پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی دوازده از پانزده)


آناتول را شما می‌نویسید : با تعصب مذهبی مبارزه کرده. من میگویم : با خدا هم مبارزه کرده. با عفت و پاکدامنی نیز مبارزه کرده.

در تبریز میگویند : «اسم شب دادن سرنا و دف نمی‌خواهد» من هم میگویم : «مبارزه با تعصب مذهبی گفتگو از تن لخت زنان نمی‌خواهد». در کتابهای این مرد ریشخند بر بدعتهای کشیشان و سرکوفت بر عفت و پاکدامنی همعنان میرود. از کجا که مقصودش جز رواج بی‌عفتی نبوده و ریشخند بر کشیشان را پرده‌ی کار خود نساخته است؟!


اینکه من سرودن داستانهای عشقی و گفتگو کردن از زنان را بر رماننگاران ایراد میگیرم نپندارید که چون خودم از پل جوانی درگذشته‌ام اینست که بر جوانان و کارهای جوانی انکار دارم.

من اگرهم سالم از چهل گذشته و دوره‌ی جوانی را بسر داده‌ام جوانی و چگونگی آن را فراموش نکرده‌ام. بِهر حال من بر آن کشش یا جذبه که آفریدگار میانه‌ی زن و مرد گزارده و دو جنس را نیازمند یکدیگر ساخته ایراد ندارم. چگونه ایراد کنم بر چیزی که بنیاد پیدایش آدمیان و مایه‌ی آبادی جهان است؟!

چیزی که هست اگر مردان و زنان را بحال خود بگزاریم مردان بدستیاری همان کشش ، بیشتر زنان را تیره‌بخت و سیاه‌روز خواهند ساخت. داستانهای عشقی که میانه‌ی زنان و مردان روی میدهد بیشتر آنها جز رسوایی زن و ننگینی او را نتیجه نمی‌دهد.

اگر قضیه این بود که هر مردی چون یک زنی را خواست و سر درپی او نهاده او را دریافت ، کار بزناشویی انجامد و مرد همیشه آن زن را دوست داشته پاسبان و نگهدار او باشد من هرگز سخنی در این زمینه نداشتم و ایرادی برماننگاران نمی‌گرفتم. بلکه بسیار شادمان می‌شدم از اینکه آنان با رمانهای خود بازار عشق و خواهانی را میانه‌ی زنان و مردان هرچه گرمتر سازند.

فسوسا که قضیه نه اینست! بسیاری از مردان بلکه بیشتر ایشان جز از این مقصود ندارند که هر کدام زنی را شکار کرده تا دلش میخواهد با او کام گزارد و چون سیر شد ازو دوری جسته پی شکار دیگری برود و بدینسان زنان را بدبخت سازند.

از اینجاست که ما می‌گوییم : باید زنان از آمیزش با مردان بیگانه دور باشند تا بدام آنان نیفتند.

می‌گوییم : دختران تا شوهر نکرده‌اند باید چشم و گوششان بسته باشد تا با پای خود بدام نشتابند و سرمایه‌ی زندگانی خود را از دست ندهند.

می‌گوییم : جوانانِ زن‌ناگرفته باید از شنیدن و دانستن هر گونه سخنی در زمینه‌ی آمیزشهای زن و مردی دور باشند تا آتش جوانی در درون ایشان زبانه نکشد و بی‌اختیار بدنبال زنان و دختران نیفتند.

همه‌ی اینها برای نگهداری زن است. برای آنست که مادران و خواهران ما از آسیب راهزنان شهری ایمن باشند.

ولی رماننویسان و آنان که ستونهای روزنامه را با گفتگو از روابط زن و مردی پر می‌سازند و بگمان خود پند و اندرز می‌سرایند از این نکته غفلت دارند که آن گفتگوها سنگ بیاد دزد انداختن است و نتیجه جز این نخواهد بود که مردان بفریفتن زنان دلیرتر گردند و زنان بخوردن فریب مردان آماده‌تر باشند.


.
✴️ آسیبی که «مفاخر ملی» به توده‌ی ایرانی رسانیده‌اند

سالهاست که دارنده‌ی پیمان و پرچم راهی بروی جهانیان گشوده و در این راه با اراده‌ی تزلزل‌ناپذیر می‌کوشد و در برابر هر گونه بدآموزی نبرد نموده و تیشه بریشه‌ی آنها فرومی‌آورد.

بدبختانه هنوز عده‌ای با افکار شعرای پست و ستایشگرِ آزمندان بسر برده و آنان را از مفاخرین ملی شمرده و گفته‌هاشان را که سراسر گمراهی است به چشم پیمانیان می‌کشند و بخود می‌نازند و به دستاویز آنها به هیاهو برخاسته و هنگامه برپای می‌کنند و یقه می‌درند و به بدگویی می‌پردازند.

اگر از اینان بپرسید منظورتان از این هوچیگری چیست و چه دلیلی در برابر پیمان و گفته‌های آن دارید ، آنوقت است که از پاسخ درمی‌مانند. فقط به این بسنده می‌کنند که به «مفاخر ملی» ما توهین شده است.

بارها گفته شده که پیمان دلیل آورده این مفاخرین ملی از پست‌ترین مردمان بوده‌اند و از مدح و قدح این و آن نان خورده میگساری ، تنبلی ، ‌بیعاری را ترویج داده‌اند و ناشر هوچیگری ، جبریگری ، ‌خراباتیگری و دیگر بدآموزیها بوده‌اند. گفته‌هاشان شرقیان بویژه ایرانیان را سست اراده کرده زبون نموده اندیشه‌ها و نیروهای طبیعی[خدادادیشان همچون خرد] را از کار انداخته بعبارت دیگر انسان را از انسانیت بیرون آورده و به همین دلیل می‌بینید که سراسر شرق پست و زبون گردیده است.

اگر شما هم دلیلی دارید بنویسید تا ما هم بدانیم و الا از بدگویی و هیاهو [کردن] مانند کودکان چه نتیجه بدست آید. ولی اینها گوششان به این حرفها بدهکار نیست و سخن حسابی سرشان نمی‌شود.

در اینجا باید قدری از گفته‌های مفاخر ملیِ آنان بنگارم و دوباره از نظر خوانندگان بگذرانم و داوری آن را بنظر توده موکول دارم.

یکی از مفاخر ملیشان حافظ می‌باشد که سراسر گفته‌هایش بدآموزی و بی‌دینی است و اکثرش هم معنی ندارد از قبیل :
دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند گل آدم بسرشتند و به پیمانه زدند
معلوم نیست این شعر چه معنی دارد و مقصود بافنده‌ چه بوده است.

خیام بیشرمی را از حد گذرانده و می‌گوید :
صیاد ازل که دانه در دام نهاد صیدی بگرفت و آدمش نام نهاد
هر نیک و بدی که می‌رود در عالم او می‌کند و بهانه بر عام نهاد ،
این رباعی گذشته از جبریگری و گستاخی ، توهین صریح است بآفریدگار جهان.

ابونجم احمد بن غوص ـ منوچهری در وصف باده می‌گوید :
ای باده فدای تو همه جان و تن من کز بیخ بکندی ز دل من حزن من
آزاد[ه] رفیقان منا من چو بمیرم از سرخترین باده بشویید تن من
با این شعر مردم را به بیغیرتی و میگساری دعوت می‌کند.

سعدی بقول خودشان کاروان‌سالار سخن در این بیت :
گر زمین را به آسمان دوزی ندهندت زیاده از روزی
نیروی فعاله را کشته و انسان را به تنبلی و بیکاری ترغیب و تحریص می‌نماید.

اینهاست بافندگیهای بیهوده‌ی مفاخر ملی ایران. اینهاست که اینان فرهنگ می‌نامند و بخود می‌بالند.

اینهاست که موجب بدبختی و باعث سرشکستگی ایرانیان است.

اینهاست که سراسر شرق را زبون و پست و زیردست گردانیده.

اینهاست که آقای کسروی آن پاکمرد غیرتمند و یاران پاکدلش می‌خواهند از میان بردارند و ایران را از وجود چنین مفاخری و آثار ننگین آنها پاک گردانند.
اسدالله‌ منزوی
(پرچم روزانه ش 217)
شادروان علی داوودی از پشتیبانان پیمان

کسانی که از نخستین سالهای کوشش کسروی با وی همراهی و پشتیبانی کردند مردان ارجمندی هستند که باید نامهاشان در تاریخ بماند.
🔶 اتحاد و گرانی بنزین

🔸 (تکه‌ی سه از سه)


🔸احسان : آره. ولی یک سری قانونهایی گذاشته‌اند و اجرا میکنند و از رهگذر آن ماها میتوانیم در خیابانها رانندگی کنیم. اگر هر کسی آنطور که فکر میکرد درست است رانندگی میکرد همین اندازه نظم هم برقرار نمی‌شد و یقین بدانید که مردم به هیچ کارشان که نمی‌رسیدند همه درگیری و نزاع می‌شد.

پس راه درست آنست که انجام می‌گیرد : قوانین ـ یا همان راستیها ـ را یاد رانندگان میدهند و از آنها امتحان میگیرند. کسانی که امتحانها را می‌گذرانند گواهینامه گرفته و تنها آنها میتوانند رانندگی کنند. آنها هم باید مطابق قانون رانندگی کنند. پلیس جلو کسانی را که از روی میل خود و برخلاف آن قانونها رانندگی می‌کنند میگیرد. این تشویق به رعایت قانونها و مجازات قانونشکنان باعث می‌شود که رانندگی امن باشد.

در زندگی هم یک سری قانونهایی باید باشد که همه از آنها تبعیت کنند. آن قانونها از حقایقی سرچشمه می‌گیرد. آن حقایق را همه باید بدانند.

امروز ایرانیها خیلی از حقایق زندگی را نمی‌دانند. این حرف اگر گنده بنظر میرسد از این نیست که من آدم گنده‌ای هستم. از اینست که در زندگی تصادفاً به آن حقایق برخوردم و آنها را خواندم و یاد گرفتم و الان میدانم که هم‌میهنانمان متأسفانه از آنها خیلی دورند.

برای روشنی قضیه نمونه‌ای بیاورم. ببینید ، هر اصلاح و انقلابی برای خودش قانونهایی دارد که آنها هم از حقایقی سرچشمه گرفته.

مثلاً یک مردمی باید بدانند چه راهی گره زندگیشان را باز میکند. وقتی این را فهمیدند و یک دسته باهم همدل و همفکر شدند باید کوشش کنند و برای رسیدن به آن راه قیام کنند.

پس اگر مردمی تنها از فشار حکومت یا گرانی یا مثلاً نایابی بتنگ آمدند و شورش کردند ، ممکنست چون افکارشان یکی نبوده ، میانشان اختلاف بیفتد و بجای سود زیان ببرند. ممکنست گرفتار حکومت دیگری بشوند که بدتر از قبلی باشد.

🔹راننده : بله دقیقاً ! مگر «انقلاب» سال 57 جز این بود؟!. مردم از روی نادانی کاری کردند که الان افسوسش را میخورند. اینکه در این اعتراضهای اخیر می‌گفتند : «چه اشتباهی کردیم که انقلاب کردیم» معنیش همانست که در سال 57 از روی برنامه و پیش‌بینی‌ کار نکردند؟!.

🔸احسان : من هم همان را میخواستم بگویم. ولی توجه کنید که از آن طرف ، یک دسته‌ی دیگری که الان هم از آن انقلاب سود می‌برند ، هم متحد بودند و هم زمینه‌سازی کردند و هم برنامه داشتند ولی همه‌ی اینها برای خودشان بود. برای سوار شدن بر گُرده‌ی مردم بود. خودِ مردم نه برنامه‌ای داشتند نه میدانستند بعد از برافتادن شاه چه باید بکنند و نه زمینه‌ی یک کار نتیجه‌دار صحیحی را فراهم کرده بودند. ... جز اینست؟!

🔹راننده : اینها راست است. آقا ! شما گفتید یک سری حقایقی بوده که تصادفاً خوانده‌اید. علاقه‌مند شدم ببینم آنها چیست؟! شما کجا پیدا کردید و خواندید. من معتقدم ما مردم تاریخ نمی‌خوانیم. الان شما میگویید حقایق زندگی را هم نمی‌دانیم. کنجکاو شدم بدانم آنها چیست و از کجا می‌شود بدستشان آورد؟!

🔸احسان : برایتان می‌نویسم. نشانی یک کانال تلگرامی را میدهم ، از آنجا میتوانید آنها را بخوانید. ولی دوست دارم تا وقتی باقیست این را توضیح بدهم که جای نومیدی نیست. حقایق نیرویی دارند که همه جا باعث پیشرفتشان می‌شود. شما ببینید تا چهارصد پانصد سال پیش همه زمین را صاف میدانستند. بماند که فکر میکردند این خورشید است که دور زمین میگردد. ولی همینکه دانشمندان حقیقت قضیه را دانستند و اینور آنور گفتند ، کشیشان عصبانی شدند. زیرا باور آنها این بود که زمین صاف است. اینبود کسانی را که حرف از گرد بودن زمین زدند مجازات میکردند. عده‌ای از دانشمندان را نیز سوزاندند. ولی آیا با آن مجازاتها توانستند جلو حقیقت گردیِ زمین را بگیرند؟!

همین ملاهای ما ، اگر به اینها باشد ما همگی باید به معجزات امامان و امامزادگان ایمان بیاوریم. اگر انکار کنیم ما را مفسد فی‌الارض هم ممکنست بخوانند. با همه‌ی زور حکومتی و 1400 سال دروغ و دغل ، شما می‌بینید حرفهای دور از عقلشان خریداری ندارد. چرا که با حقایق علمی و تاریخی سازگار نیست. در حالی که آن حقایق که گرد بودن زمین یکی از آنهاست ، بی‌آنکه با زور همراه باشد فقط چون با عقل جور درمی‌آید پیش رفته و دسته‌ی بزرگی از مردم آنها را پذیرفته و ادعاهای اینان را دیگر نمی‌توانند باور کنند.

پس حقایقی که صحبتشان را کردیم پیش خواهد رفت و مردم آنها را یاد گرفته دیگر فریب کشیش و ملا و مانندهای آنها را نخواهند خورد. وقتی مردم حقایق را دانستند خود بخود افکارشان را مطابق آنها خواهند گرداند. چنانکه امروز فکرهای مردم در زمینه‌ی گردی زمین و گردش ماه و کرات بدور زمین و خورشید یکیست.

👇
اینطوری فکرها به هم نزدیک می‌شود. پس عمده دانستن و سپس نشر حقایق است.


دیگر به مقصد نزدیک شدیم. فرصت گفتگوی بیشتری نیست. آن کانال که گفتم نشانیش اینست : pakdini@ . یک کانال تلگرامی بنام «پاکدینی» است. هم خودتان بخوانید و هم اگر ایرادی در گفته‌هاش ندیدید به دیگران معرفی کنید.

🔹راننده : من از شما ممنونم. حتماً به آن کانال نگاه خواهم کرد. در راه صحبت مفیدی داشتیم.

چون به مقصد رسیدند هر دو با خوشدلی از هم جدا شده خداحافظی کردند.



.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی دو از چهار)


در دنبال آن می‌افزاید :
«درباره‌ی کیش شیعی نیز همین پرسش را می‌کنیم : آیا آقای ... شیعی است؟! نماز می‌گزارد؟!. روزه می‌گیرد؟!. زیارت عاشورا با صد لعن می‌خواند؟!. برای ملایان نجف پول می‌فرستد؟!. ...»

همچنین در نامه‌ی سرگشاده‌ای به نخست‌وزیر آن دوره (بیات) همین موضوع را دنبال کرده از سخنران یاد شده می‌خواهد بجای‌ هایهوی براه ‌انداختن اکنون که او قلم توانایی نیز دارد ، ایرادهایش را بنویسد تا همگان بدانند ... دریغ از یک صفحه پاسخ از این قلم توانا !

این روزنامه‌نویس نمونه‌ایست از کسانی که کسروی در «محاکمات مختاری» درباره‌ی جوّ سازیهاشان علیه رضاشاه پهلوی از دورویی‌هاشان یاد می‌کند.

پس از آن چرخشها ، در حکومت محمدرضاشاه به سفیری و یک بار به وزیری رسید و کوتاه‌زمانی پس از آغاز بکار مجلس سنا تا سال 57 همچنان سناتور بود و سخنرانیهای بسیار چاپلوسانه‌ای از او درباره‌ی پهلوی دوم نیز در دست هست. در اواخر حکومت شاه سرانجام ستایشگریهایش را با عنوان «پنجاه و پنج سال» برویه‌ی کتاب درآورد.

با همه‌ی گرفتاریهای سیاسی که داشت ، هوس نویسندگی دست از گریبانش برنداشته و رمان عشقی نوشتن و ستایش‌‌نویسی از «ادبیات» را پیشه‌ی دیگری برای خود گرفته بود. با آنکه رماننویسی جز بیهوده‌کاری نیست ، در همان کار بیهوده نیز این نکرده که مرز شناخته و پرده‌ی شرم نگاه دارد. همانها را کسانی که خوانده‌اند ، نشانه‌ی بی‌پروایی به اخلاقیات شمرده‌اند. در ستایشنویسی‌هایش به «ادبیات» جز خیام و حافظ خراباتی ، سخنانش را درباره‌ی صوفیگری فراموش کرده. در نوشته‌هایش (از جمله در «راهنمای کتاب») خواندن «متون صوفیه» را سودمند دانسته به ستایش از صوفیانی همچون شمس و عطار نیز می‌پردازد! اینگونه گفتارنویسیها رویهم‌رفته کوشش دامنه‌داری برای زنده گردانیدن اندیشه‌های پست زمان مغول و خود دنباله‌روی از سیاست شرقشناسی ادوارد براون‌ها و همدستان ایشان همچون فروغیها و حکمتهاست که می‌خواستند شرقیان سرگرم اندیشه‌های پستِ کهن باشند و از اندیشه‌ی کشور و پیشرفت بازمانند.

در کتاب دیگری که در آخرهای زمان محمدرضاشاه نوشته و نام خود را پوشیده داشته ، تو گویی این او نبود که به هواداری از شیعیگری در مجلس به باهماد آزادگان تاخته بود ، این هنگام بیکبار بازگشته ، خود باورهای شیعیان را نکوهیده انتقاد می‌کند!

چنین بوقلمون‌صفتی در کتاب دیگرش این بار خرده‌گیری به اسلام و محمد پاکمرد عرب را سرمایه‌ی کار خود گردانیده :

با آنکه در آنجا هم چون نام خود را آشکار نساخته ، می‌توانسته آنچه در اندیشه دارد آزادانه برشته‌ی نوشتن کشد ولی اندیشه‌ی آشکاری ازو برداشت نمی‌شود :

گاهی یک مسلمان روشن‌اندیش است زمانی دیگر به هستی آفریدگار و برانگیختگی نیز باوری ندارد.
این بیگفتگوست که خدایی که حاخامان و کشیشان و ملایان می‌نمایند پذیرفتنی نیست. همچنان دینی که ایشان می‌نمایند سراسر زیانمند است و خرد از آن بیزارست. بهتر بگوییم : آنچه ایشان می‌نمایند خود بیدینیست. این گناه پیشوایان کیشهاست که امروز دینهای سراسر آلوده‌ی کهن را به رخ جهانیان می‌کشند. لیکن دستاویز بدگمانی او به هستی آفریدگار متأسفانه نه پندارهای کیشها در این باره بلکه موضوعات مغزفرسای فلسفه است. پس از آنکه سستی باور (بلکه ناباوریش) را به آفریدگار هویدا می‌گرداند این بار به برانگیختگی ریشخند کرده چنین وامی‌نماید که آفریدگار از این اندیشه‌ی خود نتیجه‌ی دلخواسته را نگرفته و اگر خواستار نتیجه‌ی «مطلوب» بود باید «راه مطمئن دیگری» را (که او از زبان یک «شخص واقع‌بین» پیشنهاد می‌کند!) در پیش می‌گرفت. درباره‌ی دین نیز به زیانهای اسلام امروزی و اینکه اکنون زمانش گذشته و مسلمانان از عقب افتاده‌ترین مردمان جهانند کاری ندارد بلکه سراسر کتاب تاخت به محمد و کارهای اوست و مستنداتش نیز بیشتر کتابهای بیپای حدیث است.


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 3 از 8)

اكنون كه این گفتار را می‌نویسم نامه‌ای در جلوم باز است كه یكی از آشنایان نوشته و سراپای آن گله از تعدی و پولدوستی بازاریان و سنگدلی آنانست. می‌نویسد : «... مقدار هنگفتی لامپ و اسباب الكتریك خریده و انبار كرده و با آنكه امروز ده بر یك نفع دارد نمی‌فروشد ... با آنكه از ملاكین است انباری را پر از كاغذ و اسباب الكتریك و روغن و قند و شكر ساخته و به قیمت‌های گزافی می‌فروشد ... سبحان الله مگر اینها قائل به معاد نیستند». در پایان نامه خواهش می‌كند كه چون پرچم پراكنده گردید گفتارهایی در این باره بنویسیم.

می‌گویم : از اینكه ما یك گفتاری بنویسیم چه نتیجه خواهد بود؟!.. چرا هنگامی كه ما ریشه‌ی درد را نشان داده به كندن آن می‌كوشیم شما همراهی ننموده دشمنی هم می‌كنید ، ولی اكنون كه به یكی از نتیجه‌های آن دچار شده‌اید به این ناله و زاری می‌پردازید؟!.. شگفت‌تر آنكه این نویسنده از هواداران كیشهاست و در این نامه‌اش نیز می‌نویسد : «به جای تعرض به مذاهب و عرفای حقه این مطالب را شرح دهید».

این نمی‌داند كه هر كاری یك انگیزه و سرچشمه‌ای دارد كه ما اگر می‌خواهیم جلوگیری كنیم باید از آن سرچشمه آغاز كنیم. نمی‌داند كه چنانكه گفتیم دسته‌ی انبوهی از پولداران و گرانفروشان از پیروان كیشها هستند و همانا سرچشمه‌ی این رفتار سنگدلانه‌شان همان كیش‌شان می‌باشد. زیرا یك كیش كه توده و كشور و دولت را خوار می‌شمارد ، و دلبستگی به آبادی كشور و آسایش توده را بد می‌داند ، یك كیش كه می‌گوید : شما تنها «وجوه شرعی» (خمس و مال امام) را بپردازید بس است ، یك كیش كه می‌گوید : از هر راه كه پول بدست آورید بیاورید ولی برای «تطهیر» آن «رد مظالم» به علما بدهید ، یك كیش كه می‌گوید : «پول دولت و كاركنان دولت به شما حلالست و اگر بدستتان افتاد می¬توانید به اجازه‌ی علما تقاص كنید» ـ چنین كیشی جز مایه‌ی سنگدلی نتواند بود. شما می‌نویسید : «سبحان الله مگر اینها قائل به میعاد نیستند» و هیچ به یاد نمی‌آورید كه آنان راه میعاد را هموار گردانیده‌اند ، زیرا «من بكی او ابكی او تباكی وجبت له الجنة»[1] و «حب علی حسنة لایضر معها سیئه».[2]

از همه شگفتتر آنكه نویسنده‌ی این نامه یادی هم از قانون كرده می‌گوید : «تعجب از دولت است كه قانون خود را اجرا نمی‌كند». می‌گویم : شگفت از شماست كه در اینجا به یاد قانون و دولت افتاده‌اید در حالی كه همیشه دولت را «جائر» و این قانون را «بدعت» می‌شماردید ، به همان گرانفروشان و انبارداران یاد می‌دادید كه تا بتوانند گردن به این قانونها نگزارند.

این یك نمونه‌ایست كه چگونه این مردم سر كلافه را گم كرده‌اند. این یك مرد درسخوانده‌ایست كه بدینسان سخنان آخشیج[= ضد] هم می‌نویسد. این یكی از درماندگیهای ایرانیانست كه سرچشمه‌ی بدبختیهای خود را نمی‌فهمند.

از سخن دور نیفتیم ، این یك دسته پولداران و آزمندان كه در سالهای اخیر در ایران پیدا شده ، و در این چهار سال جنگ سرمایه‌شان هرچه فزونتر گردیده ، خود یك گرفتاری برای ایران می‌باشند ، و چنانكه گفتیم دستاویز ایشان بیش از همه گمراهیهای كیشی یا مادیگری می‌باشد.

اینست ما تنها نكوهش و بدنویسی را كارگر نمی‌شماریم و می‌باید چنانكه با دیگر دسته‌های زیانكار نبرد می‌كنیم با این دسته نیز به نبرد پردازیم و از راهی كه می‌شناسیم به برانداختن اینان نیز بكوشیم.

[1] : هر كه بگرید یا بگریاند یا خود را گریان نماید بهشت برو بایا شود.
[2] : با دوستاری علی هیچ گناهی زیان نتواند رسانید.



.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی سیزده از پانزده)


بِهر حال ما حق داریم از رماننگاران بپرسیم که چگونه است که در هر زمانی پای زنان را بمیان می‌کشید؟! اگر مقصود شما پند و اندرز است مگر جز در زمینه‌ی آمیزش مردان با زنان پندی و اندرزی نتوان سرود؟!

من هرگز شک ندارم که پای زنان را بمیان آوردنِ رماننگاران از راه پاکدلی نیست و جز این مقصود ندارند که از این راه نیز برواج کتاب خود بیفزایند.

پس چه فرقی هست میانه‌ی این «دانشمندان» با آن شرکتهای فیلم‌برداری که زنانی را مزدور گرفته تنهای نیمه‌لخت آنان را بفیلم درمی‌آورند و بیش از این مقصود ندارند که از این راه بر دخل تجارت خود بیفزایند؟!

نمی‌دانم چه بگویم و چه بسرایم؟... از یکسوی کسانی از ایرانیان نیز ندانسته آلوده‌ی کار رمان شده‌اند و این بر من دشوار است که بر آنان نکوهش نمایم. از سوی دیگر زیانهای رمان درخور خاموشی نیست.

درخور خاموشی نیست که کسانی زشتترین داستانها را سروده و کتابها چاپ کرده بدست پسران و دختران میدهند.

در اندک‌زمانی که رماننویسی در ایران آغاز شده یک رشته کتابهایی که خود ننگ ایران باید شمرد بیرون ریخته. اگر بخاموشی بگراییم این نادانان آبرویی برای ایران باز نخواهند گزاشت.

اگر بیگانگانی ایران را ندیده‌اند و بخواهند آن را از روی رمانهای چاپ شده در تهران بشناسند ، زشتترین صورتی از این کشور در دل آنان جایگیر خواهد بود. هر نادانی که قلم بدست میگیرد توگویی در این سرزمین جوش و جنبشی جز گرد سر زنان ناپاک نیست یا جز از یکمشت مردان پلید بیهوده که سر درپی زنان و دختران دارند مردی در این کشور زندگی ندارد!

ما در ایران هستیم و میدانیم که این چرکها جز تراوش اندیشه‌ی کج و چرکین خود آقای رماننگار نیست و در این کشور از آن نابکاریها کمتر نشانی توان یافت. ولی آیا این بیگانه‌ی دور از ایران هم این حقیقت را می‌داند؟!

وانگاه من می‌پرسم : آیا در جهان هر چیزی گفتنی و نوشتنی است؟.. اگر می‌توان این زشتکاریها را نوشت و بدست جوانان ناآزموده و ساده‌دل بلکه بدست بچگان نورس داد پس آن چه چیز است که باید پوشیده داشت و پرده بروی آن کشید؟! گذشته از همه‌ی اینها آیا چه سودی از این داستانها موجود است؟!

اگر مرد بی‌غیرت ننگینی بیک زن نابکار هر جایی برخورده و بی‌آنکه او را از آن پلیدیها پاک سازد بخانه‌ی خود برده و نابکارانه یک هفته بسر برده‌اند آیا چنین داستان نابکارانه‌ای درخور آنست که نام عشق برویش گزارده و در ستونهای روزنامه مو بمو شرح داده شود؟!

اگر یک دسته ژاندارم ناتراش بیابانی با یک دسته زنان بی‌آزرم هر جایی بر پشت بام کاروانسرایی بهم ریخته مست و بیخرد دادِ بیشرمی و بیباکی داده‌اند آیا چنین رسوایی درخور آنست که در کتابی نوشته شده و بدست زنان و دختران داده شود؟!

من می‌پرسم : آیا یک مرد غیرتمندی رضا می‌دهد که زن و دختر او تماشاگر چنین رسواییها و بیشرمیها باشند؟...

خواهید گفت : نه! می‌گویم : پس چگونه است که رماننگار آن بیشرمیها را با صد گونه آب و تاب نوشته سرِ مویی از شرح و تفصیل فرونمی‌گزارد و مردان چنین کتابی را خریده بدست زنان و دختران خود می‌دهند؟..

آیا چنین ننگین‌کاریها درخورِ خاموشی است؟.. اگر در اینجا خاموش باید بود پس در کجاست که خاموش نباید بود؟!

چنانکه گفته‌ام : من نیک و بد هر چیز را در ترازوی سود و زیان جهان می‌سنجم. انگارها و پندارهایی که هر دسته و گروهی در ‌میانه‌ی خود دارند و آنها را دستاویز کار خود می‌شمارند نزد من ارج و بهایی ندارد.

تنها عنوان اینکه «رمان از ادبیات است» مرا از دنبال کردن زیانهای رمان بازنخواهد داشت.


.

🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی سه از چهار)


به گفته‌ی خود می‌کوشد «کارخانه‌ی معجزه‌سازی مسلمانان» درباره‌ی بنیادگزار اسلام ، قرآن ، فرشتگان و آفریدگار را ویران سازد. همچنین روشن می‌دارد که قرآن نه چنانکه مسلمانان فهمیده‌اند ، خدا بدستیاری جبرئیل از آسمان بزمین فرستاده بلکه آن جز تراوشهای اندیشه‌ی محمد نیست. به این سخنان اخیر ایرادی نیست. آنچه جای ایرادست آنکه به گوهر دین (و اسلام) نرسیده و آن را همپایه‌ی قانونگزاری و فلسفه می‌شمارد.

باید دانست که «در دین کسی را جز آفریدگار جایگاهی نیست». پیروان کیشها (دینهای امروزی) چه شیعیان ، چه مسیحیان و دیگران این معنی را ندانسته بلکه دین را حاشیه‌ای بر زندگانی شناخته‌اند که در آن آفریدگار همچون پادشاه خودکامه‌ای می‌باشد که «گرامی‌داشتگانی» دارد و باید پیاپی یادشان کنند و پیرایه‌هایی از معجزه و شگفتکاریها به ایشان بندند و بارگاهها برایشان برافرازند و بزیارت آنها شتابند تا دل خدا بر پیروان نرم گردد و بهشت را از آنها دریغ ندارد. اینست می‌بینیم در نزد ایشان ، دین جز زیارت بارگاهِ «گرامی‌داشتگان آفریدگار» و دل پر از یادشان داشتن و میانجی گردانیدن آنها برای پاک شدن از گناهان نیست ، زندگانی هر حالی یافت یافته. دیده می‌شود گوهر دین که «زیستن به آئین خرد» ، جلوگیری از گمراهیها و پراکندگیهاست و خود برای رستگاری آدمیان بنیاد یافته ، و باید سازگار و همدوش با دانشها به بهره‌مند گردانیدن مردمان از آسایش و زندگانی بینجامد به ‌اندیشه‌ی پیروان کیشها راه ندارد.

دینهای خدایی ـ اسلام ، دین زردشت یا دین مسیح ـ همه در روزگار خود با بت‌پرستی روبرو گردیده و با کوششهای ارجداری آن را برانداخته‌اند. ارج دینها (پیش از آنکه زمانشان گذرد و به آلودگیها دچار گردند) هنگامی روشن می‌گردد که کسی نادانیها و دژآگاهیهای بت‌پرستی را نیک شناسد و زیانهایی را که از رهگذر آن بهره‌ی آدمیان می‌گردیده بداند.

در حالی که نویسنده جدایی چندانی میان بت‌پرستی و یکتاپرستی نمی‌گزارد و چون هر دو «قائل به مؤثری در عالم» بوده‌اند نزد او هر دوی اینها از «دیانات» بشمارست! در آن کتاب لغزشهای عمده‌ای دیده می‌شود ـ که دیگرانی نیز دچارش بوده‌اند و اینست به گرانمایگی «دین» پی نبرده و آن را در منصفانه‌ترین داوری بپای قانون و فلسفه برده‌اند ـ بدینسان :

یکم ، چون مسیح در جوانی و با ستمدیدگی کشته شد و پس از او مسیحیان دو سه قرن رنجهای بسیار کشیدند و شکنجه‌ها دیده کشته‌ها دادند تا توانستند رفته‌رفته به آن دین پیشرفت دهند ، برخی از تاریخ‌نویسان غربی چنین وانموده‌اند که بنیادگزار اسلام نیز ـ اگر براستی برانگیخته بوده ـ می‌بایست همان شیوه را بکار می‌بست و اینست دست به شمشیر بردن محمد را گناهی برو شمرده‌اند. نویسنده از ایشان پیروی کرده و در سراسر کتاب بارها این را خرده‌ای به اسلام شمارده.

دوم ، چون عامیان می‌پندارند که آفریدگار یک برانگیخته را «بیکبار به همه‌ی راهنماییها و دستورها» آگاه می‌گرداند ، او نیز از قرآن و رفتار محمد همین انتظار را دارد نمی‌تواند بپذیرد که یک برانگیخته راه را گام بگام دریافته می‌پیماید. حتا ممکنست به آزمایشهایی برخیزد و از آنها تجربه آموزد و کارش را اصلاح گرداند و آنگاه باید به زمینه‌سازیهایی بپردازد. از اینجاست که به تفاوت آیه‌های مکی و مدنی پرداخته و از اینکه برخی ناسازگاریها درمیان آنهاست خرده‌های پیاپی می‌گیرد.

سوم ، به گوهر یک دین که پاک گردانیدن آدمیان از خویهای پست و نادرستیها و یاد دادن آدمیگری به آنهاست پروا ندارد و اینست کتاب بیشتر به پیشامدهای بی‌ارج رو می‌آورد و آنها را دستاویز خرده‌گیری می‌گرداند.

ارج اسلام از این نبوده که برانگیخته‌ای همچون محمد داشته. ارج را آموزاکهای (تعلیمات) او دارد ، و جایگاهی که او دارد از آنست که در راه این گفته‌ها و آموخته‌ها کوشیده. از آنست که در این راه رنج برده و از جان گذشته ، از آنست که یک راه رستگاری بروی مردمان گشاده.

شیوه‌ای که برای مثال تاماس کارلایل در شرح زندگانی محمد در کتابش پیش گرفته نیز از چنین دیدگاهیست. از این باره او هم آسایش جهانیان را بدیده داشته و محمد و کوششهایش را در سنجش با این نکته ستوده. اگر از این دیده به رخدادها ننگریم و همچون نویسنده‌ی یاد شده اسلام را به زندگانی محمد یا به پندارهای مسلمانان درباره‌ی او و دشواریهایی که در قرآن هست محدود کنیم اصل را کنار نهاده به فرع پرداخته‌ایم.


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 4 از 8)

بارها گفته‌ایم : این توده چند دردش به هم آمیخته و سر كلافه گمشده. همین داستان پولداران و آزمندان و رفتار زشت آنان در این هنگامِ گرفتاری توده یك گواه نیكی به گفته‌های ما می‌باشد. زیرا ما چون می‌خواهیم این رفتار زشت ایشان را به ریشه رسانیده سرچشمه و انگیزه‌ی آن را بدانیم تا راه چاره را نشان دهیم ، ‌در این یك زمینه به چند درد بزرگی از توده برمی‌خوریم. كسانی این را یك موضوع ساده‌ای می‌شمارند و چنین می‌دانند كه اگر در روزنامه‌ها گفتارهایی نویسند و نكوهشهایی به آن آزمندان و پولداران كه مایه‌ی گرانی كالاها هستند دریغ نگویند چاره‌ی كار خواهد بود و آزمندان و سرمایه‌داران در جای خود خواهند نشست. ولی موضوع به این سادگی نیست ، و این زشت‌رفتاری از پولداران ریشه‌هایی درمیان گرفتاریها و دردهای توده دارد ، و من اینك آن ریشه‌ها را نشان می‌دهم.

نخست : در این توده نیك و بد را قاعده‌ای نیست. در یك توده باید نیك و بد شناخته ، و قاعده برای آنها درمیان باشد ، ولی در این توده نیست ، و هر كسی آنچه را كه با هوس و سود خود سازگار می‌یابد «نیك» می‌شمارد ، و آنچه را كه نه چنانست «بد» می‌خواند.

این یك موضوع بسیار ارجداریست و ما در جاهای دیگری نیز از این زمینه سخن رانده‌ایم.

ما بارها از ایرانیان پرسیده‌ایم و اكنون هم می‌پرسیم : در یك توده راه نیكی چیست؟..

آیا اینست كه هر كسی آنچه را كه نیك دانست بكار بندد ، و یا آنكه برای نیك و بد یك قاعده‌ای هست؟.. اگر می‌گویید راه آنست كه هر كسی نیك و بد را خود شناسد و هرچه را كه نیك دانست بكار بندد ، این همانست كه امروز در ایران هست و ما نمی‌دانیم شما بهر چه گله می‌كنید؟.. همان پولداران و آزمندان كه كالاها را دست بدست می‌گردانند و هر یكی چند برابر بهای آنها را به رویش كشیده می‌فروشند ، این كار خود را جز نیك نمی‌دانند. اگر می‌خواهید بیازمایید به بازار رفته با چند تنی از آنان به گفتگو پرداخته بپرسید. بپرسید تا ببینید چه پاسخی می‌دهند ...

در توده‌ی ایران گذشته از آنكه یك راهی نیست ، بدانسان كه شرح دادم هر دسته‌ای از این پولداران و آزمندان دستاویز دیگری برای این رفتار زشت خود در دست می‌دارند. گذشته از آنكه هیچ كس از اینان به كشور و توده كمترین دلبستگی را نمی‌دارند ، آن جهودانند كه در هر كجا باشند خود را از مردم بیگانه شمارند ، و این حاجیها و مشهدیهای مقدسند كه آشكاره با توده و كشور دشمنی می‌نمایند. اساساً در ایران یك آئین یا یك قانونی كه جلو اینگونه داد و ستدها را بگیرد نیست.

از روی قانونهایی كه در دست است و از روی كیشهایی كه رواج می‌دارد هر كسی حق دارد یك كالایی را بخرد و دست بدست گرداند و سود از آن بردارد. هر كسی حق دارد كالایی را به هر بهایی كه می‌خواهد بفروشد. یك قانونی كه جلو اینها را بگیرد نیست.[1]

[1] : این حال امروز هم به همانسان می‌باشد. چندی پیش دو تن را که سکه‌ی طلا به انبوهی خرید و فروش می‌کردند («سلطان سکه» و دستیارش) محاکمه و اعدام کردند. بسیاری از قانوندانان ، به این کار دادگستری اعتراض کردند که این محاکمه بر پایه‌ی کدام ماده‌ی قانون بوده و چرا بروشنی به مردم گفته نشده؟!. اعتراضها نشان می‌داد که خرید و فروش سکه بزه نیست و در قانون اندازه یا مرزی برای آن گزاشته نشده. بهتر بگوییم در قانونهای ایران «آزمندی» بزه شناخته نشده. در چنین حالی ، این کار دادگستری خود بیدادگری می‌باشد.



.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی چهارده از پانزده)


«تاییس» رمان معروف آناتول فرانس که شما آنهمه ستایش ازو کرده‌اید هم اکنون در پیش من است. بار دیگر آن را خوانده‌ام و هرچه می‌اندیشم زمینه‌ای برای آن ستایشها در این کتاب نمی‌بینم.

پارسایانی دل از جهان کنده در بیابان نیل در صومعه‌ها بسر می‌‌برده‌اند. پافنوس نامی از ایشان که پیش از آمدن بصومعه ، زنی را دیده و دل باو داده بوده کنون آهنگ آن می‌کند که آن زن را از نابکاری نجات داده او را نیز بصومعه بکشاند. آن زن با همه‌ی آلودگی سخت بنابکاری چون دلِ پاکی داشته دعوت پافنوس را پذیرفته و بیکبار چشم از همه چیز پوشیده خود را بصومعه‌ای می‌رساند. ولی دل پافنوس هنوز بجای خود برنگشته و پیوسته او را ناآسوده می‌داشته. برای رهایی از این رنج بریاضتهای بسیار سختی برمیخیزد لیکن چاره‌ی درد دل نمی‌تواند. در این میان پیشوای راهبان که بر کوهی بسر می‌داده برای بازدید شاگردان خود از کوه پایین می‌آید و شاگردان که بپیشواز او شتافته بودند بعلم غیب از راز دل هر کسی خبر می‌دهد و گرفتاری دل پافنوس را هم بازنموده از حال تاییس که این زمان در صومعه بحال مرگ بوده آگاهی میدهد ...

این داستانها اندکی از آن تاریخ است که براستی روی داده بسیاری را هم مؤلف از پندار خود تراشیده و برآنها افزوده.

نخستین دشواری اینست که چگونه آن راستها را از این دروغها جدا سازیم؟.. ناگزیر باید همه را بیاد سپرد و چه‌بسا که خواننده این دروغها را بجای تاریخ باور کرده در اینجا و آنجا باز گوید. چنانکه باین خطا بیشتر رمانخوانان گرفتارند.

وآنگاه من از آناتول می‌پرسم که این داستانها با بیدینی و انکار خدا چه سازشی دارد؟! اینکه راهِبی در سایه‌ی خداشناسی و ریاضت‌کشی غیبگویی می‌کند چرا دیگری از شنیدن آن غیبگویی از دین دررفته انکار خدا نماید؟! غیبگویی یک دینداری اگر مایه‌ی دینداری بیدینان نباشد باری چرا علت بیدینی دینداران باشد؟!

از این مرحله نیز گذشتیم : مقصود از سرودن این داستان چیست؟! خواهید گفت : ریشخند بر کشیشان و بیهوده‌گوییهای ایشان. بسیار خوب کشیشان درخور ریشخند هستند و آن داستانهایی هم که از راهِبان در کتابها آورده‌اند بیشتر آنها گزافه‌آمیز و دروغ است. ولی آیا توبه کردن یک زنی از نابکاری و گذشتن او از آسایش و مال نیز درخور ریشخند است؟! وآنگاه آیا در ریشخند بر کشیشان باید انکار خدا نیز کرد؟!

اگر در گفته‌های این «دانشمند» فرانسه دقت کنیم از آغاز تا انجام دو مقصود بیشتر ندارد : یکی انکار خدا. دیگری رواج بی‌عفتی. عمده مقصود او از این داستان آنکه چرا تاییس از نابکاری بازگشته و چرا پافنوس از نخست که باو دست یافت بکامگزاری برنخاسته! یگانه آرزوی این فیلسوف رماننگار و عضو آکادمی فرانسه آنکه ریشه‌ی خداشناسی از جهان کنده شده و بنیاد پاکدامنی از گیتی برانداخته شود.

چیزی که هست کتابش باین مقصود شوم نیز نارساست. زیرا چنانکه گفتیم برداشتی که او نموده با این نتیجه که میخواهد سازگار نیست و اینست که من نامی برای کتابهای او جز عبارت «سرسام و یاوه‌بافی» پیدا نکردم. چه باید کرد که آن خواهر گرامی آنهمه ستایش از این کتاب کرده‌اند. دوباره باید گفت : «خواستن پرده‌ی چشم و گوش است».

بر من ایراد گرفته‌اید که چرا آناتول را با الکساندر دوما از یک ردیف گرفته‌ام و این را خود وهنی بر آناتول می‌شمارید. من می‌گویم : در کار بیهوده پیش و پس منظور نتوان داشت. در جایی که من رمان را کار بیهوده‌ای می‌دانم نزد من همه‌ی رماننگاران یکسانند ، گو که نزد دیگران رتبه‌بندیهایی در کار باشد!


.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد

🔸 تکه‌ی یک از نه


(حاجی‌حسن در دکان بقالی خود نشسته مشغول کار است. شاگردش تقی در گوشه‌ای نشسته کتاب کوچکی را می‌خواند. حاجی متوجه کتاب می‌شود و گفتگو میانشان شروع می‌گردد.)


حاجی‌حسن : تقی این چیست می‌خوانی؟

تقی : حاجی. کتابیست باسم « گفت و گو».

حاجی‌حسن : در آن چه نوشته؟ تو با این کوره سوادت که 4 کلاس بیشتر نخوانده‌ای چه می‌فهمی؟

تقی : بَه! حاجی. اینقدر این کتاب ساده نوشته شده که حد ندارد. حتی یک شاگرد کلاس سوم می‌تواند این را بخواند و بفهمد.

حاجی‌حسن : خُب. تو که خواندی چه فهمیدی؟

تقی : خیلی چیزها. خدا خیرش بدهد این پسر صاحب مغازه‌ی همسایه‌ی ما را که این کتاب را بمن داد و گفت بخوان. همه‌ی حرفهایش حسابیست. آدم اول که می‌خواند مثل اینکه نمی‌خواهد قبول کند ولی بعد که خوب فکر می‌کند می‌بیند همه‌اش راست می‌گوید. مثل اینکه همه‌اش در فکر آدم بوده. راستی من تعجب می‌کنم که تا حالا چیزهایی باین سادگی را نفهمیده بودم.

حاجی‌حسن : آخر چی نوشته؟ یک کلمه‌اش را برای من بگو.

تقی : عرض کنم که ...


(در این موقع منوچهر جوان هیجده ، نوزده ساله‌ی همسایه که از راه می‌گذرد گفتگو را شنیده و وارد دکان می‌شود.)

منوچهر : سلام. چه گفتگو می‌کنید؟ تقی ، کتابی را که بشما دادم تمام کرده‌اید؟

تقی : بله آقا. حالا حاجی هم راجع به همین کتاب پرسید. می‌خواستم برایش بگویم.

حاجی‌حسن : بله. می‌گفت این کتاب را شما باو داده‌اید.

منوچهر : بله من دادم. می‌خواهید شما هم بخوانید بعد بمن بدهید.

حاجی‌حسن : ممنونم. این را می‌خوانم. ولی شنیدم شما بعضی حرفها می‌زنید. راستی من خیلی تعجب کردم. می‌خواستم از خودتان بپرسم ببینم راست است یا نه.

منوچهر : مثلاً چه؟

حاجی‌حسن : شنیدم استغفرالله استغفرالله شما می‌گویید خدایی نیست.

منوچهر : (قهقه می‌خندد) عجب چیز مضحکی !!... خوب حاجی‌حسن کی این را گفت؟

حاجی‌حسن : این را حسین شاگرد همسایه می‌گفت.

منوچهر : عجب پسر بی‌فکری است! از روی هوا حرف می‌زند. نه خیر حاجی او دروغ می‌گوید ، یا اشتباه می‌کند. آخر خدا را چطور می‌توانیم بگوییم نیست؟

حاجی‌حسن : من چه می‌دانم؟ او می‌گفت ... (آهای حسین بیا اینجا ببینم.)

حسین : (داخل می‌شود) بله حاجی سلام. منوچهرآقا سلام. فرمایشی بود.

حاجی‌حسن : ببین آقا چه می‌گویند؟

منوچهر : حسین من کی گفتم خدایی نیست؟ کی؟ کجا؟ بگو ببینم.

حسین : (سرش را پایین می‌اندازد) والله آقا من هم شنیدم. ولی بنظرم راست است. چون می‌بینم خیلیها همین طور می‌گویند.


.

🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)

🔸 بوقلمون‌صفتی در نویسندگی و سیاست (تکه‌ی چهار از چهار)


چهارم ، در گفتگو از کارهای محمد و اینکه رشته‌ای از آنها جای ایراد دارد چنان سخن می‌گوید که تو گویی یاران او همه نافهم و بیزبان و یا برده و پیرو بیچون و چرای او بوده‌اند و اینست هر کاری او می‌کرده کسی از ایشان ایراد گرفتن نمی‌یارسته. این شگفت که در جاهایی از کتاب نمونه‌هایی از سرپیچی و ستیز ایشان با محمد نیز می‌آورد.

امروز نه تنها اسلام بلکه دیگر دینها نیز چون زمانشان گذشته در دیده‌ها خوار می‌نماید. اینست زخم‌زبان به قرآن و محمد و آفریدگار سرمایه‌ی کسانی گردیده که می‌خواهند اسلام را از این راه بشناسانند و اینگونه زباندرازیها را نبرد با خرافات قلمداد کنند. سوسیالیستها نیز همین کار را کردند و صد سال کمابیش به ریشخند دینها و ناسزاگویی پرداختند و نتیجه‌اش را همه می‌دانیم.

کسانی اگر جلوگیری از زیان یک اندیشه را می‌خواهند راه آن جز این نیست که سخنانی والاتر از آن برانند و دلیلها به بیپایی و زیانمندیش بیاورند. آنچه هرگز راه بجایی نخواهد برد ریشخند و زخم زبانست.

با آنکه نویسنده در کتاب نامبرده برای هر گفته‌ی خود دلیلهایی یاد کرده به «تعلیل» پرداخته ـ از یکسو عرب بدوی را دمدمی و ناپایدار در باورهای خود شناسانده و از سوی دیگر چند بار از اینکه محمد تنها و بیکس ، جان بر کف گرفته سخت پافشارانه و استوار با گمراهیهای عربها به نبردی بزرگ برخاسته شگفتی از خود می‌نماید و از این باره حتا لنین «قویترین مرد قرن بیستم» را همپای او نمی‌شمارد ـ با اینهمه از کنار پایداری و پافشاری بیمانند محمد به آسانی می‌گذرد و چنان کوشش بیهمتایی هرگز پرسشی در او برنمی‌انگیزد : نمی‌تواند آنهمه رنج کشیدنها و تاب آوردن‌ها را از سر پیمان محمد با آفریدگار بهر رستگاری مردمان ببیند. از دیده‌ی او انگیزه‌ی اینها بخشی از هوش سرشار و بخشی دیگر از عقده‌های زمان کودکی است. شگفتتر اینکه بجای نتیجه گرفتن از این مقدمه‌ی خود ، نه تنها برانگیختگی را بلکه آفرینش و آفریدگار را نیز بیپا می‌پندارد.

همین کتاب خود نشانه‌ی آشفتگی اندیشه‌های نویسنده است. خواننده بنیکی درمی‌یابد که‌ اندیشه‌ی او درباره‌ی دین اسلام نااستوار است : سراسر کتاب خرده‌گیری به قرآن و کارهای محمد است ، ولی در پایان کتاب در چند پاراگراف از اینکه اسلام عربهای دژآگاه و متجاوز به یکدیگر را متحد کرد و با گزاردن «قانونهایی» ریشه‌ی جنگهای ایلی را در آنجا خشکاند و امنیت را به عربستان آورد ناچار گردیده آن را می‌ستاید.

در آخرین کار نویسندگیش پس از برافتادن محمدرضاشاه علتهای برافتادن او را با سرزنش از او و پیرامونیانش شرح می‌دهد : همان نیکیهایی که در ستایشگریهایش به شاه بسته بود ، در این نوشته بی‌آنکه شرمی بخود راه دهد همه را از او بازستانده.

(بیاری نوشته‌های آقایان عبدالله شهبازی و بهرام چوبینه و دفتر یکم آذر 1323)


.
✴️ پولداران و آزمندان

📖 پرچم نیمه‌ماهه

(تکه‌ی 5 از 8)

در ایران همگی مردم داد و ستد و بازرگانی و دیگر پیشه‌ها و كارها را جز برای روزی درآوردن و دارایی اندوختن نمی‌شناسند ، و اینست به آن آزمندان نیز جای ایراد باز نمی‌ماند. در جایی كه داد و ستد برای پول درآوردنست آنان نیز پول درمی‌آورند و كسی نمی‌تواند نكوهش به آنها نماید.

ما می‌گوییم : داد و ستد یا بازرگانی یا هر پیشه‌ی دیگری برای پول درآوردن نیست. بلكه برای گردیدن چرخ زندگانی توده‌ایست. می‌گوییم : دست بدست گردانیدن كالا كه امروز درمیان بازرگانان رواج می‌دارد یك كار نامشروعیست و پولی كه از آن راه بدست آید حرامست. می‌گوییم : یك كالایی را كه كسی یا كارخانه‌ای ساخته و پدید آورده باید یكسره به خاندانها فروخته شود كه از آن بهره جویند ، و اگر بدست میانجی نیاز هست بیش از اندازه‌ی نیاز نباید بود
[bud].[1]

در این بازرگانی‌ها همین اندازه بسست كه یك كس كالاها را از اروپا بخواهد و یا از فلان كارخانه‌ی اسپهان و یزد بخرد. ولی او باید جز به خاندانها نفروشد و بیش از اندازه‌ی نیاز و رنج خود به روی آن نكشد. می‌گوییم : پول‌اندوزی خود یكی از گناهان بزرگست و كسی كه به پول‌اندوزی می‌كوشد باید او را پست شمرد و از ارجش كاست ، باید با او پاسداری ننمود.

اینها یك رشته حقایق بسیار ارجداریست كه ما می‌گوییم. ولی ایرانیان كه از اینها آگاه نمی‌باشند. بلكه ما می‌بینیم هنگامی كه این گفته‌ها را از ما می‌شنوند بیخردانه رو ترش می‌كنند. بی‌پروایی می‌نمایند. بلكه برخی از آنها خود را به فیلسوفی زده چنین می‌گویند : «اینها پیش نرود جلو حرص و آز مردم را نمی‌شود گرفت ...». خوب ، ای بیخردِ پستنهاد ، اگر اینها پیش نرود دیگر چه جای گله و ناله است؟! اگر این راستست كه جلو آز مردم را نمی‌توان گرفت دیگر چه جای رنجش و فریاد است؟!..

دوباره می‌گویم : یك دسته از آنها جهودانند و شما اگر دلهای آنها را بشكافید و بكاوید خواهید دید این اندیشه‌ی آنهاست : «در جهان بهتر از پول چیست؟!. ، باید از هر راهست پول درآورد. شرافت چیست؟! آبرو چیست؟!.. اینها همه حرفست».

یك دسته‌ی دیگر حاجی‌ها و مشهدیهای مقدسند ، و شما اگر به آنها ایراد گرفته بپرسید ، خواهند گفت : «ما چه كار كرده‌ایم كسب حلالیست می‌كنیم ، و وجوهات شرعی خود را می‌پردازیم ، به خیریه‌ها اعانه می‌دهیم ، به زیارت می‌رویم ، روضه‌خوانی برپا می‌گردانیم ... اگر مردم گرسنه‌اند ما چه كار كنیم؟!.. ما كه ضامن روزی آنها نیستیم». اگر بیشتر فشار بیاورید خواهند گفت : «بیایید برویم از علما بپرسیم. آیا این كسب ما حرامست؟!..».

یك دسته‌ی دیگر آنهایند كه از خواندن روزنامه و كتابها گرفتار فلسفه‌ی مادی گردیده‌اند و در اندیشه‌ی آنان هر كسی باید زیرك باشد و پول درآورد و با خوشی زندگانی كند ، و پروای كسی و چیزی ندارد.[2] اگر شما به یكی از آنان خرده گرفته بگویید : «چرا به این خاندانهای بینوا رحم نمی‌كنید؟!.. چرا هر روز نرخها را بالا می‌برید؟!..» شما را یك آدم خامی شناخته می‌گویند : «آقا چه می‌فرمایید؟!.. مگر ما خانه و زندگانی نمی‌خواهیم؟!.. مگر ما زن و بچه نداریم؟!.. امروز جنگست و در همه جای جهان مردم سختی می‌كشند ، ما چه كار كنیم؟!..» ، یا اگر باسواد باشند به دلیلهای فلسفی پرداخته چنین گویند : «آقا زندگی مبارزه است دیگر! پس آنهمه مردم در اروپا ملیونر می‌شوند بد می‌كنند؟!.. من اگر صد ریال پول از شما بخواهم مجانی به من می‌دهید؟!..».

كوتاه‌سخن آنكه هر یكی از آنان یك رشته اندیشه‌هایی در دل دارند كه از روی آنها این رفتار زشت را نیك می‌دانند و روا می‌شمارند و خود را گناهكار نمی‌پندارند. این پاسخها كه ما از زبان آنان نوشتیم همه راست است. اگر اینها را به زبان هم نیاورند در دلهاشان هست.

اكنون ما به ایرانیان می‌گوییم : اگر نیكی یك توده آنست كه هر كسی آنچه را كه خود نیك می‌داند بكند ، دیگر شما چه ایرادی به این پولداران و آزمندان دارید؟!.. آنان هر یكی آنچه را كه خود نیك می‌داند می‌كند. اگر می‌گویید : راه نیك بودن یك توده این نیست ، بلكه نیك و بد قاعده‌ای دارد ، می‌گویم آن قاعده كدامست؟!.. در كجاست؟!. آیا می‌توانید آن را به ما بگویید؟!..

[1] : نباید بود سبک شده‌ی نباید بودن است.
[2] : چیزی که این روزها به رواجش بسیار می‌کوشند آنست که به مردم بفهمانند این زندگانی گذراست و اگر خوش نباشید و از آن لذت نبرید باخته‌اید. همین یک بهانه‌ی بیغیرتی به دست انبوهی از مردم داده که در اندیشه‌ی نیکی و بهبود کشور نباشند و بالاترین کاری که کنند گله و ناله و بدگویی باشد.


.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)

🔸 (تکه‌ی پانزده از پانزده)


می‌نویسید : بالزاک در دیباچه‌ی «کمدی هومن» گفته که وظیفه‌ی ادبیات از وظیفه‌ی تاریخ کمتر نیست ، یکی دیگری را تکمیل می‌کند : «در تاریخ ، قضایای سیاسی ثبت می‌شود و حال آنکه نویسنده‌ی رمان قضیه‌ای را که مورخین فراموش کرده‌اند بیان می‌نماید و آن عادات و اخلاق است».

این گفته‌ی بالزاک اگر بیرونش دلنشین و دلفریب می‌باشد درونش بی‌پایه و نااستوار است. چنانکه گفته‌ایم رماننویسی از اینجا پیدا شده و رواج پیدا کرده که از یکسوی کار بیمایه‌ی بی‌رنجی است. بگفته‌ی یکی از ایرانیان «چشمها را رویهم نهاده کمیت اندیشه را بتک و تاز بیار هرچه پدید آمد آن رمانست». از سوی دیگر رمان بیش از هر کتابی خریدار دارد و دخل بنویسنده می‌دهد. بویژه با آن هیاهویی که در پیرامون این کتابها برمی‌انگیزند و یک دروغ‌پرداز افسانه‌بافی را بصف دانشمندان رسانیده افسانه‌ی بیهوده‌ای را «کتاب فلسفه‌ی اجتماعی» میخوانند. این رسم اگر در اروپا نباشد در ایران هست که رمانبافان پشتیبانی از یکدیگر می‌نمایند و چون رمانی چاپ میشود دیگران در راه ترویج آن از کوشش دریغ نمی‌نمایند.

آن هیاهویی که امروز درباره‌ی رماننویسی هست ده‌یک آن در زمینه‌ی «تندرستی» نیست. چرا که رماننویسان دسته‌بندی دارند و در کار خود هوشیارند. ولی اطباء و آنان که باید پاسبان تندرستی مردم باشند آن دسته‌بندی و هوشیاری را ندارند.

بگفته‌ی یکی از دوستان نگارنده : «هنگامی که یک رمانی چاپ می‌شود چندان هیاهو راه می‌اندازند که تو گویی براتِ رستگاری برای مردم آورده‌اند».

از اینجاست که کار رماننویسی بالا گرفته و چون کسی زبان بخرده‌گیری نمی‌گشاید و اگرهم کسانی عیب آن را دریافته‌اند پایبندِ گفتن و نوشتن نیستند اینست که روزبروز برواج کار افزوده است.

ولی برای هر کاری عنوانی می‌باید. برای این کارِ «دروغ‌بافی و افسانه‌پردازی» هم عنوانی بایستی پیدا کنند که هم خوانندگان را بهتر فریب دهد و هم زبان بدگویان را ببندد. در زمینه‌ی پیدا کردن چنین عنوان و دستاویز است که می‌بینیم هر رماننگاری سخن دیگری می‌گوید. گفته‌ی برادران گنکور آن بود که شنیدیم. این هم گفته‌ی بالزاک است که می‌شنویم. بگفته‌ی عرب «علل ذکروها بعد الوقوع ».

«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من می‌پرسم آن عادات و اخلاق که رماننگار برشته‌ی نگارش می‌کشد اگر از روی مدرک است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خود رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجه‌ای از آن بدست نخواهد آمد.

اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن می‌رانند از این جهت است که جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمی‌شناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود کند این کار او بدان خواهد مانست که کسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دل خود آنها را پول انگارد.

اگر کار با پندار می‌گذرد چه حاجت برماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر کسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینکه یک کسی داستانی را از دیگران می‌پرسد و می‌شنود این در جایی است که بنا بداستان راستین باشد. در جایی که سروکار با دروغ و پندار است چرا هر کسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟

سخن کوتاه کنیم : در بازار پهناور پندار هیچ کالایی بها ندارد. در آن بازار بیکران گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یکسان است. شما چشم برویهم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همه‌ی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیکل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یکسان است.

شاید آن داستان را شنیده باشید که مرد بینوایی که سالها عسل نخورده بود در دکان بقالی چشمش بعسل افتاده از دور انگشت با اشاره بآن می‌آلود و بدهان می‌برد و بدینسان در پندار خود عسل میخورد. بقال که زیرچشمی او را می‌پایید خواست سربسر او گزارده شوخی کرده باشد. نزدیک رفته طلب پول عسل کرد. مرد بینوا بدانسان که عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باین معنی که انگشتها را بهم ساییده می‌شمرد : این یک ، این دو ، این سه ...

اینست اندازه‌ی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» که رماننگاران از پندار خود درمی‌آورند و زهی بی‌انصافی که نام آن را تاریخ می‌گزارند. باید گفت که آقایان چون تنها بقاضی میروند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییده‌اند از اینجاست که برای کالای ناروای خود هر گونه ارجی می‌پندارند.


👇
افسانه‌بافی و نقالی که بیهوده‌ترین و پستترین کاری است اینان آن را گاهی ادبیات می‌خوانند گاهی فلسفه می‌نامند و گاهی آن را تاریخ اخلاق و عادات ستوده و وظیفه‌ی خود را بالاتر از وظیفه‌ی تاریخنگاران می‌شناسند. افسانه‌بافی و اینهمه لاف و گزاف!؟

اگر رمان زیانهای دیگری نداشت و تنها از اینکه او دروغ‌پردازی است کار ننگینی بیش نبود ، چه رسد باینکه بیشتر رماننگاران کسان ناتراشیده‌ی بی‌آزرمی هستند و رماننگاری را وسیله‌ی یک رشته بیشرمیها و بی‌آزرمیهای خود ساخته‌اند.

مرا شگفت می‌آید از اینکه شما ـ شما یک خانم مسلمان‌زاده‌ی ایرانی‌نژاد ـ بر یک رماننگار اروپایی روا میشمارید که ببهانه‌ی بدگویی از کشیشان زبان بترویج بیدینی باز کند. روا می‌شمارید که در سراسر کتابهای خود بپاره کردن پرده‌ی شرم و پاکدامنی زنان بکوشد. روا می‌شمارید که صدها و هزارها دروغهای بی‌بنیاد را بهم بافته بنام عادات و اخلاق مردم در هزار و چند صد سال پیش برشته‌ی نگارش بیاورد.

ولی روا نمی‌شمارید که یک مرد خداشناسی که مایه‌ی زندگانی او جز خداشناسی نیست زبان به بدِ آن رماننگار اروپایی باز کند و او را «نادانک» بخواند و این کار را مخالف متانت می‌شمارید!

مرا شگفت می‌آید از اینکه مردی از اسپهان نامه بما نوشته میگوید : چنانکه ما راضی نیستیم کسی بدگویی از سعدی ایران بکند راضی هم نیستیم کسی بد آناتول فرانس فرانسه را بگوید.

آیا این درجه‌بندی کی شده که هر گروهی چند تنی را برگزیده و هر یکی از آنان را بر روی کرسی بلندی نشانده و هاله بر گرد سر او بسته‌اند و راضی نمی‌شوند که کسی نام یکی از آنان را بر زبان براند؟!

آیا از اینکه کسانی بر فلان رماننگار ستایشهایی می‌سرایند و او را دانشمند بزرگواری می‌شمارند باید همه‌ی مردم لب از سخن بربسته در برابر بیدینی و بی‌آزرمی او خاموش بنشینند؟!

آیا از اینکه مبادا در فرانسه کسی از سعدی ما بدگویی کند ما در ایران باید لب از بد
آناتول فرانس و آلکساندر دوما بربندیم؟!

من دست از آناتول و آلکساندر برداشته بسعدی می‌پردازم. مگر اینمرد آن نیست که باب پنجم گلستان را نوشته و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان ساخته است؟! اینمرد آن نیست که با همه‌ی ایرانیگری و مسلمانی چون در زمان مغول می‌زیسته بترویج زشتترین نابکاری آنزمان برخاسته و بکارهایی اعتراف کرده که بآیین مسلمانی سزای آن زنده درون آتش سوختن بوده؟! اینمرد آن نیست که برای آنکه «زردشت» را با «مشت» قافیه گرداند زشتترین توهینی را بیک پاکمرد بزرگواری روا داشته است؟! از کی این رسم در جهان پیدا شده که مردمان بآناتول‌ها و سعدی‌ها بنازند و صدها مردان بزرگ خدایی را که در تاریخ خود دارند فراموش گردانند؟!

چرا ایرانیان بآن ننازند که پیغمبری همچون زردشت از میان ایشان برخاسته که شاید نخستین کسی است که آیین خداشناسی و یگانه‌پرستی را گزارده؟! چرا بآن ننازند که در آغاز پیدایش اسلام با همه‌ی آن خونریزیها با عرب ، سپس ایرانیان چون پی بحقیقت آن دین خدایی بردند پاکدلانه بپیروی آن برخاستند و صد گونه فداکاریها درباره‌ی آن دین نمودند؟!

مردم فرانسه چرا بپدران شوالیه‌ی خود ننازند؟! چرا به ژاندارک ننازند؟! چرا بآن شورش تاریخی خود ننازند؟!

گفتگو را با آن خواهر گرامی بپایان میرسانم. سخن در این باره دراز است ولی مجال گفتن بیش از این ندارم. مگر در هنگام دیگری بار دیگر در این زمینه بسخن پردازم ـ لیکن این نکته را ناگفته نگزارم که رمان یکی از چیزهاییست که راهنمای من بسوی درک حقایق اروپا گردیده. من مدتها گرفتار این اندیشه بودم که آیا براستی اروپاییان از خِرد بیگانه‌اند یا این تعصب شرقیگری است که مرا بسوی چنین گمانی می‌راند .. پس از کشاکش درازی میانه‌ی این اندیشه و آن اندیشه که شاید چهار سال مدت کشید سرانجام از راه دلیلهایی یقین کردم که براستی خرد از اروپا رخت بربسته. یکی از آن دلیلها داستان رمانبافی اروپاییان است که بیشک با خرد سازش ندارد. این پیشگویی را هم کرده باشم که با همه‌ی لافها و ستایشها که امروز درباره‌ی رمان بر زبانهاست پس از دیری رمان نکوهیده‌ترین چیزی در نزد مردمان بویژه مردمان شرق خواهد بود و شاید روزی برسد که کسانی برمانسوزی برخیزند که هر کجا کتاب رمانی بدست آوردند بیدرنگ آن را خوراک آتش سازند. من این پیش‌بینی را میکنم و خود چشم براه چنان روزی هستم. نزد من رمان امروز در حکم تعزیه‌خوانی دیروز است. چرا که هر دو کار بیهوده و بیخردانه است. چنانکه تعزیه‌خوانی پس از آنهمه ارجمندی و پس از آن تکیه‌بندیهای پادشاهان ، امروز کارش به پس‌کوچه‌ها کشیده و مایه‌ی دریوزه‌گردی شده یقین میدانم که بزودی رماننویسی هم بِروز او خواهد افتاد و این حال او را پیدا خواهد کرد.


.
بانو دکتر فاطمه‌ی سیاح طرف گفتگوی احمد کسروی در زمینه‌ی رمان