه شمرده میشود ، و یا آن فراهمآمدنی که بزیان دولت و برای بهمزدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد؟.. آیا کدام یکی از این دو معنی خواست قانونگزار است؟..
پیداست که با نگاه ساده ، از جملههای ماده ، آن معنی نخست فهمیده میشود. بویژه با بودن کلمهی (بکلی) که برای تأکید است.
لیکن ما اگر از مادهی قانون این معنی را بفهمیم و بگوییم خواست قانونگزار «هر گونه فراهمآمدن» بوده است و همهی آنها را میگوید : (باید متروک و موقوف شود) ، در این حال با یک دشواری دچار خواهیم بود. زیرا از روی این معنی باید در زمان حکومت نظامی نشستهای پارلمان نیز نباشد ، ادارهها و وزارتخانهها نباشد ، دبستانها و دبیرستانها نباشد ، اگر کسی برای پسر خود عروسی میکند جشنی نگیرد ، اگر یکی مرده ختم برایش گزارده نشود ، اگر برای یک خاندانی چند تن مهمان رسید آنها را نپذیرد و از در بازگرداند ، بلکه باید خودِ خاندانها پراکنده گردند ... زیرا که همهی اینها «اجتماع» است. پس پیداست که ماده باین معنی نبوده بآن معنی دوم است. پیداست که خواست قانونگزار نه هر گونه فراهمآمدن ، بلکه آن فراهمآمدن است که بزیان دولت و برای بهم زدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد.
کسانی میگویند : ماده به همان معنی نخست است ، ولی بدیهیست که نشستهای پارلمان و ادارهها و وزارتخانهها و دبیرستانها و مانند اینها مستثناست (1) میگویم : این یک پاسخ عامیانه است. اگر شما ماده را به همان معنی آشکارش میگیرید به چه دلیل اینها را مستثنا میدارید؟!.. آنگاه بگفتهی قضات «ملاک» چیست؟.. آیا تنها نشستهای پارلمان و ادارههای دولتی و دبستانها و دبیرستانها چون مربوط بدولتست مستثنا میباشند یا اجتماعهای دیگر نیز که ضروریست مستثناست؟!..
یک قانونگزار هیچگاه این نمیکند که یک مادهای را با لفظهای عام در قانون بگنجاند و مستثنیات آن را نشمارده بفهم مردم واگزارد. ما در سراسر قانونهای ایران یک چنین مادهای سراغ نمیداریم.
پابرگی :
1ـ اين سخنيست که یکی از وزيران با نويسنده میگفت.
🔸 تکهی چهار
در خانهی دارندهی پرچم نیز با بودن بیست تن یا بیشتر گفتاری رانده شده یک رشته کتابهایی به بخاری انداخته شد و در آن میان یک داستانی رخ داد که باید جداگانه بنویسیم. بنویسیم تا در تاریخ پاکدینان بماند.
پیش از اینکه بشرح آن داستان پردازم بهتر است به یک جُستار[=مبحث] قانونی پرداخته دو ماده از قانون حکومت نظامی را بگفتگو گزارم :
مادهی 10 قانون حکومت نظامی میگوید : «اجتماعات و انجمنها در مدت حکومت نظامی باید بکلی موقوف و متروک باشد و اگر اجتماعی منعقد شود بمجرد اخطار اولی پلیس باید متفرق شوند و در صورت مقاومت یا مخالفت ، مقاوم یا مخالف جلب بمحکمهی نظامی و محکوم بمجازات خواهد شد. هرگاه اجتماعات مزبوره کلاً یا بعضاً مسلح باشند مقارن همان اخطار اولی حاملین اسلحه توقیف و موافق حکم محکمهی نظامی مجازات میشوند».
این ماده ناروشن و درخورِ گفتگوست. آیا در زمان حکومت نظامی هر گونه «فراهمآمدن» (یا بگفتهی قانون : اجتماع) ممنوعست و گناه شمرده میشود ، و یا آن فراهمآمدنی که بزیان دولت و برای بهمزدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد؟.. آیا کدام یکی از این دو معنی خواست قانونگزار است؟..
پیداست که با نگاه ساده ، از جملههای ماده ، آن معنی نخست فهمیده میشود. بویژه با بودن کلمهی (بکلی) که برای تأکید است.
لیکن ما اگر از مادهی قانون این معنی را بفهمیم و بگوییم خواست قانونگزار «هر گونه فراهمآمدن» بوده است و همهی آنها را میگوید : (باید متروک و موقوف شود) ، در این حال با یک دشواری دچار خواهیم بود. زیرا از روی این معنی باید در زمان حکومت نظامی نشستهای پارلمان نیز نباشد ، ادارهها و وزارتخانهها نباشد ، دبستانها و دبیرستانها نباشد ، اگر کسی برای پسر خود عروسی میکند جشنی نگیرد ، اگر یکی مرده ختم برایش گزارده نشود ، اگر برای یک خاندانی چند تن مهمان رسید آنها را نپذیرد و از در بازگرداند ، بلکه باید خودِ خاندانها پراکنده گردند ... زیرا که همهی اینها «اجتماع» است. پس پیداست که ماده باین معنی نبوده بآن معنی دوم است. پیداست که خواست قانونگزار نه هر گونه فراهمآمدن ، بلکه آن فراهمآمدن است که بزیان دولت و برای بهم زدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد.
کسانی میگویند : ماده به همان معنی نخست است ، ولی بدیهیست که نشستهای پارلمان و ادارهها و وزارتخانهها و دبیرستانها و مانند اینها مستثناست (1) میگویم : این یک پاسخ عامیانه است. اگر شما ماده را به همان معنی آشکارش میگیرید به چه دلیل اینها را مستثنا میدارید؟!.. آنگاه بگفتهی قضات «ملاک» چیست؟.. آیا تنها نشستهای پارلمان و ادارههای دولتی و دبستانها و دبیرستانها چون مربوط بدولتست مستثنا میباشند یا اجتماعهای دیگر نیز که ضروریست مستثناست؟!..
یک قانونگزار هیچگاه این نمیکند که یک مادهای را با لفظهای عام در قانون بگنجاند و مستثنیات آن را نشمارده بفهم مردم واگزارد. ما در سراسر قانونهای ایران یک چنین مادهای سراغ نمیداریم.
پابرگی :
1ـ اين سخنيست که یکی از وزيران با نويسنده میگفت.
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکهی دو از دو)
2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی میبودند که چون خود پی کاری نمیرفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمیگردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بیبهره میگردیدند ، و اینبود بکینهجویی زبان باز کرده نکوهش از جهان میسرودند.
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد
که این عجوزه عروس هزار داماد است
حافظ اگر بهرهای از خرد میداشت ، این میدانست که در این جهان بیکار و پیشه نتوان زیست. میدانست که در کنج میخانهها نشستن و یاوه سرودن و چشم بدست این شاه و آن وزیر دوختن جهان را بخود زندان ساختنست ، و اینبود برای خود کاری یا پیشهای پیش میگرفت و نیازی بنکوهش از جهان پیدا نمیکرد.
هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانهی آنان در دلها جای میگیرد و مایهی کجی اندیشهها میگردد و عزمها را سست میگرداند. امروز یکی از انگیزههای بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمیدهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را میخواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.
3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بیآبرویی وامیدارد :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را
که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد
4) جبریگری را پیاپی پیش میکشد :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا میکنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن میراند چنان تندی نشان میدهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم میخواهد. این موضوع نمونهی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم میدید که هر کسی که بکاری میپردازد ، نتیجه از آن برمیدارد و با خوشی زندگی بسر میبرد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری میگزیند ، تهیدست میماند و با این حال بخود نیامده و پیاپی بزبان میآورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.
5) خرد را که گرانمایهترین دادهی خداست ، مینکوهد و بیارج میدارد :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر میکشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست
در دیدهی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»ی خرد دارد :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسهی عقل بیخبر دارد
بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمیخاسته و یک راهی برای زندگانی نمیشده پیش گرفت :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
این کیشهای گوناگون که نتیجهی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشهی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.
6) زباندرازیهایی بخدا میکند :
شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
یک حافظی که در یک گوشهی میخانه زندگی با پستی بسر میبرده بخدا ایرادهایی میگرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همهشان خونخوار و نامرد و پیمانشکن و زینهارخوار میبودند : پدر میل بچشم پسر میکشید ، پسر پدر را میکشت ، برادر با برادر جنگ میکرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که میتوان گفت مایهی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بیارجی را حافظ ستوده میگوید :
تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل
👇
🔸 9ـ فهرستی از بدآموزیهای حافظ (تکهی دو از دو)
2) از جهان نکوهشهای بسیار کرده. اینان یک گروهی میبودند که چون خود پی کاری نمیرفتند و خانه و افزار زندگانی آماده نمیگردانیدند ناگزیر از خوشیهای زندگی بیبهره میگردیدند ، و اینبود بکینهجویی زبان باز کرده نکوهش از جهان میسرودند.
حاصل کارگه کون و مکان اینهمه نیست
باده پیش آر که اسباب جهان اینهمه نیست
جهان و کار جهان جمله هیچ در هیچست
هزار بار من این نکته کردهام تحقیق
مجو درستی عهد از جهان سستنهاد
که این عجوزه عروس هزار داماد است
حافظ اگر بهرهای از خرد میداشت ، این میدانست که در این جهان بیکار و پیشه نتوان زیست. میدانست که در کنج میخانهها نشستن و یاوه سرودن و چشم بدست این شاه و آن وزیر دوختن جهان را بخود زندان ساختنست ، و اینبود برای خود کاری یا پیشهای پیش میگرفت و نیازی بنکوهش از جهان پیدا نمیکرد.
هر چند این نکوهشها از جهان بسیار بیمعنی است. آنان معنی جهان و زندگی را ندانسته بودند و نافهمانه بسخنهایی پرداختند ، ولی همان سخنان نافهمانهی آنان در دلها جای میگیرد و مایهی کجی اندیشهها میگردد و عزمها را سست میگرداند. امروز یکی از انگیزههای بیدردی ایرانیان همان سخنانست. در نزد خود بجهان آن ارزش را نمیدهند که در راهش بکوشش و جانفشانی پردازند. از جهان همین اندازه را میخواهند که خوراک و پوشاکی از هر راهی که باشد بدست آورند و روز بگذرانند.
3) مردمان را به بیدردی و تنبلی و پستی ، و بلکه بگدایی و بیآبرویی وامیدارد :
غلام همت آنم که زیر چرخ کبود ز هرچه رنگ تعلق بگیرد آزاد است
چو خواهد شدن عالم از ما تهی گدایی بسی به ز شاهنشهی
بخواری منگر ای منعم فقیران و ضعیغان را
که صدر مسند عزت گدای ره نشین دارد
4) جبریگری را پیاپی پیش میکشد :
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
اگر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تو گویی حافظ را برگمارده بودند که بمردم درس جبریگری دهد و این بدآموزیهای بیخردانه را در دلها جایگزین گرداند و اینست شما کمتر غزلی ازو پیدا میکنید که این بدآموزی در آن نباشد. هنگامی که شاعر از جبریگری سخن میراند چنان تندی نشان میدهد که تو گویی ارث پدرش را از مردم میخواهد. این موضوع نمونهی دیگری از نادانی و نافهمی حافظ و مانندگان اوست. مرد کوردرون با چشم میدید که هر کسی که بکاری میپردازد ، نتیجه از آن برمیدارد و با خوشی زندگی بسر میبرد و هر کسی که همچون خود او بیکاری و بیعاری میگزیند ، تهیدست میماند و با این حال بخود نیامده و پیاپی بزبان میآورده که ما را اختیاری نیست. خون خوری گر طلب روزی ننهاده کنی.
5) خرد را که گرانمایهترین دادهی خداست ، مینکوهد و بیارج میدارد :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمیست که در بحر میکشد رقمی
ما را بمنع عقل مترسان و مِی بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ کاره نیست
در دیدهی حافظ یکی از سودهای باده همین بوده که آدمی را زمانی دور از «وسوسه»ی خرد دارد :
ز باده هیچت اگر نیست این نه بس که ترا دمی ز وسوسهی عقل بیخبر دارد
بگمان حافظ در جهان هیچ حقیقتی نبوده است و از خرد سودی برنمیخاسته و یک راهی برای زندگانی نمیشده پیش گرفت :
جنگ هفتاد و دو ملت همه را عذر بنه چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
این کیشهای گوناگون که نتیجهی بکار نینداختن خرد است ، در اندیشهی حافظ از نبودن هیچ حقیقتی بوده است.
6) زباندرازیهایی بخدا میکند :
شیخ ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت آفرین بر نظر پاک خطا پوشش باد
یک حافظی که در یک گوشهی میخانه زندگی با پستی بسر میبرده بخدا ایرادهایی میگرفته. شاه یحیا از نامردترین فرمانروایان ایران بشمار است. خاندان مظفری همهشان خونخوار و نامرد و پیمانشکن و زینهارخوار میبودند : پدر میل بچشم پسر میکشید ، پسر پدر را میکشت ، برادر با برادر جنگ میکرد. آنگاه شاه یحیا درمیان ایشان از همگی بدتر و نامردتر بود که میتوان گفت مایهی نابودی آن خاندان بیش از همه این گردیده. یک چنین فرمانروای بیارجی را حافظ ستوده میگوید :
تعظیم تو بر جان و خرد واجب و لازم انعام تو بر کون و مکان فایض و شامل
👇
ولی در برابر آفریدگار بزرگ جهان گردنکشی نموده بزباندرازیها میپردازد. میگویند : «حافظ فیلسوف بوده ، فیلسوفها نواقص کون را اظهار میکنند». میگویم فیلسوف آن پستی را از خود نشان نمیدهد که برای چند دینار «وظیفه» یک شاه یحیا را بستاید و بگوید :
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بندهی مقبل
فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمیدهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی میزند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین میگرداند.
روز ازل از کلک تو یک قطره سیاهی بر روی مه افتاد که شد حل مسائل
خورشید چو آن خال سیه دید بدل گفت ایکاش که من بودمی آن بندهی مقبل
فیلسوف چنان نادانی از خود نشان نمیدهد. اینها زیانهای دیوان حافظ است. بماند آنکه بیشرمانه دم از امردبازی میزند. بماند آنکه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر پندارهای بیهوده را با شیواترین زبانی بشعر آورده در دلها جایگزین میگرداند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 10)
برای مَثَل مینویسم : در نوزده سال پیش که به تهران آمده بودم روزی در نشستی گفتگو از تاریخ میرفت ، و یکی چنین گفت : «در مجلهای دیدم فلان نویسنده نام پدر شاهعباس را «سلطان محمد خدابنده» نوشته. تصور کرده سلطان محمد اُلجایتو برادر غازان شاه مقصود است ...» ، این را با لحن ایراد و ریشخند میگفت. من پاسخ دادم :
پدر شاهعباس را نیز خدابنده میخواندهاند و راستی را نام همان اُلجایتو را (با لقب خدابنده) باین گزارده بودهاند. گفت : از کجا میگویید؟!.. گفتم : در کتابهای تاریخ هست. گفت : ابداً نیست. من خاموش گردیدم. دارندهی خانه گفت : من عالمآرای عباسی را دارم بیاوریم و نگاه کنیم. آوردند و دیده شد در آنجا نوشته شده. ولی خردهگیر نپذیرفته چنین گفت : «این نسخه معتبر نیست من یک نسخهی خطی دارم تنها نوشتهی آن را قبول میکنم». برای یک چیز کوچکی خود را در پیش باشندگان بیارج گردانید. اگر کسی دربند گرد آوردن باشد از اینگونه داستانها فراوان تواند یافت.
به یک پیشهوری یا کارگری که کاری بسپاریم و بغلط انجام دهد بسیار دشوار است که آن را بگردنش گزاریم. در اینجا نیز بارها دیده شده که استاد غلطکار با بهانههای پیاپی خود را رسوا میگرداند و یک لغزش کوچکی را بگردن نمیگیرد. یکی از آشنایان میگوید : پارچهای خریده و به یک درزی دادم که رختی دوزد و چون آن را بپایان رسانید و داد ، دیدم بسیار تنگ دوخته و چون ایراد گرفتم پافشاری نمود که «حالا مُد اینست که رخت را تنگ و چسبان میپوشند». دیگری میگوید مُهری دادم یکی کنَد ، چون بد کنده بود (1) و ایراد گرفتم با یک بیپروایی چنین پاسخ داد : «حالا حسن خط طالب ندارد!».
با چنین خیمی که در نهادهاست و انبوه مردم گرفتار آن میباشند کسانی چون آگاهیهایی را از اینجا و آنجا گرد میآورند همین ، انگیزهی نیرومندی آن خیم میگردد ، و هر یکی از آنان خود را دانا و نیک و آراسته پنداشته «از توده بیرون» میشمارند ، و هر زمان که گفتگویی از نیکی یا بدی بمیان میآید بیکبار خود را کنار میگیرند.
چنانکه بارها گله کردهایم ، در این چند سال که ما پیمان را آغاز کرده و بکوششهایی دربارهی خویهای توده میپردازیم ، یک رنج ما همینست که دستهی انبوهی ، هر یکی از آنان ، جز در اندیشهی توده نیست و همیشه خود را درمیان توده و آن کوششها نهاده از آن راه بسخن میپردازند. مثلاً یکی میگوید : «این مردم نمیشود زحمت بیجا میکشید». دیگری میگوید : «مردم مادّیند نصیحت نمیپذیرند». باز دیگری میگوید : «این مردم را باید با زور اصلاح کرد». رویهمرفته هر سخنی که میگویند از توده است و از خودشان هیچ سخنی بمیان نمیآورند. کسانی با صد آلودگی مینشینند و خود را فراموش میکنند و از توده بد میگویند. اینست ما بارها پاسخ داده گفتهایم : «شما را با توده چه کار است. از خودتان سخن گویید. خودتان بگویید که نیک خواهید شد یا نه؟!..»
آنچه بدشواری کار میافزاید آنست که ما سرچشمهی بدیها آن باورها و پندارها و آگاهیهای بیپا و پراکنده را میشماریم که در مغزها آکنده شده و میگوییم پیش از همه باید اینها را از مغزها بیرون گردانید و پیداست که چنین درخواستی چگونه گران افتد بویژه با ناتوانی و سستی خردها. یک تن مینشیند و از اینجا و آنجا سخن میراند و نیکنهادی از خود مینماید. ولی همینکه به یک باور بیپایی از باورهای او میرسد در آنجاست که میبینی همه چیز را فراموش کرده و تنها بنگهداری آن میکوشد.
کوتاهسخن : با همهی گرفتاریها در مردم ، پرداختن هر کس بخود که خواست ماست کار بسیار دشوار میباشد. این یک چشمداشتی از ایشان است که با چند گونه هوس ناسازگار میباشد. داستان ما داستان کسانی است که در یک رودی که با تندی بسیار روانست نه بسوی ریزشِ رود شنا کنند. پیداست که بتلاش سختی نیاز خواهند داشت.
پابرگی :
1ـ در گذشته نوشته یا نگارهی مُهر را چه فلزی و چه چوبی ، با کندهکاری پدید میآوردند. ـ ویراینده
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 10)
برای مَثَل مینویسم : در نوزده سال پیش که به تهران آمده بودم روزی در نشستی گفتگو از تاریخ میرفت ، و یکی چنین گفت : «در مجلهای دیدم فلان نویسنده نام پدر شاهعباس را «سلطان محمد خدابنده» نوشته. تصور کرده سلطان محمد اُلجایتو برادر غازان شاه مقصود است ...» ، این را با لحن ایراد و ریشخند میگفت. من پاسخ دادم :
پدر شاهعباس را نیز خدابنده میخواندهاند و راستی را نام همان اُلجایتو را (با لقب خدابنده) باین گزارده بودهاند. گفت : از کجا میگویید؟!.. گفتم : در کتابهای تاریخ هست. گفت : ابداً نیست. من خاموش گردیدم. دارندهی خانه گفت : من عالمآرای عباسی را دارم بیاوریم و نگاه کنیم. آوردند و دیده شد در آنجا نوشته شده. ولی خردهگیر نپذیرفته چنین گفت : «این نسخه معتبر نیست من یک نسخهی خطی دارم تنها نوشتهی آن را قبول میکنم». برای یک چیز کوچکی خود را در پیش باشندگان بیارج گردانید. اگر کسی دربند گرد آوردن باشد از اینگونه داستانها فراوان تواند یافت.
به یک پیشهوری یا کارگری که کاری بسپاریم و بغلط انجام دهد بسیار دشوار است که آن را بگردنش گزاریم. در اینجا نیز بارها دیده شده که استاد غلطکار با بهانههای پیاپی خود را رسوا میگرداند و یک لغزش کوچکی را بگردن نمیگیرد. یکی از آشنایان میگوید : پارچهای خریده و به یک درزی دادم که رختی دوزد و چون آن را بپایان رسانید و داد ، دیدم بسیار تنگ دوخته و چون ایراد گرفتم پافشاری نمود که «حالا مُد اینست که رخت را تنگ و چسبان میپوشند». دیگری میگوید مُهری دادم یکی کنَد ، چون بد کنده بود (1) و ایراد گرفتم با یک بیپروایی چنین پاسخ داد : «حالا حسن خط طالب ندارد!».
با چنین خیمی که در نهادهاست و انبوه مردم گرفتار آن میباشند کسانی چون آگاهیهایی را از اینجا و آنجا گرد میآورند همین ، انگیزهی نیرومندی آن خیم میگردد ، و هر یکی از آنان خود را دانا و نیک و آراسته پنداشته «از توده بیرون» میشمارند ، و هر زمان که گفتگویی از نیکی یا بدی بمیان میآید بیکبار خود را کنار میگیرند.
چنانکه بارها گله کردهایم ، در این چند سال که ما پیمان را آغاز کرده و بکوششهایی دربارهی خویهای توده میپردازیم ، یک رنج ما همینست که دستهی انبوهی ، هر یکی از آنان ، جز در اندیشهی توده نیست و همیشه خود را درمیان توده و آن کوششها نهاده از آن راه بسخن میپردازند. مثلاً یکی میگوید : «این مردم نمیشود زحمت بیجا میکشید». دیگری میگوید : «مردم مادّیند نصیحت نمیپذیرند». باز دیگری میگوید : «این مردم را باید با زور اصلاح کرد». رویهمرفته هر سخنی که میگویند از توده است و از خودشان هیچ سخنی بمیان نمیآورند. کسانی با صد آلودگی مینشینند و خود را فراموش میکنند و از توده بد میگویند. اینست ما بارها پاسخ داده گفتهایم : «شما را با توده چه کار است. از خودتان سخن گویید. خودتان بگویید که نیک خواهید شد یا نه؟!..»
آنچه بدشواری کار میافزاید آنست که ما سرچشمهی بدیها آن باورها و پندارها و آگاهیهای بیپا و پراکنده را میشماریم که در مغزها آکنده شده و میگوییم پیش از همه باید اینها را از مغزها بیرون گردانید و پیداست که چنین درخواستی چگونه گران افتد بویژه با ناتوانی و سستی خردها. یک تن مینشیند و از اینجا و آنجا سخن میراند و نیکنهادی از خود مینماید. ولی همینکه به یک باور بیپایی از باورهای او میرسد در آنجاست که میبینی همه چیز را فراموش کرده و تنها بنگهداری آن میکوشد.
کوتاهسخن : با همهی گرفتاریها در مردم ، پرداختن هر کس بخود که خواست ماست کار بسیار دشوار میباشد. این یک چشمداشتی از ایشان است که با چند گونه هوس ناسازگار میباشد. داستان ما داستان کسانی است که در یک رودی که با تندی بسیار روانست نه بسوی ریزشِ رود شنا کنند. پیداست که بتلاش سختی نیاز خواهند داشت.
پابرگی :
1ـ در گذشته نوشته یا نگارهی مُهر را چه فلزی و چه چوبی ، با کندهکاری پدید میآوردند. ـ ویراینده
✴️ جنبش کتابسوزان گامی بسوی رستگاری
بارها از گمراهیها و اندیشههای بدآموز و زیانمند سخن راندهایم. آنها گفتگویی ادیبانه یا برای آنکه نقشی بر کاغذ باشد نبوده. برای آن نبوده که گفته و نوشته شود و سپس از یادها رود. چنین نیست. ما به این کوششها برای چنین خواست بیارجی برنخاستهایم. پیش از ما آن یگانهمرد نیز جانش را برای یک رشته سخنان ادبی یا فیلسوفانه فدا نکرد. خواست ما بسیار بالاتر و بزرگتر از اینهاست.
کسانی دور ایستادهاند و این کوششهای ما را ساده و هوسمندانه میپندارند. لیکن باید دانست چنین نیست. تا دورند چنین اشتباهاتی از ایشان شگفت نیست. باید نزدیک آیند و ببینند که امروز بزرگتر از کوششهای ما در ایران نیست. ما نه تنها نشان دادهایم که بدبختی و تیرهروزی و درماندگی مردم به اندیشههاییست که در مغزها میباشد ، نه تنها نشان دادهایم که با چنان اندیشههایی نمیتوان در این روزگار زندگی سرفرازانهای داشت و درمیان تودههای پیشرفته جایی باز کرد ، نه تنها نشان دادهایم که چنین تودهای با چنان اندیشهها و گمراهیهایی جز توسری خوری و زیردستی شایستهی زندگی بهتری نیستند بلکه به این بس نکرده راه چاره را که دور کردن اینها از مغزهاست نشان دادهایم. نشان دادهایم که اساساً ایرانیان بیآنکه از این بدآموزیهای هزارساله رها گردند از هیچ نیکی بهرهمند نخواهند شد.
از تاریخ مثالها آورده راز استواری و نیرومندی تودهها را بازنمودهایم. داستان برخاستن و کوششهای خستگیناپذیر نادرشاه و جنبش جانفشانانهی مشروطه و پیشامدهایی که در شهریور 1320 رخ داد را گواه سخنان خود گرفتیم. این نشان دادیم که گمراهیها تنها با بازنمودن حقایق ریشهکن نخواهد شد بلکه باید با هرچه با حقایق ناسازگارست نبردید و ریشهاش را کند.
نادانانی که این معنیها را نمیدانند بجای آنکه نزدیک آیند و ببینند ما چه میگوییم و چرا به نابودی کتابهای زیانمند کمر بستهایم ، از همان دور به سخنان پوچی برمیخیزند. همان که خودشان این کار را هوسمندی پنداشتهاند دیگر گمان اشتباه بخود نمیبرند. اگر به همانها بگویید : کسانی که به این جنبش برخاستهاند چنین باور دارند که : سرچشمهی بدبختیهای ما اندیشههای زیانمند و زهرآلودست. و برای رستن از آسیب آنها ناچار باید نابودشان کرد. شما که مخالفت میکنی خودت چه اندیشیدهای؟ بدبختی این مردم از چیست؟ ریشهاش کجاست؟ اینها را بپرسید تا ببینید که درمانند و پاسخی نتوانند.
کسروی ، آن یگانه مرد بیمقدمه به چنین جنبشی برنخاست. ده سال بیشتر آلودگیهای هزارساله که مغزها را فراگرفته یکایک نشان داد و زیانهاشان را برشمارد. پس از صد گفتار که در این زمینه نوشت و دلیل آورد ، آنگاه گفت : «اینها اگر بماند شما را نابود میگرداند و شما پیش افتید و آنها را نابود گردانید».
در این چندگاه که ما در این کانال به پراکندن اندیشههای پاکدینی پرداختهایم کسانی مغز سخنان ما را دریافته ، در این جنبش با ما همراهی کردهاند. چنانکه خوانندگان میدانند ما از یاران خواستهایم که خانههاشان را از کتابهای زیانمند بپیرایند و آنگاه دیگران را نیز به این کار برانگیزند.
بیگمان این کوششها نتیجه خواهد داد. در جهان هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و نتیجه ندهد.
اکنون ویدئوهایی در اختیار داریم که کسانی از سوزانیدن کتاب فراهم آورده و بدست ما رسانیدهاند. ما اینها را در کانال میآوریم. هر زمان کسانی کتابهای زیانمند را با پاره کردن ، به چاه و رود انداختن یا از هر راهی نابود کنند و ویدئوهایش را بفرستند باز هم در کانال خواهیم آورد. پیشنهاد میکنیم تا میتوانند کاری کنند جایی که به این کوشش برمیخیزند شناخته نشود. صداشان را دیگر گردانند. بلکه میتوانند بجای سخن گفتن از زیانهای کتابی که نابود میگردانند نوشتاری فراهم کرده بفرستند. این کار یک کوشش ارجدارست.
جوانان باید بدانند «درخت آرزو میوه ندارد». با گله کردن از گرانیها و اختلاسها و قاچاقچیگری و دیگر نابسامانیهای کشور و با بدگویی از وزیران و وکیلان و دستاربندان ، کشور سامان نخواهد پذیرفت. باید به این «قانون و اصل» بسیار ارجدار باور کنند که لازمست مردم نیک گردند :
«یک مردمی تا خود نیک نباشند ، از نیکیهای جهان بهره نخواهند برد».
یک گام در راه نیکی دور گردانیدن این کتابهای سراسر زهرآلود از خود میباشد.
اینها ویدئوهایی بوده که از نابودی کتابهای زیانمند بدست ما رسیده و اکنون در اینجا میگزاریم. پس از این هم کسانی که خانهی خود را از کتابهای آلوده پاک گردانند و ویدئوی آن را بفرستند (با صدا یا بیآن) در کانال خواهیم آورد.
👇👇
بارها از گمراهیها و اندیشههای بدآموز و زیانمند سخن راندهایم. آنها گفتگویی ادیبانه یا برای آنکه نقشی بر کاغذ باشد نبوده. برای آن نبوده که گفته و نوشته شود و سپس از یادها رود. چنین نیست. ما به این کوششها برای چنین خواست بیارجی برنخاستهایم. پیش از ما آن یگانهمرد نیز جانش را برای یک رشته سخنان ادبی یا فیلسوفانه فدا نکرد. خواست ما بسیار بالاتر و بزرگتر از اینهاست.
کسانی دور ایستادهاند و این کوششهای ما را ساده و هوسمندانه میپندارند. لیکن باید دانست چنین نیست. تا دورند چنین اشتباهاتی از ایشان شگفت نیست. باید نزدیک آیند و ببینند که امروز بزرگتر از کوششهای ما در ایران نیست. ما نه تنها نشان دادهایم که بدبختی و تیرهروزی و درماندگی مردم به اندیشههاییست که در مغزها میباشد ، نه تنها نشان دادهایم که با چنان اندیشههایی نمیتوان در این روزگار زندگی سرفرازانهای داشت و درمیان تودههای پیشرفته جایی باز کرد ، نه تنها نشان دادهایم که چنین تودهای با چنان اندیشهها و گمراهیهایی جز توسری خوری و زیردستی شایستهی زندگی بهتری نیستند بلکه به این بس نکرده راه چاره را که دور کردن اینها از مغزهاست نشان دادهایم. نشان دادهایم که اساساً ایرانیان بیآنکه از این بدآموزیهای هزارساله رها گردند از هیچ نیکی بهرهمند نخواهند شد.
از تاریخ مثالها آورده راز استواری و نیرومندی تودهها را بازنمودهایم. داستان برخاستن و کوششهای خستگیناپذیر نادرشاه و جنبش جانفشانانهی مشروطه و پیشامدهایی که در شهریور 1320 رخ داد را گواه سخنان خود گرفتیم. این نشان دادیم که گمراهیها تنها با بازنمودن حقایق ریشهکن نخواهد شد بلکه باید با هرچه با حقایق ناسازگارست نبردید و ریشهاش را کند.
نادانانی که این معنیها را نمیدانند بجای آنکه نزدیک آیند و ببینند ما چه میگوییم و چرا به نابودی کتابهای زیانمند کمر بستهایم ، از همان دور به سخنان پوچی برمیخیزند. همان که خودشان این کار را هوسمندی پنداشتهاند دیگر گمان اشتباه بخود نمیبرند. اگر به همانها بگویید : کسانی که به این جنبش برخاستهاند چنین باور دارند که : سرچشمهی بدبختیهای ما اندیشههای زیانمند و زهرآلودست. و برای رستن از آسیب آنها ناچار باید نابودشان کرد. شما که مخالفت میکنی خودت چه اندیشیدهای؟ بدبختی این مردم از چیست؟ ریشهاش کجاست؟ اینها را بپرسید تا ببینید که درمانند و پاسخی نتوانند.
کسروی ، آن یگانه مرد بیمقدمه به چنین جنبشی برنخاست. ده سال بیشتر آلودگیهای هزارساله که مغزها را فراگرفته یکایک نشان داد و زیانهاشان را برشمارد. پس از صد گفتار که در این زمینه نوشت و دلیل آورد ، آنگاه گفت : «اینها اگر بماند شما را نابود میگرداند و شما پیش افتید و آنها را نابود گردانید».
در این چندگاه که ما در این کانال به پراکندن اندیشههای پاکدینی پرداختهایم کسانی مغز سخنان ما را دریافته ، در این جنبش با ما همراهی کردهاند. چنانکه خوانندگان میدانند ما از یاران خواستهایم که خانههاشان را از کتابهای زیانمند بپیرایند و آنگاه دیگران را نیز به این کار برانگیزند.
بیگمان این کوششها نتیجه خواهد داد. در جهان هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و نتیجه ندهد.
اکنون ویدئوهایی در اختیار داریم که کسانی از سوزانیدن کتاب فراهم آورده و بدست ما رسانیدهاند. ما اینها را در کانال میآوریم. هر زمان کسانی کتابهای زیانمند را با پاره کردن ، به چاه و رود انداختن یا از هر راهی نابود کنند و ویدئوهایش را بفرستند باز هم در کانال خواهیم آورد. پیشنهاد میکنیم تا میتوانند کاری کنند جایی که به این کوشش برمیخیزند شناخته نشود. صداشان را دیگر گردانند. بلکه میتوانند بجای سخن گفتن از زیانهای کتابی که نابود میگردانند نوشتاری فراهم کرده بفرستند. این کار یک کوشش ارجدارست.
جوانان باید بدانند «درخت آرزو میوه ندارد». با گله کردن از گرانیها و اختلاسها و قاچاقچیگری و دیگر نابسامانیهای کشور و با بدگویی از وزیران و وکیلان و دستاربندان ، کشور سامان نخواهد پذیرفت. باید به این «قانون و اصل» بسیار ارجدار باور کنند که لازمست مردم نیک گردند :
«یک مردمی تا خود نیک نباشند ، از نیکیهای جهان بهره نخواهند برد».
یک گام در راه نیکی دور گردانیدن این کتابهای سراسر زهرآلود از خود میباشد.
اینها ویدئوهایی بوده که از نابودی کتابهای زیانمند بدست ما رسیده و اکنون در اینجا میگزاریم. پس از این هم کسانی که خانهی خود را از کتابهای آلوده پاک گردانند و ویدئوی آن را بفرستند (با صدا یا بیآن) در کانال خواهیم آورد.
👇👇
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
بنام خدای بزرگ
درود بر برادران
روز مبارک پاکدینی و کتابسوزان بر همهی برادران تبریک عرض میکنم. چند تا کتابی داشتم من که اینجا میخواستم اونها رو معرفی کنم و یکی یکی بسوزونیم. ایشالله برادرای دانشمندی دارم که اونا زیانهای این کتابها رو همه رو آگاه میکنند.
کتاب سعدی هست. کتاب دیوان کاشانی هست. کتاب قلب سلیم هست. شمس تبریزی هست. کلیات مثنوی هست. کتابهای خیلی قطوری. کتاب کاشف الاسرار یک آخوند ...
بله کتابهایی هست که فقط لایق سوزوندنه ...
درود بر برادران
روز مبارک پاکدینی و کتابسوزان بر همهی برادران تبریک عرض میکنم. چند تا کتابی داشتم من که اینجا میخواستم اونها رو معرفی کنم و یکی یکی بسوزونیم. ایشالله برادرای دانشمندی دارم که اونا زیانهای این کتابها رو همه رو آگاه میکنند.
کتاب سعدی هست. کتاب دیوان کاشانی هست. کتاب قلب سلیم هست. شمس تبریزی هست. کلیات مثنوی هست. کتابهای خیلی قطوری. کتاب کاشف الاسرار یک آخوند ...
بله کتابهایی هست که فقط لایق سوزوندنه ...
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
اینها چند دانشآموزند که اندیشههاشان روشنی یافته و سودمند از زیانمند بازشناختهاند. آنچه میسوزانند کتابهای درسیشان است ـ ادبیات ، تعلیمات دینی و تاریخ. درست است که در این کتابها نکتههای نیک و سودمند هم هست ولی آنها دریافتهاند که در زندگی تودهای نیک آنست که همه چیزش نیک باشد نه آنکه همراه با آن نیکها صد بدآموزی و گمراهی دیگر (از جمله دروغ) دربر دارد.
🔶 یکم دیماه و داستانش
🔸 تکهی پنج
پس بیگمانست که ماده بآن معنی عمومی که در نگاه نخست فهمیده میشود نیست. بلکه خواست قانونگزار تنها آن اجتماعهاست که بزیان دولت باشد و این موضوع گذشته از دلیل بالایی دلیلهای دیگری دارد که اینک در پایین میشمارم :
1) اساساً حکومت نظامی ، بتصریح مادهی دوم قانون نامبرده ، برای جلوگیری از کوششهاییست که بزیان دولت و برای بهم زدن آسایش و ایمنی باشد ؛ و دادگاه حکومت نظامی هم تنها برای رسیدگی بآن گونه کوششهاست. اینک مادهی دوم را در پایین میآورم.
«مادهی 2ـ باید محاکم نظامی موقتی تشکیل شود که با سرعت و شدت در تقصیرات و اقداماتی که بر ضد امنیت و آسایش عمومیست رسیدگی نمایند»
پس پیداست که گفتگو در این قانون تنها از آن گونه کوششهاست ، «اجتماعات» که در مادهی 10 گفته میشود مقصود از آن نیز اجتماعهاییست که برای ایستادگی در برابر دولت و بقصد بهم زدن آسایش و ایمنی باشد نه هر گونه فراهمآمدن.
قضات این را نیک میدانند که مادههای یک قانونی مفسر همدیگر باشند و اینست یک ماده که ناروشنست باید با مادههای دیگر سنجید و معنایش را روشن گردانید. نیک میدانند که هر قانونی در یک زمینهی خاصی گزارده شود و اینست عباراتش تنها ناظر بآن زمینه باشد.
2) قانون حکومت نظامی را پارلمان گزارده ـ پارلمانی که بروی اساس دمکراسی بنیاد یافته و خود نگهبان آن میباشد ـ و حکومت نظامی خود یک گونه حکومت دمکراسی است. اینست باور نکردنیست که حکومت نظامی برای زیردست و برده گردانیدن مردم باشد و آنها را از هر گونه حقوق مشروع بیبهره سازد.
حکومت نظامی در نتیجهی پیشامدهای سختی ، برای نگهداری شهر یا کشور از آشوب و بهمخوردگی برپا میگردد و چهبسا که چند سال پایدار ماند (چنانکه اکنون همان حال را دارد). پس اگر در زمان حکومت نظامی هر گونه اجتماع ممنوع باشد این معنایش آنست که مردم در زمان حکومت نظامی از بسیاری از حقوق مشروع خود بیبهره گردند : مثلاً میهمانی نتوانند ، جشن عروسی نگیرند ، بزم سوگواری برای مردگان برپا ننمایند. اگر یک دانشمندی خواست مجلس درسی ترتیب دهد نتواند ، آیا چنین قانون ستمگرانهای را به یک پارلمان دمکراسی نسبت توان داد؟!..
هر قانونی برای خود فلسفه میخواهد ، انگیزه میخواهد ، قانونگزار مادهای را که میگزارد باید جهتی برای آن در نظر باشد. برای چه یک قانونگزار بگوید : در زمان حکومت نظامی مردم میهمانی هم نکنند ، جشن عروسی هم نگیرند ، بزم سوگواری برپا نکنند ، برای گفتگوهای سودمند فراهم ننشینند؟!.
اگر خواست قانونگزار جلوگیری از آشوبست تنها باید آن را ممنوع گرداند نه هر اجتماعی را.
شگفت اینجاست که کارکنان شهربانی میگویند : «این گونه مجلسها باشد ولی اجازه از شهربانی بگیرد». میگویم بسیار کج رفتهاید. اگر این گونه مجلسها از نظر قانون ممنوعست با اجازهی شهربانی هم نتواند بود. اگر ممنوع نیست چه نیاز باجازهی شهربانیست؟!.. این را در کجای قانون گفته که باید از شهربانی اجازه گیرند؟!.
گویا آقایان قانون را برای فرمانروایی خود میخواهند. مردم باید در کارهای خاندانی خود هم از کارکنان شهربانی اجازه گیرند. اگر کسی میخواهد یک مهمانی کند باید برود و لابه کند و خواری و فروتنی بخود هموار گرداند و از فلان کلانتر اجازه بخواهد و او نیز بدهد یا ندهد.
آن شبی که بسراغ ما آمدند آقای کلانتر پیاپی این جملهها را بمیان میآورد : «حضرتعالی که اهل قانونید. چرا بکلانتری خبر ندادید؟!..» دانسته شد رنجیدگی بیشتر آقایان از اینجاست که ما از کلانتری اجازه نخواستهایم.
🔸 تکهی پنج
پس بیگمانست که ماده بآن معنی عمومی که در نگاه نخست فهمیده میشود نیست. بلکه خواست قانونگزار تنها آن اجتماعهاست که بزیان دولت باشد و این موضوع گذشته از دلیل بالایی دلیلهای دیگری دارد که اینک در پایین میشمارم :
1) اساساً حکومت نظامی ، بتصریح مادهی دوم قانون نامبرده ، برای جلوگیری از کوششهاییست که بزیان دولت و برای بهم زدن آسایش و ایمنی باشد ؛ و دادگاه حکومت نظامی هم تنها برای رسیدگی بآن گونه کوششهاست. اینک مادهی دوم را در پایین میآورم.
«مادهی 2ـ باید محاکم نظامی موقتی تشکیل شود که با سرعت و شدت در تقصیرات و اقداماتی که بر ضد امنیت و آسایش عمومیست رسیدگی نمایند»
پس پیداست که گفتگو در این قانون تنها از آن گونه کوششهاست ، «اجتماعات» که در مادهی 10 گفته میشود مقصود از آن نیز اجتماعهاییست که برای ایستادگی در برابر دولت و بقصد بهم زدن آسایش و ایمنی باشد نه هر گونه فراهمآمدن.
قضات این را نیک میدانند که مادههای یک قانونی مفسر همدیگر باشند و اینست یک ماده که ناروشنست باید با مادههای دیگر سنجید و معنایش را روشن گردانید. نیک میدانند که هر قانونی در یک زمینهی خاصی گزارده شود و اینست عباراتش تنها ناظر بآن زمینه باشد.
2) قانون حکومت نظامی را پارلمان گزارده ـ پارلمانی که بروی اساس دمکراسی بنیاد یافته و خود نگهبان آن میباشد ـ و حکومت نظامی خود یک گونه حکومت دمکراسی است. اینست باور نکردنیست که حکومت نظامی برای زیردست و برده گردانیدن مردم باشد و آنها را از هر گونه حقوق مشروع بیبهره سازد.
حکومت نظامی در نتیجهی پیشامدهای سختی ، برای نگهداری شهر یا کشور از آشوب و بهمخوردگی برپا میگردد و چهبسا که چند سال پایدار ماند (چنانکه اکنون همان حال را دارد). پس اگر در زمان حکومت نظامی هر گونه اجتماع ممنوع باشد این معنایش آنست که مردم در زمان حکومت نظامی از بسیاری از حقوق مشروع خود بیبهره گردند : مثلاً میهمانی نتوانند ، جشن عروسی نگیرند ، بزم سوگواری برای مردگان برپا ننمایند. اگر یک دانشمندی خواست مجلس درسی ترتیب دهد نتواند ، آیا چنین قانون ستمگرانهای را به یک پارلمان دمکراسی نسبت توان داد؟!..
هر قانونی برای خود فلسفه میخواهد ، انگیزه میخواهد ، قانونگزار مادهای را که میگزارد باید جهتی برای آن در نظر باشد. برای چه یک قانونگزار بگوید : در زمان حکومت نظامی مردم میهمانی هم نکنند ، جشن عروسی هم نگیرند ، بزم سوگواری برپا نکنند ، برای گفتگوهای سودمند فراهم ننشینند؟!.
اگر خواست قانونگزار جلوگیری از آشوبست تنها باید آن را ممنوع گرداند نه هر اجتماعی را.
شگفت اینجاست که کارکنان شهربانی میگویند : «این گونه مجلسها باشد ولی اجازه از شهربانی بگیرد». میگویم بسیار کج رفتهاید. اگر این گونه مجلسها از نظر قانون ممنوعست با اجازهی شهربانی هم نتواند بود. اگر ممنوع نیست چه نیاز باجازهی شهربانیست؟!.. این را در کجای قانون گفته که باید از شهربانی اجازه گیرند؟!.
گویا آقایان قانون را برای فرمانروایی خود میخواهند. مردم باید در کارهای خاندانی خود هم از کارکنان شهربانی اجازه گیرند. اگر کسی میخواهد یک مهمانی کند باید برود و لابه کند و خواری و فروتنی بخود هموار گرداند و از فلان کلانتر اجازه بخواهد و او نیز بدهد یا ندهد.
آن شبی که بسراغ ما آمدند آقای کلانتر پیاپی این جملهها را بمیان میآورد : «حضرتعالی که اهل قانونید. چرا بکلانتری خبر ندادید؟!..» دانسته شد رنجیدگی بیشتر آقایان از اینجاست که ما از کلانتری اجازه نخواستهایم.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
یکم دیماه 1323.PDF
3.8 MB
🔸 یکم دیماه ۱۳۲۳
🖌 احمد کسروی
اسکن
🖌 احمد کسروی
اسکن
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین میستایند؟.. (تکهی یک از سه)
میدانیم کسانی خواهند گفت : در جایی که شعرهای حافظ باین پوچی و زیانمندیست ، پس چرا اینهمه او را ستودهاند و میستایند؟!.. چرا اروپاییان این اندازه باو ارج میگزارند؟!..
میگویم : شما را با ارجگزاری یا ستایش دیگران چه کار؟!.. خودتان با فهم و خردتان داوری کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که خودتان نیک و بد را بدانید. دیگران هرچه میگویند بگویند. شما اگر درپی حقایق هستید خودتان بیندیشید و بفهمید. شعرهای حافظ یا بیکبار بیمعنی و یا دارای معنی زیانآور است. در هزار غزل کمابیش که حافظ سروده شاید شما ده شعر پیدا نکنید که یک معنی بخردانهای را دربر دارد. اینها نیز چنین افتاده ، نه آنکه حافظ میخواسته است. دوباره میگویم : حافظ جز دربند قافیهبافی نمیبوده.
برای آنکه نیک دانسته شود که این شاعر چه پریشانگویی میکند ، من شعرهایی را از یک غزل او بسنجش و گفتگو میگزارم. میگوید :
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز شاید که باز بینیم دیدار آشنا را
شاعر در اینجا کشتیش شکسته (یا در کشتی نشسته) آرزوی باد شرطه میکند. لیکن بیدرنگ برگشته میگوید :
در حلقهی گل و مُل خوش خواند دوش بلبل هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا
دیشب در حلقهای که گل و باده چیده بودند ، بلبل هم آمده ، عربی میخوانده و میگفته : «بادهی صبحانه بیاورید ، شما نیز ای مستان بیدار گردید». همانا بلبل نیز مست میبوده که شب را از بامداد نمیشناخته و شبانه بادهی صبحانه میطلبیده. «شعر میگویم و معنی ز خدا میطلبم». باز در پی آن برگشته میگوید :
ای صاحب کرامت شکرانهی سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را
کشتی فراموش شد ، حلقهی گل و مُل فراموش شد ، و اینک به «صاحب کرامت» که دانسته نیست کیست پیام میفرستد که روزی از درویش و بینوا جستجویی کن. باز در پی آن برگشته میگوید :
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرفست با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در اینجا آقای شاعر پند میدهد و میگوید : برای آسایش دو جهان تنها همین بس که با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کنی ، دیگر به کِشتن و درویدن و بافتن و ریسیدن و دوختن و ساختن و دیگر چیزها نیازی نیست.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمیپسندی تغییر دِه قضا را
آقای حافظ را بکوی نیکنامی گذر ندادهاند. آنکه بیکار مینشسته ، باده میخورده ، یاوه میبافته ، نان از دسترنج دیگران میخورده سرنوشتش میبوده و اختیاری در دست نمیداشته. مثلاً اگر حافظ خواستی که برود و به یک پیشهای پردازد ، یا داد و ستد کند ، یا زمینی را گرفته بکارد ، پاهایش خشک شدی و نتوانستی.
آیینهی سکندر جام جمست بنگر تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا
آن آیینهای که شنیدهای اسکندر نگریستی و هرچه را از دور و نزدیک در آن دیدی همین جام باده است ، اینک تو هم بنگر تا چگونگی ملک داریوش را (که چند هزار سال پیش بوده) بتو نشان دهد. شاعرک بیچاره چون هیچی پیدا نکرده ، یکباره بسیم هذیان گویی زده.
سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد
دلبر که در کف او مومست سنگ خارا
این شعر از بس چرند است من هیچ نمیدانم چه معنایی کنم و چه نویسم. «سرکش مشو ، زیرا اگر سرکش شوی چون شمع از غیرتت سوزد ، دلبر که سنگ خارا در کف او همچو مومست». شما بیندیشید که آیا از این معنایی توان درآورد؟!..
راستی آنست که حافظ هیچ معنایی از اینها نمیخواسته است ، بلکه قافیههای : آشنا را ، سکارا ، بینوا را ، مدارا ، قضا را ، دارا ، خارا و مانند اینها را نوشته بوده و همیخواسته که هر یکی از آنها را در یک بیتی بگنجاند و بس.
از این چند شعر که در بالا آوردیم تنها یک معنی میدارد ، تنها یک معنی فهمیده میشود ، و آن اینکه حافظ میگوید : من این بدیها که میکنم و بدنام شدهام اختیاری نیست ، «در کوی نیکنامی ما را گذر ندادهاند» ، و شما بیندیشید که این سخن چه اندازه غلط و تا چه اندازه زیانآور است. بیندیشید که اگر همهی بدکاران در جهان این عذر را بیاورند ، مثلاً اصغر بروجردی که بچهها را میکشت و خونشان میخورد ، سیفالقلم شیرازی که بزنان زهر میخورانید و میکشت ، صمدخان مراغهای ، چنگیزخان ، تیمور لنگ ، هر یکی این عذر را میآوردند ، آیا جهان چه حالی پیدا میکرد؟!.. اگر این فلسفهی حافظ راستست پس این کوششها بنام تربیت برای چیست؟!.. این قانونها و داوریها چه معنی میدارد؟!..
👇
🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین میستایند؟.. (تکهی یک از سه)
میدانیم کسانی خواهند گفت : در جایی که شعرهای حافظ باین پوچی و زیانمندیست ، پس چرا اینهمه او را ستودهاند و میستایند؟!.. چرا اروپاییان این اندازه باو ارج میگزارند؟!..
میگویم : شما را با ارجگزاری یا ستایش دیگران چه کار؟!.. خودتان با فهم و خردتان داوری کنید. خدا بشما فهم و خرد داده که خودتان نیک و بد را بدانید. دیگران هرچه میگویند بگویند. شما اگر درپی حقایق هستید خودتان بیندیشید و بفهمید. شعرهای حافظ یا بیکبار بیمعنی و یا دارای معنی زیانآور است. در هزار غزل کمابیش که حافظ سروده شاید شما ده شعر پیدا نکنید که یک معنی بخردانهای را دربر دارد. اینها نیز چنین افتاده ، نه آنکه حافظ میخواسته است. دوباره میگویم : حافظ جز دربند قافیهبافی نمیبوده.
برای آنکه نیک دانسته شود که این شاعر چه پریشانگویی میکند ، من شعرهایی را از یک غزل او بسنجش و گفتگو میگزارم. میگوید :
کشتی شکستگانیم ای باد شرطه برخیز شاید که باز بینیم دیدار آشنا را
شاعر در اینجا کشتیش شکسته (یا در کشتی نشسته) آرزوی باد شرطه میکند. لیکن بیدرنگ برگشته میگوید :
در حلقهی گل و مُل خوش خواند دوش بلبل هات الصبوح هبوا یا ایها السکارا
دیشب در حلقهای که گل و باده چیده بودند ، بلبل هم آمده ، عربی میخوانده و میگفته : «بادهی صبحانه بیاورید ، شما نیز ای مستان بیدار گردید». همانا بلبل نیز مست میبوده که شب را از بامداد نمیشناخته و شبانه بادهی صبحانه میطلبیده. «شعر میگویم و معنی ز خدا میطلبم». باز در پی آن برگشته میگوید :
ای صاحب کرامت شکرانهی سلامت روزی تفقدی کن درویش بینوا را
کشتی فراموش شد ، حلقهی گل و مُل فراموش شد ، و اینک به «صاحب کرامت» که دانسته نیست کیست پیام میفرستد که روزی از درویش و بینوا جستجویی کن. باز در پی آن برگشته میگوید :
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرفست با دوستان مروت با دشمنان مدارا
در اینجا آقای شاعر پند میدهد و میگوید : برای آسایش دو جهان تنها همین بس که با دوستان مروت و با دشمنان مدارا کنی ، دیگر به کِشتن و درویدن و بافتن و ریسیدن و دوختن و ساختن و دیگر چیزها نیازی نیست.
در کوی نیکنامی ما را گذر ندادند گر تو نمیپسندی تغییر دِه قضا را
آقای حافظ را بکوی نیکنامی گذر ندادهاند. آنکه بیکار مینشسته ، باده میخورده ، یاوه میبافته ، نان از دسترنج دیگران میخورده سرنوشتش میبوده و اختیاری در دست نمیداشته. مثلاً اگر حافظ خواستی که برود و به یک پیشهای پردازد ، یا داد و ستد کند ، یا زمینی را گرفته بکارد ، پاهایش خشک شدی و نتوانستی.
آیینهی سکندر جام جمست بنگر تا بر تو عرضه دارد احوال ملک دارا
آن آیینهای که شنیدهای اسکندر نگریستی و هرچه را از دور و نزدیک در آن دیدی همین جام باده است ، اینک تو هم بنگر تا چگونگی ملک داریوش را (که چند هزار سال پیش بوده) بتو نشان دهد. شاعرک بیچاره چون هیچی پیدا نکرده ، یکباره بسیم هذیان گویی زده.
سرکش مشو که چون شمع از غیرتت بسوزد
دلبر که در کف او مومست سنگ خارا
این شعر از بس چرند است من هیچ نمیدانم چه معنایی کنم و چه نویسم. «سرکش مشو ، زیرا اگر سرکش شوی چون شمع از غیرتت سوزد ، دلبر که سنگ خارا در کف او همچو مومست». شما بیندیشید که آیا از این معنایی توان درآورد؟!..
راستی آنست که حافظ هیچ معنایی از اینها نمیخواسته است ، بلکه قافیههای : آشنا را ، سکارا ، بینوا را ، مدارا ، قضا را ، دارا ، خارا و مانند اینها را نوشته بوده و همیخواسته که هر یکی از آنها را در یک بیتی بگنجاند و بس.
از این چند شعر که در بالا آوردیم تنها یک معنی میدارد ، تنها یک معنی فهمیده میشود ، و آن اینکه حافظ میگوید : من این بدیها که میکنم و بدنام شدهام اختیاری نیست ، «در کوی نیکنامی ما را گذر ندادهاند» ، و شما بیندیشید که این سخن چه اندازه غلط و تا چه اندازه زیانآور است. بیندیشید که اگر همهی بدکاران در جهان این عذر را بیاورند ، مثلاً اصغر بروجردی که بچهها را میکشت و خونشان میخورد ، سیفالقلم شیرازی که بزنان زهر میخورانید و میکشت ، صمدخان مراغهای ، چنگیزخان ، تیمور لنگ ، هر یکی این عذر را میآوردند ، آیا جهان چه حالی پیدا میکرد؟!.. اگر این فلسفهی حافظ راستست پس این کوششها بنام تربیت برای چیست؟!.. این قانونها و داوریها چه معنی میدارد؟!..
👇
همان حافظ ، اگر یک شب دزد بخانهاش آمده کاسه و کوزهاش بردی ، و یا یک ستمگری در کوچه جلوش را گرفته یک سیلی برویش زدی فریادش بدادخواهی بلند شدی ، و هیچگاه نگفتی که این دزد یا این ستمگر مجبورند. هیچگاه نگفتی :
«گر تو نمیپسندی تغییر ده قضا را». اینهاست نمونهای از شعرهای فیلسوف شیراز. شما خودتان اینها را بسنجید و بیندیشید. دوباره میگویم : چه کار بستایش دیگران میدارید.
«گر تو نمیپسندی تغییر ده قضا را». اینهاست نمونهای از شعرهای فیلسوف شیراز. شما خودتان اینها را بسنجید و بیندیشید. دوباره میگویم : چه کار بستایش دیگران میدارید.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 11)
این دشواریها را میدانیم. چیزی که هست چاره جز یکی نیست. ما اگر نیکی توده را میخواهیم راه همین است و باید آن را پیش گیریم. یک بیماری را که میخواهیم بهی یابد ناگزیریم دارویی را که برای آن درد است باو بخورانیم ، و اگر بنام اینکه خورانیدن این دارو یا بکار بستن این درمان ، دشوار است خودداری نماییم نتیجه جز نابودی بیمار نخواهد بود.
چنانکه گفتهایم جهان از روی یک آیین استواری میگردد و این آیین از بهر این مردم و آن مردم دیگر نگردد. هر تودهای که میخواهند پیش روند و بهره از پیشرفت و سربلندی یابند باید از راه آن بکار آغاز کنند.
از آنسوی این دشواری که نمودار است تنها در آغاز کار است و پس از آن از میان خواهد رفت.
آن گردنکشی در برابر راهنمایی که از انبوه مردم دیده میشود خود نتیجهی نادانیست. میباید بآن نیز چاره اندیشید. آنان زیان کار خود را نمیدانند و چون دانند بیشترشان پشیمان گردیده براه آیند. همان کسان با آن سرکشی و بیپروایی همینکه یک آسیبی ببینند آن زمانست که همه چیز را فراموش کرده همچون کودکان ناله و زاری آغازند.
در این باره صد داستان توان یاد کرد و من تنها یکی را میآورم : مردی از بازرگانان تا دو سال پیش نزد من آمدی و رفتی و همیشه در برابر این کوششها بیپروایی از خود نمودی. آن رفتار من که همیشه سخن از گرفتاریهای توده میگویم و تلاشهایی بکار میبرم باو شگفت مینمود و چون از آنانست که درس خوانده و آگاهیهایی اندوخته گاهی بزبان آمده چنین میگفت : «دنیا همیشه اینطور بوده دیگر بشر بهتر از این نتواند بود» ، با این جملهها بیپروایی خود را نشان میداد.
درمیانه چند ماهی نیامد ، و سپس چون آمد و نشست شتابزده بسخن پرداخت : «احوالی از ما نمیپرسید و گویا هیچ نمیدانید چه بلایی بر سر من آمده». گفتم چه بلایی بر سرتان آمده؟.. دوباره بسخن آمده و به یک داستان درازی پرداخت و دانسته شد دچار بیماری شده و پزشکان هر یکی دردش را چیز دیگری گفتهاند و هر یکی بچاره و درمان دیگری پرداختهاند ، و نتیجه آن شده که دوهزار تومان پولش رفته و سرانجام دانسته شده که درد یک چیز دیگری بوده است ، و آن رنجها و پولریختنها همه بیهوده بوده است.
اینها را با یک سوز دل میگفت و پیاپی مینالید و در پایان چنین گفت : «چنین چیزی نمیشود. باید باینها چاره کرد!» گفتم : نافهمی و بیچارگی همین را گویند که کسانی به یک چیزی تا خود گرفتار نگردند بدی آن را درنیابند و پروای چاره نکنند. تیرهدرونی همین را گویند که چون گفتگو از توده و گرفتاریهای آنست و از سرنوشت بیمناک آن سخن میرود بیدردانه خونسردی نمایند ولی همینکه خود گرفتار شدند و آسیبی دیدند بدینسان داستانسرایی نمایند و بیتابی از خود نشان دهند. ای نادان ، تو را با آن گوسفند نافهم که تا کارد بگلوی خودش نرسد درد آن را درنیابد چه جداییست؟!.
تو از آزمندی پزشکان مینالی و میگویی : «باید باینها چاره کرد». گرفتم که گفتههای تو راست است ، من میپرسم : مگر تنها آنانند که چنین بَدند؟!.. تو یک روزی خود را به نشست پزشکان رسان و از پس پرده گوشی ده تا ببینی آنان نیز چگونه از آزمندی و دغلکاری بازاریان و بازرگانان مینالند و چگونه داستانها میسرایند.
از اینها گذشته ، مگر چاره کردن ببدیهای یک توده یک کار ساده و آسانیست که هر کس که خواست بآن تواند کوشید؟!.. میگویی : «باید چاره کرد» ، بگو ببینم از چه راه؟!.. اگر زندگی اینست که هر کس هر آنچه را که آموخته و با هوس و دلخواه خود سازگار یافته بکار بندد و پروای هیچ راهی و راهنمایی ننماید ، چه شده که پزشکان چنین نکنند؟!.. چه شده که آنان این شیوهی زندگی را بکار نبندند؟!.. پزشکان یا دیگران بمانند ، شما را با این شیوهی زندگانی ، نکوهش و ایراد بدزدان و راهزنان نیز نرسد. آنان در آن راه خود همین دستاویز را میدارند که شما میدارید.
اینها سخنانیست که تاکنون گفته نشده و چون گفته شود ناگزیر کارگر افتد. نمیگویم : همه اینها را پذیرند ، میگویم : پاکدلان و بخردان پذیرند و پیش افتند و دیگران ناچار مانده پیروی نمایند.
کسانی خواهند گفت : من چه کمی میدارم تا بچارهی آن پردازم؟ میگویم ما نتوانیم گفت در چه کسی چه کمیها هست. ما کمیها را خواهیم شمرد و شما خود خواهید دانست کدام یکی را میدارید.
کمی تنها بدخیمی نیست. اینکه شما معنی جهان و زندگی را نمیدانید و آیین زندگی را نمیشناسید ، اینکه چهار تن دارای یک اندیشه نیستید ، اینکه جدایی میانهی هوس و کارهای بخردانه نمیگزارید ـ هر یکی خود کمی شماست و ما همهی اینها را روشن خواهیم گردانید.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 11)
این دشواریها را میدانیم. چیزی که هست چاره جز یکی نیست. ما اگر نیکی توده را میخواهیم راه همین است و باید آن را پیش گیریم. یک بیماری را که میخواهیم بهی یابد ناگزیریم دارویی را که برای آن درد است باو بخورانیم ، و اگر بنام اینکه خورانیدن این دارو یا بکار بستن این درمان ، دشوار است خودداری نماییم نتیجه جز نابودی بیمار نخواهد بود.
چنانکه گفتهایم جهان از روی یک آیین استواری میگردد و این آیین از بهر این مردم و آن مردم دیگر نگردد. هر تودهای که میخواهند پیش روند و بهره از پیشرفت و سربلندی یابند باید از راه آن بکار آغاز کنند.
از آنسوی این دشواری که نمودار است تنها در آغاز کار است و پس از آن از میان خواهد رفت.
آن گردنکشی در برابر راهنمایی که از انبوه مردم دیده میشود خود نتیجهی نادانیست. میباید بآن نیز چاره اندیشید. آنان زیان کار خود را نمیدانند و چون دانند بیشترشان پشیمان گردیده براه آیند. همان کسان با آن سرکشی و بیپروایی همینکه یک آسیبی ببینند آن زمانست که همه چیز را فراموش کرده همچون کودکان ناله و زاری آغازند.
در این باره صد داستان توان یاد کرد و من تنها یکی را میآورم : مردی از بازرگانان تا دو سال پیش نزد من آمدی و رفتی و همیشه در برابر این کوششها بیپروایی از خود نمودی. آن رفتار من که همیشه سخن از گرفتاریهای توده میگویم و تلاشهایی بکار میبرم باو شگفت مینمود و چون از آنانست که درس خوانده و آگاهیهایی اندوخته گاهی بزبان آمده چنین میگفت : «دنیا همیشه اینطور بوده دیگر بشر بهتر از این نتواند بود» ، با این جملهها بیپروایی خود را نشان میداد.
درمیانه چند ماهی نیامد ، و سپس چون آمد و نشست شتابزده بسخن پرداخت : «احوالی از ما نمیپرسید و گویا هیچ نمیدانید چه بلایی بر سر من آمده». گفتم چه بلایی بر سرتان آمده؟.. دوباره بسخن آمده و به یک داستان درازی پرداخت و دانسته شد دچار بیماری شده و پزشکان هر یکی دردش را چیز دیگری گفتهاند و هر یکی بچاره و درمان دیگری پرداختهاند ، و نتیجه آن شده که دوهزار تومان پولش رفته و سرانجام دانسته شده که درد یک چیز دیگری بوده است ، و آن رنجها و پولریختنها همه بیهوده بوده است.
اینها را با یک سوز دل میگفت و پیاپی مینالید و در پایان چنین گفت : «چنین چیزی نمیشود. باید باینها چاره کرد!» گفتم : نافهمی و بیچارگی همین را گویند که کسانی به یک چیزی تا خود گرفتار نگردند بدی آن را درنیابند و پروای چاره نکنند. تیرهدرونی همین را گویند که چون گفتگو از توده و گرفتاریهای آنست و از سرنوشت بیمناک آن سخن میرود بیدردانه خونسردی نمایند ولی همینکه خود گرفتار شدند و آسیبی دیدند بدینسان داستانسرایی نمایند و بیتابی از خود نشان دهند. ای نادان ، تو را با آن گوسفند نافهم که تا کارد بگلوی خودش نرسد درد آن را درنیابد چه جداییست؟!.
تو از آزمندی پزشکان مینالی و میگویی : «باید باینها چاره کرد». گرفتم که گفتههای تو راست است ، من میپرسم : مگر تنها آنانند که چنین بَدند؟!.. تو یک روزی خود را به نشست پزشکان رسان و از پس پرده گوشی ده تا ببینی آنان نیز چگونه از آزمندی و دغلکاری بازاریان و بازرگانان مینالند و چگونه داستانها میسرایند.
از اینها گذشته ، مگر چاره کردن ببدیهای یک توده یک کار ساده و آسانیست که هر کس که خواست بآن تواند کوشید؟!.. میگویی : «باید چاره کرد» ، بگو ببینم از چه راه؟!.. اگر زندگی اینست که هر کس هر آنچه را که آموخته و با هوس و دلخواه خود سازگار یافته بکار بندد و پروای هیچ راهی و راهنمایی ننماید ، چه شده که پزشکان چنین نکنند؟!.. چه شده که آنان این شیوهی زندگی را بکار نبندند؟!.. پزشکان یا دیگران بمانند ، شما را با این شیوهی زندگانی ، نکوهش و ایراد بدزدان و راهزنان نیز نرسد. آنان در آن راه خود همین دستاویز را میدارند که شما میدارید.
اینها سخنانیست که تاکنون گفته نشده و چون گفته شود ناگزیر کارگر افتد. نمیگویم : همه اینها را پذیرند ، میگویم : پاکدلان و بخردان پذیرند و پیش افتند و دیگران ناچار مانده پیروی نمایند.
کسانی خواهند گفت : من چه کمی میدارم تا بچارهی آن پردازم؟ میگویم ما نتوانیم گفت در چه کسی چه کمیها هست. ما کمیها را خواهیم شمرد و شما خود خواهید دانست کدام یکی را میدارید.
کمی تنها بدخیمی نیست. اینکه شما معنی جهان و زندگی را نمیدانید و آیین زندگی را نمیشناسید ، اینکه چهار تن دارای یک اندیشه نیستید ، اینکه جدایی میانهی هوس و کارهای بخردانه نمیگزارید ـ هر یکی خود کمی شماست و ما همهی اینها را روشن خواهیم گردانید.
🔶 یکم دیماه و داستانش
🔸 تکهی شش
در خود همان مادهی 10 پس از آنکه میگوید : «اجتماعات و انجمنها در مدت حکومت نظامی باید بکلی موقوف و متروک باشد» چنین مینویسد : «اگر اجتماعی منعقد شود باید بمجرد اخطار اولی پلیس متفرق شوند و در صورت مقاومت یا مخالفت ، مقاوم یا مخالف جلب بمحکمهی نظامی و محکوم بمجازات خواهد شد ...»
این را چرا مینویسد؟.. باخطار پلیس چه نیاز است؟.. موضوع اینست که چون در بیشتر اجتماعها خواست و نیت اجتماعکنندگان دانسته نیست و چهبسا که یک اجتماع مورد بدگمانی پلیس باشد و آن را یک اجتماعی بزیان دولت شناسد در حالی که چنین نباشد قانونگزار برای جلوگیری از اجحاف چنین دستور میدهد که به هر اجتماعی که بدگمانی رفت باید پلیس اخطار کند که پراکنده شوید ، و اگر نشدند چون همین نافرمانی دلیلست که خواست اجتماعکنندگان ایستادگی در برابر دولت میباشد و نیت آنها روشن گردیده اینست در آن حال پلیس مجاز است که آنها را بازدارد و بدادگاه نظامی فرستد. همچنین اگر در اجتماعی اسلحه در دست کسانی بود چون خود آن اسلحه دلیلست که اجتماع بزیان دولت و برای ایستادگی در برابر پلیس میباشد اینست در اینجا نیز پلیس مجاز است که آن اسلحهداران را بازدارد و بدادگاه فرستد.
اکنون شما اگر ماده را بآن معنی نخست گرفته خواست را هر گونه اجتماع بدانید این دستور اخطار و شرط اسلحه که در ماده است بیکبار بیمعنی خواهد گردید. زیرا اگر هر گونه اجتماع ممنوع است و بزه شمرده میشود دیگر باخطار چه نیاز است؟! داشتن اسلحه و نداشتن آن چه دخالت دارد؟
اینها هر یکی دلیل دیگریست که این مادهی 10 بآن معنی که در نگاه نخست فهمیده میشود نیست بلکه مقصود جز اجتماعهای زیانآور که برای بهم زدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد نبوده و نبایستی باشد.
گذشته از اینها تاریخچهی گزاردن قانون خود دلیل دیگری برای این موضوعست. این قانون در سال 1290 خورشیدی (1329 قمری) در 28 تیرماه ، از سوی مجلس دوم گزارده شده. در آن مجلس و در آن روزها نیرو و نفوذ بیش از همه در دست دمکراتها بود. این قانون را آنها گذرانیدهاند ، و خود آنان همان هنگام حزب داشتند و اجتماع میکردند و رشتهی سیاست دولت بیش از همه در دست ایشان بود. پس هیچ معنی ندارد که بگوییم گزاردن این قانون برای جلوگیری از هر گونه اجتماع و یا از اجتماعهای سیاسی بوده است.
برای آنکه داستان گزارده شدن این قانون نیک دانسته گردد اینک شرحی را که در بخش سوم تاریخ هیجده سالهی آذربایجان (در سال 1316 بچاپ رسیده) در این باره نوشتهام در پایین میآورم :
«در همان هنگام روز سهشنبه بیست و ششم تیرماه (21 رجب 1329) ناگهان تلگرافهایی رسید که محمدعلیمیرزا با برادرش ملکمنصورمیرزا (شعاعالسلطنه) و کسان دیگر از همراهان در گمشتپهی استرآباد پیاده شده است ... تا دو سه روز چگونگی را در پرده نگه داشتند و بتوده آگهی ندادند. ولی کمکم مردم آن را دانستند و از هر سو آگاهیها پراکنده گردید و چون دستههای انبوهی در تهران و دیگر شهرها خواهان محمدعلیمیرزا بودند و اینان در همه جا بشور و جوش برخاستند و زبان بنکوهش آزادیخواهان و سخنان نابجا باز کرده هر زمان دروغهای دیگری پراکنده نمودند در تهران دولت «حکومت نظامی» آگهی داد و حاجی نجفقلیخان را که وزیر جنگ بود باین کار برگماشت و او تا توانست بسختگیری پرداخت. شهربانی نامهای سی چهل تن را بکابینهی وزیران فرستاد که با دستور ایشان گرفتار گردند لیکن سپهدار بگرفتن ایشان خرسندی نداد و کمکم چنین بدست آمد که او و برخی وزیران دل بسوی محمدعلیمیرزا دارند و او را میخواهند اینبود ناگزیر شده آن کابینه را بهم زدند ... این کابینهی نوین چون بکار پرداخت از یکسو هواداران آشوبکار محمدعلیمیرزا را در تهران سخت دنبال نموده کسان بنامی را از ایشان همچون مجدالدوله و امینالدوله و ظهیرالاسلام و مانند اینان دستگیر و بند نمود. مجدالدوله چون در شمیران بر سر خانهاش رفتند ایستادگی نمود و نوکرانش بجنگ برخاستند و دو سه تن درمیانه کشته گردید. این نمونهای از دلیری آشوبکاران بود ...»
🔸 تکهی شش
در خود همان مادهی 10 پس از آنکه میگوید : «اجتماعات و انجمنها در مدت حکومت نظامی باید بکلی موقوف و متروک باشد» چنین مینویسد : «اگر اجتماعی منعقد شود باید بمجرد اخطار اولی پلیس متفرق شوند و در صورت مقاومت یا مخالفت ، مقاوم یا مخالف جلب بمحکمهی نظامی و محکوم بمجازات خواهد شد ...»
این را چرا مینویسد؟.. باخطار پلیس چه نیاز است؟.. موضوع اینست که چون در بیشتر اجتماعها خواست و نیت اجتماعکنندگان دانسته نیست و چهبسا که یک اجتماع مورد بدگمانی پلیس باشد و آن را یک اجتماعی بزیان دولت شناسد در حالی که چنین نباشد قانونگزار برای جلوگیری از اجحاف چنین دستور میدهد که به هر اجتماعی که بدگمانی رفت باید پلیس اخطار کند که پراکنده شوید ، و اگر نشدند چون همین نافرمانی دلیلست که خواست اجتماعکنندگان ایستادگی در برابر دولت میباشد و نیت آنها روشن گردیده اینست در آن حال پلیس مجاز است که آنها را بازدارد و بدادگاه نظامی فرستد. همچنین اگر در اجتماعی اسلحه در دست کسانی بود چون خود آن اسلحه دلیلست که اجتماع بزیان دولت و برای ایستادگی در برابر پلیس میباشد اینست در اینجا نیز پلیس مجاز است که آن اسلحهداران را بازدارد و بدادگاه فرستد.
اکنون شما اگر ماده را بآن معنی نخست گرفته خواست را هر گونه اجتماع بدانید این دستور اخطار و شرط اسلحه که در ماده است بیکبار بیمعنی خواهد گردید. زیرا اگر هر گونه اجتماع ممنوع است و بزه شمرده میشود دیگر باخطار چه نیاز است؟! داشتن اسلحه و نداشتن آن چه دخالت دارد؟
اینها هر یکی دلیل دیگریست که این مادهی 10 بآن معنی که در نگاه نخست فهمیده میشود نیست بلکه مقصود جز اجتماعهای زیانآور که برای بهم زدن «امنیت و آسایش عمومی» باشد نبوده و نبایستی باشد.
گذشته از اینها تاریخچهی گزاردن قانون خود دلیل دیگری برای این موضوعست. این قانون در سال 1290 خورشیدی (1329 قمری) در 28 تیرماه ، از سوی مجلس دوم گزارده شده. در آن مجلس و در آن روزها نیرو و نفوذ بیش از همه در دست دمکراتها بود. این قانون را آنها گذرانیدهاند ، و خود آنان همان هنگام حزب داشتند و اجتماع میکردند و رشتهی سیاست دولت بیش از همه در دست ایشان بود. پس هیچ معنی ندارد که بگوییم گزاردن این قانون برای جلوگیری از هر گونه اجتماع و یا از اجتماعهای سیاسی بوده است.
برای آنکه داستان گزارده شدن این قانون نیک دانسته گردد اینک شرحی را که در بخش سوم تاریخ هیجده سالهی آذربایجان (در سال 1316 بچاپ رسیده) در این باره نوشتهام در پایین میآورم :
«در همان هنگام روز سهشنبه بیست و ششم تیرماه (21 رجب 1329) ناگهان تلگرافهایی رسید که محمدعلیمیرزا با برادرش ملکمنصورمیرزا (شعاعالسلطنه) و کسان دیگر از همراهان در گمشتپهی استرآباد پیاده شده است ... تا دو سه روز چگونگی را در پرده نگه داشتند و بتوده آگهی ندادند. ولی کمکم مردم آن را دانستند و از هر سو آگاهیها پراکنده گردید و چون دستههای انبوهی در تهران و دیگر شهرها خواهان محمدعلیمیرزا بودند و اینان در همه جا بشور و جوش برخاستند و زبان بنکوهش آزادیخواهان و سخنان نابجا باز کرده هر زمان دروغهای دیگری پراکنده نمودند در تهران دولت «حکومت نظامی» آگهی داد و حاجی نجفقلیخان را که وزیر جنگ بود باین کار برگماشت و او تا توانست بسختگیری پرداخت. شهربانی نامهای سی چهل تن را بکابینهی وزیران فرستاد که با دستور ایشان گرفتار گردند لیکن سپهدار بگرفتن ایشان خرسندی نداد و کمکم چنین بدست آمد که او و برخی وزیران دل بسوی محمدعلیمیرزا دارند و او را میخواهند اینبود ناگزیر شده آن کابینه را بهم زدند ... این کابینهی نوین چون بکار پرداخت از یکسو هواداران آشوبکار محمدعلیمیرزا را در تهران سخت دنبال نموده کسان بنامی را از ایشان همچون مجدالدوله و امینالدوله و ظهیرالاسلام و مانند اینان دستگیر و بند نمود. مجدالدوله چون در شمیران بر سر خانهاش رفتند ایستادگی نمود و نوکرانش بجنگ برخاستند و دو سه تن درمیانه کشته گردید. این نمونهای از دلیری آشوبکاران بود ...»
🔶 حافظ چه میگوید
🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین میستایند؟.. (تکهی دو از سه)
من نمیخواهم همهی بدیهای حافظ را بشمارم و او را چنانکه بوده است نشان دهم. شما گفتههای خودش را بگیرید ببینید یک مرد تا چه اندازه بیارج باشد که برای شعر بافتن و قافیه جفت کردن خود را سگ گرداند و چنین گوید :
پی پارهای نمیکَنم از هیچ استخوان تا صد هزار زخم بدندان نمیرسد
شما این شعر را نیک باندیشه سپارید تا اندازهی بیارجی گویندهاش را بدست آورید. شاعر از یک سو سختی زندگانی خود را نشان میدهد که در نتیجهی آنکه پی کاری نمیرفته است و عمر با غزلبافی هدر میگردانیده روزگارش با سختی بسیار میگذشته است. از یک سو تنها برای بافتن یک «مضمون» و ساختن یک بیتی خود را سگ میگرداند. از آن سو گزافهگویی شاعر را بنگرید : از کندن یک پی پاره صدهزار زخم بدندانش میرسیده است. اندیشیدنیست که صدهزار زخم در یک دندان چگونه جا میگرفته است.
از آنسوی ، مگر آن ستایندگان کیستند؟!.. یک دسته از آنان تذکرهنویسانند که همچون خود حافظ یاوهگو بودهاند ، و آنگونه شعرگویی را (که یگانه خواست ، قافیهسازی باشد) هنری میشماردهاند. آن ستایشهای اینان از حافظ مانند آنست که قماربازان بنشینند و از یک قمارباز تردست و زیرکی بستایش پردازند. این شاعران دستهای میبودند که لذت میبردند از اینکه از وظایف زندگانی و از تلاشهایی که میباید کرد آزاد گردند و بنشینند و لگام هوس را رها کرده با سخن بازی کنند و قافیه بافند ، و در آن میان به هر که خواستند دشنام دهند ، هر که را خواستند بستایش پردازند ، سخن از باده رانند ، گفتگو از ساده کنند ، گاهی فیلسوفانه پندها دهند ، گاهی رندانه بدآموزیها کنند ، اینجا بینیازی کنند و بفلک نازند ، و آنجا بنیازمندی و گدایی پردازند ، هرچه خواستند بگویند ، بخدا نیز گستاخی و بیفرهنگی دریغ ندارند ، با این سخنبازی و هوسرانی روز گزارند ، و نان از دسترنج دیگران خورند ، و پس از همهی اینها کسان ارجمند و والاجایگاهی باشند ، و «شاعر» و «ادیب» و «فیلسوف» هم نامیده شوند.
اینان ستایشهایی که از حافظ و سعدی کردهاند بیش از همه برای گرمی بازار خودشان بوده و از همه شنیدنیتر جملههاییست که بکار بردهاند : «شهریار اقلیم سخن ، نقاد بازار ادب...». اقلیم سخن کجاست؟!.. بازار ادب چه معنی دارد؟!..
یک دستهی دیگر شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست میدارند که همهی شرقیان همچون حافظ باشند که به یک كنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند ، دوست میدارند که همهی شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند ، دوست میدارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشهی گذشته و آینده نباشند ، دوست میدارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای گوناگون جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخنبازی و قافیهپردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده در چند جا فرونت[جبهه] برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند :
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید
یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند :
گر رنج پیشت آید گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تنها حافظ و دیوان او نیست ، این شرقشناسان هرچه را که مایهی درماندگی یک مردمی تواند بود ـ از دیوانهای حافظ و خیام و سعدی و مولوی و از صوفیگری و خراباتیگری و کیشهای گوناگون و مارپرستی و گاوپرستی و جوکیگری و روضهخوانی و مانند اینها ـ میستایند و برواجش میکوشند. زیرا همینها برای اروپا بیش از ملیونها سپاه کار میکند. همان دیوان حافظ به تنهایی بیش از یکملیون سپاه بکار آنان میخورد.
داستان آنان با این رفتار خود داستان آن ماهیگیرانیست که نمیخواهند بخود رنج دهند و ماهیها را یکایک گیرند ، و میخواهند کاری کنند که صد صد و هزار هزار شکار کنند ، و اینست بآب زهر میریزند که ماهیان بخورند و گیج شده خود را بکنار زنند ، و آنان پیاپی گرفته رویهم چینند.
در جایی که میتوان تودههایی را با بدآموزیها گیج و درمانده گردانید ، که ملیونها و صد ملیونها را زبون[=ذلیل] و زیردست خود ساخت چرا نکنند؟!..
🔸 10ـ پس چرا حافظ را چندین میستایند؟.. (تکهی دو از سه)
من نمیخواهم همهی بدیهای حافظ را بشمارم و او را چنانکه بوده است نشان دهم. شما گفتههای خودش را بگیرید ببینید یک مرد تا چه اندازه بیارج باشد که برای شعر بافتن و قافیه جفت کردن خود را سگ گرداند و چنین گوید :
پی پارهای نمیکَنم از هیچ استخوان تا صد هزار زخم بدندان نمیرسد
شما این شعر را نیک باندیشه سپارید تا اندازهی بیارجی گویندهاش را بدست آورید. شاعر از یک سو سختی زندگانی خود را نشان میدهد که در نتیجهی آنکه پی کاری نمیرفته است و عمر با غزلبافی هدر میگردانیده روزگارش با سختی بسیار میگذشته است. از یک سو تنها برای بافتن یک «مضمون» و ساختن یک بیتی خود را سگ میگرداند. از آن سو گزافهگویی شاعر را بنگرید : از کندن یک پی پاره صدهزار زخم بدندانش میرسیده است. اندیشیدنیست که صدهزار زخم در یک دندان چگونه جا میگرفته است.
از آنسوی ، مگر آن ستایندگان کیستند؟!.. یک دسته از آنان تذکرهنویسانند که همچون خود حافظ یاوهگو بودهاند ، و آنگونه شعرگویی را (که یگانه خواست ، قافیهسازی باشد) هنری میشماردهاند. آن ستایشهای اینان از حافظ مانند آنست که قماربازان بنشینند و از یک قمارباز تردست و زیرکی بستایش پردازند. این شاعران دستهای میبودند که لذت میبردند از اینکه از وظایف زندگانی و از تلاشهایی که میباید کرد آزاد گردند و بنشینند و لگام هوس را رها کرده با سخن بازی کنند و قافیه بافند ، و در آن میان به هر که خواستند دشنام دهند ، هر که را خواستند بستایش پردازند ، سخن از باده رانند ، گفتگو از ساده کنند ، گاهی فیلسوفانه پندها دهند ، گاهی رندانه بدآموزیها کنند ، اینجا بینیازی کنند و بفلک نازند ، و آنجا بنیازمندی و گدایی پردازند ، هرچه خواستند بگویند ، بخدا نیز گستاخی و بیفرهنگی دریغ ندارند ، با این سخنبازی و هوسرانی روز گزارند ، و نان از دسترنج دیگران خورند ، و پس از همهی اینها کسان ارجمند و والاجایگاهی باشند ، و «شاعر» و «ادیب» و «فیلسوف» هم نامیده شوند.
اینان ستایشهایی که از حافظ و سعدی کردهاند بیش از همه برای گرمی بازار خودشان بوده و از همه شنیدنیتر جملههاییست که بکار بردهاند : «شهریار اقلیم سخن ، نقاد بازار ادب...». اقلیم سخن کجاست؟!.. بازار ادب چه معنی دارد؟!..
یک دستهی دیگر شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست میدارند که همهی شرقیان همچون حافظ باشند که به یک كنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند ، دوست میدارند که همهی شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند ، دوست میدارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشهی گذشته و آینده نباشند ، دوست میدارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای گوناگون جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخنبازی و قافیهپردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده در چند جا فرونت[جبهه] برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند :
صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند کز اثر صبر نوبت ظفر آید
یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند :
گر رنج پیشت آید گر راحت ای حکیم نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند
تنها حافظ و دیوان او نیست ، این شرقشناسان هرچه را که مایهی درماندگی یک مردمی تواند بود ـ از دیوانهای حافظ و خیام و سعدی و مولوی و از صوفیگری و خراباتیگری و کیشهای گوناگون و مارپرستی و گاوپرستی و جوکیگری و روضهخوانی و مانند اینها ـ میستایند و برواجش میکوشند. زیرا همینها برای اروپا بیش از ملیونها سپاه کار میکند. همان دیوان حافظ به تنهایی بیش از یکملیون سپاه بکار آنان میخورد.
داستان آنان با این رفتار خود داستان آن ماهیگیرانیست که نمیخواهند بخود رنج دهند و ماهیها را یکایک گیرند ، و میخواهند کاری کنند که صد صد و هزار هزار شکار کنند ، و اینست بآب زهر میریزند که ماهیان بخورند و گیج شده خود را بکنار زنند ، و آنان پیاپی گرفته رویهم چینند.
در جایی که میتوان تودههایی را با بدآموزیها گیج و درمانده گردانید ، که ملیونها و صد ملیونها را زبون[=ذلیل] و زیردست خود ساخت چرا نکنند؟!..
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 9 (یا گفتارهایی از مهنامهی پیمان)
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 12)
2ـ سرچشمهی کارهای آدمی مغز اوست
گفتیم : یک توده باید خود نیک باشند تا پیش روند و از پریشانی و گرفتاری رها گردند ، و نیکی یک توده جز با نیکی یکایک مردم آن نباشد. کنون ببینیم یکایک مردم چگونه نیک شوند و راه آن چیست؟..
برای این باید نخست بدیها را شناخت. بدیها چیست؟.. باید دانست بدیهای آدمیان در سه رشته است :
1ـ ندانستن معنی جهان و زندگی و نشناختن راستیها.
2ـ ناتوانی روانها و خردها.
3ـ بدی خویها.
بدیها اینهاست ، و کسانی که میخواهند نیک باشند باید از همهی اینها دور گردند. گام نخست نیکی پیراستگی از بدیهاست.
ما از یکایک اینها سخن خواهیم راند. نخست میباید دانست اینها هر سه بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد. در چاره نیز باید به هر سه در یکجا کوشید.
چگونه اینها بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد؟.. وآنگاه چگونه توان باینها چاره کرد و راهش چیست؟..
برای این ، باید بیاد آورد سخنانی را که دربارهی گوهر آدمی و دو نهادی آن نوشتهایم و من اینک کوتاهشدهی آن را در اینجا میآورم :
1ـ آدمی دارای دو نهاد است : نهاد تن و جان ، و نهاد روان. این دو نهاد اگرچه یکی گردیده و بهم پیوسته ولی از هم جداست و هر یکی از آنها خیمها و دریافتهای دیگری میدارد.
از نهاد تن و جان ، آدمی همجنس دیگر جانداران است ، و چنانکه فیلسوفان گفتهاند ، سرچشمهی همهی کارهایش «خودخواهی» یا (حبالذات) میباشد. هر کسی تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد. از این نهاد ، آدمی دارای خیمهای ناستوده از رشک ، خشم ، ستمگری ، هوس ، خودخواهی ، برتریفروشی و مانند اینهاست.
ولی از نهاد روان ، والاترین آفریدگانست و سرچشمهی همهی کارهایش غمخواری با مردم ، و جانفشانی ، و نیکخواهی ، و آبادیدوستی و راستیپژوهی میباشد (که آخشیج خودخواهی یا حبالذات است) : از این نهاد ، آدمی دارای خرد ، فهم ، اندیشه ، شرم ، و مانند اینهاست.
2ـ این دو نهاد که آخشیج یکدیگر است همیشه باهم در کشاکش است ، و همچون دو کفهی ترازو ، همینکه یکی بالا رفت آن دیگری پایین خواهد افتاد.
3ـ نهاد تن و جان چیرهتر است ، و از اینرو هر آدمی اگر بحال خود ماند ، و او را آموزگاری یا فرهیختاری[مربی] نباشد این نهاد چیرگی نماید ، و خیمهای ناستودهی آز و خشم و کینه و رشک و خودخواهی و مانند اینها نیرو گیرد.
اینست برخی از گفتههای ما دربارهی گوهر آدمی. از اینها پیداست که آدمی چون روانش نیرومند باشد خرد و فهم و اندیشهاش نیز نیرومند خواهد بود ، و خیمهای ستودهی غمخواری و نیکخواهی و مانند اینها که ازآنِ نهاد روانیست چیرگی نموده ، و خیمهای ناستودهی خودخواهی و آز و رشک و مانند اینها که ازآنِ نهاد جانیست ناتوان خواهد گردید.
اینها همه نتیجهی نیرومندی روانست. اما نیرومندی روان ، آن نیز ، بیش از همه نتیجهی دانستن معنی درست جهان و زندگانی و پی بردن بگوهر آدمیگری و آشنا گردیدن با راستیهاست.
این یک جستار بسیار ارجداری است که یک توده یا یک گروهی از مردم چگونه نیک گردند یا بد شوند؟.. کمتر کسانی این را دانند و انبوه مردم از آن ناآگاهند.
در همین زمان ما ، با همهی پیشرفت دانشها و فزونی آگاهیها ، چون بیازمایید ، در این زمینه لغزشها و ناآگاهیهای فراوان در اندیشهها یابید. در همان زمینهی خیمها ، بیشتر کسان از سرچشمه و انگیزهی آنها ناآگاهند و بهمبستگیای را که میانهی آنها با نیرومندی روانها و دانسته بودن راستیهاست نمیشناسند.
بارها میبینیم فلان نویسنده گفتاری نوشته و مثلاً دروغگویی را بسیار نکوهیده : «دروغگو دشمن خداست ، دروغگو در دو جهان روسیاه است ...» میگوییم : «چه سودی از این تواند بود؟!.. مگر دروغگویان بدی دروغ را نمیدانند؟!..» میگوید : «پس چه بنویسیم؟!.. جز نکوهش چه کار میتوان کرد؟!..».
نیز بارها میبینیم کسانی بگفتارهایی که ما در زمینهی شناخته شدن معنی جهان و زندگانی ، و برای نبرد با پندارهای بیهوده و گمراهیهای گوناگون مینویسیم ، ایراد گرفته میگویند : «اینها بس است اندکی هم از اخلاق بنویسید». اینها نمونهی خامیها و ناآگاهیها است.
🔸 چه میباید کرد؟.. (تکهی 12)
2ـ سرچشمهی کارهای آدمی مغز اوست
گفتیم : یک توده باید خود نیک باشند تا پیش روند و از پریشانی و گرفتاری رها گردند ، و نیکی یک توده جز با نیکی یکایک مردم آن نباشد. کنون ببینیم یکایک مردم چگونه نیک شوند و راه آن چیست؟..
برای این باید نخست بدیها را شناخت. بدیها چیست؟.. باید دانست بدیهای آدمیان در سه رشته است :
1ـ ندانستن معنی جهان و زندگی و نشناختن راستیها.
2ـ ناتوانی روانها و خردها.
3ـ بدی خویها.
بدیها اینهاست ، و کسانی که میخواهند نیک باشند باید از همهی اینها دور گردند. گام نخست نیکی پیراستگی از بدیهاست.
ما از یکایک اینها سخن خواهیم راند. نخست میباید دانست اینها هر سه بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد. در چاره نیز باید به هر سه در یکجا کوشید.
چگونه اینها بهم بسته است و هر سه از یک سرچشمه باشد؟.. وآنگاه چگونه توان باینها چاره کرد و راهش چیست؟..
برای این ، باید بیاد آورد سخنانی را که دربارهی گوهر آدمی و دو نهادی آن نوشتهایم و من اینک کوتاهشدهی آن را در اینجا میآورم :
1ـ آدمی دارای دو نهاد است : نهاد تن و جان ، و نهاد روان. این دو نهاد اگرچه یکی گردیده و بهم پیوسته ولی از هم جداست و هر یکی از آنها خیمها و دریافتهای دیگری میدارد.
از نهاد تن و جان ، آدمی همجنس دیگر جانداران است ، و چنانکه فیلسوفان گفتهاند ، سرچشمهی همهی کارهایش «خودخواهی» یا (حبالذات) میباشد. هر کسی تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد. از این نهاد ، آدمی دارای خیمهای ناستوده از رشک ، خشم ، ستمگری ، هوس ، خودخواهی ، برتریفروشی و مانند اینهاست.
ولی از نهاد روان ، والاترین آفریدگانست و سرچشمهی همهی کارهایش غمخواری با مردم ، و جانفشانی ، و نیکخواهی ، و آبادیدوستی و راستیپژوهی میباشد (که آخشیج خودخواهی یا حبالذات است) : از این نهاد ، آدمی دارای خرد ، فهم ، اندیشه ، شرم ، و مانند اینهاست.
2ـ این دو نهاد که آخشیج یکدیگر است همیشه باهم در کشاکش است ، و همچون دو کفهی ترازو ، همینکه یکی بالا رفت آن دیگری پایین خواهد افتاد.
3ـ نهاد تن و جان چیرهتر است ، و از اینرو هر آدمی اگر بحال خود ماند ، و او را آموزگاری یا فرهیختاری[مربی] نباشد این نهاد چیرگی نماید ، و خیمهای ناستودهی آز و خشم و کینه و رشک و خودخواهی و مانند اینها نیرو گیرد.
اینست برخی از گفتههای ما دربارهی گوهر آدمی. از اینها پیداست که آدمی چون روانش نیرومند باشد خرد و فهم و اندیشهاش نیز نیرومند خواهد بود ، و خیمهای ستودهی غمخواری و نیکخواهی و مانند اینها که ازآنِ نهاد روانیست چیرگی نموده ، و خیمهای ناستودهی خودخواهی و آز و رشک و مانند اینها که ازآنِ نهاد جانیست ناتوان خواهد گردید.
اینها همه نتیجهی نیرومندی روانست. اما نیرومندی روان ، آن نیز ، بیش از همه نتیجهی دانستن معنی درست جهان و زندگانی و پی بردن بگوهر آدمیگری و آشنا گردیدن با راستیهاست.
این یک جستار بسیار ارجداری است که یک توده یا یک گروهی از مردم چگونه نیک گردند یا بد شوند؟.. کمتر کسانی این را دانند و انبوه مردم از آن ناآگاهند.
در همین زمان ما ، با همهی پیشرفت دانشها و فزونی آگاهیها ، چون بیازمایید ، در این زمینه لغزشها و ناآگاهیهای فراوان در اندیشهها یابید. در همان زمینهی خیمها ، بیشتر کسان از سرچشمه و انگیزهی آنها ناآگاهند و بهمبستگیای را که میانهی آنها با نیرومندی روانها و دانسته بودن راستیهاست نمیشناسند.
بارها میبینیم فلان نویسنده گفتاری نوشته و مثلاً دروغگویی را بسیار نکوهیده : «دروغگو دشمن خداست ، دروغگو در دو جهان روسیاه است ...» میگوییم : «چه سودی از این تواند بود؟!.. مگر دروغگویان بدی دروغ را نمیدانند؟!..» میگوید : «پس چه بنویسیم؟!.. جز نکوهش چه کار میتوان کرد؟!..».
نیز بارها میبینیم کسانی بگفتارهایی که ما در زمینهی شناخته شدن معنی جهان و زندگانی ، و برای نبرد با پندارهای بیهوده و گمراهیهای گوناگون مینویسیم ، ایراد گرفته میگویند : «اینها بس است اندکی هم از اخلاق بنویسید». اینها نمونهی خامیها و ناآگاهیها است.
✴️ بخوانید و بسنجید
زیر عنوان (در روزنامهی پرچم چه دیدم) در روزنامهی بهار ایران دفاعی از سعدی خواندم که راستی را موی بر بدنم راست شد.
خوب است شما خوانندگان پرچم هم بخوانید و با گفتههای پیمان و پرچم بسنجید ، بخوانید و بر بیچارگی مردم با چنین نویسندگانشان بگریید.
بخوانید تا بدانید پایهی بیشرمی تا کجا رسیده است!.
من خواندم و از خجالت آب شدم ، آن قدر پیش خود کوچک و خوار شدم که گفتم خدایا نویسندهی این هم هموطن من است!
آیا در میان ایرانیان اشخاصی به این اندازه پست و بیشرم پیدا میشوند؟!
واه واه چه تودهی ننگینی!؟
خوانندگان! مرا سرزنش نکنید اگر از حد اعتدال خارج شدم. بخوانید تا درد دلم را بدانید. اینک قسمتی از آن :
«کدام یک از حکایات او را ننگین میپندارید اگر منظور شما بطور کلی باب پنجم عشق و جوانی است که زهی بیانصافی ، زیرا جوانان که چشم و چراغ اجتماع هستند البته در اجتماع حقی دارند که سعدی این حق را دربارهی آنها ملحوظ داشته و یک باب از هشت باب کتاب خود را بآنها تخصیص داده و با حکایاتی شیرین آنها را نیز محظوظ نموده است. بعلاوه مقتضیات وقت را در نظر نمیگیرید. اگر بر فرض هم لغزشهایی در دیوان سعدی دیده شود مطابق با اوضاع آن دوره است و هزلیات عبید زاکانی نمایندهی اخلاق و افکار مردمان آن عصر میباشد. همچنین اگر منظور شما بخصوص حکایت و عنفوان جوانی است که آن هم مربوط باوان جوانی سعدی است و البته هر کسی در جوانی احساسات و عواطفی دارد که با سایر ادوار زندگانی او متفاوت است. زیرا دورهی جوانی طبعاً صورت زیبا را دوست میدارد و خواه ناخواه بسوی جمال کشانیده میشود. این غریزه فطری است و در نهاد عموم جوانان متمکن میباشد و نباید سعدی را هم از قانون کلی مستثنا ساخت».
آقای مدیر روزنامهی آزاد! شما هم بخوانید تا تأثیر تعلیمات مفاخر ملی را بدانید!
آقای کسروی! پرچمدار ایران! پیش روید پیش! مطمئن باشید هماره دلهای پاک با شما است.
آبادان محمدحسن شیشهگر
پرچم : در کشوری که وزارت فرهنگ گلستان سعدی را با آن رسواییهایش بدست شاگردان بدهد [1] چه شگفت که چنین مقالاتی هم در روزنامهها نوشته شود و کسانی بدینسان برای بچهبازی که پستترین شکل بیناموسیست فلسفه بافند. این گناه آن وزارت فرهنگ است.
(پرچم روزانه ، شمارهی 185)
[1] : در آن زمان گلستان یکی از کتابهای درسی مدارس بود. گذشته از آن بعنوان جایزه به شاگردان برجسته داده میشد. کنار گزاردن چنین بیآزرمیهایی جز از تأثیر نوشتههای پیمان نبود.
زیر عنوان (در روزنامهی پرچم چه دیدم) در روزنامهی بهار ایران دفاعی از سعدی خواندم که راستی را موی بر بدنم راست شد.
خوب است شما خوانندگان پرچم هم بخوانید و با گفتههای پیمان و پرچم بسنجید ، بخوانید و بر بیچارگی مردم با چنین نویسندگانشان بگریید.
بخوانید تا بدانید پایهی بیشرمی تا کجا رسیده است!.
من خواندم و از خجالت آب شدم ، آن قدر پیش خود کوچک و خوار شدم که گفتم خدایا نویسندهی این هم هموطن من است!
آیا در میان ایرانیان اشخاصی به این اندازه پست و بیشرم پیدا میشوند؟!
واه واه چه تودهی ننگینی!؟
خوانندگان! مرا سرزنش نکنید اگر از حد اعتدال خارج شدم. بخوانید تا درد دلم را بدانید. اینک قسمتی از آن :
«کدام یک از حکایات او را ننگین میپندارید اگر منظور شما بطور کلی باب پنجم عشق و جوانی است که زهی بیانصافی ، زیرا جوانان که چشم و چراغ اجتماع هستند البته در اجتماع حقی دارند که سعدی این حق را دربارهی آنها ملحوظ داشته و یک باب از هشت باب کتاب خود را بآنها تخصیص داده و با حکایاتی شیرین آنها را نیز محظوظ نموده است. بعلاوه مقتضیات وقت را در نظر نمیگیرید. اگر بر فرض هم لغزشهایی در دیوان سعدی دیده شود مطابق با اوضاع آن دوره است و هزلیات عبید زاکانی نمایندهی اخلاق و افکار مردمان آن عصر میباشد. همچنین اگر منظور شما بخصوص حکایت و عنفوان جوانی است که آن هم مربوط باوان جوانی سعدی است و البته هر کسی در جوانی احساسات و عواطفی دارد که با سایر ادوار زندگانی او متفاوت است. زیرا دورهی جوانی طبعاً صورت زیبا را دوست میدارد و خواه ناخواه بسوی جمال کشانیده میشود. این غریزه فطری است و در نهاد عموم جوانان متمکن میباشد و نباید سعدی را هم از قانون کلی مستثنا ساخت».
آقای مدیر روزنامهی آزاد! شما هم بخوانید تا تأثیر تعلیمات مفاخر ملی را بدانید!
آقای کسروی! پرچمدار ایران! پیش روید پیش! مطمئن باشید هماره دلهای پاک با شما است.
آبادان محمدحسن شیشهگر
پرچم : در کشوری که وزارت فرهنگ گلستان سعدی را با آن رسواییهایش بدست شاگردان بدهد [1] چه شگفت که چنین مقالاتی هم در روزنامهها نوشته شود و کسانی بدینسان برای بچهبازی که پستترین شکل بیناموسیست فلسفه بافند. این گناه آن وزارت فرهنگ است.
(پرچم روزانه ، شمارهی 185)
[1] : در آن زمان گلستان یکی از کتابهای درسی مدارس بود. گذشته از آن بعنوان جایزه به شاگردان برجسته داده میشد. کنار گزاردن چنین بیآزرمیهایی جز از تأثیر نوشتههای پیمان نبود.
شادروان سایهلی از پشتیبانان پیمان
این جوان آرام و کمگو که خویشاوندی نیز با دارندهی پرچم میدارد از چند سال باز با پیمان و راه آن آشنا گردیده و پاکدلانه گردن بآمیغها گزارده است.
آقای سایهلی با همهی کمسالی در راه کشور آسیبها نیز دیده. زیرا در شهریورماه 1320 که آن داستان رخ داد این جوان درمیان سپاهیانی میبود که در سردشت لشگرگاه میداشتند و پس از آن داستان گرفتار تاخت و تاز کُردان محمد رشید گردیده و با یک آسیبهای دلگدازی دچار آمدند.
سپس نیز در میاندوآب بدست سپاهیان بیگانه افتادند که افسران را دستگیر گردانیده به تبریز آوردند و تا چند ماهی در بند نگه میداشتند تا آزاد گردانیدند.
(پرچم نیمهماهه)
این جوان آرام و کمگو که خویشاوندی نیز با دارندهی پرچم میدارد از چند سال باز با پیمان و راه آن آشنا گردیده و پاکدلانه گردن بآمیغها گزارده است.
آقای سایهلی با همهی کمسالی در راه کشور آسیبها نیز دیده. زیرا در شهریورماه 1320 که آن داستان رخ داد این جوان درمیان سپاهیانی میبود که در سردشت لشگرگاه میداشتند و پس از آن داستان گرفتار تاخت و تاز کُردان محمد رشید گردیده و با یک آسیبهای دلگدازی دچار آمدند.
سپس نیز در میاندوآب بدست سپاهیان بیگانه افتادند که افسران را دستگیر گردانیده به تبریز آوردند و تا چند ماهی در بند نگه میداشتند تا آزاد گردانیدند.
(پرچم نیمهماهه)