پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 7


سخن را با مثلی روشن گردانیم : صد سال پیش در ایران همگی عامیان و برخی از باسوادان درباره‌ی گیتی چنین پنداشتندی كه یک زمین است كه هموار می‌باشد و روی آن آسمانهاست كه یكی بروی دیگر نهاده شده. زمین را روی شاخ یک گاو ، و آن گاو را روی پشت یک ماهی ، و ماهی را بروی آب دریا شناختندی. پیداست كه این پندارها بیپا می‌بود و دانش نوین ستاره‌شناسی آن را از میان برد.

سخن در اینجاست كه در صد سال پیش اگر یک دانشوری با كسانی از عامیان نشستی و چنین خواستی كه آن پندارها را از دلهای آنان بیرون كند و بجای آنها آگاهیهای نوین را بگزارد چه كردی؟!.. آیا توانستی در یک نشست این كار را بپایان رساند؟. بیگمان نتوانستی. زیرا برای این كار ناگزیر بودی كه بخش بزرگی از ستاره‌شناسی نوین را بایشان یاد دهد و با دلیل و مثل روشن گرداند و نیک بفهماند ، و برای این كار زمان بسیار بایستی. از آنسوی شنوندگان هم بآسانی و در یك بار نتوانستندی همه‌ی آن آگاهیها را فراگیرند و بپذیرند ، بیگمان ناآشناییها نمودندی و ایستادگیها نشان دادندی. ما فراموش نكرده‌ایم كه در سی سال پیش كه ستاره‌شناسی نوین تازه رواج می‌یافت و سخنانی از آن بزبانها افتاده بود كسان بسیاری در ایران آن را باور كردن نمی‌توانستند و در بسیار جاها درمی‌ماندند. مثلاً چون می‌شنیدند كه گفته می‌شود زمین بچیزی تكیه ندارد و همچنان در فضا می‌چرخد نپذیرفته می‌گفتند : «آخر چگونه در فضا ایستاده و نمی‌افتد؟!..» یا می‌گفتند : «اگر می‌چرخد پس چرا ما نمی‌فهمیم؟!..» و چون می‌شنیدند كه زمین گرد است و در اینجا كه ما هستیم در آنروی زمین نیز شهرها هست و دریاها هست برآشفته می‌گفتند : «آخر چگونه آبها نمی‌ریزد؟! چگونه آن آدمها سرنگون ایستاده‌اند و نمی‌افتند؟!..» هنگامی كه گفته می‌شد زمین بگرد خورشید می‌چرخد پرخاش كرده می‌گفتند : «این را كه دیگر با چشم می‌بینیم كه آفتاب بامدادان بیرون می‌آید و می‌گردد و شامگاهان فرومی‌رود». گذشته از فهمیدن و دریافتن سالها زمان می‌خواست كه اینها را در دلهای خود جا دادن بتوانند. آن داستان گاو و ماهی و آسمانهای هفتگانه چون یک چیزهای عامیانه و آسانی می‌بود و گیتی را همچون یك سرای بلند هفت طبقه‌ای نشان می‌داد بآسانی فهمیده و پذیرفته بودند ، ولی برای فهمیدن این آموزاكهای نوین دانشی زمان بسیار می‌خواست و بآسانی نمی‌توانستند فهمید.

آن جستار ما از هر باره مانند اینست. یک رشته پندارهای عامیانه درباره‌ی خدا و كارهای او و درباره‌ی برانگیختگان درمیانست. اینان چنین می‌دانند كه خداییست در بالای آسمانها نشسته و از آنجا بزمین فرمان می‌راند ، و یک دستگاهی همچون دستگاه فرمانروایان خودكامه می‌دارد ، فرشتگان نزدیكان و درباریان و كاركنان او می‌باشند ، و در زمانهای باستان هر زمان كه می‌خواست یكی را به پیغمبری برگزیند فرشته‌ای نزد او می‌فرستاد و چگونگی را آگاهی می‌داد و از آن هنگام پرده میانه‌ی آن برگزیده با خدا برداشته شدی كه پیاپی فرشته آمدی و رفتی و پیام آوردی ، و آن برگزیده هرچه خواستی از خدا طلبیدی و هرچه خواستی پرسیدی ، همه‌ی دانشها در دل او جا گزیدی ، و خود توانا بودی كه اگر خواست مرده‌ای را زنده گرداند ، و آب از میان انگشتانش روان گردد ، و آفتاب را پس از فرورفتن بازگرداند. اینست كوتاه‌شده‌ی باورهایی كه درباره‌ی خدا و فرستادگان او هست ، و این هنوز باورهای علما و درسخواندگان می‌باشد. عامیان باورهای بیپاتر از این می‌دارند.

ما می‌باید همه‌ی اینها را دیگر گردانیم. اینها را برداریم و بجایشان یک رشته راستیهایی را كه از روی دلیل و فهم و خرد می‌باشد بگزاریم. مثلاً درباره‌ی خدا ما او را از سنجش این جهان می‌شناسیم و تنها این اندازه می‌دانیم كه هست و یگانه است و دانا و تواناست و این جهان را بی‌آنكه دستی از فرشتگان و دیگران درمیان باشد می‌گرداند ، و جایگاه او نیز آسمانها نیست و ما نمی‌دانیم در كجاست ، و این جهان را كه آفریده خواستی از آن می‌دارد. ما می‌گوییم : می‌باید از راه سنجش جهان پیش رفت و آنچه دانسته می‌شود دانست و هیچگاه چیزی از پندار خود نیفزود.

درباره‌ی برانگیختگان گفته‌های ما بسیار دورتر از فهمیده‌های دیگرانست ، برانگیختگی یكی از رازهای طبیعت است و می‌باید آن را پذیرفت ، ولی داستانش نه اینست كه گفته می‌شود و ما آن را روشن خواهیم گردانید. همچنین در دیگر زمینه‌ها ما سخنان دیگری می‌گوییم.

برای روشن گردانیدن اینها زمان درازی می‌بایست و همه در یكجا نتوانستی بود. نه ما توانستیمی بیكبار بنویسیم و نه شنوندگان توانستندی در یک بار فراگیرند و بفهمند ، و از آنسوی برای پذیرفتن و در دل جا دادن نیز زمان دربایستی.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر (تکه‌ی 6)


حکیم ابوالقاسم فردوسی اشعار مبالغه‌آمیزی را که در شاهنامه سروده و از سم ستوران زمین پهنه را شش و آسمانش را هشت ساخته بدیهی است نظر تملق و چاپلوسی از کسی نداشته تنها آرایش کلام و توسیع دایره‌ی سخن او را بدین گفتارها برانگیخته و چون موضوعاتش داستانی و بیان حقایقی در بین نبوده تا منافی با چنین اغراقاتی باشد البته ذکر چنان مضامین را مانعی نخواهد بود.

بالجمله نتیجه‌ای که از بیانات فوق بدست می‌آید این است مادامی که شاعر سر و کارش با بیان حقایقی نیست و سخن از وهمیات و تخیلات شاعرانه دارد نمی‌توان اغراق‌گویی را بدو عیب شمرد و در کلیه باید معتقد بود چیزی که بنیادش بر وهم است سرمایه‌اش نیز باید از وهمیات باشد.

ولی موقعی که شاعر و یا نویسنده می‌خواهد حقایقی را بگوید و یا وقایعی را بیان کند دیگر نمی‌تواند معنی را فدای لفظ سازد و با گزافه و اغراق بی‌ربط مفاهیم سخن را مختل نماید.

ولی جای بسی تأسف است رویه‌ی اغراق گویی در کشور ما بدرجه‌ای شایع گشته و عمومیت پیدا کرده است حتی مورخین و وقایع نگاران که مکلف بذکر حقایق ثابته و بیان حوادث و وقایع مسلمه هستند در سوق کلام خود رویه‌ی شاعرانه را پیش گرفته غالباً با استعاره و تشبیه الفاظ و عبارات مبالغه‌آمیزی را بکار می‌برند که همه بازیچه‌ی دست شعرا و از اینرو مورد استعمال و مفهوم حقیقی خود را از دست داده‌اند و یا بعبارت دیگر بجای تاریخ نگاری داستان ادبی نوشته و کتاب خود را بصورت رمان آورده‌اند.

و چون خواسته‌اند آب و هوای شهری را که شاید نسبت بنقاط مجاور اندکی بهتر است توصیف نمایند آنجا را رشک هشت بهشت معرفی و نسیم سحرگاهیش را محیی عظام [=استخوانها] رمیم[=پوسیده] گفته‌اند و ما از اینگونه کتب تاریخی بسیار داریم که باید آنها را داستانهای ادبی نام گذارده و در ردیف الف لیله و حمزه نامه قرار بدهیم.

متأسفانه این رویه در اینجاها نیز توقف نکرده چنانکه اگر ما مراسلات دوستانه را که بین دو نفر مبادله می‌گردد مطالعه کنیم خواهیم دید نویسنده در ابتداء خود را برایگان قربان و برخی [فدایی] رفیق خود ساخته و سپس از سوز و گداز دل در آتش فراق شکایت کرده می‌گوید : از سر شب تا بسحر اشک خونین می‌ریزم و مشکل دانم که جان از این غم بروز برم...

تاجری در کاغذ خود در جواب همکارش می‌نویسد که داد و ستد بازار بکلی بسته شده از صبح تا شام همه را در حجره دست روی دست گذارده و بیکار نشسته‌ایم یقین کنید که در همه‌ی بازار شهر صد تومان پول نقد بدست نمی‌آید...


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 چرا حقایق را نمی‌پذیرند؟.. (تکه‌ی دو از دو)


امروز کاری که ما داریم آنست که هر کسی در سهم خود این حقایق را بیندیشد و بپذیرد و در دل خود جا دهد و سپس بکوشد و از دیگران هر کس را که شایسته می‌شناسد با اینها آشنا گرداند. چنانکه بارها گفته‌ایم این حقایق بسیار مهم است و بزودی نتیجه‌ی اینها درمیان توده پدیدار خواهند گردید. امروز کار ما اینست.

شاید کسانی در پیش خود چنین اندیشند : «گرفتم که من این حقایق را پذیرفتم و بنشر آنها کوشیدم. از من تنها چه برآید؟!.. با چنین کوششی کار یک توده بکجا رسد؟!..». می‌گویم : شما تنها نیستید و هزار کسان همچون شما با این حقایق روبرو می‌باشند که چون هر یکی از آنان بدانسان که گفتیم بکوشند در اندک‌زمانی این چند هزار ، چند صدهزار خواهد گردید و یک نیروی بزرگی پدید خواهد آمد.

کسانی می‌گویند : این راه دور است و ما بزودی به نتیجه نخواهیم رسید. می‌گویم : یک راهی هرچه دور باشد با رفتن نزدیک گردد. از این گذشته ، یگانه راه همینست و بس. شما اگر می‌خواهید از این درماندگی و بیچارگی بیرون آیید و همچون دیگران سرفراز و آزاد زندگی کنید چاره جز این ندارید که این اندیشه‌های پراکنده را دور رانید و گمراهیهای گوناگونی را که درمیانست رفع کنید ، و چنین کاری جز با شناختن حقایق و پذیرفتن آنها نخواهد بود.

شما همین را بیندیشید که آیا راه دیگری دارید یا نه؟.. سخنانی را که ما درباره‌ی اندیشه‌های پراکنده و زیانهای آنها نوشتیم دوباره بخوانید و بسنجید که آیا جای یک ایرادی هست یا نه؟..

این بتازگی رخ داده که یکی از آشنایان بنزد من آمده چنین می‌گوید : «شما اندیشه‌های پراکنده و گمراه را علت بدبختی ایرانیان می‌شمارید. بعقیده‌ی من اساس اخلاقست. اگر اخلاق توده را تصفیه کنیم بهمه‌ی دردها چاره خواهد شد». گفتم : تفاوت در آنجاست که شما نافهمیده سخن می‌گویید و ما فهمیده. من از شما می‌پرسم : اخلاق را چگونه تصفیه خواهید کرد؟!.. آیا راه آن چیست؟!.. شما این نمی‌دانید که راه تصفیه‌ی اخلاق نیز درست گردانیدن اندیشه‌هاست. این اندیشه‌های پست و پراکنده ، این سخنان بیپا و بیخردانه که کتابها و مغزها را پر کرده یکی از نتیجه‌های آنها پستی خویهاست. ما بیهوده نمی‌گوییم : سرچشمه‌ی بدیها اینهاست.

اخلاق نیک و بد هر دو در نهاد آدمی نهاده شده و اینست آدمی نیکخو و بدخو هر دو تواند بود. باینمعنی که اگر کسی دارای اندیشه‌های عالی بود و بحقایق زندگانی آشنا گردید ناگزیر اخلاق پست او ناتوان می‌گردد و از آنسوی خویهای نیکش نیرو گیرد ، و برعکس اگر کسی دچار اندیشه‌های پست و بدآموزیهای بیمغز گردید ناچار خویهای پستش نیرو یابد و خویهای ستوده‌اش سست و ناتوان می‌گردد. این چیزیست که با دلیل علمی نشان توان داد ولی در اینجا فرصت چنان کاری نیست. اینکه ما تاکنون از اخلاق گفتگو نکرده‌ایم برای همینست که نخواسته‌ایم آهن سرد بکوبیم. برای آنست که دانسته‌ایم تا اندیشه‌ها اینست که می‌بینیم امیدی به نیکی خویها نتوان بست.

بسخن بیش از این ادامه ندهیم. ما باید در این راه خود پافشاری نماییم و از اینکه کسانی گفته‌های ما را نمی پذیرند نومید نگردیم. چنانکه گفتیم : مردم در برابر این حقایق بدو دسته خواهند گردید و پاکان از ناپاکان جدا خواهند گردید و این خود یک نتیجه‌ای می‌باشد. ما باید اینها را نشر دهیم و بگوشها برسانیم. اگر کسانی نپذیرفتند کسان دیگری خواهند پذیرفت.

(پرچم روزانه شماره‌های 108 و 109)


.
🔸 سخنان بیاد سپردنی

🖌 احمد کسروی
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 8


اینست ما گام بگام پیش می‌آییم ، و با این پیشرفت آن دشواریهای قرآن نیز آسان خواهد گردید و چگونگی آنها دانسته خواهد شد. اگر خوانندگان در یاد می‌دارند ما نوید داده بودیم امسال اینها را روشن گردانیم. نپندارند كه آن نوید را فراموش كردیم و بكار نبستیم. چنین نیست و ما بنوید خود كار بستیم و با این گامها كه برمی‌داریم معنی درست برانگیختگی و دیگر چیزها روشن خواهد گردید و آن دشواریها نیز آسان خواهد بود.

كنون خواست ما دو چیز است : یكی اینكه این داستانها كه در قرآنست از دشواریهای آن می‌باشد (بگفته‌ی خودِ آن از متشابهاتست) كه چنانكه در جای خود گفته‌ایم می‌باید بآنها پاسخ دهیم و دشواری را از میان برداریم. و این بسیار نابجاست كه كسانی باینها دست یازند و آنها را به رخ جهانیان بكشند. ما پیغمبر بزرگوار اسلام را براست می‌داریم. ولی این دلیل نخواهد بود كه كسانی آن داستانها را دستاویز گیرند.

🔸ما امروز در برابر خود چیزهای دیگری هم می‌داریم. همان داستان «شناختن آیین طبیعت و در كارهای خود آن را بدیده گرفتن و بچیزهای بیرون از آیین طبیعت دل نبستن» كه گفتیم یك داستان بسیار بزرگ و ارجداریست ، و یكی از بنیادهای كار ما شمرده می‌شود.

یكی از گامهایی كه می‌باید بسوی پیش برداشته شود همین كار است. اینست می‌گوییم می‌باید گفتگو از آن آیه‌ها را بیكبار بكنار نهاد.

دیگری اینكه ما را از قرآن جدایی نیست. ما همان راه را می‌رویم كه قرآن رفته است. همین اكنون كه این جمله‌ها را می‌نویسم نامه‌ای از یكی از خوانندگان پیمان (آقای نورمحمدی) رسیده كه درمیان سخنان خود می‌نویسد : «پیمان زبان قرآنست». این جمله براستی نزدیك است و هیچگاه جدایی میانه‌ی قرآن و پیمان نتوان پنداشت. چیزی كه هست قرآن را هر کس نفهمد. امروز با این کجی فهمها و آشفتگی اندیشه‌ها قرآن‌خوانان معنی درست آن را نمی‌فهمند و نتوانند فهمید ، و اینست كسانی كج‌فهمانه جداییها میانه‌ی آن با پیمان می‌پندارند.

یكی از كارهای بسیار بایا و بجا اینست كه درباره‌ی قرآن هیچ گفتگویی نشود ، و این كسان كه بدستاویز قرآن ایرادها می‌گیرند و بگفتگو می‌پردازند پاسخی بآنان داده نشود ، و این را چند انگیزه است :

نخست این كسان راستی‌را پیرو قرآن نمی‌باشند. ما نیك می‌شناسیم كه اینان كیستند و چه باورهایی می‌دارند. اینان قرآن را دست‌افزاری برای پیشرفت نادانیهای خود گرفته‌اند و آن را سپر گردانیده‌اند. اینان از قرآن آنچه را كه بسود خود یابند پذیرند و آنچه را كه بزیان خود بینند به گزارش[=تأویل] كشند و یا پاسخ دهند كه ما معنی قرآن را نتوانیم فهمید. در همان گفتگوها با پیمان نیك آزمودیم. ما گفتیم قرآن از زبان پیغمبر اسلام آشكاره می‌گوید : «لَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ» اینان بیدرنگ و گستاخانه بگزارش پرداخته و چنین پاسخ دادند كه خواستش «لااعلم الغیب من عندی» است. درباره‌ی نیارَستنیها[=معجزات] نیز همین رفتار را كردند. پیغمبر اسلام كه آشكاره از نیارَستنیها بیزاری می‌نماید و ما آن آیه‌ها را یادآوری كردیم بیدرنگ پاسخ دادند كه خواستش آنست كه با نیروی خود چنین كارهایی نمی‌توانم. این رفتار گستاخانه‌ایست كه اینان با قرآن می‌نمایند.

اینان چنانكه خدا را زیردست پرستیده‌های خود گردانیده‌اند با قرآن نیز آن رفتار را می‌كنند.

دوم اینان قرآن را نمی‌فهمند. دلیل این همانست كه در بالا یاد كردیم. قرآن از زبان پیغمبر می‌گوید : «غیب نمی‌دانم» و بارها از نیارَستنی بیزاری نشان می‌دهد. با این آیه‌های آشكارِ چند باره ، آنان در كتابهای خود صد داستان از غیب‌دانی و نیارَستنیهای آن پاكمرد نوشته‌اند ، و باو بس نكرده امامان و دیگران را نیز داننده‌ی غیب و تواننده‌ی نیارَستنی ستوده‌اند. این دو چیز چون آشكار است می‌نویسیم. صد مانند اینها توانیم شمرد. چنانكه معنی زندگی را نمی‌فهمند ، معنی دین را نمی‌فهمند ، معنی قرآن را نیز نمی‌فهمند.

سوم امروز گمراهیهای جهان ، مادّیگری و چیزهای دیگریست كه بارها شمرده‌ایم ، و اینها نه چیزیست كه با قرآن چاره شود. اینها با بودن قرآن پیش آمده است ، و چنانكه بارها گفته‌ایم همه‌ی كیشها امروز از قرآن دلیل برای خود می‌آورند. پس چه سودی از گفتگو درباره‌ی قرآن تواند بود؟!..

چهارم این كسان نه آنند كه چون گفتگو كردند و دلیل شنیدند براه آیند. ما بارها آزمودیم كه هر زمان از راه دیگری پیش می‌آیند. اینان از آن لذت می‌برند كه بنام قرآن گفتگو كنند و به چَخِش پردازند و هیاهو بلند كنند. زیرا كه در بند چیزی نیستند و پروای هیچی نمی‌دارند.


.
🔶 دفتر «در پیرامون شعر و صوفیگری»

🔸 در پیرامون شعر (تکه‌ی 7)


گذشته از اینها ما در صحبتهای روزانه بهمین درد مبتلا و عارف و عامی بدان گرفتاریم چون می‌خواهیم با کسی اظهار خصوصیت کنیم بدون اینکه حقیقتی را در نظر بگیریم با کمال گرمی و از ته دل شروع بگفتن یک رشته عبارات و الفاظ لایعنی کرده : شهدالله من جان و مال خود را از تو مضایقه ندارم و اگر همه‌ی دارایی مرا آتش بزنید و یا بکسی بذل نمایید از مردی و مردمی بیگانه‌ام اگر چین بابرو بیاورم .......

و از طرف مقابل نیز متقابلاً مقداری الفاظ و عبارات پوچ تحویل گرفته و هر دو خوشوقت از آنیم که با دوستی رسم صفا و وفا بجا آورده‌ایم در حالتی که می‌دانیم در این گفتگو هیچگونه حقیقتی ملحوظ نبوده و بیانات طرفین فقط لقلقه‌ی لسان است که نام آن را تعارف گذاشته‌ایم.

اگر کسی صحبتهای روزانه‌ی ما را از هم تجزیه و تفکیک کند آنچه بر زبان ما می‌گذرد در صد و[،] پنجاه از این مقوله است دور نیست در اثر همین غلو و گزافه‌بافیها و یا خود عدم پایبندی به مفهوم الفاظ و عباراتست که غالباً ملل شرقی پیشوایان خود را بمدارج فوق الطبیعه رسانده و آنها را با صفاتی می‌ستایند که خودشان از آن بیزارند.

و ما که کاسه‌ی گرمتر از آشیم این غلو را دوستاری و ایمان نام گذارده‌ایم و موقع عمل خود ثابت می‌شود که این ادعا نیز شاعرانه و عاری از حقیقت است و اینحال برای ما بطوری طبیعی و عمومی شده که خود وجود آن را حس نتوانیم کرد مانند ماهی که میان آب زندگی دارد و از وجود آن بی‌خبر است.

البته بد و خوب هر چیزی را در عالم با مقایسه می‌توان تشخیص داد چون ما در این مورد گفتار و کردار خودمان را با مردم دیگر ممالک شرقی مقایسه می‌کنیم البته نتیجه‌ی مطلوبه بدست نمی‌آید و این مثل آنست که کسی شبه را با ذغال مقایسه کند چون هر دو سیاهند البته نتیجه از آن نتواند گرفت.

پس ناچار باید طرف مقایسه ما ملتی باشند که اخلاق و عاداتشان با ما مغایر است ـ با اینکه اغراق تا اندازه‌ای فطری و صنعت طبیعی کلام بشمار است و این در السنه‌ی تمام ملل عالم کم و بیش وجود دارد.

ولی ملل اروپایی جز در مواقع کمی که مقام اقتضا می‌کند از اغراقگویی محترز حتی در صنعت تشبیه نیز که ما آن را غالباً بطور مبالغه‌آمیز بکار می‌بریم بطوری حدود اعتدال را مرعی می‌دارند که در مفهوم آن گزافه‌ی بی‌ربطی محسوس نمی‌گردد اینست وقتی که رمانهای آنها را مطالعه می‌کنیم با اینکه نویسنده به بیان حقایقی مقید نبوده و موضوع حکایتش داستانی است معهذا مطالب را طوری با جریانات طبیعی و عادیات وفق داده و مقصود خود را با یک رشته عبارات متناسب بیان کرده است که همه مانند یک سلسله حقایق ثابته جزءً و کلاً در مقابل چشم خواننده تجسم یافته و دفیله می‌دهند و هیچگونه مبالغه که توی ذهن بزند دیده نمی‌شود.

گرچه من بزبانهای اروپایی آشنایی ندارم ولی ترجمه‌ی رمانها و قراین دیگر کاملاً نمونه را بدست میدهد و معلوم است که اینها در مراسلات شخصی و محاورات عادی نیز هر کلمه را که استعمال می‌نمایند مفهوم حقیقی آن را قصد و از گزافه و اغراق بی‌ربط و تشبیهاتی که توی ذهن بزند اجتناب دارند.

ولی ما برای این موضوع حدودی قرار نداده و کار را بجایی رسانیده‌ایم که غالباً منویات در لفافه تشبیه و استعاره و عبارات گزافه‌آمیز مکتوم و یا مشتبه مانده و آنچه را که نویسنده و یا گوینده قصد کرده غالباً مستمع چیزی از آن نمی‌فهمد و یا آنچه فهمیده بخلاف قصد نویسنده و یا گوینده است.

زیرا ما عادتاً الفاظ و عبارات را چنانکه گفته شد از مفهوم حقیقی خود بیگانه ساخته‌ایم و هر کسی بمیل و مذاق خود آنها را برای معنی خاصی که قصد کرده استعمال می‌نماید مستمع که بعضاً از قصد متکلم آگاهی ندارد و قرینه در دست نیست البته نمی‌تواند پی بحقیقت آن ببرد.


.
🔶 «بدبختی توده و ریشه‌ی آن»

🔸 چند سخنی با آقای فرامرزی (تکه‌ی یک از سه)


چند روز پیش یکی گفت : «روزنامه کیهان نشر می‌شود و همه‌ی روزنامه‌ها یادی از آن کردند ولی شما نکردید». گفتم : «ما از هیچ روزنامه‌ای یاد نمی‌کنیم و از این «تعارفات» برکناریم. ولی آقای فرامرزی چون دوست ماست آرزومندیم روزنامه‌ی او باین توده و کشور سودمند افتد». این پاسخیست که بآن گوینده دادم. ولی می‌خواهم در اینجا چند سخنی با‌ آقای فرامرزی برانم. می‌خواهم حق دوستی را با وی بجا آورم.

آقای فرامرزی ، در این هنگام گرفتاری ایران یک روزنامه اگر از راهش درآید می‌تواند دستی از این مردم سرگردان بگیرد ، می‌تواند نیکیهای بسیار بهاداری را انجام دهد ، می‌تواند نام خود را در تاریخ جاویدان گرداند ـ ولی کدام روزنامه و از چه راه؟.. بهتر است قدری با شما گفتگو کنیم. بهتر است سخنانی را که گاهی با شما نشسته گفته‌ایم بروی کاغذ بیاورم :

امروز خواه و ناخواه یک میدان نبرد بزرگی میانه‌ی شرقیان با غربیان پدید آمده. امروز توده‌های شرقی بیک رشته کوششهای سختی نیاز دارند ـ ولی کوششهایی که از روی فهم و بینش باشد و آنان را بیک جایی رساند.

آقای فرامرزی ، در آخرهای قرن پانزدهم میلادی که در اروپا تکانهایی آغاز می‌یافت اروپاییان چون دارایی و توانگری هندوستان و دیگر سرزمینهای شرقی را شنیده بودند یگانه آرزوشان این بود که یک راه نزدیکی بشرق پیدا کنند و با کشورهای شرقی بداد و ستد و بازرگانی پرداخته بهره‌هایی یابند ، و برای این مقصود بود که کریستف کلمب رو بسوی غرب اروپا کشتیرانی کرد و ناگهان و نابیُوسان[=غیرمنتظره] بآمریکا رسید و آن سرزمین گمشده را پیدا کرد ، و واسکو داگاما با کشتی گرد آفریقا را گردیده و از دماغه‌ی امید[نیک] پیچیده یک راه دریایی برای هند باز نمود ، و ماچلان با کشتیهای خود بسوی غرب سفر کرد و پس از چهار سال یارانش از راه شرق بازگشتند و برای نخستین بار گرد جهان گردیدند.

آری آن روز اروپا یگانه آرزوشان راه داشتن بشرق بود و در این باره بکوششهای سختی برمی‌خاستند. لیکن امروز همان دولتها یکایک کشورهای شرقی را زیردست خود گردانیده سررشته‌ی آنها را در دست خود می‌دارند. این حقیقتی است که پوشیده نتوان داشت.

چرا چنین شده؟.. چرا شرقیان زبون گردیده‌اند؟.. پیداست که یک علتهای آشکاری دارد ، در این پانصد سال همیشه اروپا در پیشرفت بوده که از یکسو افزارهای بسیار شگفتی برای زندگانی ـ از راه‌آهن و کشتیهای بخاری و تلگراف و تلفن و برق و مانند اینها اختراع یافته ، و از یکسو تغییرهای بسیاری در فن جنگ رخ داده و دولتهای اروپایی افزارهای بسیار کاری و نوینی ـ از توپ و تفنگ و بمب و خمپاره و مانند اینها ـ در دست داشته‌اند که از رویهم‌رفته‌ی اینها دو نتیجه بدست آمده :

یکی آنکه فاصله از میانه‌ی شرق و غرب برداشته شده و تکه‌های پنجگانه‌ی زمین بهم پیوسته.

دیگری اینکه دولتهای اروپا بسیار نیرومند شده‌اند و شرقیان را تاب ایستادگی در برابر آنها نبوده.

اینها علتهای آشکار زبونی و بدبختی شرقیانست. ولی تنها اینها نیست و یک علت بزرگ دیگری درمیان می‌باشد و آن بیگمان ناشایستگی خود مردمانست.

آنچه یک توده را زیردست دیگران گرداند جز ناشایستی خودشان نتواند بود. حوادث بسیار می‌آید و می‌رود ولی هیچ یکی مردمی را از پا نیندازد. آنچه مردمان را از پا اندازد جز آلودگیهای خودشان نتواند بود.

امروز اگر نگاه کنیم تفاوتی که درمیانه‌ی شرقیان و غربیانست درخور سنجش نمی‌باشد : در دانشها آنان در کجایند و اینان در کجا؟. در پول و توانگری آنان در کجایند و اینان در کجا؟.. در صنعت و افزارسازی آنان در کجایند و اینان در کجا؟.. امروز در این جنگ و کشاکش اروپاییان توانایی را تا بآنجا رسانیده‌اند که در هر چند دقیقه یک آیروپلان[=هواپیما] بیرون می‌دهند ، و ده‌هزارها و صدهزارها هواپیما[=خلبان] تربیت می‌کنند ، ده‌ملیونها سرباز بمیدان جنگ می‌آورند. اینها چیزهاییست که از اندیشه بیرونست.

با این نیرومندیها اگر شرقیان آلوده نبودندی زبون اروپاییان نگردیدندی. اگر آلوده نبودندی به همان اندازه نیرو تهیه کردندی. سخن کوتاه می‌کنم : امروز شرقیان بدبخت و زیردستند. ولی ریشه‌ی این بدبختی و زیردستی درمیان خودشانست. این مقدمه‌ایست که باید پذیرفت و بیچون و چرا شمرد. باید این را پایه‌ی گفتگوهای دیگری گردانید.


.
🔸 سخنان بیاد سپردنی

🖌 احمد کسروی
🔸 بدخواهان شرق

یکدسته دیگر [از ستایندگان حافظ] شرقشناسان اروپایند. اینان بدخواهان شرقند. اینان دوست می‌دارند که همه شرقیان همچون حافظ باشند که بیک کنج خرابات بس کرده با باده و ساده روز گذرانند و جهان و دارایی آن را بآزمندان اروپا و آمریکا بازگزارند، دوست می‌دارند که همه شرقیان پیروی از حافظ و خیام کرده کوشش و تلاش را بیهوده شمارند، دوست می‌دارند که شرقیان بدستور خراباتیان جهان را هیچ و پوچ شمارند و دم را غنیمت دانسته در اندیشه گذشته و آینده نباشند !

دوست می‌دارند آنان خودشان پیاپی ماشینها سازند ، افزارهای جنگی پدید آورند ، از جوانان سربازان و هوانوردان و چتربازان پرورند ، ولی شرقیان همچون حافظ و خیام و سعدی جز درپی سخن‌بازی و قافیه پردازی نباشند. خودشان اگر یک دشمنی رخ نمود زنان و مردان دست بهم داده شرق و غرب را بتکان آورده درچند جا فرونت برانگیزند. لیکن شرقیان دست بدامن شکیبایی زنند و چنین خوانند:

صبر و ظفر هر دو دوستان قدیمند * کز اثر صبر نوبت ظفر آید

یا گناه را بگردن خدا انداخته چنین گویند:

گر رنج پیشت آید و گر راحت ای حکیم * نسبت مکن بغیر که اینها خدا کند

تنها حافظ و دیوان او نیست. این شرقشناسان هرچه را که مایه درماندگی یکمردمی تواند بود – از دیوانهای حافظ و خیام و سعدی و مولوی و از صوفیگری و خراباتیگری و کیشهای گوناگون و مارپرستی و گاوپرستی و جوکیگری و روضه‌خوانی و مانند اینها – می‌ستایند و برواجش می‌کوشند. زیرا همینها برای اروپا بیش از ملیونها سپاه کار می‌کند. همان دیوان حافظ به تنهایی بیش از یک ملیون سپاه بکار آنان میخورد.

داستان آنان با این رفتار خود داستان آن ماهیگیرانیست که نمیخواهند بخود رنج دهند و ماهیها را یکایک گیرند، و میخواهند کاری کنند که صد صد و هزار هزار شکار کنند، واینست بآب زهر می‌ریزند که ماهیان بخورند و گیج شده خود را بکنار ‌زنند ، و آنان پیاپی گرفته رویهم چینند.

در جاییکه می‌توان توده‌هایی را با بدآموزیهایی گیج و درمانده گردانید، که ملیونها و صد ملیونها را زبون و زیردست خود ساخت چرا نکنند؟!..


آمدیم بکسانی که از ایرانیان امروز سنگ حافظ و سعدی و دیگر شاعران را بسینه می‌زنند، و پیاپی دیوانهای آنها را بچاپ می‌رسانند، شرحها می‌نویسند و ستایشها می‌کنند. اینان نیز بدو دسته‌اند:

یکدسته آنانکه با شرقشناسان همکارند (بگفته سعدی خواجه تاشانند) و دانسته و فهمیده بنابودی این توده می‌کوشند. چرا این کار را می‌کنند؟! مگر کسی هم بنابودی توده خود کوشد؟!.. مگر چنین کسانی هم در جهان یافت می‌شوند؟!.. راستی را باورکردنی نیست، ولی افسوس که چنین کسانی در شرق پیدا شده‌اند. دریغ که چنین کاری را انجام می‌دهند. تنها برای آنکه خوش خورند و خوش خوابند و کام گزارند، و در اتومبیلهای شیک نشینند و ماهانه گزافی گیرند، افزار سیاست بیگانگان شده‌اند و بچنین کار نامردانه‌ای تن درمی‌دهند.

یکدسته دیگر نیز نافهمیده فریب آنان را می‌خورند، چون می‌بینند در کتابهای اروپایی نامهای حافظ و خیام با ستایش برده می‌شود، و از اینسو آقای فروغی، آقای محمد قزوینی، و آقای دکتر غنی و مانندگان اینان، دیوانهای آنها را چاپ می‌کنند و شرحها بآنها می‌نویسند، فریب این نمایشها را خورده چنین می‌پندارند که راستی را حافظ و سعدی و مولوی و خیام و مانند اینها مردان بزرگی میبوده‌اند، و راستی را اروپاییان باینها ارج می‌گزارند، از اینرو با یک دلبستگی بشعرهای آنها می‌پردازند و هواداری بی‌اندازه می‌کنند. ...


🖌 احمد کسروی ، حافظ چه میگوید؟
🔸«آمدیم بکسانی که از ایرانیان امروز سنگ حافظ و سعدی و دیگر شاعران را بسینه می‌زنند، و پیاپی دیوانهای آنها را بچاپ می‌رسانند، شرحها می‌نویسند و ستایشها می‌کنند. اینان نیز بدو دسته‌اند:

یکدسته آنانکه با شرقشناسان همکارند (بگفته سعدی خواجه تاشانند) و دانسته و فهمیده بنابودی این توده می‌کوشند. چرا این کار را می‌کنند؟! مگر کسی هم بنابودی توده خود کوشد؟!.. مگر چنین کسانی هم در جهان یافت می‌شوند؟!.. راستی را باورکردنی نیست، ولی افسوس که چنین کسانی در شرق پیدا شده‌اند. دریغ که چنین کاری را انجام می‌دهند. تنها برای آنکه خوش خورند و خوش خوابند و کام گزارند، و در اتومبیلهای شیک نشینند و ماهانه گزافی گیرند، افزار سیاست بیگانگان شده‌اند و بچنین کار نامردانه‌ای تن درمی‌دهند.»

🖌 احمد کسروی، حافظ چه میگوید؟
«باید دانست دولتهای اروپا هیچگاه به جنبش غیرتمندانه‌ای در شرق خرسندی ندهند. از قرنها که اینان بر آسیا چیره گردیده‌اند و گنجینه‌های خدادادی این سرزمین را تاراج میکنند ، چنین وامینمایند که مردم آسیا شایستگی ندارند که سری بلند کنند و نگاهی بجهان نمایند و درپی آزادی و گردنفرازی باشند یا بگفته‌ی خودشان بسیاست درآیند ، و همیشه میخواهند شرقیان به کشاکشهای دینی پردازند و رشته‌ی فلسفه و شعر و صوفیگری را از دست نهلند و سر پایین انداخته سرگرم این نادانیها باشند. اینست همیشه با یک دست این نادانیها را در شرق هرچه فزونتر و بیشتر میگردانند و با یک دست بر سر غیرتمندان میکوبند».

(احمد کسروی، تاریخ هجده ساله‌ی آذربایجان ، بخش 2 ، گفتار 7 ، س 386)
✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 9


از هر باره كه بیندیشید این ناسزاست كه ما آنان را «قرآنی» بشناسیم و میدان دهیم كه بنام قرآن با ما گفتگو كنند. این یك زیركی از سوی آنانست و ما هم نباید پذیریم. می‌باید آشكاره بگوییم : شما كجا و قرآن كجا؟!.. شما كدام چیز را از قرآن می‌پذیرید كه قرآنی باشید؟!.. مگر شما نیستید كه پانزده كیش می‌دارید و پیروان هر كیشی از قرآن دلیل می‌آورند؟!..

بیشتر اینان گستاخانه‌ترین رفتار را با قرآن می‌نمایند و من اینك داستانی را می‌نویسم : در چند سال پیش یكی از ملایان كه با من آشنایی می‌داشت بتهران آمد و چنین خواست كه در اینجا نشیمن گیرد. من می‌گفتم برایش سخت گذرد. زیرا می‌دانستم كاری یا پیشه‌ای نتواند. پس از زمانی شنیدم زندگانی خوبی پیدا كرده‌ ، و چون پرسیدم دانسته شد نشستی بنام «درس قرآن» برپا ساخته كه كسانی از بازاریان و دیگران بآنجا می‌آیند و آنان پولهایی باین می‌رسانند. من در شگفت شدم زیرا او را بیدین می‌شناختم. سالها فلسفه خوانده بود و بارها نزد من سخن از افلاطون و ارسطو رانده و آنان را همپایه‌ی پیغمبران (یا بهتر گویم پیغمبران را همپایه‌ی آنان) می‌ستود ، و بچنین كسی گمان نمی‌رفت كه بقرآن و درس قرآن پردازد. پیداست كه جز برای نان خوردن آن را نكرده بود. در همان هنگامها روزی بدیدن من آمد و خشنودی می‌نمود از اینكه سخنان خوشایندی را پیدا كرده است و با گفتن آنها كسانی را بسر خود گرد آورده. از سخنانی كه می‌گفت یكی اینكه : «من می‌خواستم پیمان را ترویج كنم ولی دیدم مقدسین ناراضی هستند و ترك كردم» ببینید چه سودجویهایی از قرآن می‌كنند؟! یك كتاب آسمانی را در چه راه بكار می‌برند؟!..

درباره‌ی قرآن سخن دیگری نیز هست كه می‌باید در اینجا بنویسیم : در چندی پیش مردی با دست آقای فتحی دو پرسش نزد من فرستاده بود بدینسان :

1) آیا پیروی از قرآن و قوانین مندرج در آن ، راه نجات و رستگاری در دنیای كنونی و پسین نخواهد بود؟!..

2) در صورت منفی بكدام یك از قوانین و دستورات آن ایراد هست و زیان آن چیست؟!.

پیداست كه پرسنده پیمان نخوانده و از راستیها بسیار دور است. این می‌پندارد كه ما بیكی از آموزاكهای[تعلیمات] قرآن ایراد می‌داریم. هرچه بود نخواستم كه پاسخی ندهم ، و چنین نوشتم كه برای باز شدن راه پاسخ من هم از شما می‌پرسم : آیا امروز قرآن درمیان خود مسلمانان بكار بسته می‌شود یا نه؟.. گمان بیشتر آنست كه خواهید گفت : «نمی‌شود.» اینست دوباره می‌پرسم : «چرا؟!.. چرا نمی‌شود؟!.. انگیزه‌ی آن چیست؟!.. و آنگاه آیا شما و كسان دیگری از علما و پیشروان توانید آن را روان گردانید یا نه؟!..»

این را فرستادم و او پاسخی نداد و بخاموشی گرایید. با خود می‌گفتم : بهتر است همینها را در مهنامه بچاپ رسانیم كه كسانی اگر بخواهند پاسخی دهند. لیكن دیدیم نتیجه‌ای نخواهد بود. زیرا یك دسته بیكبار خاموشی گزیده و بروی خود نخواهند آورد و یك دسته بسخنان بسیار پرتی خواهند برخاست كه ما اگر بخواهیم آنها را بنویسیم و بپاسخ پردازیم از خواست خود دور خواهیم افتاد و در این هنگام سخت ، زمان خود و دیگران را هدر خواهیم گردانید ، و اگر بچاپ نرسانیم همان را دستاویز گرفته زباندرازی خواهند كرد. چنانكه همین كار را آخوندی كرده كه یک رشته ایرادهای بسیار پوچ و پرتی را نوشته و فرستاده و رونویسهایی از آن بدست كسانی داده.

مثلاً ایراد گرفته كه من كه نكوهشها از اروپاییگری نمودم هنوز خودم از اروپاییگری دست برنداشته‌ام ، (گویا خواستش اینست كه رخت اروپایی می‌پوشم و با كارد و چنگال خوراك می‌خورم و روی صندلی می‌نشینم). بیچاره نفهمیده كه نكوهشی كه من از اروپاییگری نمودم خواستم رخت و این چیزها نبود و این را بارها نوشتم و روشن گردانیدم.

🔸خواست من از اروپاییگری آن بود كه كسانی از شرقیان ، اروپا را در راه رستگاری شناخته و گمراهیهای آن را در زمینه‌ی زندگانی نمی‌دانستند و چنین می‌پنداشتند كه شرق هم باید از هر باره پیروی از اروپا نماید. من لغزشهای اروپا را نشان داده و چنین گفتم كه می‌باید شرقیان پیروی از اروپا نكرده و خود یك راه رستگاری دیگری پیش گیرند ، و بروی آن گفته‌ی خود ایستادگی نمودم و پیمان را برای پیشرفت آن خواست برپا گردانیدم.

معنایی باین بزرگی را كه بارها در پیمان روشن گردانیده‌ایم درنیافته و اندیشه‌اش برخت و كلاه و مانند اینها كه هیچ ارجی بچگونگی آن نتوان نهاد می‌رود ، و خیره‌رویی نموده و این را می‌نویسد و می‌فرستد كه ما بچاپ رسانیم و پاسخ دهیم. ما بآنان می‌گوییم این كیش كه شما پیش گرفته‌اید هم بیپاست و هم آسیبهای بزرگی را دربر می‌دارد ، و آنان در پاسخ ، سخن را برخت و كلاه و مانند آن می‌كشند. این نمونه‌ی پاسخ دادن و ایراد گرفتن آنانست.



.
✴️ پرسش و پاسخ

آقای بهشتی از مازندران می‌پرسند : شما به شاعران نكوهش می‌كنید كه گفته‌اند : پروای گذشته و آینده نكنید و دمی را كه در آنید غنیمت شمارید ، در حالی كه امام علی بن ابیطالب نیز فرموده :
ما فاتَ مَضیٌ وَ ما سیأتیكَ فَاَیْنَ؟ قُمْ فَاغْتَنِم الفُرصَةَ بَینَ العَدَمَین
اگر كسانی ایراد گرفتند پاسخ این چیست؟.

می‌گوییم : دلیلی نیست كه این شعر از امام علی بن ابیطالب باشد. آن دیوانی كه بنام آن امام پراكنده شده ساخته است. زیرا بسیاری از شعرهای آن در دیوانهای دیگران دیده شده و آنگاه برخی شعرهای ركیك و بیمعنایی نیز در آن هست از قبیل :
أفلح من کان لَه مَزخه یَزَخُها ثُم یَنام الفِخِه

از این گذشته آن شعر بالایی معنایش با گفته‌های شاعران یكی نیست. این می‌گوید : گذشته از دستت رفته و آینده نیز نیامده پس دمی را كه در آنی فرصت شمار و نمی‌گوید كه پروای گذشته و آینده نكن. نمی‌گوید دمی را كه در آنی با مستی و خوشی بگذران ، فرق در میانه بسیار است.

اینكه كسی بگوید : «پروای گذشته و آینده نكن و دم را غنیمت دانسته با مستی و خوشی بگذران» یك سخنی بسیار بیمعنی و یك بدآموزی بسیار زیانمندیست و چنین گفته‌ای را با هیچ بهانه‌ای نیك نتوان شمرد و با هیچ دستاویزی از بدیش چشم نتوان پوشید.
(روزنامه‌ی پرچم شماره‌ی 210)
شادروان علی کشاورزی از پشتیبانان پیمان

پرچم درباره‌ی او چنین می‌نویسد :

آقای کشاورزی از دبیران اهوازند و در آنجا با پیمان و راه آن آشنا گردیده به پاکدینی گراییده‌اند.

امسال چند تن از یاران اهواز در سه‌ماهه‌ی تابستان بشهرهای دیگر رفته‌اند که هر یکی در جایی به پراکندن آمیغها می‌کوشند. از جمله آقای کشاورزی بزادگاه خود خرم‌آباد رفته در آنجا همراه آقای کشمیری بکوششهایی پرداخته‌اند و ما امیدمندیم در آنجا درمیان تاریکیهای نادانی چراغ تابناک پاکدینی را فروزان خواهند گردانید.