✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 3 از 8)
اكنون كه این گفتار را مینویسم نامهای در جلوم باز است كه یكی از آشنایان نوشته و سراپای آن گله از تعدی و پولدوستی بازاریان و سنگدلی آنانست. مینویسد : «... مقدار هنگفتی لامپ و اسباب الكتریك خریده و انبار كرده و با آنكه امروز ده بر یك نفع دارد نمیفروشد ... با آنكه از ملاكین است انباری را پر از كاغذ و اسباب الكتریك و روغن و قند و شكر ساخته و به قیمتهای گزافی میفروشد ... سبحان الله مگر اینها قائل به معاد نیستند». در پایان نامه خواهش میكند كه چون پرچم پراكنده گردید گفتارهایی در این باره بنویسیم.
میگویم : از اینكه ما یك گفتاری بنویسیم چه نتیجه خواهد بود؟!.. چرا هنگامی كه ما ریشهی درد را نشان داده به كندن آن میكوشیم شما همراهی ننموده دشمنی هم میكنید ، ولی اكنون كه به یكی از نتیجههای آن دچار شدهاید به این ناله و زاری میپردازید؟!.. شگفتتر آنكه این نویسنده از هواداران كیشهاست و در این نامهاش نیز مینویسد : «به جای تعرض به مذاهب و عرفای حقه این مطالب را شرح دهید».
این نمیداند كه هر كاری یك انگیزه و سرچشمهای دارد كه ما اگر میخواهیم جلوگیری كنیم باید از آن سرچشمه آغاز كنیم. نمیداند كه چنانكه گفتیم دستهی انبوهی از پولداران و گرانفروشان از پیروان كیشها هستند و همانا سرچشمهی این رفتار سنگدلانهشان همان كیششان میباشد. زیرا یك كیش كه توده و كشور و دولت را خوار میشمارد ، و دلبستگی به آبادی كشور و آسایش توده را بد میداند ، یك كیش كه میگوید : شما تنها «وجوه شرعی» (خمس و مال امام) را بپردازید بس است ، یك كیش كه میگوید : از هر راه كه پول بدست آورید بیاورید ولی برای «تطهیر» آن «رد مظالم» به علما بدهید ، یك كیش كه میگوید : «پول دولت و كاركنان دولت به شما حلالست و اگر بدستتان افتاد می¬توانید به اجازهی علما تقاص كنید» ـ چنین كیشی جز مایهی سنگدلی نتواند بود. شما مینویسید : «سبحان الله مگر اینها قائل به میعاد نیستند» و هیچ به یاد نمیآورید كه آنان راه میعاد را هموار گردانیدهاند ، زیرا «من بكی او ابكی او تباكی وجبت له الجنة»[1] و «حب علی حسنة لایضر معها سیئه».[2]
از همه شگفتتر آنكه نویسندهی این نامه یادی هم از قانون كرده میگوید : «تعجب از دولت است كه قانون خود را اجرا نمیكند». میگویم : شگفت از شماست كه در اینجا به یاد قانون و دولت افتادهاید در حالی كه همیشه دولت را «جائر» و این قانون را «بدعت» میشماردید ، به همان گرانفروشان و انبارداران یاد میدادید كه تا بتوانند گردن به این قانونها نگزارند.
این یك نمونهایست كه چگونه این مردم سر كلافه را گم كردهاند. این یك مرد درسخواندهایست كه بدینسان سخنان آخشیج[= ضد] هم مینویسد. این یكی از درماندگیهای ایرانیانست كه سرچشمهی بدبختیهای خود را نمیفهمند.
از سخن دور نیفتیم ، این یك دسته پولداران و آزمندان كه در سالهای اخیر در ایران پیدا شده ، و در این چهار سال جنگ سرمایهشان هرچه فزونتر گردیده ، خود یك گرفتاری برای ایران میباشند ، و چنانكه گفتیم دستاویز ایشان بیش از همه گمراهیهای كیشی یا مادیگری میباشد.
اینست ما تنها نكوهش و بدنویسی را كارگر نمیشماریم و میباید چنانكه با دیگر دستههای زیانكار نبرد میكنیم با این دسته نیز به نبرد پردازیم و از راهی كه میشناسیم به برانداختن اینان نیز بكوشیم.
[1] : هر كه بگرید یا بگریاند یا خود را گریان نماید بهشت برو بایا شود.
[2] : با دوستاری علی هیچ گناهی زیان نتواند رسانید.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 3 از 8)
اكنون كه این گفتار را مینویسم نامهای در جلوم باز است كه یكی از آشنایان نوشته و سراپای آن گله از تعدی و پولدوستی بازاریان و سنگدلی آنانست. مینویسد : «... مقدار هنگفتی لامپ و اسباب الكتریك خریده و انبار كرده و با آنكه امروز ده بر یك نفع دارد نمیفروشد ... با آنكه از ملاكین است انباری را پر از كاغذ و اسباب الكتریك و روغن و قند و شكر ساخته و به قیمتهای گزافی میفروشد ... سبحان الله مگر اینها قائل به معاد نیستند». در پایان نامه خواهش میكند كه چون پرچم پراكنده گردید گفتارهایی در این باره بنویسیم.
میگویم : از اینكه ما یك گفتاری بنویسیم چه نتیجه خواهد بود؟!.. چرا هنگامی كه ما ریشهی درد را نشان داده به كندن آن میكوشیم شما همراهی ننموده دشمنی هم میكنید ، ولی اكنون كه به یكی از نتیجههای آن دچار شدهاید به این ناله و زاری میپردازید؟!.. شگفتتر آنكه این نویسنده از هواداران كیشهاست و در این نامهاش نیز مینویسد : «به جای تعرض به مذاهب و عرفای حقه این مطالب را شرح دهید».
این نمیداند كه هر كاری یك انگیزه و سرچشمهای دارد كه ما اگر میخواهیم جلوگیری كنیم باید از آن سرچشمه آغاز كنیم. نمیداند كه چنانكه گفتیم دستهی انبوهی از پولداران و گرانفروشان از پیروان كیشها هستند و همانا سرچشمهی این رفتار سنگدلانهشان همان كیششان میباشد. زیرا یك كیش كه توده و كشور و دولت را خوار میشمارد ، و دلبستگی به آبادی كشور و آسایش توده را بد میداند ، یك كیش كه میگوید : شما تنها «وجوه شرعی» (خمس و مال امام) را بپردازید بس است ، یك كیش كه میگوید : از هر راه كه پول بدست آورید بیاورید ولی برای «تطهیر» آن «رد مظالم» به علما بدهید ، یك كیش كه میگوید : «پول دولت و كاركنان دولت به شما حلالست و اگر بدستتان افتاد می¬توانید به اجازهی علما تقاص كنید» ـ چنین كیشی جز مایهی سنگدلی نتواند بود. شما مینویسید : «سبحان الله مگر اینها قائل به میعاد نیستند» و هیچ به یاد نمیآورید كه آنان راه میعاد را هموار گردانیدهاند ، زیرا «من بكی او ابكی او تباكی وجبت له الجنة»[1] و «حب علی حسنة لایضر معها سیئه».[2]
از همه شگفتتر آنكه نویسندهی این نامه یادی هم از قانون كرده میگوید : «تعجب از دولت است كه قانون خود را اجرا نمیكند». میگویم : شگفت از شماست كه در اینجا به یاد قانون و دولت افتادهاید در حالی كه همیشه دولت را «جائر» و این قانون را «بدعت» میشماردید ، به همان گرانفروشان و انبارداران یاد میدادید كه تا بتوانند گردن به این قانونها نگزارند.
این یك نمونهایست كه چگونه این مردم سر كلافه را گم كردهاند. این یك مرد درسخواندهایست كه بدینسان سخنان آخشیج[= ضد] هم مینویسد. این یكی از درماندگیهای ایرانیانست كه سرچشمهی بدبختیهای خود را نمیفهمند.
از سخن دور نیفتیم ، این یك دسته پولداران و آزمندان كه در سالهای اخیر در ایران پیدا شده ، و در این چهار سال جنگ سرمایهشان هرچه فزونتر گردیده ، خود یك گرفتاری برای ایران میباشند ، و چنانكه گفتیم دستاویز ایشان بیش از همه گمراهیهای كیشی یا مادیگری میباشد.
اینست ما تنها نكوهش و بدنویسی را كارگر نمیشماریم و میباید چنانكه با دیگر دستههای زیانكار نبرد میكنیم با این دسته نیز به نبرد پردازیم و از راهی كه میشناسیم به برانداختن اینان نیز بكوشیم.
[1] : هر كه بگرید یا بگریاند یا خود را گریان نماید بهشت برو بایا شود.
[2] : با دوستاری علی هیچ گناهی زیان نتواند رسانید.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)
🔸 (تکهی سیزده از پانزده)
بِهر حال ما حق داریم از رماننگاران بپرسیم که چگونه است که در هر زمانی پای زنان را بمیان میکشید؟! اگر مقصود شما پند و اندرز است مگر جز در زمینهی آمیزش مردان با زنان پندی و اندرزی نتوان سرود؟!
من هرگز شک ندارم که پای زنان را بمیان آوردنِ رماننگاران از راه پاکدلی نیست و جز این مقصود ندارند که از این راه نیز برواج کتاب خود بیفزایند.
پس چه فرقی هست میانهی این «دانشمندان» با آن شرکتهای فیلمبرداری که زنانی را مزدور گرفته تنهای نیمهلخت آنان را بفیلم درمیآورند و بیش از این مقصود ندارند که از این راه بر دخل تجارت خود بیفزایند؟!
نمیدانم چه بگویم و چه بسرایم؟... از یکسوی کسانی از ایرانیان نیز ندانسته آلودهی کار رمان شدهاند و این بر من دشوار است که بر آنان نکوهش نمایم. از سوی دیگر زیانهای رمان درخور خاموشی نیست.
درخور خاموشی نیست که کسانی زشتترین داستانها را سروده و کتابها چاپ کرده بدست پسران و دختران میدهند.
در اندکزمانی که رماننویسی در ایران آغاز شده یک رشته کتابهایی که خود ننگ ایران باید شمرد بیرون ریخته. اگر بخاموشی بگراییم این نادانان آبرویی برای ایران باز نخواهند گزاشت.
اگر بیگانگانی ایران را ندیدهاند و بخواهند آن را از روی رمانهای چاپ شده در تهران بشناسند ، زشتترین صورتی از این کشور در دل آنان جایگیر خواهد بود. هر نادانی که قلم بدست میگیرد توگویی در این سرزمین جوش و جنبشی جز گرد سر زنان ناپاک نیست یا جز از یکمشت مردان پلید بیهوده که سر درپی زنان و دختران دارند مردی در این کشور زندگی ندارد!
ما در ایران هستیم و میدانیم که این چرکها جز تراوش اندیشهی کج و چرکین خود آقای رماننگار نیست و در این کشور از آن نابکاریها کمتر نشانی توان یافت. ولی آیا این بیگانهی دور از ایران هم این حقیقت را میداند؟!
وانگاه من میپرسم : آیا در جهان هر چیزی گفتنی و نوشتنی است؟.. اگر میتوان این زشتکاریها را نوشت و بدست جوانان ناآزموده و سادهدل بلکه بدست بچگان نورس داد پس آن چه چیز است که باید پوشیده داشت و پرده بروی آن کشید؟! گذشته از همهی اینها آیا چه سودی از این داستانها موجود است؟!
اگر مرد بیغیرت ننگینی بیک زن نابکار هر جایی برخورده و بیآنکه او را از آن پلیدیها پاک سازد بخانهی خود برده و نابکارانه یک هفته بسر بردهاند آیا چنین داستان نابکارانهای درخور آنست که نام عشق برویش گزارده و در ستونهای روزنامه مو بمو شرح داده شود؟!
اگر یک دسته ژاندارم ناتراش بیابانی با یک دسته زنان بیآزرم هر جایی بر پشت بام کاروانسرایی بهم ریخته مست و بیخرد دادِ بیشرمی و بیباکی دادهاند آیا چنین رسوایی درخور آنست که در کتابی نوشته شده و بدست زنان و دختران داده شود؟!
من میپرسم : آیا یک مرد غیرتمندی رضا میدهد که زن و دختر او تماشاگر چنین رسواییها و بیشرمیها باشند؟...
خواهید گفت : نه! میگویم : پس چگونه است که رماننگار آن بیشرمیها را با صد گونه آب و تاب نوشته سرِ مویی از شرح و تفصیل فرونمیگزارد و مردان چنین کتابی را خریده بدست زنان و دختران خود میدهند؟..
آیا چنین ننگینکاریها درخورِ خاموشی است؟.. اگر در اینجا خاموش باید بود پس در کجاست که خاموش نباید بود؟!
چنانکه گفتهام : من نیک و بد هر چیز را در ترازوی سود و زیان جهان میسنجم. انگارها و پندارهایی که هر دسته و گروهی در میانهی خود دارند و آنها را دستاویز کار خود میشمارند نزد من ارج و بهایی ندارد.
تنها عنوان اینکه «رمان از ادبیات است» مرا از دنبال کردن زیانهای رمان بازنخواهد داشت.
.
🔸 (تکهی سیزده از پانزده)
بِهر حال ما حق داریم از رماننگاران بپرسیم که چگونه است که در هر زمانی پای زنان را بمیان میکشید؟! اگر مقصود شما پند و اندرز است مگر جز در زمینهی آمیزش مردان با زنان پندی و اندرزی نتوان سرود؟!
من هرگز شک ندارم که پای زنان را بمیان آوردنِ رماننگاران از راه پاکدلی نیست و جز این مقصود ندارند که از این راه نیز برواج کتاب خود بیفزایند.
پس چه فرقی هست میانهی این «دانشمندان» با آن شرکتهای فیلمبرداری که زنانی را مزدور گرفته تنهای نیمهلخت آنان را بفیلم درمیآورند و بیش از این مقصود ندارند که از این راه بر دخل تجارت خود بیفزایند؟!
نمیدانم چه بگویم و چه بسرایم؟... از یکسوی کسانی از ایرانیان نیز ندانسته آلودهی کار رمان شدهاند و این بر من دشوار است که بر آنان نکوهش نمایم. از سوی دیگر زیانهای رمان درخور خاموشی نیست.
درخور خاموشی نیست که کسانی زشتترین داستانها را سروده و کتابها چاپ کرده بدست پسران و دختران میدهند.
در اندکزمانی که رماننویسی در ایران آغاز شده یک رشته کتابهایی که خود ننگ ایران باید شمرد بیرون ریخته. اگر بخاموشی بگراییم این نادانان آبرویی برای ایران باز نخواهند گزاشت.
اگر بیگانگانی ایران را ندیدهاند و بخواهند آن را از روی رمانهای چاپ شده در تهران بشناسند ، زشتترین صورتی از این کشور در دل آنان جایگیر خواهد بود. هر نادانی که قلم بدست میگیرد توگویی در این سرزمین جوش و جنبشی جز گرد سر زنان ناپاک نیست یا جز از یکمشت مردان پلید بیهوده که سر درپی زنان و دختران دارند مردی در این کشور زندگی ندارد!
ما در ایران هستیم و میدانیم که این چرکها جز تراوش اندیشهی کج و چرکین خود آقای رماننگار نیست و در این کشور از آن نابکاریها کمتر نشانی توان یافت. ولی آیا این بیگانهی دور از ایران هم این حقیقت را میداند؟!
وانگاه من میپرسم : آیا در جهان هر چیزی گفتنی و نوشتنی است؟.. اگر میتوان این زشتکاریها را نوشت و بدست جوانان ناآزموده و سادهدل بلکه بدست بچگان نورس داد پس آن چه چیز است که باید پوشیده داشت و پرده بروی آن کشید؟! گذشته از همهی اینها آیا چه سودی از این داستانها موجود است؟!
اگر مرد بیغیرت ننگینی بیک زن نابکار هر جایی برخورده و بیآنکه او را از آن پلیدیها پاک سازد بخانهی خود برده و نابکارانه یک هفته بسر بردهاند آیا چنین داستان نابکارانهای درخور آنست که نام عشق برویش گزارده و در ستونهای روزنامه مو بمو شرح داده شود؟!
اگر یک دسته ژاندارم ناتراش بیابانی با یک دسته زنان بیآزرم هر جایی بر پشت بام کاروانسرایی بهم ریخته مست و بیخرد دادِ بیشرمی و بیباکی دادهاند آیا چنین رسوایی درخور آنست که در کتابی نوشته شده و بدست زنان و دختران داده شود؟!
من میپرسم : آیا یک مرد غیرتمندی رضا میدهد که زن و دختر او تماشاگر چنین رسواییها و بیشرمیها باشند؟...
خواهید گفت : نه! میگویم : پس چگونه است که رماننگار آن بیشرمیها را با صد گونه آب و تاب نوشته سرِ مویی از شرح و تفصیل فرونمیگزارد و مردان چنین کتابی را خریده بدست زنان و دختران خود میدهند؟..
آیا چنین ننگینکاریها درخورِ خاموشی است؟.. اگر در اینجا خاموش باید بود پس در کجاست که خاموش نباید بود؟!
چنانکه گفتهام : من نیک و بد هر چیز را در ترازوی سود و زیان جهان میسنجم. انگارها و پندارهایی که هر دسته و گروهی در میانهی خود دارند و آنها را دستاویز کار خود میشمارند نزد من ارج و بهایی ندارد.
تنها عنوان اینکه «رمان از ادبیات است» مرا از دنبال کردن زیانهای رمان بازنخواهد داشت.
.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)
🔸 بوقلمونصفتی در نویسندگی و سیاست (تکهی سه از چهار)
به گفتهی خود میکوشد «کارخانهی معجزهسازی مسلمانان» دربارهی بنیادگزار اسلام ، قرآن ، فرشتگان و آفریدگار را ویران سازد. همچنین روشن میدارد که قرآن نه چنانکه مسلمانان فهمیدهاند ، خدا بدستیاری جبرئیل از آسمان بزمین فرستاده بلکه آن جز تراوشهای اندیشهی محمد نیست. به این سخنان اخیر ایرادی نیست. آنچه جای ایرادست آنکه به گوهر دین (و اسلام) نرسیده و آن را همپایهی قانونگزاری و فلسفه میشمارد.
باید دانست که «در دین کسی را جز آفریدگار جایگاهی نیست». پیروان کیشها (دینهای امروزی) چه شیعیان ، چه مسیحیان و دیگران این معنی را ندانسته بلکه دین را حاشیهای بر زندگانی شناختهاند که در آن آفریدگار همچون پادشاه خودکامهای میباشد که «گرامیداشتگانی» دارد و باید پیاپی یادشان کنند و پیرایههایی از معجزه و شگفتکاریها به ایشان بندند و بارگاهها برایشان برافرازند و بزیارت آنها شتابند تا دل خدا بر پیروان نرم گردد و بهشت را از آنها دریغ ندارد. اینست میبینیم در نزد ایشان ، دین جز زیارت بارگاهِ «گرامیداشتگان آفریدگار» و دل پر از یادشان داشتن و میانجی گردانیدن آنها برای پاک شدن از گناهان نیست ، زندگانی هر حالی یافت یافته. دیده میشود گوهر دین که «زیستن به آئین خرد» ، جلوگیری از گمراهیها و پراکندگیهاست و خود برای رستگاری آدمیان بنیاد یافته ، و باید سازگار و همدوش با دانشها به بهرهمند گردانیدن مردمان از آسایش و زندگانی بینجامد به اندیشهی پیروان کیشها راه ندارد.
دینهای خدایی ـ اسلام ، دین زردشت یا دین مسیح ـ همه در روزگار خود با بتپرستی روبرو گردیده و با کوششهای ارجداری آن را برانداختهاند. ارج دینها (پیش از آنکه زمانشان گذرد و به آلودگیها دچار گردند) هنگامی روشن میگردد که کسی نادانیها و دژآگاهیهای بتپرستی را نیک شناسد و زیانهایی را که از رهگذر آن بهرهی آدمیان میگردیده بداند.
در حالی که نویسنده جدایی چندانی میان بتپرستی و یکتاپرستی نمیگزارد و چون هر دو «قائل به مؤثری در عالم» بودهاند نزد او هر دوی اینها از «دیانات» بشمارست! در آن کتاب لغزشهای عمدهای دیده میشود ـ که دیگرانی نیز دچارش بودهاند و اینست به گرانمایگی «دین» پی نبرده و آن را در منصفانهترین داوری بپای قانون و فلسفه بردهاند ـ بدینسان :
یکم ، چون مسیح در جوانی و با ستمدیدگی کشته شد و پس از او مسیحیان دو سه قرن رنجهای بسیار کشیدند و شکنجهها دیده کشتهها دادند تا توانستند رفتهرفته به آن دین پیشرفت دهند ، برخی از تاریخنویسان غربی چنین وانمودهاند که بنیادگزار اسلام نیز ـ اگر براستی برانگیخته بوده ـ میبایست همان شیوه را بکار میبست و اینست دست به شمشیر بردن محمد را گناهی برو شمردهاند. نویسنده از ایشان پیروی کرده و در سراسر کتاب بارها این را خردهای به اسلام شمارده.
دوم ، چون عامیان میپندارند که آفریدگار یک برانگیخته را «بیکبار به همهی راهنماییها و دستورها» آگاه میگرداند ، او نیز از قرآن و رفتار محمد همین انتظار را دارد نمیتواند بپذیرد که یک برانگیخته راه را گام بگام دریافته میپیماید. حتا ممکنست به آزمایشهایی برخیزد و از آنها تجربه آموزد و کارش را اصلاح گرداند و آنگاه باید به زمینهسازیهایی بپردازد. از اینجاست که به تفاوت آیههای مکی و مدنی پرداخته و از اینکه برخی ناسازگاریها درمیان آنهاست خردههای پیاپی میگیرد.
سوم ، به گوهر یک دین که پاک گردانیدن آدمیان از خویهای پست و نادرستیها و یاد دادن آدمیگری به آنهاست پروا ندارد و اینست کتاب بیشتر به پیشامدهای بیارج رو میآورد و آنها را دستاویز خردهگیری میگرداند.
ارج اسلام از این نبوده که برانگیختهای همچون محمد داشته. ارج را آموزاکهای (تعلیمات) او دارد ، و جایگاهی که او دارد از آنست که در راه این گفتهها و آموختهها کوشیده. از آنست که در این راه رنج برده و از جان گذشته ، از آنست که یک راه رستگاری بروی مردمان گشاده.
شیوهای که برای مثال تاماس کارلایل در شرح زندگانی محمد در کتابش پیش گرفته نیز از چنین دیدگاهیست. از این باره او هم آسایش جهانیان را بدیده داشته و محمد و کوششهایش را در سنجش با این نکته ستوده. اگر از این دیده به رخدادها ننگریم و همچون نویسندهی یاد شده اسلام را به زندگانی محمد یا به پندارهای مسلمانان دربارهی او و دشواریهایی که در قرآن هست محدود کنیم اصل را کنار نهاده به فرع پرداختهایم.
.
✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 4 از 8)
بارها گفتهایم : این توده چند دردش به هم آمیخته و سر كلافه گمشده. همین داستان پولداران و آزمندان و رفتار زشت آنان در این هنگامِ گرفتاری توده یك گواه نیكی به گفتههای ما میباشد. زیرا ما چون میخواهیم این رفتار زشت ایشان را به ریشه رسانیده سرچشمه و انگیزهی آن را بدانیم تا راه چاره را نشان دهیم ، در این یك زمینه به چند درد بزرگی از توده برمیخوریم. كسانی این را یك موضوع سادهای میشمارند و چنین میدانند كه اگر در روزنامهها گفتارهایی نویسند و نكوهشهایی به آن آزمندان و پولداران كه مایهی گرانی كالاها هستند دریغ نگویند چارهی كار خواهد بود و آزمندان و سرمایهداران در جای خود خواهند نشست. ولی موضوع به این سادگی نیست ، و این زشترفتاری از پولداران ریشههایی درمیان گرفتاریها و دردهای توده دارد ، و من اینك آن ریشهها را نشان میدهم.
نخست : در این توده نیك و بد را قاعدهای نیست. در یك توده باید نیك و بد شناخته ، و قاعده برای آنها درمیان باشد ، ولی در این توده نیست ، و هر كسی آنچه را كه با هوس و سود خود سازگار مییابد «نیك» میشمارد ، و آنچه را كه نه چنانست «بد» میخواند.
این یك موضوع بسیار ارجداریست و ما در جاهای دیگری نیز از این زمینه سخن راندهایم.
ما بارها از ایرانیان پرسیدهایم و اكنون هم میپرسیم : در یك توده راه نیكی چیست؟..
آیا اینست كه هر كسی آنچه را كه نیك دانست بكار بندد ، و یا آنكه برای نیك و بد یك قاعدهای هست؟.. اگر میگویید راه آنست كه هر كسی نیك و بد را خود شناسد و هرچه را كه نیك دانست بكار بندد ، این همانست كه امروز در ایران هست و ما نمیدانیم شما بهر چه گله میكنید؟.. همان پولداران و آزمندان كه كالاها را دست بدست میگردانند و هر یكی چند برابر بهای آنها را به رویش كشیده میفروشند ، این كار خود را جز نیك نمیدانند. اگر میخواهید بیازمایید به بازار رفته با چند تنی از آنان به گفتگو پرداخته بپرسید. بپرسید تا ببینید چه پاسخی میدهند ...
در تودهی ایران گذشته از آنكه یك راهی نیست ، بدانسان كه شرح دادم هر دستهای از این پولداران و آزمندان دستاویز دیگری برای این رفتار زشت خود در دست میدارند. گذشته از آنكه هیچ كس از اینان به كشور و توده كمترین دلبستگی را نمیدارند ، آن جهودانند كه در هر كجا باشند خود را از مردم بیگانه شمارند ، و این حاجیها و مشهدیهای مقدسند كه آشكاره با توده و كشور دشمنی مینمایند. اساساً در ایران یك آئین یا یك قانونی كه جلو اینگونه داد و ستدها را بگیرد نیست.
از روی قانونهایی كه در دست است و از روی كیشهایی كه رواج میدارد هر كسی حق دارد یك كالایی را بخرد و دست بدست گرداند و سود از آن بردارد. هر كسی حق دارد كالایی را به هر بهایی كه میخواهد بفروشد. یك قانونی كه جلو اینها را بگیرد نیست.[1]
[1] : این حال امروز هم به همانسان میباشد. چندی پیش دو تن را که سکهی طلا به انبوهی خرید و فروش میکردند («سلطان سکه» و دستیارش) محاکمه و اعدام کردند. بسیاری از قانوندانان ، به این کار دادگستری اعتراض کردند که این محاکمه بر پایهی کدام مادهی قانون بوده و چرا بروشنی به مردم گفته نشده؟!. اعتراضها نشان میداد که خرید و فروش سکه بزه نیست و در قانون اندازه یا مرزی برای آن گزاشته نشده. بهتر بگوییم در قانونهای ایران «آزمندی» بزه شناخته نشده. در چنین حالی ، این کار دادگستری خود بیدادگری میباشد.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 4 از 8)
بارها گفتهایم : این توده چند دردش به هم آمیخته و سر كلافه گمشده. همین داستان پولداران و آزمندان و رفتار زشت آنان در این هنگامِ گرفتاری توده یك گواه نیكی به گفتههای ما میباشد. زیرا ما چون میخواهیم این رفتار زشت ایشان را به ریشه رسانیده سرچشمه و انگیزهی آن را بدانیم تا راه چاره را نشان دهیم ، در این یك زمینه به چند درد بزرگی از توده برمیخوریم. كسانی این را یك موضوع سادهای میشمارند و چنین میدانند كه اگر در روزنامهها گفتارهایی نویسند و نكوهشهایی به آن آزمندان و پولداران كه مایهی گرانی كالاها هستند دریغ نگویند چارهی كار خواهد بود و آزمندان و سرمایهداران در جای خود خواهند نشست. ولی موضوع به این سادگی نیست ، و این زشترفتاری از پولداران ریشههایی درمیان گرفتاریها و دردهای توده دارد ، و من اینك آن ریشهها را نشان میدهم.
نخست : در این توده نیك و بد را قاعدهای نیست. در یك توده باید نیك و بد شناخته ، و قاعده برای آنها درمیان باشد ، ولی در این توده نیست ، و هر كسی آنچه را كه با هوس و سود خود سازگار مییابد «نیك» میشمارد ، و آنچه را كه نه چنانست «بد» میخواند.
این یك موضوع بسیار ارجداریست و ما در جاهای دیگری نیز از این زمینه سخن راندهایم.
ما بارها از ایرانیان پرسیدهایم و اكنون هم میپرسیم : در یك توده راه نیكی چیست؟..
آیا اینست كه هر كسی آنچه را كه نیك دانست بكار بندد ، و یا آنكه برای نیك و بد یك قاعدهای هست؟.. اگر میگویید راه آنست كه هر كسی نیك و بد را خود شناسد و هرچه را كه نیك دانست بكار بندد ، این همانست كه امروز در ایران هست و ما نمیدانیم شما بهر چه گله میكنید؟.. همان پولداران و آزمندان كه كالاها را دست بدست میگردانند و هر یكی چند برابر بهای آنها را به رویش كشیده میفروشند ، این كار خود را جز نیك نمیدانند. اگر میخواهید بیازمایید به بازار رفته با چند تنی از آنان به گفتگو پرداخته بپرسید. بپرسید تا ببینید چه پاسخی میدهند ...
در تودهی ایران گذشته از آنكه یك راهی نیست ، بدانسان كه شرح دادم هر دستهای از این پولداران و آزمندان دستاویز دیگری برای این رفتار زشت خود در دست میدارند. گذشته از آنكه هیچ كس از اینان به كشور و توده كمترین دلبستگی را نمیدارند ، آن جهودانند كه در هر كجا باشند خود را از مردم بیگانه شمارند ، و این حاجیها و مشهدیهای مقدسند كه آشكاره با توده و كشور دشمنی مینمایند. اساساً در ایران یك آئین یا یك قانونی كه جلو اینگونه داد و ستدها را بگیرد نیست.
از روی قانونهایی كه در دست است و از روی كیشهایی كه رواج میدارد هر كسی حق دارد یك كالایی را بخرد و دست بدست گرداند و سود از آن بردارد. هر كسی حق دارد كالایی را به هر بهایی كه میخواهد بفروشد. یك قانونی كه جلو اینها را بگیرد نیست.[1]
[1] : این حال امروز هم به همانسان میباشد. چندی پیش دو تن را که سکهی طلا به انبوهی خرید و فروش میکردند («سلطان سکه» و دستیارش) محاکمه و اعدام کردند. بسیاری از قانوندانان ، به این کار دادگستری اعتراض کردند که این محاکمه بر پایهی کدام مادهی قانون بوده و چرا بروشنی به مردم گفته نشده؟!. اعتراضها نشان میداد که خرید و فروش سکه بزه نیست و در قانون اندازه یا مرزی برای آن گزاشته نشده. بهتر بگوییم در قانونهای ایران «آزمندی» بزه شناخته نشده. در چنین حالی ، این کار دادگستری خود بیدادگری میباشد.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)
🔸 (تکهی چهارده از پانزده)
«تاییس» رمان معروف آناتول فرانس که شما آنهمه ستایش ازو کردهاید هم اکنون در پیش من است. بار دیگر آن را خواندهام و هرچه میاندیشم زمینهای برای آن ستایشها در این کتاب نمیبینم.
پارسایانی دل از جهان کنده در بیابان نیل در صومعهها بسر میبردهاند. پافنوس نامی از ایشان که پیش از آمدن بصومعه ، زنی را دیده و دل باو داده بوده کنون آهنگ آن میکند که آن زن را از نابکاری نجات داده او را نیز بصومعه بکشاند. آن زن با همهی آلودگی سخت بنابکاری چون دلِ پاکی داشته دعوت پافنوس را پذیرفته و بیکبار چشم از همه چیز پوشیده خود را بصومعهای میرساند. ولی دل پافنوس هنوز بجای خود برنگشته و پیوسته او را ناآسوده میداشته. برای رهایی از این رنج بریاضتهای بسیار سختی برمیخیزد لیکن چارهی درد دل نمیتواند. در این میان پیشوای راهبان که بر کوهی بسر میداده برای بازدید شاگردان خود از کوه پایین میآید و شاگردان که بپیشواز او شتافته بودند بعلم غیب از راز دل هر کسی خبر میدهد و گرفتاری دل پافنوس را هم بازنموده از حال تاییس که این زمان در صومعه بحال مرگ بوده آگاهی میدهد ...
این داستانها اندکی از آن تاریخ است که براستی روی داده بسیاری را هم مؤلف از پندار خود تراشیده و برآنها افزوده.
نخستین دشواری اینست که چگونه آن راستها را از این دروغها جدا سازیم؟.. ناگزیر باید همه را بیاد سپرد و چهبسا که خواننده این دروغها را بجای تاریخ باور کرده در اینجا و آنجا باز گوید. چنانکه باین خطا بیشتر رمانخوانان گرفتارند.
وآنگاه من از آناتول میپرسم که این داستانها با بیدینی و انکار خدا چه سازشی دارد؟! اینکه راهِبی در سایهی خداشناسی و ریاضتکشی غیبگویی میکند چرا دیگری از شنیدن آن غیبگویی از دین دررفته انکار خدا نماید؟! غیبگویی یک دینداری اگر مایهی دینداری بیدینان نباشد باری چرا علت بیدینی دینداران باشد؟!
از این مرحله نیز گذشتیم : مقصود از سرودن این داستان چیست؟! خواهید گفت : ریشخند بر کشیشان و بیهودهگوییهای ایشان. بسیار خوب کشیشان درخور ریشخند هستند و آن داستانهایی هم که از راهِبان در کتابها آوردهاند بیشتر آنها گزافهآمیز و دروغ است. ولی آیا توبه کردن یک زنی از نابکاری و گذشتن او از آسایش و مال نیز درخور ریشخند است؟! وآنگاه آیا در ریشخند بر کشیشان باید انکار خدا نیز کرد؟!
اگر در گفتههای این «دانشمند» فرانسه دقت کنیم از آغاز تا انجام دو مقصود بیشتر ندارد : یکی انکار خدا. دیگری رواج بیعفتی. عمده مقصود او از این داستان آنکه چرا تاییس از نابکاری بازگشته و چرا پافنوس از نخست که باو دست یافت بکامگزاری برنخاسته! یگانه آرزوی این فیلسوف رماننگار و عضو آکادمی فرانسه آنکه ریشهی خداشناسی از جهان کنده شده و بنیاد پاکدامنی از گیتی برانداخته شود.
چیزی که هست کتابش باین مقصود شوم نیز نارساست. زیرا چنانکه گفتیم برداشتی که او نموده با این نتیجه که میخواهد سازگار نیست و اینست که من نامی برای کتابهای او جز عبارت «سرسام و یاوهبافی» پیدا نکردم. چه باید کرد که آن خواهر گرامی آنهمه ستایش از این کتاب کردهاند. دوباره باید گفت : «خواستن پردهی چشم و گوش است».
بر من ایراد گرفتهاید که چرا آناتول را با الکساندر دوما از یک ردیف گرفتهام و این را خود وهنی بر آناتول میشمارید. من میگویم : در کار بیهوده پیش و پس منظور نتوان داشت. در جایی که من رمان را کار بیهودهای میدانم نزد من همهی رماننگاران یکسانند ، گو که نزد دیگران رتبهبندیهایی در کار باشد!
.
🔸 (تکهی چهارده از پانزده)
«تاییس» رمان معروف آناتول فرانس که شما آنهمه ستایش ازو کردهاید هم اکنون در پیش من است. بار دیگر آن را خواندهام و هرچه میاندیشم زمینهای برای آن ستایشها در این کتاب نمیبینم.
پارسایانی دل از جهان کنده در بیابان نیل در صومعهها بسر میبردهاند. پافنوس نامی از ایشان که پیش از آمدن بصومعه ، زنی را دیده و دل باو داده بوده کنون آهنگ آن میکند که آن زن را از نابکاری نجات داده او را نیز بصومعه بکشاند. آن زن با همهی آلودگی سخت بنابکاری چون دلِ پاکی داشته دعوت پافنوس را پذیرفته و بیکبار چشم از همه چیز پوشیده خود را بصومعهای میرساند. ولی دل پافنوس هنوز بجای خود برنگشته و پیوسته او را ناآسوده میداشته. برای رهایی از این رنج بریاضتهای بسیار سختی برمیخیزد لیکن چارهی درد دل نمیتواند. در این میان پیشوای راهبان که بر کوهی بسر میداده برای بازدید شاگردان خود از کوه پایین میآید و شاگردان که بپیشواز او شتافته بودند بعلم غیب از راز دل هر کسی خبر میدهد و گرفتاری دل پافنوس را هم بازنموده از حال تاییس که این زمان در صومعه بحال مرگ بوده آگاهی میدهد ...
این داستانها اندکی از آن تاریخ است که براستی روی داده بسیاری را هم مؤلف از پندار خود تراشیده و برآنها افزوده.
نخستین دشواری اینست که چگونه آن راستها را از این دروغها جدا سازیم؟.. ناگزیر باید همه را بیاد سپرد و چهبسا که خواننده این دروغها را بجای تاریخ باور کرده در اینجا و آنجا باز گوید. چنانکه باین خطا بیشتر رمانخوانان گرفتارند.
وآنگاه من از آناتول میپرسم که این داستانها با بیدینی و انکار خدا چه سازشی دارد؟! اینکه راهِبی در سایهی خداشناسی و ریاضتکشی غیبگویی میکند چرا دیگری از شنیدن آن غیبگویی از دین دررفته انکار خدا نماید؟! غیبگویی یک دینداری اگر مایهی دینداری بیدینان نباشد باری چرا علت بیدینی دینداران باشد؟!
از این مرحله نیز گذشتیم : مقصود از سرودن این داستان چیست؟! خواهید گفت : ریشخند بر کشیشان و بیهودهگوییهای ایشان. بسیار خوب کشیشان درخور ریشخند هستند و آن داستانهایی هم که از راهِبان در کتابها آوردهاند بیشتر آنها گزافهآمیز و دروغ است. ولی آیا توبه کردن یک زنی از نابکاری و گذشتن او از آسایش و مال نیز درخور ریشخند است؟! وآنگاه آیا در ریشخند بر کشیشان باید انکار خدا نیز کرد؟!
اگر در گفتههای این «دانشمند» فرانسه دقت کنیم از آغاز تا انجام دو مقصود بیشتر ندارد : یکی انکار خدا. دیگری رواج بیعفتی. عمده مقصود او از این داستان آنکه چرا تاییس از نابکاری بازگشته و چرا پافنوس از نخست که باو دست یافت بکامگزاری برنخاسته! یگانه آرزوی این فیلسوف رماننگار و عضو آکادمی فرانسه آنکه ریشهی خداشناسی از جهان کنده شده و بنیاد پاکدامنی از گیتی برانداخته شود.
چیزی که هست کتابش باین مقصود شوم نیز نارساست. زیرا چنانکه گفتیم برداشتی که او نموده با این نتیجه که میخواهد سازگار نیست و اینست که من نامی برای کتابهای او جز عبارت «سرسام و یاوهبافی» پیدا نکردم. چه باید کرد که آن خواهر گرامی آنهمه ستایش از این کتاب کردهاند. دوباره باید گفت : «خواستن پردهی چشم و گوش است».
بر من ایراد گرفتهاید که چرا آناتول را با الکساندر دوما از یک ردیف گرفتهام و این را خود وهنی بر آناتول میشمارید. من میگویم : در کار بیهوده پیش و پس منظور نتوان داشت. در جایی که من رمان را کار بیهودهای میدانم نزد من همهی رماننگاران یکسانند ، گو که نزد دیگران رتبهبندیهایی در کار باشد!
.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد
🔸 تکهی یک از نه
(حاجیحسن در دکان بقالی خود نشسته مشغول کار است. شاگردش تقی در گوشهای نشسته کتاب کوچکی را میخواند. حاجی متوجه کتاب میشود و گفتگو میانشان شروع میگردد.)
حاجیحسن : تقی این چیست میخوانی؟
تقی : حاجی. کتابیست باسم « گفت و گو».
حاجیحسن : در آن چه نوشته؟ تو با این کوره سوادت که 4 کلاس بیشتر نخواندهای چه میفهمی؟
تقی : بَه! حاجی. اینقدر این کتاب ساده نوشته شده که حد ندارد. حتی یک شاگرد کلاس سوم میتواند این را بخواند و بفهمد.
حاجیحسن : خُب. تو که خواندی چه فهمیدی؟
تقی : خیلی چیزها. خدا خیرش بدهد این پسر صاحب مغازهی همسایهی ما را که این کتاب را بمن داد و گفت بخوان. همهی حرفهایش حسابیست. آدم اول که میخواند مثل اینکه نمیخواهد قبول کند ولی بعد که خوب فکر میکند میبیند همهاش راست میگوید. مثل اینکه همهاش در فکر آدم بوده. راستی من تعجب میکنم که تا حالا چیزهایی باین سادگی را نفهمیده بودم.
حاجیحسن : آخر چی نوشته؟ یک کلمهاش را برای من بگو.
تقی : عرض کنم که ...
(در این موقع منوچهر جوان هیجده ، نوزده سالهی همسایه که از راه میگذرد گفتگو را شنیده و وارد دکان میشود.)
منوچهر : سلام. چه گفتگو میکنید؟ تقی ، کتابی را که بشما دادم تمام کردهاید؟
تقی : بله آقا. حالا حاجی هم راجع به همین کتاب پرسید. میخواستم برایش بگویم.
حاجیحسن : بله. میگفت این کتاب را شما باو دادهاید.
منوچهر : بله من دادم. میخواهید شما هم بخوانید بعد بمن بدهید.
حاجیحسن : ممنونم. این را میخوانم. ولی شنیدم شما بعضی حرفها میزنید. راستی من خیلی تعجب کردم. میخواستم از خودتان بپرسم ببینم راست است یا نه.
منوچهر : مثلاً چه؟
حاجیحسن : شنیدم استغفرالله استغفرالله شما میگویید خدایی نیست.
منوچهر : (قهقه میخندد) عجب چیز مضحکی !!... خوب حاجیحسن کی این را گفت؟
حاجیحسن : این را حسین شاگرد همسایه میگفت.
منوچهر : عجب پسر بیفکری است! از روی هوا حرف میزند. نه خیر حاجی او دروغ میگوید ، یا اشتباه میکند. آخر خدا را چطور میتوانیم بگوییم نیست؟
حاجیحسن : من چه میدانم؟ او میگفت ... (آهای حسین بیا اینجا ببینم.)
حسین : (داخل میشود) بله حاجی سلام. منوچهرآقا سلام. فرمایشی بود.
حاجیحسن : ببین آقا چه میگویند؟
منوچهر : حسین من کی گفتم خدایی نیست؟ کی؟ کجا؟ بگو ببینم.
حسین : (سرش را پایین میاندازد) والله آقا من هم شنیدم. ولی بنظرم راست است. چون میبینم خیلیها همین طور میگویند.
.
🔸 تکهی یک از نه
(حاجیحسن در دکان بقالی خود نشسته مشغول کار است. شاگردش تقی در گوشهای نشسته کتاب کوچکی را میخواند. حاجی متوجه کتاب میشود و گفتگو میانشان شروع میگردد.)
حاجیحسن : تقی این چیست میخوانی؟
تقی : حاجی. کتابیست باسم « گفت و گو».
حاجیحسن : در آن چه نوشته؟ تو با این کوره سوادت که 4 کلاس بیشتر نخواندهای چه میفهمی؟
تقی : بَه! حاجی. اینقدر این کتاب ساده نوشته شده که حد ندارد. حتی یک شاگرد کلاس سوم میتواند این را بخواند و بفهمد.
حاجیحسن : خُب. تو که خواندی چه فهمیدی؟
تقی : خیلی چیزها. خدا خیرش بدهد این پسر صاحب مغازهی همسایهی ما را که این کتاب را بمن داد و گفت بخوان. همهی حرفهایش حسابیست. آدم اول که میخواند مثل اینکه نمیخواهد قبول کند ولی بعد که خوب فکر میکند میبیند همهاش راست میگوید. مثل اینکه همهاش در فکر آدم بوده. راستی من تعجب میکنم که تا حالا چیزهایی باین سادگی را نفهمیده بودم.
حاجیحسن : آخر چی نوشته؟ یک کلمهاش را برای من بگو.
تقی : عرض کنم که ...
(در این موقع منوچهر جوان هیجده ، نوزده سالهی همسایه که از راه میگذرد گفتگو را شنیده و وارد دکان میشود.)
منوچهر : سلام. چه گفتگو میکنید؟ تقی ، کتابی را که بشما دادم تمام کردهاید؟
تقی : بله آقا. حالا حاجی هم راجع به همین کتاب پرسید. میخواستم برایش بگویم.
حاجیحسن : بله. میگفت این کتاب را شما باو دادهاید.
منوچهر : بله من دادم. میخواهید شما هم بخوانید بعد بمن بدهید.
حاجیحسن : ممنونم. این را میخوانم. ولی شنیدم شما بعضی حرفها میزنید. راستی من خیلی تعجب کردم. میخواستم از خودتان بپرسم ببینم راست است یا نه.
منوچهر : مثلاً چه؟
حاجیحسن : شنیدم استغفرالله استغفرالله شما میگویید خدایی نیست.
منوچهر : (قهقه میخندد) عجب چیز مضحکی !!... خوب حاجیحسن کی این را گفت؟
حاجیحسن : این را حسین شاگرد همسایه میگفت.
منوچهر : عجب پسر بیفکری است! از روی هوا حرف میزند. نه خیر حاجی او دروغ میگوید ، یا اشتباه میکند. آخر خدا را چطور میتوانیم بگوییم نیست؟
حاجیحسن : من چه میدانم؟ او میگفت ... (آهای حسین بیا اینجا ببینم.)
حسین : (داخل میشود) بله حاجی سلام. منوچهرآقا سلام. فرمایشی بود.
حاجیحسن : ببین آقا چه میگویند؟
منوچهر : حسین من کی گفتم خدایی نیست؟ کی؟ کجا؟ بگو ببینم.
حسین : (سرش را پایین میاندازد) والله آقا من هم شنیدم. ولی بنظرم راست است. چون میبینم خیلیها همین طور میگویند.
.
🔶 «گفتگو از شعر در پرچم روزانه» (احمد کسروی)
🔸 بوقلمونصفتی در نویسندگی و سیاست (تکهی چهار از چهار)
چهارم ، در گفتگو از کارهای محمد و اینکه رشتهای از آنها جای ایراد دارد چنان سخن میگوید که تو گویی یاران او همه نافهم و بیزبان و یا برده و پیرو بیچون و چرای او بودهاند و اینست هر کاری او میکرده کسی از ایشان ایراد گرفتن نمییارسته. این شگفت که در جاهایی از کتاب نمونههایی از سرپیچی و ستیز ایشان با محمد نیز میآورد.
امروز نه تنها اسلام بلکه دیگر دینها نیز چون زمانشان گذشته در دیدهها خوار مینماید. اینست زخمزبان به قرآن و محمد و آفریدگار سرمایهی کسانی گردیده که میخواهند اسلام را از این راه بشناسانند و اینگونه زباندرازیها را نبرد با خرافات قلمداد کنند. سوسیالیستها نیز همین کار را کردند و صد سال کمابیش به ریشخند دینها و ناسزاگویی پرداختند و نتیجهاش را همه میدانیم.
کسانی اگر جلوگیری از زیان یک اندیشه را میخواهند راه آن جز این نیست که سخنانی والاتر از آن برانند و دلیلها به بیپایی و زیانمندیش بیاورند. آنچه هرگز راه بجایی نخواهد برد ریشخند و زخم زبانست.
با آنکه نویسنده در کتاب نامبرده برای هر گفتهی خود دلیلهایی یاد کرده به «تعلیل» پرداخته ـ از یکسو عرب بدوی را دمدمی و ناپایدار در باورهای خود شناسانده و از سوی دیگر چند بار از اینکه محمد تنها و بیکس ، جان بر کف گرفته سخت پافشارانه و استوار با گمراهیهای عربها به نبردی بزرگ برخاسته شگفتی از خود مینماید و از این باره حتا لنین «قویترین مرد قرن بیستم» را همپای او نمیشمارد ـ با اینهمه از کنار پایداری و پافشاری بیمانند محمد به آسانی میگذرد و چنان کوشش بیهمتایی هرگز پرسشی در او برنمیانگیزد : نمیتواند آنهمه رنج کشیدنها و تاب آوردنها را از سر پیمان محمد با آفریدگار بهر رستگاری مردمان ببیند. از دیدهی او انگیزهی اینها بخشی از هوش سرشار و بخشی دیگر از عقدههای زمان کودکی است. شگفتتر اینکه بجای نتیجه گرفتن از این مقدمهی خود ، نه تنها برانگیختگی را بلکه آفرینش و آفریدگار را نیز بیپا میپندارد.
همین کتاب خود نشانهی آشفتگی اندیشههای نویسنده است. خواننده بنیکی درمییابد که اندیشهی او دربارهی دین اسلام نااستوار است : سراسر کتاب خردهگیری به قرآن و کارهای محمد است ، ولی در پایان کتاب در چند پاراگراف از اینکه اسلام عربهای دژآگاه و متجاوز به یکدیگر را متحد کرد و با گزاردن «قانونهایی» ریشهی جنگهای ایلی را در آنجا خشکاند و امنیت را به عربستان آورد ناچار گردیده آن را میستاید.
در آخرین کار نویسندگیش پس از برافتادن محمدرضاشاه علتهای برافتادن او را با سرزنش از او و پیرامونیانش شرح میدهد : همان نیکیهایی که در ستایشگریهایش به شاه بسته بود ، در این نوشته بیآنکه شرمی بخود راه دهد همه را از او بازستانده.
(بیاری نوشتههای آقایان عبدالله شهبازی و بهرام چوبینه و دفتر یکم آذر 1323)
.
✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 5 از 8)
در ایران همگی مردم داد و ستد و بازرگانی و دیگر پیشهها و كارها را جز برای روزی درآوردن و دارایی اندوختن نمیشناسند ، و اینست به آن آزمندان نیز جای ایراد باز نمیماند. در جایی كه داد و ستد برای پول درآوردنست آنان نیز پول درمیآورند و كسی نمیتواند نكوهش به آنها نماید.
ما میگوییم : داد و ستد یا بازرگانی یا هر پیشهی دیگری برای پول درآوردن نیست. بلكه برای گردیدن چرخ زندگانی تودهایست. میگوییم : دست بدست گردانیدن كالا كه امروز درمیان بازرگانان رواج میدارد یك كار نامشروعیست و پولی كه از آن راه بدست آید حرامست. میگوییم : یك كالایی را كه كسی یا كارخانهای ساخته و پدید آورده باید یكسره به خاندانها فروخته شود كه از آن بهره جویند ، و اگر بدست میانجی نیاز هست بیش از اندازهی نیاز نباید بود[bud].[1]
در این بازرگانیها همین اندازه بسست كه یك كس كالاها را از اروپا بخواهد و یا از فلان كارخانهی اسپهان و یزد بخرد. ولی او باید جز به خاندانها نفروشد و بیش از اندازهی نیاز و رنج خود به روی آن نكشد. میگوییم : پولاندوزی خود یكی از گناهان بزرگست و كسی كه به پولاندوزی میكوشد باید او را پست شمرد و از ارجش كاست ، باید با او پاسداری ننمود.
اینها یك رشته حقایق بسیار ارجداریست كه ما میگوییم. ولی ایرانیان كه از اینها آگاه نمیباشند. بلكه ما میبینیم هنگامی كه این گفتهها را از ما میشنوند بیخردانه رو ترش میكنند. بیپروایی مینمایند. بلكه برخی از آنها خود را به فیلسوفی زده چنین میگویند : «اینها پیش نرود جلو حرص و آز مردم را نمیشود گرفت ...». خوب ، ای بیخردِ پستنهاد ، اگر اینها پیش نرود دیگر چه جای گله و ناله است؟! اگر این راستست كه جلو آز مردم را نمیتوان گرفت دیگر چه جای رنجش و فریاد است؟!..
دوباره میگویم : یك دسته از آنها جهودانند و شما اگر دلهای آنها را بشكافید و بكاوید خواهید دید این اندیشهی آنهاست : «در جهان بهتر از پول چیست؟!. ، باید از هر راهست پول درآورد. شرافت چیست؟! آبرو چیست؟!.. اینها همه حرفست».
یك دستهی دیگر حاجیها و مشهدیهای مقدسند ، و شما اگر به آنها ایراد گرفته بپرسید ، خواهند گفت : «ما چه كار كردهایم كسب حلالیست میكنیم ، و وجوهات شرعی خود را میپردازیم ، به خیریهها اعانه میدهیم ، به زیارت میرویم ، روضهخوانی برپا میگردانیم ... اگر مردم گرسنهاند ما چه كار كنیم؟!.. ما كه ضامن روزی آنها نیستیم». اگر بیشتر فشار بیاورید خواهند گفت : «بیایید برویم از علما بپرسیم. آیا این كسب ما حرامست؟!..».
یك دستهی دیگر آنهایند كه از خواندن روزنامه و كتابها گرفتار فلسفهی مادی گردیدهاند و در اندیشهی آنان هر كسی باید زیرك باشد و پول درآورد و با خوشی زندگانی كند ، و پروای كسی و چیزی ندارد.[2] اگر شما به یكی از آنان خرده گرفته بگویید : «چرا به این خاندانهای بینوا رحم نمیكنید؟!.. چرا هر روز نرخها را بالا میبرید؟!..» شما را یك آدم خامی شناخته میگویند : «آقا چه میفرمایید؟!.. مگر ما خانه و زندگانی نمیخواهیم؟!.. مگر ما زن و بچه نداریم؟!.. امروز جنگست و در همه جای جهان مردم سختی میكشند ، ما چه كار كنیم؟!..» ، یا اگر باسواد باشند به دلیلهای فلسفی پرداخته چنین گویند : «آقا زندگی مبارزه است دیگر! پس آنهمه مردم در اروپا ملیونر میشوند بد میكنند؟!.. من اگر صد ریال پول از شما بخواهم مجانی به من میدهید؟!..».
كوتاهسخن آنكه هر یكی از آنان یك رشته اندیشههایی در دل دارند كه از روی آنها این رفتار زشت را نیك میدانند و روا میشمارند و خود را گناهكار نمیپندارند. این پاسخها كه ما از زبان آنان نوشتیم همه راست است. اگر اینها را به زبان هم نیاورند در دلهاشان هست.
اكنون ما به ایرانیان میگوییم : اگر نیكی یك توده آنست كه هر كسی آنچه را كه خود نیك میداند بكند ، دیگر شما چه ایرادی به این پولداران و آزمندان دارید؟!.. آنان هر یكی آنچه را كه خود نیك میداند میكند. اگر میگویید : راه نیك بودن یك توده این نیست ، بلكه نیك و بد قاعدهای دارد ، میگویم آن قاعده كدامست؟!.. در كجاست؟!. آیا میتوانید آن را به ما بگویید؟!..
[1] : نباید بود سبک شدهی نباید بودن است.
[2] : چیزی که این روزها به رواجش بسیار میکوشند آنست که به مردم بفهمانند این زندگانی گذراست و اگر خوش نباشید و از آن لذت نبرید باختهاید. همین یک بهانهی بیغیرتی به دست انبوهی از مردم داده که در اندیشهی نیکی و بهبود کشور نباشند و بالاترین کاری که کنند گله و ناله و بدگویی باشد.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 5 از 8)
در ایران همگی مردم داد و ستد و بازرگانی و دیگر پیشهها و كارها را جز برای روزی درآوردن و دارایی اندوختن نمیشناسند ، و اینست به آن آزمندان نیز جای ایراد باز نمیماند. در جایی كه داد و ستد برای پول درآوردنست آنان نیز پول درمیآورند و كسی نمیتواند نكوهش به آنها نماید.
ما میگوییم : داد و ستد یا بازرگانی یا هر پیشهی دیگری برای پول درآوردن نیست. بلكه برای گردیدن چرخ زندگانی تودهایست. میگوییم : دست بدست گردانیدن كالا كه امروز درمیان بازرگانان رواج میدارد یك كار نامشروعیست و پولی كه از آن راه بدست آید حرامست. میگوییم : یك كالایی را كه كسی یا كارخانهای ساخته و پدید آورده باید یكسره به خاندانها فروخته شود كه از آن بهره جویند ، و اگر بدست میانجی نیاز هست بیش از اندازهی نیاز نباید بود[bud].[1]
در این بازرگانیها همین اندازه بسست كه یك كس كالاها را از اروپا بخواهد و یا از فلان كارخانهی اسپهان و یزد بخرد. ولی او باید جز به خاندانها نفروشد و بیش از اندازهی نیاز و رنج خود به روی آن نكشد. میگوییم : پولاندوزی خود یكی از گناهان بزرگست و كسی كه به پولاندوزی میكوشد باید او را پست شمرد و از ارجش كاست ، باید با او پاسداری ننمود.
اینها یك رشته حقایق بسیار ارجداریست كه ما میگوییم. ولی ایرانیان كه از اینها آگاه نمیباشند. بلكه ما میبینیم هنگامی كه این گفتهها را از ما میشنوند بیخردانه رو ترش میكنند. بیپروایی مینمایند. بلكه برخی از آنها خود را به فیلسوفی زده چنین میگویند : «اینها پیش نرود جلو حرص و آز مردم را نمیشود گرفت ...». خوب ، ای بیخردِ پستنهاد ، اگر اینها پیش نرود دیگر چه جای گله و ناله است؟! اگر این راستست كه جلو آز مردم را نمیتوان گرفت دیگر چه جای رنجش و فریاد است؟!..
دوباره میگویم : یك دسته از آنها جهودانند و شما اگر دلهای آنها را بشكافید و بكاوید خواهید دید این اندیشهی آنهاست : «در جهان بهتر از پول چیست؟!. ، باید از هر راهست پول درآورد. شرافت چیست؟! آبرو چیست؟!.. اینها همه حرفست».
یك دستهی دیگر حاجیها و مشهدیهای مقدسند ، و شما اگر به آنها ایراد گرفته بپرسید ، خواهند گفت : «ما چه كار كردهایم كسب حلالیست میكنیم ، و وجوهات شرعی خود را میپردازیم ، به خیریهها اعانه میدهیم ، به زیارت میرویم ، روضهخوانی برپا میگردانیم ... اگر مردم گرسنهاند ما چه كار كنیم؟!.. ما كه ضامن روزی آنها نیستیم». اگر بیشتر فشار بیاورید خواهند گفت : «بیایید برویم از علما بپرسیم. آیا این كسب ما حرامست؟!..».
یك دستهی دیگر آنهایند كه از خواندن روزنامه و كتابها گرفتار فلسفهی مادی گردیدهاند و در اندیشهی آنان هر كسی باید زیرك باشد و پول درآورد و با خوشی زندگانی كند ، و پروای كسی و چیزی ندارد.[2] اگر شما به یكی از آنان خرده گرفته بگویید : «چرا به این خاندانهای بینوا رحم نمیكنید؟!.. چرا هر روز نرخها را بالا میبرید؟!..» شما را یك آدم خامی شناخته میگویند : «آقا چه میفرمایید؟!.. مگر ما خانه و زندگانی نمیخواهیم؟!.. مگر ما زن و بچه نداریم؟!.. امروز جنگست و در همه جای جهان مردم سختی میكشند ، ما چه كار كنیم؟!..» ، یا اگر باسواد باشند به دلیلهای فلسفی پرداخته چنین گویند : «آقا زندگی مبارزه است دیگر! پس آنهمه مردم در اروپا ملیونر میشوند بد میكنند؟!.. من اگر صد ریال پول از شما بخواهم مجانی به من میدهید؟!..».
كوتاهسخن آنكه هر یكی از آنان یك رشته اندیشههایی در دل دارند كه از روی آنها این رفتار زشت را نیك میدانند و روا میشمارند و خود را گناهكار نمیپندارند. این پاسخها كه ما از زبان آنان نوشتیم همه راست است. اگر اینها را به زبان هم نیاورند در دلهاشان هست.
اكنون ما به ایرانیان میگوییم : اگر نیكی یك توده آنست كه هر كسی آنچه را كه خود نیك میداند بكند ، دیگر شما چه ایرادی به این پولداران و آزمندان دارید؟!.. آنان هر یكی آنچه را كه خود نیك میداند میكند. اگر میگویید : راه نیك بودن یك توده این نیست ، بلكه نیك و بد قاعدهای دارد ، میگویم آن قاعده كدامست؟!.. در كجاست؟!. آیا میتوانید آن را به ما بگویید؟!..
[1] : نباید بود سبک شدهی نباید بودن است.
[2] : چیزی که این روزها به رواجش بسیار میکوشند آنست که به مردم بفهمانند این زندگانی گذراست و اگر خوش نباشید و از آن لذت نبرید باختهاید. همین یک بهانهی بیغیرتی به دست انبوهی از مردم داده که در اندیشهی نیکی و بهبود کشور نباشند و بالاترین کاری که کنند گله و ناله و بدگویی باشد.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (گفتگو با خانم سیاح)
🔸 (تکهی پانزده از پانزده)
مینویسید : بالزاک در دیباچهی «کمدی هومن» گفته که وظیفهی ادبیات از وظیفهی تاریخ کمتر نیست ، یکی دیگری را تکمیل میکند : «در تاریخ ، قضایای سیاسی ثبت میشود و حال آنکه نویسندهی رمان قضیهای را که مورخین فراموش کردهاند بیان مینماید و آن عادات و اخلاق است».
این گفتهی بالزاک اگر بیرونش دلنشین و دلفریب میباشد درونش بیپایه و نااستوار است. چنانکه گفتهایم رماننویسی از اینجا پیدا شده و رواج پیدا کرده که از یکسوی کار بیمایهی بیرنجی است. بگفتهی یکی از ایرانیان «چشمها را رویهم نهاده کمیت اندیشه را بتک و تاز بیار هرچه پدید آمد آن رمانست». از سوی دیگر رمان بیش از هر کتابی خریدار دارد و دخل بنویسنده میدهد. بویژه با آن هیاهویی که در پیرامون این کتابها برمیانگیزند و یک دروغپرداز افسانهبافی را بصف دانشمندان رسانیده افسانهی بیهودهای را «کتاب فلسفهی اجتماعی» میخوانند. این رسم اگر در اروپا نباشد در ایران هست که رمانبافان پشتیبانی از یکدیگر مینمایند و چون رمانی چاپ میشود دیگران در راه ترویج آن از کوشش دریغ نمینمایند.
آن هیاهویی که امروز دربارهی رماننویسی هست دهیک آن در زمینهی «تندرستی» نیست. چرا که رماننویسان دستهبندی دارند و در کار خود هوشیارند. ولی اطباء و آنان که باید پاسبان تندرستی مردم باشند آن دستهبندی و هوشیاری را ندارند.
بگفتهی یکی از دوستان نگارنده : «هنگامی که یک رمانی چاپ میشود چندان هیاهو راه میاندازند که تو گویی براتِ رستگاری برای مردم آوردهاند».
از اینجاست که کار رماننویسی بالا گرفته و چون کسی زبان بخردهگیری نمیگشاید و اگرهم کسانی عیب آن را دریافتهاند پایبندِ گفتن و نوشتن نیستند اینست که روزبروز برواج کار افزوده است.
ولی برای هر کاری عنوانی میباید. برای این کارِ «دروغبافی و افسانهپردازی» هم عنوانی بایستی پیدا کنند که هم خوانندگان را بهتر فریب دهد و هم زبان بدگویان را ببندد. در زمینهی پیدا کردن چنین عنوان و دستاویز است که میبینیم هر رماننگاری سخن دیگری میگوید. گفتهی برادران گنکور آن بود که شنیدیم. این هم گفتهی بالزاک است که میشنویم. بگفتهی عرب «علل ذکروها بعد الوقوع ».
«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من میپرسم آن عادات و اخلاق که رماننگار برشتهی نگارش میکشد اگر از روی مدرک است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خود رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد.
اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن میرانند از این جهت است که جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمیشناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود کند این کار او بدان خواهد مانست که کسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دل خود آنها را پول انگارد.
اگر کار با پندار میگذرد چه حاجت برماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر کسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینکه یک کسی داستانی را از دیگران میپرسد و میشنود این در جایی است که بنا بداستان راستین باشد. در جایی که سروکار با دروغ و پندار است چرا هر کسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟
سخن کوتاه کنیم : در بازار پهناور پندار هیچ کالایی بها ندارد. در آن بازار بیکران گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یکسان است. شما چشم برویهم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همهی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیکل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یکسان است.
شاید آن داستان را شنیده باشید که مرد بینوایی که سالها عسل نخورده بود در دکان بقالی چشمش بعسل افتاده از دور انگشت با اشاره بآن میآلود و بدهان میبرد و بدینسان در پندار خود عسل میخورد. بقال که زیرچشمی او را میپایید خواست سربسر او گزارده شوخی کرده باشد. نزدیک رفته طلب پول عسل کرد. مرد بینوا بدانسان که عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باین معنی که انگشتها را بهم ساییده میشمرد : این یک ، این دو ، این سه ...
اینست اندازهی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» که رماننگاران از پندار خود درمیآورند و زهی بیانصافی که نام آن را تاریخ میگزارند. باید گفت که آقایان چون تنها بقاضی میروند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییدهاند از اینجاست که برای کالای ناروای خود هر گونه ارجی میپندارند.
👇
🔸 (تکهی پانزده از پانزده)
مینویسید : بالزاک در دیباچهی «کمدی هومن» گفته که وظیفهی ادبیات از وظیفهی تاریخ کمتر نیست ، یکی دیگری را تکمیل میکند : «در تاریخ ، قضایای سیاسی ثبت میشود و حال آنکه نویسندهی رمان قضیهای را که مورخین فراموش کردهاند بیان مینماید و آن عادات و اخلاق است».
این گفتهی بالزاک اگر بیرونش دلنشین و دلفریب میباشد درونش بیپایه و نااستوار است. چنانکه گفتهایم رماننویسی از اینجا پیدا شده و رواج پیدا کرده که از یکسوی کار بیمایهی بیرنجی است. بگفتهی یکی از ایرانیان «چشمها را رویهم نهاده کمیت اندیشه را بتک و تاز بیار هرچه پدید آمد آن رمانست». از سوی دیگر رمان بیش از هر کتابی خریدار دارد و دخل بنویسنده میدهد. بویژه با آن هیاهویی که در پیرامون این کتابها برمیانگیزند و یک دروغپرداز افسانهبافی را بصف دانشمندان رسانیده افسانهی بیهودهای را «کتاب فلسفهی اجتماعی» میخوانند. این رسم اگر در اروپا نباشد در ایران هست که رمانبافان پشتیبانی از یکدیگر مینمایند و چون رمانی چاپ میشود دیگران در راه ترویج آن از کوشش دریغ نمینمایند.
آن هیاهویی که امروز دربارهی رماننویسی هست دهیک آن در زمینهی «تندرستی» نیست. چرا که رماننویسان دستهبندی دارند و در کار خود هوشیارند. ولی اطباء و آنان که باید پاسبان تندرستی مردم باشند آن دستهبندی و هوشیاری را ندارند.
بگفتهی یکی از دوستان نگارنده : «هنگامی که یک رمانی چاپ میشود چندان هیاهو راه میاندازند که تو گویی براتِ رستگاری برای مردم آوردهاند».
از اینجاست که کار رماننویسی بالا گرفته و چون کسی زبان بخردهگیری نمیگشاید و اگرهم کسانی عیب آن را دریافتهاند پایبندِ گفتن و نوشتن نیستند اینست که روزبروز برواج کار افزوده است.
ولی برای هر کاری عنوانی میباید. برای این کارِ «دروغبافی و افسانهپردازی» هم عنوانی بایستی پیدا کنند که هم خوانندگان را بهتر فریب دهد و هم زبان بدگویان را ببندد. در زمینهی پیدا کردن چنین عنوان و دستاویز است که میبینیم هر رماننگاری سخن دیگری میگوید. گفتهی برادران گنکور آن بود که شنیدیم. این هم گفتهی بالزاک است که میشنویم. بگفتهی عرب «علل ذکروها بعد الوقوع ».
«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من میپرسم آن عادات و اخلاق که رماننگار برشتهی نگارش میکشد اگر از روی مدرک است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خود رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد.
اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن میرانند از این جهت است که جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمیشناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود کند این کار او بدان خواهد مانست که کسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دل خود آنها را پول انگارد.
اگر کار با پندار میگذرد چه حاجت برماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر کسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینکه یک کسی داستانی را از دیگران میپرسد و میشنود این در جایی است که بنا بداستان راستین باشد. در جایی که سروکار با دروغ و پندار است چرا هر کسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟
سخن کوتاه کنیم : در بازار پهناور پندار هیچ کالایی بها ندارد. در آن بازار بیکران گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یکسان است. شما چشم برویهم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همهی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیکل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یکسان است.
شاید آن داستان را شنیده باشید که مرد بینوایی که سالها عسل نخورده بود در دکان بقالی چشمش بعسل افتاده از دور انگشت با اشاره بآن میآلود و بدهان میبرد و بدینسان در پندار خود عسل میخورد. بقال که زیرچشمی او را میپایید خواست سربسر او گزارده شوخی کرده باشد. نزدیک رفته طلب پول عسل کرد. مرد بینوا بدانسان که عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باین معنی که انگشتها را بهم ساییده میشمرد : این یک ، این دو ، این سه ...
اینست اندازهی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» که رماننگاران از پندار خود درمیآورند و زهی بیانصافی که نام آن را تاریخ میگزارند. باید گفت که آقایان چون تنها بقاضی میروند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییدهاند از اینجاست که برای کالای ناروای خود هر گونه ارجی میپندارند.
👇
افسانهبافی و نقالی که بیهودهترین و پستترین کاری است اینان آن را گاهی ادبیات میخوانند گاهی فلسفه مینامند و گاهی آن را تاریخ اخلاق و عادات ستوده و وظیفهی خود را بالاتر از وظیفهی تاریخنگاران میشناسند. افسانهبافی و اینهمه لاف و گزاف!؟
اگر رمان زیانهای دیگری نداشت و تنها از اینکه او دروغپردازی است کار ننگینی بیش نبود ، چه رسد باینکه بیشتر رماننگاران کسان ناتراشیدهی بیآزرمی هستند و رماننگاری را وسیلهی یک رشته بیشرمیها و بیآزرمیهای خود ساختهاند.
مرا شگفت میآید از اینکه شما ـ شما یک خانم مسلمانزادهی ایرانینژاد ـ بر یک رماننگار اروپایی روا میشمارید که ببهانهی بدگویی از کشیشان زبان بترویج بیدینی باز کند. روا میشمارید که در سراسر کتابهای خود بپاره کردن پردهی شرم و پاکدامنی زنان بکوشد. روا میشمارید که صدها و هزارها دروغهای بیبنیاد را بهم بافته بنام عادات و اخلاق مردم در هزار و چند صد سال پیش برشتهی نگارش بیاورد.
ولی روا نمیشمارید که یک مرد خداشناسی که مایهی زندگانی او جز خداشناسی نیست زبان به بدِ آن رماننگار اروپایی باز کند و او را «نادانک» بخواند و این کار را مخالف متانت میشمارید!
مرا شگفت میآید از اینکه مردی از اسپهان نامه بما نوشته میگوید : چنانکه ما راضی نیستیم کسی بدگویی از سعدی ایران بکند راضی هم نیستیم کسی بد آناتول فرانس فرانسه را بگوید.
آیا این درجهبندی کی شده که هر گروهی چند تنی را برگزیده و هر یکی از آنان را بر روی کرسی بلندی نشانده و هاله بر گرد سر او بستهاند و راضی نمیشوند که کسی نام یکی از آنان را بر زبان براند؟!
آیا از اینکه کسانی بر فلان رماننگار ستایشهایی میسرایند و او را دانشمند بزرگواری میشمارند باید همهی مردم لب از سخن بربسته در برابر بیدینی و بیآزرمی او خاموش بنشینند؟!
آیا از اینکه مبادا در فرانسه کسی از سعدی ما بدگویی کند ما در ایران باید لب از بد
آناتول فرانس و آلکساندر دوما بربندیم؟!
من دست از آناتول و آلکساندر برداشته بسعدی میپردازم. مگر اینمرد آن نیست که باب پنجم گلستان را نوشته و ایرانیان را سرافکندهی جهان ساخته است؟! اینمرد آن نیست که با همهی ایرانیگری و مسلمانی چون در زمان مغول میزیسته بترویج زشتترین نابکاری آنزمان برخاسته و بکارهایی اعتراف کرده که بآیین مسلمانی سزای آن زنده درون آتش سوختن بوده؟! اینمرد آن نیست که برای آنکه «زردشت» را با «مشت» قافیه گرداند زشتترین توهینی را بیک پاکمرد بزرگواری روا داشته است؟! از کی این رسم در جهان پیدا شده که مردمان بآناتولها و سعدیها بنازند و صدها مردان بزرگ خدایی را که در تاریخ خود دارند فراموش گردانند؟!
چرا ایرانیان بآن ننازند که پیغمبری همچون زردشت از میان ایشان برخاسته که شاید نخستین کسی است که آیین خداشناسی و یگانهپرستی را گزارده؟! چرا بآن ننازند که در آغاز پیدایش اسلام با همهی آن خونریزیها با عرب ، سپس ایرانیان چون پی بحقیقت آن دین خدایی بردند پاکدلانه بپیروی آن برخاستند و صد گونه فداکاریها دربارهی آن دین نمودند؟!
مردم فرانسه چرا بپدران شوالیهی خود ننازند؟! چرا به ژاندارک ننازند؟! چرا بآن شورش تاریخی خود ننازند؟!
گفتگو را با آن خواهر گرامی بپایان میرسانم. سخن در این باره دراز است ولی مجال گفتن بیش از این ندارم. مگر در هنگام دیگری بار دیگر در این زمینه بسخن پردازم ـ لیکن این نکته را ناگفته نگزارم که رمان یکی از چیزهاییست که راهنمای من بسوی درک حقایق اروپا گردیده. من مدتها گرفتار این اندیشه بودم که آیا براستی اروپاییان از خِرد بیگانهاند یا این تعصب شرقیگری است که مرا بسوی چنین گمانی میراند .. پس از کشاکش درازی میانهی این اندیشه و آن اندیشه که شاید چهار سال مدت کشید سرانجام از راه دلیلهایی یقین کردم که براستی خرد از اروپا رخت بربسته. یکی از آن دلیلها داستان رمانبافی اروپاییان است که بیشک با خرد سازش ندارد. این پیشگویی را هم کرده باشم که با همهی لافها و ستایشها که امروز دربارهی رمان بر زبانهاست پس از دیری رمان نکوهیدهترین چیزی در نزد مردمان بویژه مردمان شرق خواهد بود و شاید روزی برسد که کسانی برمانسوزی برخیزند که هر کجا کتاب رمانی بدست آوردند بیدرنگ آن را خوراک آتش سازند. من این پیشبینی را میکنم و خود چشم براه چنان روزی هستم. نزد من رمان امروز در حکم تعزیهخوانی دیروز است. چرا که هر دو کار بیهوده و بیخردانه است. چنانکه تعزیهخوانی پس از آنهمه ارجمندی و پس از آن تکیهبندیهای پادشاهان ، امروز کارش به پسکوچهها کشیده و مایهی دریوزهگردی شده یقین میدانم که بزودی رماننویسی هم بِروز او خواهد افتاد و این حال او را پیدا خواهد کرد.
.
اگر رمان زیانهای دیگری نداشت و تنها از اینکه او دروغپردازی است کار ننگینی بیش نبود ، چه رسد باینکه بیشتر رماننگاران کسان ناتراشیدهی بیآزرمی هستند و رماننگاری را وسیلهی یک رشته بیشرمیها و بیآزرمیهای خود ساختهاند.
مرا شگفت میآید از اینکه شما ـ شما یک خانم مسلمانزادهی ایرانینژاد ـ بر یک رماننگار اروپایی روا میشمارید که ببهانهی بدگویی از کشیشان زبان بترویج بیدینی باز کند. روا میشمارید که در سراسر کتابهای خود بپاره کردن پردهی شرم و پاکدامنی زنان بکوشد. روا میشمارید که صدها و هزارها دروغهای بیبنیاد را بهم بافته بنام عادات و اخلاق مردم در هزار و چند صد سال پیش برشتهی نگارش بیاورد.
ولی روا نمیشمارید که یک مرد خداشناسی که مایهی زندگانی او جز خداشناسی نیست زبان به بدِ آن رماننگار اروپایی باز کند و او را «نادانک» بخواند و این کار را مخالف متانت میشمارید!
مرا شگفت میآید از اینکه مردی از اسپهان نامه بما نوشته میگوید : چنانکه ما راضی نیستیم کسی بدگویی از سعدی ایران بکند راضی هم نیستیم کسی بد آناتول فرانس فرانسه را بگوید.
آیا این درجهبندی کی شده که هر گروهی چند تنی را برگزیده و هر یکی از آنان را بر روی کرسی بلندی نشانده و هاله بر گرد سر او بستهاند و راضی نمیشوند که کسی نام یکی از آنان را بر زبان براند؟!
آیا از اینکه کسانی بر فلان رماننگار ستایشهایی میسرایند و او را دانشمند بزرگواری میشمارند باید همهی مردم لب از سخن بربسته در برابر بیدینی و بیآزرمی او خاموش بنشینند؟!
آیا از اینکه مبادا در فرانسه کسی از سعدی ما بدگویی کند ما در ایران باید لب از بد
آناتول فرانس و آلکساندر دوما بربندیم؟!
من دست از آناتول و آلکساندر برداشته بسعدی میپردازم. مگر اینمرد آن نیست که باب پنجم گلستان را نوشته و ایرانیان را سرافکندهی جهان ساخته است؟! اینمرد آن نیست که با همهی ایرانیگری و مسلمانی چون در زمان مغول میزیسته بترویج زشتترین نابکاری آنزمان برخاسته و بکارهایی اعتراف کرده که بآیین مسلمانی سزای آن زنده درون آتش سوختن بوده؟! اینمرد آن نیست که برای آنکه «زردشت» را با «مشت» قافیه گرداند زشتترین توهینی را بیک پاکمرد بزرگواری روا داشته است؟! از کی این رسم در جهان پیدا شده که مردمان بآناتولها و سعدیها بنازند و صدها مردان بزرگ خدایی را که در تاریخ خود دارند فراموش گردانند؟!
چرا ایرانیان بآن ننازند که پیغمبری همچون زردشت از میان ایشان برخاسته که شاید نخستین کسی است که آیین خداشناسی و یگانهپرستی را گزارده؟! چرا بآن ننازند که در آغاز پیدایش اسلام با همهی آن خونریزیها با عرب ، سپس ایرانیان چون پی بحقیقت آن دین خدایی بردند پاکدلانه بپیروی آن برخاستند و صد گونه فداکاریها دربارهی آن دین نمودند؟!
مردم فرانسه چرا بپدران شوالیهی خود ننازند؟! چرا به ژاندارک ننازند؟! چرا بآن شورش تاریخی خود ننازند؟!
گفتگو را با آن خواهر گرامی بپایان میرسانم. سخن در این باره دراز است ولی مجال گفتن بیش از این ندارم. مگر در هنگام دیگری بار دیگر در این زمینه بسخن پردازم ـ لیکن این نکته را ناگفته نگزارم که رمان یکی از چیزهاییست که راهنمای من بسوی درک حقایق اروپا گردیده. من مدتها گرفتار این اندیشه بودم که آیا براستی اروپاییان از خِرد بیگانهاند یا این تعصب شرقیگری است که مرا بسوی چنین گمانی میراند .. پس از کشاکش درازی میانهی این اندیشه و آن اندیشه که شاید چهار سال مدت کشید سرانجام از راه دلیلهایی یقین کردم که براستی خرد از اروپا رخت بربسته. یکی از آن دلیلها داستان رمانبافی اروپاییان است که بیشک با خرد سازش ندارد. این پیشگویی را هم کرده باشم که با همهی لافها و ستایشها که امروز دربارهی رمان بر زبانهاست پس از دیری رمان نکوهیدهترین چیزی در نزد مردمان بویژه مردمان شرق خواهد بود و شاید روزی برسد که کسانی برمانسوزی برخیزند که هر کجا کتاب رمانی بدست آوردند بیدرنگ آن را خوراک آتش سازند. من این پیشبینی را میکنم و خود چشم براه چنان روزی هستم. نزد من رمان امروز در حکم تعزیهخوانی دیروز است. چرا که هر دو کار بیهوده و بیخردانه است. چنانکه تعزیهخوانی پس از آنهمه ارجمندی و پس از آن تکیهبندیهای پادشاهان ، امروز کارش به پسکوچهها کشیده و مایهی دریوزهگردی شده یقین میدانم که بزودی رماننویسی هم بِروز او خواهد افتاد و این حال او را پیدا خواهد کرد.
.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد
🔸 تکهی دو از نه
منوچهر : تو چه شنیدی؟ چیزی که نمیدانی چطور میگویی « بنظرم راست است»؟ وانگهی مردم چه میگویند؟
حسین : میگویند یک جماعتی پیدا شدهاند باسم « کسرویها» که بخدا و دین و بهیچ چیز عقیده ندارند. میگویند شما هم از آنها هستید. رئیسشان را هم بتازگی کشتهاند.
منوچهر : کسرویها یعنی چه؟ مثلاً میشود گفت « حسینها»؟ آقای کسروی یک نفر بود در تهران که کتاب مینوشت و میخواست ما را از این بدبختی نجات بدهد ، خیلی هم زحمت میکشید. کسانی هم که کتابهایش را میخوانند و میبینند همهاش راست و درست است با او همعقیده و همراه شدهاند. اینها را میگویند « آزادگان». فهمیدی حسین!
حاجیحسن : خوب. این آزادگان چه میگویند؟
منوچهر : این حسین گفت مردم میگویند که آزادگان بخدا و دین و به هیچ چیز عقیده ندارند. من هم اول راجع بخدا حرف میزنم. آزادگان بهتر و بیشتر از همه بخدا باور دارند. منتها میگویند باید خدای بزرگ و حقیقی را پرستید نه خدای دروغی و هوسباز را.
حاجیحسن : (با تعجب) آخر مگر چند تا خدا هست؟ خدای دروغی و هوسباز چیست؟
منوچهر : خدا یکی است ولی این چیزی را که مردم میپرستند خدا نیست. آنها میگویند یکی رفته است بالای آسمانها نشسته ، عدهای ملائکه هم این طرف و آن طرفش دارد ، منتظر است تا یکی خبط کوچکی بکند که فوری دستور بدهد بریزند سرش پدرش را در بیاورند ؛ ولی اگر کسی هزار تا گناه هم بکند ولی بسجده بیفتد ، الکی عبادت بکند و تملق بخدا بگوید میبرندش بهشت. اینها میگویند خدا یک عده عزیزکردههایی دارد که پیغمبران و امامان هستند ؛ هر کس برود قبرهای اینها را ببیند هرچه هم بدکاره باشد ببهشت میرود ؛ هر کس برای اینها گریه بکند همهی گناههایش بخشیده میشود.
حاجیحسن : کی مردم چنین چیزی میگویند آقا ؟!!
منوچهر : کی؟ بهمین زودی فراموش میکنید؟ یا خودتان را به بیخبری میزنید؟ پس این زیارت رفتن و روضه خواندن چیست؟ یک نفر در عرض سال با گرانفروشی و تقلب و دروغ و پشت هم اندازی سر مردم کلاه میگذارد و صاحبِ پولی میشود و آن وقت برای اینکه خودش را پیش مردم دیندار نشان بدهد میرود بزیارت ، از طرفی هم چون میترسد که نتیجهی این حقه بازیهایش را خدا بدهد بخیال خودش میرود زیارت گناهانش را پاک میکند ؛ خدا وقتی دید این آمده قبر امامان و پیغمبران را میبوسد فوری میگوید این را ببرید بهشت!! در صورتی که این غلط است. دینداری همین است که آدم درستکار باشد ، تقلب نکند. دینداری اینها و مثل اینهاست. از طرفی خود پیغمبر اسلام فرموده که قبر نباید بیش از یک وجب از زمین بلندتر باشد. علتش اینست که فکر کرد اگر قبر بلندتر باشد کمکم دورش را میگیرند و گنبد و بارگاه برای آن میسازند و مثل بتی آن را میپرستند. بالاخره هم ما مسلمانها آمدیم و قبر خودش را ، با قبرهای دیگر زیارتگاه ساختیم. صاف و پوست کنده بگویم : با دستور پیغمبر خدا و با دستور اسلام نافرمانی کردیم. پس خدا از ما ناراضی است که خودش را رها کردهایم و بتپرستی را گرفتهایم.
.
🔸 تکهی دو از نه
منوچهر : تو چه شنیدی؟ چیزی که نمیدانی چطور میگویی « بنظرم راست است»؟ وانگهی مردم چه میگویند؟
حسین : میگویند یک جماعتی پیدا شدهاند باسم « کسرویها» که بخدا و دین و بهیچ چیز عقیده ندارند. میگویند شما هم از آنها هستید. رئیسشان را هم بتازگی کشتهاند.
منوچهر : کسرویها یعنی چه؟ مثلاً میشود گفت « حسینها»؟ آقای کسروی یک نفر بود در تهران که کتاب مینوشت و میخواست ما را از این بدبختی نجات بدهد ، خیلی هم زحمت میکشید. کسانی هم که کتابهایش را میخوانند و میبینند همهاش راست و درست است با او همعقیده و همراه شدهاند. اینها را میگویند « آزادگان». فهمیدی حسین!
حاجیحسن : خوب. این آزادگان چه میگویند؟
منوچهر : این حسین گفت مردم میگویند که آزادگان بخدا و دین و به هیچ چیز عقیده ندارند. من هم اول راجع بخدا حرف میزنم. آزادگان بهتر و بیشتر از همه بخدا باور دارند. منتها میگویند باید خدای بزرگ و حقیقی را پرستید نه خدای دروغی و هوسباز را.
حاجیحسن : (با تعجب) آخر مگر چند تا خدا هست؟ خدای دروغی و هوسباز چیست؟
منوچهر : خدا یکی است ولی این چیزی را که مردم میپرستند خدا نیست. آنها میگویند یکی رفته است بالای آسمانها نشسته ، عدهای ملائکه هم این طرف و آن طرفش دارد ، منتظر است تا یکی خبط کوچکی بکند که فوری دستور بدهد بریزند سرش پدرش را در بیاورند ؛ ولی اگر کسی هزار تا گناه هم بکند ولی بسجده بیفتد ، الکی عبادت بکند و تملق بخدا بگوید میبرندش بهشت. اینها میگویند خدا یک عده عزیزکردههایی دارد که پیغمبران و امامان هستند ؛ هر کس برود قبرهای اینها را ببیند هرچه هم بدکاره باشد ببهشت میرود ؛ هر کس برای اینها گریه بکند همهی گناههایش بخشیده میشود.
حاجیحسن : کی مردم چنین چیزی میگویند آقا ؟!!
منوچهر : کی؟ بهمین زودی فراموش میکنید؟ یا خودتان را به بیخبری میزنید؟ پس این زیارت رفتن و روضه خواندن چیست؟ یک نفر در عرض سال با گرانفروشی و تقلب و دروغ و پشت هم اندازی سر مردم کلاه میگذارد و صاحبِ پولی میشود و آن وقت برای اینکه خودش را پیش مردم دیندار نشان بدهد میرود بزیارت ، از طرفی هم چون میترسد که نتیجهی این حقه بازیهایش را خدا بدهد بخیال خودش میرود زیارت گناهانش را پاک میکند ؛ خدا وقتی دید این آمده قبر امامان و پیغمبران را میبوسد فوری میگوید این را ببرید بهشت!! در صورتی که این غلط است. دینداری همین است که آدم درستکار باشد ، تقلب نکند. دینداری اینها و مثل اینهاست. از طرفی خود پیغمبر اسلام فرموده که قبر نباید بیش از یک وجب از زمین بلندتر باشد. علتش اینست که فکر کرد اگر قبر بلندتر باشد کمکم دورش را میگیرند و گنبد و بارگاه برای آن میسازند و مثل بتی آن را میپرستند. بالاخره هم ما مسلمانها آمدیم و قبر خودش را ، با قبرهای دیگر زیارتگاه ساختیم. صاف و پوست کنده بگویم : با دستور پیغمبر خدا و با دستور اسلام نافرمانی کردیم. پس خدا از ما ناراضی است که خودش را رها کردهایم و بتپرستی را گرفتهایم.
.
✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 6 از 8)
بارها گفتهایم : در این كشور چهارده كیش هست و هر یكی از اینها چیزهای دیگری را نیك و چیزهای دیگری را بد میدانند. در پشت سر آنها مادیگری و بیدینی هست كه آدمی را از هر بندی آزاد میشمارد. اینست در ایران هر كس اختیار دارد هر یكی از آن كیشها را كه با هوسها و آرزوهای خود سازگار مییابد بگیرد و همان را دستور زندگانی خود سازد. مثلاً اگر كسی بادهخوار است و از بادهخواری لذت میبرد میتواند پیرو خراباتیان گردد و شعرهای خیام و حافظ را كه در ستایش باده سرودهاند دستاویز خود گرداند و در اینجا و آنجا بنشیند و به دیگران كه باده نمیخورند بد گوید. كسی اگر بیعار است و از سخنبازی و یاوهبافی خوشش میآید ، میتواند خود را هوادار «ادبیات» خواند و شب و روز با قافیهبافی و غزلسازی و چرندگویی بسر برد ، و آنگاه به دیگران كه به ادبیات نمیپردازند ارج نگزارده آنان را «بیذوق» خواند و یك عمر با این بیدردی سرفرازانه بسر برد. اگر كسی بیحس و تنبل است و از پنداربافی لذت میبرد میتواند خود را به دریای «عرفان» زند و خود را صوفی نامیده از قیدهای زندگانی آزاد گرداند و در این مجلس و آن مجلس نشسته مفت خورد و مفت گوید و یك عمر با این پستی بسر برد ، و با این حال بمردم بد گوید و آنان را «قشری» نامد. كسی اگر آزمند و بیپرواست میتواند خود را به مادیگری زند و به هر بدی برخاسته از دزدی و دغلكاری نیز پرهیز نكند و عنوانش این باشد كه زندگانی نبرد است و آدم باید زیرك باشد و پول درآورد. كسی اگر خودخواه و پستنهاد است و میخواهد خود را از توده كنار كشد و همیشه بمردم زباندرازی كند ، میتواند خود را به یك ملای مفتخواری ببندد و دیندار و «مقدس» گردد ، و در این مجلس و آن مجلس بنشیند و از قانون و مشروطه بد گوید ، میهن-پرستی را «بتپرستی» نامد ، پول دولت را حرام خواند و كاركنان ادارات را فاسق شمارد ، و بدینسان حس خودخواهی خود را بكار اندازد. به هر حال برای هر گونه پستی دستاویز هست ، برای هر گونه هوسبازی یك راهی باز است. تا آنجا كه اگر كسی بیناموس باشد و بخواهد زن نگیرد و با بیناموسیها زندگی كند میتواند بنام «ذوق ادبی» با هر گونه بیپروایی خواستِ خود را پیش برد و كسی هم ایراد نگیرد.
اینگونه بیناموسان در همین تهران میبودند و هستند و مردم نیز آنان را میشناسند ، و شگفتتر آنكه ایرادی هم نمیگیرند ، بلكه هر یكی از آنها كه میمیرند بنام یك «ادیب بزرگوار» بالایش میبرند و بزرگش میگردانند و در روزنامهها و رادیو یاد او میكنند. (چنانكه یكی از آنان چند هفته پیش مرد و دیدیم كه چه ستایشها ازو كردند و چه جایگاهی برایش درست كردند.)[1] اینها نمونههاییست كه چگونه در این توده نیك و بد درهم گردیده و هر كس هرچه را كه میخواهد میتواند جامهی نیكی به آن بپوشاند و با پیشانی باز انجام دهد. بلكه برای بیگانهپرستی و كوشش به نابودی توده و كشور نیز بهانه هست و میتوان به نام «حزبسازی» با بیگانگان درآمیخت و افزار دست آنها گردید و سودها جست.[2]
دوم : آن حسی كه نیكی را دوست ، و بدی را دشمن دارد در ایرانیان از كار افتاده. این درد دیگری در این تودهی بدبخت است. خدا به آدمیان حس داده كه چون از كسی یك كار نیكی سر زد او را دوست دارند و ارجش گزارند ، و اگر كسی بدكاره بود او را دشمن دارند و پستش شمارند. این حس خدادادی نیز درمیان این توده بیكاره گردیده. اینان نه تنها برای شناختن نیك از بد یك قاعدهای ندارند آن چیزهایی را كه بد میشمارند اگر از كسی سر زد دشمن نمیدارند و از ارج آن كس نمیكاهند.
[1] : ـ مانند این بالا بردن و بزرگ گردانیدن را بهنگام مرگ ادیب پیشاوری کردهاند. کسی که چهاردههزار بیت شعر در ستایش حکومت آلمان و قیصر آن ، ویلهلم سروده. (در کتاب «دردها و درمانها» بخش پنجم و نیز در کتاب در پیرامون «ادبیات» ، نشست دوم ، ص 26 از زندگانی ننگینش یادی رفته).
[2] : مثال دیگر : «زبان مادری» را بهانهی جداییخواهی و بیگانهپرستی گرفت که چرا با آن زبان درس نمیتواند بخواند یا نامهی اداری نمیتواند بنویسد.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 6 از 8)
بارها گفتهایم : در این كشور چهارده كیش هست و هر یكی از اینها چیزهای دیگری را نیك و چیزهای دیگری را بد میدانند. در پشت سر آنها مادیگری و بیدینی هست كه آدمی را از هر بندی آزاد میشمارد. اینست در ایران هر كس اختیار دارد هر یكی از آن كیشها را كه با هوسها و آرزوهای خود سازگار مییابد بگیرد و همان را دستور زندگانی خود سازد. مثلاً اگر كسی بادهخوار است و از بادهخواری لذت میبرد میتواند پیرو خراباتیان گردد و شعرهای خیام و حافظ را كه در ستایش باده سرودهاند دستاویز خود گرداند و در اینجا و آنجا بنشیند و به دیگران كه باده نمیخورند بد گوید. كسی اگر بیعار است و از سخنبازی و یاوهبافی خوشش میآید ، میتواند خود را هوادار «ادبیات» خواند و شب و روز با قافیهبافی و غزلسازی و چرندگویی بسر برد ، و آنگاه به دیگران كه به ادبیات نمیپردازند ارج نگزارده آنان را «بیذوق» خواند و یك عمر با این بیدردی سرفرازانه بسر برد. اگر كسی بیحس و تنبل است و از پنداربافی لذت میبرد میتواند خود را به دریای «عرفان» زند و خود را صوفی نامیده از قیدهای زندگانی آزاد گرداند و در این مجلس و آن مجلس نشسته مفت خورد و مفت گوید و یك عمر با این پستی بسر برد ، و با این حال بمردم بد گوید و آنان را «قشری» نامد. كسی اگر آزمند و بیپرواست میتواند خود را به مادیگری زند و به هر بدی برخاسته از دزدی و دغلكاری نیز پرهیز نكند و عنوانش این باشد كه زندگانی نبرد است و آدم باید زیرك باشد و پول درآورد. كسی اگر خودخواه و پستنهاد است و میخواهد خود را از توده كنار كشد و همیشه بمردم زباندرازی كند ، میتواند خود را به یك ملای مفتخواری ببندد و دیندار و «مقدس» گردد ، و در این مجلس و آن مجلس بنشیند و از قانون و مشروطه بد گوید ، میهن-پرستی را «بتپرستی» نامد ، پول دولت را حرام خواند و كاركنان ادارات را فاسق شمارد ، و بدینسان حس خودخواهی خود را بكار اندازد. به هر حال برای هر گونه پستی دستاویز هست ، برای هر گونه هوسبازی یك راهی باز است. تا آنجا كه اگر كسی بیناموس باشد و بخواهد زن نگیرد و با بیناموسیها زندگی كند میتواند بنام «ذوق ادبی» با هر گونه بیپروایی خواستِ خود را پیش برد و كسی هم ایراد نگیرد.
اینگونه بیناموسان در همین تهران میبودند و هستند و مردم نیز آنان را میشناسند ، و شگفتتر آنكه ایرادی هم نمیگیرند ، بلكه هر یكی از آنها كه میمیرند بنام یك «ادیب بزرگوار» بالایش میبرند و بزرگش میگردانند و در روزنامهها و رادیو یاد او میكنند. (چنانكه یكی از آنان چند هفته پیش مرد و دیدیم كه چه ستایشها ازو كردند و چه جایگاهی برایش درست كردند.)[1] اینها نمونههاییست كه چگونه در این توده نیك و بد درهم گردیده و هر كس هرچه را كه میخواهد میتواند جامهی نیكی به آن بپوشاند و با پیشانی باز انجام دهد. بلكه برای بیگانهپرستی و كوشش به نابودی توده و كشور نیز بهانه هست و میتوان به نام «حزبسازی» با بیگانگان درآمیخت و افزار دست آنها گردید و سودها جست.[2]
دوم : آن حسی كه نیكی را دوست ، و بدی را دشمن دارد در ایرانیان از كار افتاده. این درد دیگری در این تودهی بدبخت است. خدا به آدمیان حس داده كه چون از كسی یك كار نیكی سر زد او را دوست دارند و ارجش گزارند ، و اگر كسی بدكاره بود او را دشمن دارند و پستش شمارند. این حس خدادادی نیز درمیان این توده بیكاره گردیده. اینان نه تنها برای شناختن نیك از بد یك قاعدهای ندارند آن چیزهایی را كه بد میشمارند اگر از كسی سر زد دشمن نمیدارند و از ارج آن كس نمیكاهند.
[1] : ـ مانند این بالا بردن و بزرگ گردانیدن را بهنگام مرگ ادیب پیشاوری کردهاند. کسی که چهاردههزار بیت شعر در ستایش حکومت آلمان و قیصر آن ، ویلهلم سروده. (در کتاب «دردها و درمانها» بخش پنجم و نیز در کتاب در پیرامون «ادبیات» ، نشست دوم ، ص 26 از زندگانی ننگینش یادی رفته).
[2] : مثال دیگر : «زبان مادری» را بهانهی جداییخواهی و بیگانهپرستی گرفت که چرا با آن زبان درس نمیتواند بخواند یا نامهی اداری نمیتواند بنویسد.
.