پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
مادام دیولافوا
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (تکه‌ی پنج از شش)


همان کسی را که رضاشاه می‌نویسد ، او خود گفتاری در یکی از روزنامه‌های آن زمان نوشته بمناسبتی چنین می‌گوید :

«بعضی بمن می‌گویند از سیاست برکنار باش. ولی من این را صلاح نمی‌دانم. زیرا ادیب‌الممالک چون از سیاست دست برداشت از گرسنگی مرد».

همین دو جمله کافیست که او را بشناسید. نخست ببینید سیاست چه چیز را می‌گوید.
ادیب‌الممالک یک شاعری بود این را ستایش می‌کرد و پول می‌گرفت و آن را هجو می‌کرد و پول می‌گرفت. این رفتار زشت یا هوچیگری او را دخالت در سیاست می‌شمارد. دوم دخالت در سیاست را یک کسبی می‌داند و آشکاره می‌گوید : اگر دست بردارم گرسنه خواهم ماند.

دوم : اینان حزب یا جمعیت درست کردن را یک بازیچه‌ای گردانیدند. نخست در ایران حزب بزرگی بود (حزب دمکرات) ، و چون آنان را تندرو می‌شماردند یک دسته در برابر آنان خود را «اعتدالی» می‌نامیدند. ولی در زمان این هوچیان آن ترتیب هم بهم خورد و بسیاری از آنان نظیره‌سازی کرده خود حزبهایی پدید آوردند و کم‌کم این کار رواج گرفته تا بآنجا رسید که حزبسازی از آسانترین کارها شمرده شد که هر کسی همینکه می‌خواست ، با چند تن از آشنایان فراهم نشسته یک جمله‌ای را بهم بافته و آن را «مرامنامه» می‌نامیدند و یک نامی ‌بروی خود گزارده یک مهری نیز می‌کندند و با این چند مقدمه‌ای حزبی پدید می‌آوردند.

کم‌کم کار برسوائی کشیده و نامهای موهون بسیاری از «کمیته‌ی آهن» و «تجدد ایران» و «جامعه‌ی تبلیغ» و «دمکرات نصرت» و «دمکرات مستقل» و «کمیته‌ی اتحاد شرق» و «اتحاد بشر» و «اصلاح‌طلبان» و بسیار مانند اینها بیرون ریخت.

اساساً حزبسازی یک افزاری در دست هوسبازان و طمعکاران گردید. مثلاً فلان‌السلطنه یا بهمان‌الدوله می‌خواست نخست‌وزیر گردد و می‌فرستاد یکی از سردستگان هوچیان را بنزد خود می‌خواند و با او بشور می‌نشست که از چه راه وارد شود و آن سردسته پاسخ داده چنین می‌گفت :
«باید یک حزبی درست کنیم». این یکی از کارهای رایج آنزمان بود و بسیاری از وزیران برای خود حزبی می‌ساختند.

این زمان ، صد یک مردم نمی‌دانستند حزب برای چیست و چه نتیجه‌ای را از آن باید خواست و از چه راهی باید پیش رفت. شما اگر پرسشی در این زمینه‌ها از ایشان می‌کردید پاسخی نمی‌توانستند داد. تنها چون شنیده بودند در اروپا حزبهایی هست و از آنسوی حزب دمکرات را که بازمانده از زمان پیش بود می‌دیدند ، بتقلید آنها حزبها می‌ساختند.

مثلاً در تبریز چون دمکراتها بودند (پس از شورش روسیه دوباره برپا شده بود) یک دسته‌ی دیگری خود را «سوسیال» خواندند ، باز گروهی نام «دیمکرات نصرت» روی خود گزاردند. شنیدنیست که اسماعیل‌آقا یا سیمقو کرد معروف[که سالها در شهرهای آذربایجان به تاراجگری و خونریزی سرگرم بود و گردن از فرمان دولتهای مرکزی کشیده با سپاهیان می‌جنگید] از این حزب بوده است و من نامه‌های او را که بکمیته‌ی حزب در تبریز نوشته در دست می‌دارم.

خواهند پرسید : این حزبها که تشکیل می‌یافت به چه کار می‌پرداختند؟.. می‌گویم : جز باین نمی‌پرداختند که با حزبهای دیگر همچشمی و دشمنی نمایند و در نشستهای خود یا در روزنامه‌ها بدگویی از یکدیگر نمایند ، و اگر توانستند خود و بستگانشان را در ادارات جا دهند ، و گاهی یک ورق «بیاننامه» نشر کنند ، یا در جایی گرد آمده «میتینغ» [میتینگ = گرد هم آیی] دهند ، بیایند و بروند ، هفته‌ای دو سه روز گرد هم آیند و نشست برپا کرده بگویند و بشنوند ، و بر سر چیزهای بیهوده باهم مجادله نمایند ، و بدینسان چند ماهی بسر برده ، و از بیمقصدی و بیکاری کم‌کم سست گردیده رو بتفرقه گزارند ، و از حزب جز تابلوی سیاهش بازنماند. اینهاست کارهایی که احزاب سیاسی بآن می‌پرداختند.

اینان آنچه هیچگاه نمی‌اندیشیدند و بدیده نمی‌گرفتند نیازمندیهای کشور بود. شما ببینید در ایران «سوسیالیسم» چه تناسب داشت؟!.. در کشوری که نه کارخانه‌ها بود و نه گروههای کارگران ، مرام «سوسیالیسم» چه پیشرفت توانستی کرد؟!.. شگفتتر از همه آنست که در این حزب سوسیال چند تن از دیه‌داران عضویت داشتند. اینان از دمکراتها رنجیده و باین حزب که در برابر آن برپا شده بود گراییده و مرام‌نامه‌اش را که آشکاره بزیانشان بود نخوانده بودند.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 7


الف ـ می‌خواهم من هم سئوالی کنم : من پیش از آنکه باروپا بروم درباره‌ی دین چشم‌بسته عقیده‌ای داشتم. باروپا که رفتم در آنجا دیدم عقیده‌ی دانشمندان ، دیگر است. بعقیده‌ی دانشمندانِ اروپا دین یادگار زمانهاییست که دانشها نبوده و مردمان در تاریکی بسر می‌برده‌اند و پس از آنکه دانشها رواج گرفته و روشنایی در جهان پدید آمده یکی از چیزهایی که باید از میان برود آن بوده ، این عقیده‌ی انبوه ایشانست. من در اروپا کسی از دانشمندان را ندیدم که عقیده بدین دارد ، ولی چون به ایران بازگشتم و گاهی از نوشته‌های شما بدست آورده می‌خواندم دیدم از دین پشتیبانی می‌نمایید و چون علت آن را ندانستم اکنون از خودتان می‌پرسم.

د ـ این ایراد را بسیاری از درسخواندگان گرفته‌اند. ولی باید دانست ما دین را بآن معنی که شناخته‌ی دیگران است نمی‌گوییم.

شما می‌گویید : بعقیده‌ی دانشمندان اروپا دین یادگار زمانیست که دانشها نبوده. باید دید آنها کدام دین را می‌گویند؟. کدام دین در برابر آنها بوده است که چنین باوری پیدا کرده‌اند؟.

پیداست که دانشمندان اروپا در برابر خود دین مسیحی را داشته و ناچار بوده‌اند درباره‌ی آن دین چنان باوری پیدا کنند. دین مسیحی ـ یا بهتر گوییم : دستگاهی که پاپ و کشیشان برپا گردانیده‌اند ـ از هر باره جای ایراد است و بیجهت نبوده که دانشمندان آن را بدانسان خوار گرفته‌اند.

آن دین عنوانش اینست : آدم و حوا در بهشت از درخت گندم خوردند و گناهکار شدند ، فرزندان آنها نیز گناهکارند. خدا یگانه پسر خود را فرستاد که کشته شود و کفاره‌ی گناهان فرزندان آدم باشد ، عیسا فرزند خدا بود و چون کشته شد روز سوم بمرگ چیره درآمد و از میان مردگان برخاست و بآسمان بالا رفت و در دست راست خدای پدر جا گرفت ، فرزندان آدم باید باو ایمان آورند تا از گناه پاک باشند و در آنجهان با شفاعت عیسا به بهشت روند. این برداشت دین مسیحیست.

اینها در پیش دانشمندان از آغاز تا انجام افسانه‌های بیپاست. دانشها از داستان آدم و حوا ناآگاهست. اگر آدم و حوا گندم خورده گناهکار شده‌اند بفرزندانشان چه ارتباط دارد؟!. فرزند خدا بودن عیسا ، از گور برخاستن او ، داستان کفاره و شفاعت ؛ هر کدام جداگانه جای ایراد است.

شما خدا را چه پنداشته‌اید که برایش فرزند می‌سازید؟!. یک مرده از گور چگونه تواند برخاست؟!. کفاره چیست و چه معنایی معقول برای آن توان پنداشت؟!.

از آنسو مطالبی که در تورات و انجیل درباره‌ی زمین و آسمانها و آفرینش جهان و دیگر موضوعهاست یکسره با دانشها ناسازگار است. خدا زمین و آسمانها را در شش روز آفرید و روز هفتم استراحت کرد ـ اینها در نظر دانشمندان افسانه‌های خنکیست. در انجیل سخن از مرده زنده گردانیدن مسیح می‌راند ، در حالی که تاریخ بیکبار از آن ناآگاهست. در چند جا از بیرون آوردن جن‌ها از دلهای بیماران گفتگو می‌کند که در برابر پزشکی جز مایه‌ی ریشخند نیست.

دانشمندان که در راه جستجو از حقایق رنجها برده و پس از قرنها کوشش درباره‌ی چگونگی زمین و خورشید و ماه و ستارگان و مانند اینها بحقایق ارجداری دست یافته‌اند پیداست که نوشته‌های توریت [تلفظ دیگری از تورات] و انجیل در پیش آنها بیش از افسانه‌های پیره‌زنان ارزشی ندارد و رویهم‌رفته مایه‌ی نفرت آنهاست.

همه‌ی مذهبها همین حال را دارد و با دانشها ناسازگار است. ما نیز هواداری از آنها نمی‌نماییم. گفتگوی ما از دین عنوانش جداست.

دوازده سال پیش هنگامی که من می‌خواستم بکوشش برخیزم یکی از دشواریهای کار این بود. این کیشها را با اینحال جز گرفتاری برای جهانیان نمی‌دیدم.

چیزی که هست ما می‌دیدیم دین معنای دیگری داشته که بسیار ارجدار است و جهانیان بآن نیازمندند و از این معنی بود که هواداری می‌نمودیم (و اکنون هم می‌نماییم.)

خواهید گفت : «کدامست آن معنی؟..». می‌گویم : بهتر است نخست مثلی یاد کنم و سپس بآن معنی پردازم.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 5)


مزعل در برابر این شکوه و دستگاهِ پادشاهی یک ناراحتی داشت ، و آن از رهگذر برادرش خزعل بود. چگونگی آنکه شیخ‌خزعل باآنکه از برادران کوچکتر او بود آرزوی جایگاه او را می‌داشت و یک بار هم با چند تنی از سران عشایر همراز گردیده قصد کشتن برادر را کرده بوده که خود در جایش بنشیند ولی قضیه کشف شده و کاری از پیش نرفته بود.

مزعل این کینه‌ی او را در دل می‌داشت و سختگیری بسیار با او می‌نمود و کسی چه داند که قصد کشتن او را هم نداشت.

در سال 1303 که نویسنده‌ی این تاریخچه در خوزستان بودم روزی در مجلسی که با شیخ‌خزعل‌خان بودیم شیخ درمیان گفتگو یاد آن روزها را کرده چنین می‌گفت : «چندان ترس از برادر خود داشتم که هر بامدادی با این اندیشه از رختخواب بیرون می‌آمدم که امروز پایان زندگی من خواهد بود. شب نیز که بدرون رختخواب می‌رفتم امید زنده ماندن تا بامداد را هم نداشتم. اینبود که در بیست و چند سالگی از هجوم اندوه مانند پیران سالخورده موهای سرم سفید گردید».

باری مزعل و خزعل ده سال کمابیش با این حال که هر یکی دل از ترس و کینه‌ی آن دیگری پر داشت بسر دادند و سرانجام پیش از آنکه مزعل به خزعل چاشت خورد خزعل برو شام خورد. به اینمعنی که با چند تن از غلامان خود همراه گردیده بار دیگر قصد کشتن برادرش را کرد و روز نخست محرم سال 1315 بهنگامی که مزعل از کوشک فیلیه پایین آمده می‌خواست سوار بلم گردد آماج تیر تفنگش گردانیده از پای درآوردند. بدینسان مزعل با دست برادر خود کشته گردید.

لرد کرزن می‌نویسد : مزعل پانزده زن داشت ولی پسری نداشت. مادام دیولافوا نیز از اندرون او که خود دیده گفتگو می‌کند و از یک زن چَرکسیِ او بنام ترکان‌خاتون که در تفلیس و استانبول بزرگ شده و زبانهای روسی و ترکی و فارسی و عربی را نیک می‌دانسته سخن می‌راند و تصویر او را درمیان یادداشتهایش می‌آورد.

پس از کشتن مزعل ، شیخ‌خزعل جانشین او گردید و بهمه‌ی دارایی او از پول و املاک و جواهر و کشتی دستِ تملک گزاشت. سران محیسن و دیگران بی‌آنکه ناخرسندی نمایند گردن بحکمرانی او گزاردند. از تهران نیز دربار مظفرالدین‌شاه بی‌آنکه بازخواستی نمایند و یا چون و چرایی کنند همان سمت سرحدداری خوزستان و حکمرانی محمره و امیرتومانی فوج و لقب معزالسلطنه را برای این فرستادند و آن رفتاری را که با مزعل می‌کردند با این کردند. انگلیسیان نیز باین همان جایگاه را گزاردند.

چیزی که بود خزعل در این اندازه نایستاده بآرزوهای دیگری برخاست و هر زمان بفزونی شکوه و دستگاه و دارایی کوشید و چون مرد هوشیاری بود دانست که با دربار مظفرالدین‌شاه چه رفتاری کند. یکی از زیرکیهای او این بود که کسی را از نزدیکان خویش با پولهای گزافی به تهران فرستاده او را نگهبان دربار ساخت که با صدراعظم‌هایی که می‌آیند و می‌روند رابطه پیدا کند و با پول و یا با هدیه‌ی دیگری کسانی را از درباریان پشتیبان شیخ سازد و بکارهای او پیشرفت دهد. چنانکه میرزاعلی‌اصغرخان اتابک یکی از پشتیبانان او بود. از اینرو حکومت او را در محمره و فلاحیه از تابعیت بحکومت خوزستان معاف گردانید که یکسره با تهران سر و کار داشت سپس هم حکومت اهواز را باو داد. نیز در سال 1319[ق] همه‌ی زمینهای اینور و آنور رود کارون را که خالصه‌ی دولت و خود زمینهای بسیار مفصلی بود با چند دیه دیگر با فرمان شاه باو واگزاردند. اینها همه در نتیجه‌ی هواداری اتابک بود. نیز خزعل با نظام‌السلطنه‌ی مافی که یکی از وزیران بنام آن زمان بود و در خوزستان نیز سالها فرمان رانده بود خویشی کرده دختر او را بزنی گرفت. همچنین دختر برادر عین‌الدوله را زن خود گردانید. با این خویشاوندیها هواداران مهمی در دربار برای خود آماده گردانید. اینبود کار او روز بروز بالاتر می‌گرفت چنانکه بجای معزالسلطنه لقب «سردار اقدس» برایش فرستادند و رتبه‌ی نظامیش را از امیرتومانی به «امیر نویانی» بالا بردند.


.
شیخ ‌خزعل
پیکره ازآنِ زمانیست که او زیر سایه‌ی برادرش شیخ ‌مزعل می‌زیسته است.
میرزا علی‌اصغرخان اتابک
نظام‌السلطنه‌ی مافی
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 آزادی یا هرج و مرج ، هوچیگری یا کوشش سیاسی؟! (تکه‌ی شش از شش)


در این حزبها کسی را با مرام‌نامه کار نبود و کمتر کسی آن را می‌خواند. هر کسی بخیال دیگری باینها می‌پیوست و هر کسی جز سود خود را نمی‌جست. مثلاً اسماعیل‌آقا که به «دیمکرات نصرت» پیوسته برای آن بوده که با دست این دسته و با دادن ششصد تومان پول نشانی و لقبی از
محمدحسن‌ میرزای ولیعهد بگیرد و باین مقصود خود نیز نایل گردیده. از اینسوی این دسته که او را پذیرفته‌اند کاری با اندیشه‌ی او نداشته و تنها این می‌خواسته‌اند که بنام «اسماعیل‌آقا» تفاخر کنند.

یکی از زمانهایی که بازار حزبسازی گرم می‌گردید هنگامی ‌بود که انتخابات آغاز می‌یافت. در اینجا بود که رسواییها از اندازه می‌گذشت و چند نام موهون دیگری بیرون می‌آمد و هر روز برگهایی برای نشان دادن کاندیدهای این حزب انتشار می‌یافت.

برای آنکه سخنم بی‌دلیل نباشد برخی جمله‌ها را از سرمقاله‌ی «عصر جدید» که در سال 1296 بهنگام انتشار آگهی انتخابات دوره‌ی چهارم مجلس نوشته در پائین می‌آورم. عنوان گفتار «تجهیزات برای انتخابات» است و در زیر آن پس از جمله‌هایی می‌نویسد :

«دوباره می‌بینیم در محیط سیاست تهران جنب و جوشهایی تولید و هر کس و هر دسته درصدد تأمین آتیه است. احزاب سابق تشکیلات منحل شده‌ی خود را تأسیس و قواء خود را تجهیز می‌نماید ـ احزاب تازه در شرف تشکیل ـ حکاکان مشغول کندن امهار ـ مطبعه‌ها مشغول طبع اعلانها ، پروگرامها ، مرامنامه‌ها می‌باشند ..

از قراری که می‌شنویم یک فرقه بنام سوسیال ‌دمکرات ، یک فرقه بنام حامیان برزگران ، یک فرقه بنام ودادیون یا اتحاد ملی تشکیل شده. فرقه‌ی سوسیال دمکرات (و مطابق مهر فرقه که دیده شد سوسیالیست دمکرات) چندان بی‌سابقه در ایران نبوده. بعلاوه با بودن آن در ممالک دیگر محتاج بتوضیح نیست. فرقه‌ی طرفداران بزرگ نیز بطوری که شنیده‌ایم از سه چهار نفر تجاوز نمی‌کند .. حزبی که می‌گویند فعلاً دارای چهل و پنجاه نفر جمعیت شده است فرقه‌ی ودادیون یا اتحاد ملی است..»

چند سال ایران گرفتار این حزبها بود. تهران که مرکز کشور است مرکز این سیاهکاریها نیز گردید. در این شهر بزرگ دسته‌بندی و هوچیگری بیرون از اندازه شد و براستی دست و پای دولت را بست.

فلان روضه‌خوان و بهمان ساعتساز ، و فلان پنبه‌زن و بهمان شاعر ، میدانی پیدا کرده می‌رفتند و می‌آمدند ، و می‌نشستند و می‌گفتند ، و از اینکه «سیاستمدار» شده‌اند و با این وزیر و آن وزیر روبرو می‌نشینند بخود می‌بالیدند و لذت بی‌اندازه می‌بردند ، و کلمه‌های تاکتیک ، پرنسیب ، دیسیپلین ، ایده‌آل ، دمکراسی ، سوسیالزم ، آنارشی ، اولیگارشی و مانند اینها را سرمایه‌ی دانشی برای خود گرفته پیاپی بزبان می‌راندند. کوتاه سخن : یکمشت بدنهادان از بینوایی توده بنوایی رسیده و بهیچوجه دست از کارهای خود برنمی‌داشتند.

در سالهای 1297 و 1298 ، بهنگامی که رشته‌ی ایمنی در سراسر کشور از هم گسیخته و راهزنان بنام ، از نایب‌حسین کاشانی و پسرش ماشاء‌الله‌خان ، رضا جوزانی ، جعفر قلیخان ، رجبعلی ، خلیل ، رمضان باصری و دیگران پیدا شده و هر یکی برای خود دستگاه کامرانی چیده بودند ، در پایتخت کشور نیز این حزبسازان و هوچیان مجال آسایشی برای مردم نگزارده و با جست و خیزهایی که جز سیاهکاری نتوان نامید روز می‌گزاردند.

همینها در ایران دیکتاتوری پدید آورد. همین زشتکاریها باعث شد که مردم از آزادی نفرت نمودند و چشم براه دیکتاتوری دوختند.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 8


شما می‌‌دانید که زیست آدمی از دیده‌ی تقید به آداب تندرستی و دستورهای پزشکی به دو گونه تواند بود. یکی آنکه هر کس تا آن اندازه که در دسترس اوست از ساختمان تن و اندامهای خود و از چگونگی گردش خون و مانند اینها آگاهی پیدا کند ، و آدابی را که پزشکان برای نگهداری تندرستی یاد کرده‌اند فراگیرد و آنها را بکار بندد ، و بپاکیزگی و مبارزه با بیماریها علاقه نشان دهد ، و تندرستی خود را مربوط به تندرستی دیگران دانسته بچیزی که باعث بروز بیماریهاست برنخیزد ، آبهای بدبو را به آب‌انبارهای دیگران راه ندهد. آبهای روان را آلوده نگرداند ، هر زمان که بیمار شد بنزد پزشک رود و بچاره و درمان پردازد.

این یک راه است و یک راه دیگر همانست که شما در بیشتر ایرانیان می‌بینید : از ساختمان تن‌های خود کمترین آگاهی ندارند ، زیستن را جز پر کردن شکم از هرچه بود نمی‌دانند ، هر یکی هرچه خواست می‌خورد ، هر کاری خواست می‌کند ، دستورهای پزشکان در نزد آنها افسانه است. اگر یکی بیمار شد بجای پزشک بنزد جادوگر یا دعانویس می‌رود. بیشترشان پاکیزگی را نمی‌شناسند و آنها که می‌شناسند بیش از این نمی‌فهمند که آبهای گندیده‌ی حوض خود را بیرون کشند و آن را به آب‌انبار همسایه راه دهند ، از آلوده گردانیدن آبهای روان خودداری نمی‌کنند ، پروایی به تندرستی دیگران نمی‌نمایند. (1)

این مَثَلِ نیکیست. زندگانی اجتماعی نیز بهمین‌گونه از دو راه تواند بود : یکی آنکه آدمیان جهان را تا آنجا که راه باز است بشناسند و حقایق زندگانی را که بسیار ارجدار است بدانند ، هر کس آسایش خود را در آسایش دیگران دیده در کارهایش تنها سود خود را بدیده نگیرد ، آبادی جهان و آسایش جهانیان را آرمان خود سازد ، با بدیها و بیماریها همیشه در نبرد باشد ، از دروغ و دغل و ستمگری و رشک و مانند اینها خود را دور دارد ، خردها نیرومند بوده جهانیان همه از روی خرد زندگی کنند ، در هر توده‌ای آیین خردمندانه روان باشد ـ این زندگانی ، زندگانی دینیست. ما دین اینگونه زیستن را می‌گوییم.

یک راه دیگر اینست که مردم دربند شناختن جهان و پی بردن بحقایق زندگی نباشند و هر کس همانکه سر برافراشت دنبال هوسهای خود را گیرد و هر کس جز دربند سود خود نباشد. توانایان ناتوانان را لگدمال گردانند ، هر گروهی باندیشه‌های دیگری گرایند و فلسفه‌های دیگری برای خود پدید آورند. چه توده‌ها و چه افراد بجای همدستی با یکدیگر همیشه در کشاکش باشند ، خردها ناتوان گردیده آیین خردمندانه‌ای برای زندگانی درمیان نباشد. این زندگانی ، زندگانی بیدینی است. ما بیدینی جز این را نمی‌شناسیم.


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ یکی از چیزهایی که به فهم بهتر سخنان بالا یاری می‌کند پیشامد بیماری کوید ـ 19 است. مردمان در سراسر جهان دو دسته هستند : یک دسته رعایت دستورهای پزشکی و شیوه‌نامه‌های بهداشتی می‌کنند و دسته‌ی دیگر که به اینها بی‌پروایند. آن دسته دیگران را به بیماری و گرفتاری دچار نگردانیده از خود نیز نیک نگاهداری می‌نمایند. ولی این دسته با جان خود بازی کرده ، هم دیگران را دچار بیماری و گرفتاریها می‌گردانند. کدام رفتار به آسایش و خوشی و امیدواریها می‌انجامد؟! کدام رفتار زندگیها را تلخ گردانیده مرگ و اندوه و بدبختی به ارمغان می‌آورد؟!

.
سخنان بیاد سپردنی.

زندگانی دینی چیست؟
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 6)


یکی از حوادثی که در همان ابتدای کار بر شکوه و بزرگی خزعل افزود این بود که در سال 1316 (قمری) شیخ ‌جعفر شیخ‌المشایخ فلاحیه از پرداختن مالیات خودداری نموده با دولت نافرمانی آشکار ساخت.

والی خوزستان که در واقع حاکم شوشتر و دزفول و رامهرمز بیش نبود لشکر بر سر او برده او را دستگیر ساخت و مریعی نامی را بجای وی «شیخ‌المشایخ» گردانید. لیکن چون در این هنگام شیخ‌خزعل‌خان کوشش داشت که فلاحیه نیز در دست او باشد و از آنسوی مریعی با دست کسانی کشته گردیده میرزاعلی‌اصغرخان اتابک فرمان شیخی فلاحیه را برای خزعل فرستاد و بدینسان خانواده‌ی حاجی‌جابر جانشین خانواده‌ی شیخ‌المشایخها گردید و شیخ‌خزعل بهمگی عشیره‌های کعب ریاست یافت و این یک جایگاه بزرگی در پیش عربها بود.

لیکن هنوز دیگر عشیره‌ها در زیرِ دست والی خوزستان (یا حاکم شوشتر) بودند که مالیات خود را باو می‌دادند و عادت چنین بود که هر سالی یک بار والی خوزستان به حویزه می‌رفت و همگی مشایخ بآنجا درمی‌آمدند و هر یکی مالیات عشیره‌ی خود را می‌پرداختند.

ولی در زمان مظفرالدین‌شاه همینکه دو سه سالی از پادشاهی او گذشت دولت بسیار ناتوان گردیده و در همه جا گردنکشان بگردنکشی افزودند. در خوزستان نیز رشته از هم گسیخت و ناامنیهای سختی پیدا شد. از جمله در شوشتر که آن روز پایتخت خوزستان شمرده می‌شد آشوب پدید آمد و رشته بدست «آغاوات» افتاد.

این آغاوات (یا آقاها) داستان درازی داشتند. اینها از زمان کریمخان زند پیدا شده و کویهای شوشتر را درمیان خود تقسیم کردند که در هر کویی یک آغایی فرمان می‌راند و برای خود دیوانخانه داشت و تفنگچیانی داشت. کویها درمیانه سرحدی داشتند و سنگرهایی داشتند. هر چند زمان یک بار شهر را بهم زده و با یکدیگر بزد و خورد برمی‌خاستند. شهر کوچک شوشتر که همه‌ی مردم آن از زن و مرد و بزرگ و کوچک بچهارده‌هزار تن نمی‌رسیده (از روی سرشماری‌ای که در زمان ناصرالدین‌شاه کرده شده) بدوازده بخش شده و هر بخشی ـ یا بهتر گویم هر کویی ـ برای خود استقلال داشت.

هر زمان که دولت توانا می‌گردید و یک حکمران کاردانی بخوزستان می‌فرستاد این آغاوات پی کارهای خود می‌رفتند و هر زمان که دولت ناتوان می‌گردید اینان بآشوب برخاسته هر کسی در کوی خود باستقلال فرمان می‌راند.

در زمان مظفرالدین‌شاه نیز اینها سر برآوردند و نیرومند گردیدند و رفتارشان با حکمرانان که از تهران می‌آمدند این بود که چون یک حکمرانی می‌رسید نخست فرمانبرداری آشکار ساخته آرام می‌نشستند ولی سپس فرصت یافته یک روزی می‌شوریدند و او را با رسوایی بیرون می‌کردند و در چنین هنگامها گاهی دولت سرکوب آن اشرار را بشیخ‌خزعل محول می‌کرد و او فرصت را غنیمت شمرده یک دسته از کسان خود را بر سر شوشتر می‌فرستاد که بهواداران شیخ مهربانی و پشتیبانی نمایند و بدیگران گزند و آسیب رسانند و بدینسان نفوذ او در شوشتر را بیشتر گردانند ـ بارها اینگونه وقایع رخ می‌داد و باعث پیشرفت مقاصد شیخ می‌شد.

همچنین درباره‌ی اعراب هر کدام که نافرمانی می‌نمودند شیخ هواداری نشان داده و یک دسته از عربهای خود را همراه سپاهیان دولت بر سر آنان می‌فرستاد که در بیرون کمک بدولت می‌نمودند و در درون به پیشرفت نفوذ شیخ می‌کوشیدند. گاهی نیز یک عشیره‌ای چون مالیات نمی‌داد شیخ بدولت پیشنهاد می‌کرد که مالیات آن عشیره را جزو جمع او گردانند و دولت این پیشنهاد را با خشنودی می‌پذیرفت و از آنسوی شیخ همان را وسیله قرار داده شیخ آن عشیره را برکنار ساخته یکی از کسان خود را بآنان شیخ برمی‌گماشت و بدینسان آن عشیره را زیردست خود می‌گردانید.


.
🔶 «بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن»

🔸 شهریور1320 و درسهای آن (تکه‌ی یک از هشت)


یادداشت گردآورنده : بدانسان که جنبش مشروطه تاریخ ما را به دو دوره‌ی بیکبار جدا از یکدیگر : «پیش از مشروطه» و «پس از مشروطه» بخش می‌کند ، شهریور1320 نیز از یکسو نشانگر پایان یافتن «دوره‌ی دیکتاتوری» و افتادن رضاشاه و از آنسو آغازگر روزگار نوی است که بنام «دوره‌ی دمکراسی» شناخته می‌شده.

چنین پیشامدهایی در تاریخ یک توده ، هر کدام «نشانگر» آغاز یک دوره‌ی نوینیست که با دوره‌ی پیش از آن جداییهای چشمگیری دارد.

ایران که پس از برکناری محمدعلی‌شاه گرفتار کشمکشهای درونی و ستمگریهای گردنکشان نوخاسته شده و هنوز در چنگ دو همسایه‌ی نیرومند شمالی و جنوبی ، روس و انگلیس ، و سیاستهای آزمندانه‌ی ایشان بسر می‌برد و دور نبود که به سرگذشت بیمناکتری دچار آید ، قضا را شورش بزرگ روسیه در 1296 و کودتای 1299 در ایران ، آن را براه دیگری انداخت و بگونه‌ای از بیمها و آسیبهای بزرگ رست ولی از آزادی نیز دور گردید.

در فرمانروایی رضاشاه مجلس و انتخابات جز بازیچه‌ای در دست دولت نبود. از آنسو این نیز بس شناخته شده است که کارهایی که در این زمان انجام گرفت بیکبار اوضاع کشور را دگرگون ساخت و در پیشرفت این توده جهش چشمگیری پدید آورد. لیکن با افروخته گردیدن آتش جنگ جهانی دوم در 1318 و یورش آلمان به کشور سوسیالیستی نوپای شوروی در تیرماه 1320 ، پیشروی تند ایشان در خاک روسیه و سخت گردیدن کار جنگ به روسها و پر شدن دلهای متفقین (روس و انگلیس و آمریکا) از هراس رسیدن آلمانها به چاههای نفت قفقاز ، کشور ایران موقعیت جغرافی ـ سیاسی ویژه‌ای یافت به اینمعنی که آسانترین راه رساندن خواربار و جنگ‌افزار به روسها از ایران بود و از اینرو ایران با آنکه اعلام بیطرفی کرده بود از آتش جنگ دور نتوانستی ایستاد.

تنها دو ماه از حمله‌ی آلمان به شوروی می‌گذشت که دو کشور همسایه لشگرهاشان را از شمال و جنوب رو به پایتخت راندند. ظاهر داستان آن بود که ایشان کارکنان آلمانی در ایران را بهانه کرده و به دولت ایران اخطار داده و دولت ایران (رضاشاه) بیباکی و نافهمی از خود نشان داده و به اخطارهای ایشان پروا نکرده و ایشان نیز بیطرفی ایران در جنگ را نادیده گرفته جنگ براه ‌انداخته‌اند. آری جنگی درگرفت ولی نه از آنگونه که میان دو دشمن کینه‌جو درمی‌گیرد : خیانت آشکار فرماندهی آرتش از یکسو به درهم شکستن و آسیب یافتن آن راه گشود و از سوی دیگر از دامنه‌دار شدن جنگ و درگیر گردیدن دو همسایه با یک جنگ تازه‌ی دیگر جلو گرفت.

چنانکه ستودگیها و ناستودگیهای یک فرد در زمانهای ویژه‌ای (مثلاً در یک سفر دشوار) شناخته می‌گردد ، همینست تواناییها و ناتوانیهای یک توده در هنگامهای ویژه‌ای آشکار می‌گردد ـ برای مثال بهنگام «بحران». خواه این بحران یک «زمین‌لرزه‌ی» سهمگین باشد ، خواه هنگام جنگ یا کمیابی خواربار.

نابسامانیها و آشفتگیهایی که از رهگذر پیشامدهای شهریور1320 در کشور در مدت چند روز نمودار گردید خود بهترین نشان از ناستودگیهای توده‌ی ایرانی داشت.

ولی آن پیشامدها چنانکه گزندهای بزرگی به این کشور رساند درسهای بزرگی نیز داشت. ایرانیان می‌توانستند دریابند که زندگانی اجتماعی جز از زندگانی فردیست و آن قانونهایش جداست. این دریابند که توده‌ای که افراد آن تنها در اندیشه‌ی خود بوده برای خود می‌زیند و به سود توده بی‌پروایند سرنوشتی جز نابودی ندارد. می‌توانستند دریابند که آسایش بآسانی بدست نیاید و چون با رنج و کوششِ بسیار بدست آمد آنگاه نیز نیاز بنگهداریست و برای چنین خواستی افراد باید «نیک» باشند تا بتوانند چنانکه یک خانواده را با همدستی و همدلی نگاه می‌دارند کشور را نیز نگاه دارند و راه برند. می‌توانستند دریابند که تا جهان بدینسان است ، توده‌های ناتوان باید تاوان ناتوانی خود را با خون جوانان و آوارگی و پاشیدگی خاندانها و ویرانی کشورشان بپردازند و همچون بردگان فرمانبر و زیردست توده‌های زورمند باشند. می‌توانستند دریابند که ناتوانند و این از آنروست که بستودگیهای توده‌های نیرومند آراسته نیستند.


.
🔶 کتاب «پرسش و پاسخ» ـ رشته‌ی یکم

🔸 تکه‌ی 9


در اینجا هم می‌توان از ایرانیان مثَل آورد. انبوه ایرانیان از دین بی‌بهره‌اند. زیرا جهان را نمی‌شناسند ، از حقایق زندگانی بی‌بهره‌اند ، هر کس جز درپی سود خود نیست ، یک آیین بخردانه درمیان نمی‌باشد.
در این توده هیچ یکی از شئونات زندگانی ، از کشاورزی ، کار و پیشه ، زناشویی ، فرهنگ ، حکومت ؛ بمعنی راست خودش شناخته نشده است.

برای مثَل می‌گویم : کار یا پیشه برای راه افتادن زندگانی توده‌ایست. بیست‌ملیون مردم که در یکجا زندگی می‌کنند باید هر دسته‌ای از ایشان به یک کاری یا پیشه‌ای پردازد تا نیازمندیهای زندگی بسیجیده گردد و چرخ زندگانی راه افتد. ولی در ایران کار را باین معنی نمی‌شناسند ، کار یا پیشه را برای روزی درآوردن می‌شناسند. اینست از هر راهی که توانستند روزی درآورند خودداری نمی‌نمایند. هیچ کس در کار یا پیشه‌ی خود دربند راه افتادن زندگانی توده‌ای نیست.

می‌بینید فلان مرد می‌آید بنزد شما و چنین می‌گوید : «دست مرا در یکی از این اداره‌ها بند کنید ، من هم یک لقمه نانی خورم». کار را جز برای خوردن یک لقمه نان نمی‌شناسند. فلان آهنگر از پیشه‌ی سودمند خود دست برداشته در یکی از مدرسه‌های قم بطلبگی ، یا بهتر گوییم بمفتخواری می‌پردازد و چون می‌پرسند با پیشانی باز می‌گوید : «مگر مقصود گذران نیست؟.. گذران من در اینجا بهتر است. از وجوهات بیشتر از آهنگری عاید من می‌شود». فلان پزشک که باید بدرد مردم خورد و در هر کجا که نیاز به پزشک بیشتر است آنجا را برگزیند از تهران بیرون نمی‌رود. چرا که اینجا عایداتش بیشتر است.

در نتیجه‌ی همینست که در این کشور صدها کارها و پیشه‌های بیهوده ـ کارها و پیشه‌هایی که نیاز بآنها نیست ـ پیدا شده. باز در نتیجه‌ی همینست که در این کشور دو ثلث بیشتر زمینها خشک افتاده و سرزمینی باین پهناوری بدادن خواربار بیست‌ملیون مردم توانا نیست.

باز برای مثل می‌گویم : مشروطه یا دمکراسی بهترین شکل حکومت است. حکومت در معنی راستش همان مشروطه است. امروز برگزیده‌ترین و سرفرازترین توده‌ها درمیان خود این شکل حکومت را روان گردانیده‌اند. ولی در ایران چهل سالست که مشروطه روان گردیده و هنوز هزاریک مردم معنی آن را نمی‌دانند. هنوز فلان واعظک نافهم و بَهمان حاجی انباردار زبانش بریشخند و بدگویی باز است.

آیا این نتیجه‌ی چیست؟.. این نتیجه‌ی آنست که این مردم از حقایق زندگی بی‌بهره‌اند. نتیجه‌ی آنست که معنی زندگانی توده و کارهای همگانی و حکومت را نمی‌دانند. نتیجه‌ی آنست که مغزهاشان آکنده از هزارها گمراهی و نادانیست.

اینها مثلهای کوچکیست. بیدینی در نزد ما اینهاست. بیدینی همینست که مردمی زندگانی اینجهانیشان را راه نمی‌توانند انداخت و با اینهمه نعمتهای خدادادی پستترین زندگانی را می‌گذرانند و با چنین حالی دم از دین و خداشناسی می‌زنند و سخن از آبادی جهان آینده می‌رانند.

کوتاه‌سخن : دینی که ما می‌گوییم باین معنیست. دوباره می‌گویم : دین شناختن معنی جهان و پی بردن بحقایق زندگانی و زیستن از روی خرد است. چنانکه گفتیم این یک معنای بسیار ارجدار و بزرگیست و جهانیان بآنها نیاز می‌دارند.


.
🔶 دفاع در دیوان کیفر (بخش دوم)

🔸 شیخ‌خزعل‌خان و کارهای او (تکه‌ی 7)


از این تسلط بعشایر ، شیخ‌خزعل دو استفاده می‌کرد : یکی آنکه دایره‌ی فرمانروایی خود را وسیعتر می‌گردانید. دیگری اینکه از مالیات آنها استفاده می‌برد زیرا چند برابر آنچه بدولت می‌پرداخت از ایشان می‌گرفت و از این راه دارایی شیخ روزافزون بود. بخصوص با استفاده‌ای که از نخلستانهای کناره‌های رود کارون که دولت باو واگزارده بود و این بهره‌ی مالکانه‌ی گزافی از نخلکاران می‌گرفت می‌بُرد و در این باره از ستم و اجحاف نیز خودداری نمی‌نمود.

شیخ‌خزعل حرص بحکومت و حرص بدارایی را در یکجا داشت و بزیردستان خود سختگیری بی‌اندازه می‌کرد و دار و ندار ایشان را از دستشان می‌گرفت. در نتیجه‌ی این سختگیریها مردم ازو ناخشنود بودند و در سال 1320 (قمری) سه تن مشایخ نصار و ادریس و مقدم (مجدم) که سه تیره از عشایر کعب می‌باشند و در جزیرة‌الخضر [همان آبادان] نشیمن دارند چون از بیداد شیخ بستوه آمده بودند باهم بگفتگو پرداخته پیمان بستند و سوگند خوردند که شیخ را از میان بردارند. لیکن یکی از ایشان سوگند خود را شکسته چگونگی را بشیخ آگاهی فرستاد و شیخ چهار تن از مشایخ را دستگیر کرده بزندان فیلیه انداخت که در آنجا بودند تا هر یکی بنوبت خود بدرود زندگی گفتند.

این زندان فیلیه داستانی داشت و آن اینکه (بگفته‌ی خوزستانیان) کسی را که بآنجا می‌بردند و در یک حجره‌ای بتنهایی یا با کس دیگری جا می‌دادند در عوض آنکه نگهبانی به وی گمارند درِ آنجا را با خشت و آجر می‌گرفتند و تنها یک دریچه‌ی کوچکی باز می‌گزارند که از آنجا روزانه نان و آبی برسانند و آن زندانی همچنان می‌ماند تا مرگش فرامی‌رسید. اینبود شنیدن نام زندان فیلیه تن هر کس را می‌لرزانید و از اینرو گاهی آن را «باستیل خوزستان» می‌خواندند.

در این میان در سال 1324[ق] در ایران جنبش مشروطه برخاست و چنانکه خوانندگان می‌دانند در نتیجه‌ی این جنبش میان دولت و توده کشاکش افتاد و سالها هر دو گرفتار یکدیگر بودند و سپس نیز چون آزایخواهان چیره درآمدند و محمدعلی‌میرزا را برانداختند و یک دولت نیرومند آزادیخواه بروی کار آمد این نیز دچار کشاکشهای سیاسی شد و در نتیجه‌‌ی التماتوم از میان رفت و پس از التماتوم دولت بی‌اندازه ناتوان گردید.

این پیشامدها همه بسود شیخ‌خزعل‌خان بود زیرا از گرفتاری پایتخت استفاده ‌نموده در خوزستان باستوار ساختن بنیاد فرمانروایی خود و افزودن بشکوه و دارایی کوشید ، و با آن وسیله‌ای که در دست داشت و هر عشیره‌ای که مالیات نمی‌پرداخت از دولت خواستار می‌گردید مالیات آن را جزو جمع این گردانند بهمه‌ی عشایر عرب خوزستان ـ از اعراب حویزه ، و بنی‌طرف ، و آل‌خمیس ، و آل‌کثیر که بسیارند ـ چیره گردیده و اختیار همگی ایشان را بدست خود گرفت و مشایخ همه‌ی اینها را دستگیر کرده یا بزندان سپرد و یا کشت و بجای آنها کسی را از بستگان خود بشیخی برگماشت ـ. آل‌کثیر که از آغاز درآمدن خود بخوزستان بکسی گردن نگزارده بودند شیخ آنها را نیز زیردست خود گردانید.

در واقع اختیار سراسر خوزستان باو سپرده گردید. زیرا حکومت محمره و ناصری را بفرمان دولت در دست داشت. آبادان که آن هنگامها رو بآبادی گزارده با دست شرکت نفت شهری شد آن نیز بعنوان آنکه بخشی از محمره است بشیخ سپرده گردید. عشایر عرب چه در فلاحیه و چه در حویزه و چه در دیگر جاها بعنوان مالیات‌پردازی در زیر دست او بودند. بحکمرانی که از تهران بنام والی خوزستان فرستاده می‌شد تنها در شوشتر و دزفول و رامهرمز دخالت توانستی داشت و در این سه شهر نیز نفوذ شیخ بهمه چیز غالب بود و بزرگان و سردستگان همه جیره‌خواران او بودند. از اینرو یک حکمران جز این نتوانستی کرد که از روز نخست خود را به پناه شیخ کشد و با زبان حال خود را نوکر و فرمانبردار او نشان دهد و در واقع جز بمصالح شیخ نکوشد. با چنین تدبیری بود که یک حاکم می‌توانست چند مدتی بماند ، و اگر نسبت بشیخ چاپلوسی و فروتنی بیشتر می‌کرد از صله و هدیه‌های او بهره نیز توانستی گرفت. شیخ در چنین موقع‌ها دست بازی داشت و برای پیشرفت مقاصد خود دهشهای بزرگی می‌نمود.


.
محمدعلی‌میرزا