پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!

🔸 (تکه‌ی چهار از چهار)


گفتم : کاش تنها همان بود!.

داشتم می‌گفتم که شما می‌بینید مردمی که پای منبر ملایان می‌نشینند طرز فکر و رفتارشان تا چه درجه‌ای گمراه و برای اجتماع زیانمند است. آیا می‌توانید بگویید حرف ملاها بر منبر‌ها بی‌اثر است؟! آیا می‌توانید بگویید این کتابهای مذهبی ، این کتابهای دعا و ورد و جادو که سراسر گمراهیست بر مردم اثری ندارد؟! باعث عقب‌ماندگی یک اجتماع نمی‌شود؟! اگر بگویید نمی‌شود ، انکار محسوسات کرده‌اید.

گفت : اینها چه ربطی به حافظ دارد. حافظ که اتفاقاً با شیخ و زاهد مخالف است. با مذهب مخالف است ، مثلاً این بیت را گوش کنید :

بگو به زاهد سالوس خرقه‌پوش دوروی
که دست زرق دراز است و آستین کوتاه

گفتم : اینکه شاعر یک ایرادی به سالوسها گیرد آیا دلیل بر سودمندی دیوان اوست؟! اگر بنا بر یاد کردن شعرهای او باشد صد شعر ازو می‌شود خواند که همه زیانمند و تأثیرش بر اجتماع ویرانگرست. گفتگوی ما چون از اثر شعر و هر گونه سخن بر رفتار مردم بود من مثال ملایان را آوردم.

در هر حال زیان شعرهای او در همان دفتر سی و چند صفحه‌ای نوشته شده و من امیدوارم شما دریغ نکنی و آن را با دقت بخوانی و عقل خود را داور قرار دهی. ببینی آنچه نویسنده نوشته دلیل دارد یا نه. پس از خواندن آن ، اگر موضوعی باشد که در آنجا توضیح داده نشده باز در این باره باهم صحبت خواهیم کرد.


با این گفتگو او تا اندازه‌ای قانع شد که دفتر را بخواند. چون دیدم هنوز تردید دارد به او گفتم : برای کسی که خود را از طبقه‌ی دانا و روشنفکر جامعه می‌داند ، هیچ بهانه‌ای برای نخواندن سی و چند صفحه نوشته ،‌ آن هم درباره‌ی موضوعی که به آن بسیار علاقمند است وجود ندارد.



.
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی 8 از 9

3ـ می‌گفتند : «دو زبان چون باهم ارتباط یافتند از كلمه‌های یكدیگر می‌گیرند». می‌گویم : راستست ولی آن هم اندازه دارد. یك زبان از زبان دیگری كلمه‌هایی را كه خود نداشته گیرد. نه اینكه درهای خود را به روی آن باز كرده راه دهد كه هر كسی هرچه خواست و چندان كه خواست بیاورد. آنهمه زبانهای اروپا كه با همدیگر پیوستگی می‌دارند كدام یكی درهای خود را به روی آن دیگری باز گزارده؟!.. از آنسوی اگر در نتیجه‌ی درآمدن عرب به ایران فارسی با عربی پیوستگی یافته عربی نیز با فارسی همین حال را پیدا كرده. پس چه شده كه عربی درهای خود را به روی فارسی باز نكرده؟!..

عربها چون ایران را بگشادند با آنكه ایرانیان در شهریگری بیشی و پیشی به آنان می‌داشتند و عربها نیاز به گرفتن صدها چیز از ایرانیان پیدا كرده بودند زبان خود را نگه داشتند و جز كلمه‌های ویژه‌ای كه نیازمند می‌بودند از فارسی نگرفتند. از اینسوی چنانكه گفتیم این آمیختگی با این حال جز در سالهای دیرتر روی نداده و جز در سایه‌ی هوسبازی و خودنمایی كسانی نبوده.

4ـ می‌گفتند : «زبانهای اروپایی نیز با كلمه‌های لاتینی درآمیخته می‌باشد». این یك دلیل برجسته و دانشمندانه‌ی آنان می‌بود. ولی این نیز بیپا و بیجاست. زیرا آن زبانهای اروپایی از لاتین پدید آمده‌اند نه آنكه با كلمه‌های لاتین درهم آمیخته باشند ، مثلاً همان زبان فرانسه تاریخچه‌اش اینست كه فرانسه تا دو سه‌هزار سال پیش نشیمن مردمی به نام «گول»[1] می‌بود و این مردم چون بیابانی و دُژآگاه می‌بوده‌اند یك زبان نارسایی می‌داشته‌اند. سپس چون یولیوس قیصر اینجا را بگشاده زبان لاتین كه زبان یك مردم پیشرفته و شهرنشین می‌بود رواج یافته. سپس نیز دسته‌ای از ژرمنان به نام «فرانك» به آنجا درآمده و بنیاد توده‌ی فرانسه را گزارده‌اند. اینست زبان فرانسه از درهم آمیختن سه زبان «گول» و لاتین و فرانك پدید آمده نه اینكه نویسندگان فرانسه به هوسبازی كلمه‌های لاتین را در نوشته‌های خود جا داده و بدینسان آنها را به زبان خود درآمیخته باشند. چنین رفتاری چندان بیخردانه است كه در كمتر جایی رخ توانستی داد.

همان زبان فرانسه كه با لاتین پیوستگی می‌دارد با این حال اگر یكی از نویسندگان آن كشور یك دیكسیونر لاتین را در جلو خود گزارد و آزادانه كلمه‌هایی را از آن گرفته در نوشته‌هایش بكار برد مردم او را دیوانه شمارند و نوشته‌هایش را نخوانند. من در شگفتم كه آقای تقی‌زاده و آقای قزوینی كه سالها در اروپا مانده تاریخ اروپا می‌دانند چگونه از این نكته ناآگاه مانده‌اند و چگونه این دلیل را می‌آورند.

به سخن بیش از این دامنه ندهیم. از آنچه گفتیم روشن گردید كه یك زبان باید با كلمه‌های خود گردد و درهای آن بروی كلمه‌های بیگانه باز نباشد ، و اگر گاهی یك معنای نوینی پیدا شد برای آن نیز نام از خود زبان بگزارند. مثلاً چنانكه گفتم پس از جنبش آزادی در ایران یك رشته معنیهای نوینی پیدا شد كه بایستی به همه‌ی آنها نامی از خود فارسی برگزینند ، و اینكه كلمه‌های مشروطه ، دارالشورا ، استیضاح ، اقلیت ، اكثریت ، وزارت فواید عامه ، وزارت معارف و مانند اینها از عربی گزارده‌اند ، و یا كلمه‌های كمیته ، كنفرانس ، كنگره ، و كمیسیون و مانند اینها را با همان نامهای اروپایی پذیرفته‌اند جز از نافهمی نمی‌باشد. به جای همه‌ی اینها بایستی نامهای فارسی گزارند.

آری یك رشته بیرون از این می‌باشد ، و آن افزارها و چیزهاییست كه ما نداشته و از دیگران با نامش می‌گیریم. مثلاً تلگراف ، و تلفن ، و رادیو ، و گرامافن و اتومبیل و مانند اینها كه با همان نامهای اروپایی پذیرفته شده زیانی نمی‌دارد ، بویژه كه اگر نیاز باشد از آنها جداشده نیز توان آورد (مثلاً تلگرافیدن ، تلفنیدن بكار می‌رود و می‌توان تلگرافنده و تلفننده نیز جدا گردانید). همچنین خوراكهای اروپایی از كاتلت و سوپ و مانند اینها كه نداشته‌ایم و با نامش گرفته‌ایم زیانی نمی‌دارد.


[1] : Gallia (در انگلیسی : Gaul)



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی هشتم)

شما نیک می‌دانید که امروز دینها در برابر دانشها «قاچاق» است و نیمه‌نهانْ مقاومت می‌نماید. فلان کشیش که انجیل را زیر بغل زده بسراغ پیره‌زنان می‌رود ، خود او دانشکده دیده و یک رشته درسهایی خوانده که همه بضد انجیل و تورات می‌باشد. انجیل و تورات آن توانایی را نداشته که او را از خواندن چنان درسهایی بازدارد. فلان مجتهد که سالها با دبستانها [1] دشمنی نموده و مردم عامی را به دشمنی با آنها تحریک کرده ، اکنون پسران و دختران خود را به همان دبستانها می‌فرستد و راه فراری در برابر نمی‌بیند. مجتهدان قم و نجف که سالها با خواندن «فقه جعفری» عمر هدر می‌گردانند ، خود در زیر قانونهایی که از فرانسه و انگلیس ترجمه شده بسر می‌برند و چاره‌ی دیگری نمی‌یابند.[2]


حاجی‌شیخ فضل‌الله نوری و حاجی‌میرزا حسن تبریزی و آقای سیدعلی یزدی و دیگران که بنام «شریعت» با مشروطه و قانون دشمنیها کرده خونها ریخته‌اند ، اکنون فرزندان و نوادگان ایشان در اداره‌های قانونی جا گرفته‌اند و بسیاری از ایشان طالب مُصر نمایندگی مجلس می‌باشند و آنچه اعتنا نمی‌کنند «‌شریعت» و دین می‌باشد.

اینست معنی آنکه می‌گوییم : دینها تسلیم شده و قاچاق گردیده. در اروپا کشیشان پس از شکست ، یک دور دیگری آغاز کردند ، و آن اینکه کوشیدند که میانه‌ی دانشها با تورات و انجیل سازشی دهند و بدین ترتیب بشکست خود پرده‌ای کشند. مثلاً تئوری لاپلاس [3] را گرفته با «آفریده شدن آسمانها و زمینها در شش روز» سازگار کردند ، و همین را «معجزه‌ای» از تورات ساخته بگفته‌ی عامیان چیزی هم طلبکار شدند.

در میان مسلمانان ، ملایان برای این کار میدان پهن‌تری باز کردند و به سازندگیهای بزرگتری برخاستند. کتابها در این باره نوشتند و غوغا بپا کردند : ریشه‌ی همه‌ی دانشها در کتابهای اسلام است. هواپیمایی یا پریدن در هوا ، راز آن از قرآن بدست آمده. [4] نیروی کشش (قوه‌ی جاذبه) را امامان پیش از اسحاق نیوتن دانسته و بیان نموده‌اند. راه‌آهن و تلفن و هواپیما از همگی در «اخبار» آگاهی داده شده.

فلان امامی که چون درباره‌ی «جزر و مد» پرسیده‌اند ، پاسخ داده که فرشته‌ای بر دریاها مأمور شده و او چون پایش را بدریا گذارَد ، آب بالا آید و چون بیرون آید آب پایین رود ، کسی که اندازه‌ی دانشش این می‌بوده همه‌ی دانشهای امروزی را می‌دانسته است و در گفته‌های خود آگاهی داده.

در میان مسلمانان هنوز این دوره پایان نیافته و این بتازگی رخ داده که روزنامه‌ای در تهران گفتاری نوشته و این نشان داده که هواپیماسازی نخست از مسلمانان بوده و هزار سال پیش خلیفه‌ی بغداد سوار هواپیما می‌گردیده.(5)

چیزی که هست این وصله پینه‌ها سودی نداده است و نمی‌تواند بدهد. دانشها آنچه می‌بایست اثر کند ، اثر کرده ، آنچه می‌بایست کرد ، کرده.

لیکن سخن در آنست که دانشها دینها را شکسته ولی آنها را از میان نبرده. سست کرده ولی کاملاً از کار نینداخته. آن گرفتاری که پیش آمده ، از همینجاست.


👇
[1] : مقصود از دبستانها ، مدرسه‌های نوینست که نخستین آنها را شادروان رشدیه در تبریز بنیاد گزارد.
[2] : همان طور است ملایان ایران که پیش از سال 57 قانونهای شریعت و خمس و زکات را برای اداره‌ی کشور بس دانسته به این باور بودند که : «دین مستقل از زمان و مکان است» و از ایرادهای عمده‌ای که به رژیم گذشته داشتند آن بود که کشور از روی قانونهای خلاف شرع اداره می‌شود ولی امروز خودشان نه تنها شریعت را (جز در برخی زمینه‌ها) نتوانسته‌اند اجرا کنند بلکه گذشته از خمس و زکات ، مالیات هم می‌گیرند و بانک‌داری اسلامی هم تنها «سوژه‌‌ای» برای کنفرانسها و سخنرانیهاست. همانا خودشان نیز از زنده گردیدن شریعت امید بریده‌اند.
[3] : از روی تئوری لاپلاس که مدت درازی پذیرفته‌ترین تئوری آفرینش بوده : خورشید و زمین و ماه و دیگر كره‌ها توده‌ی بخاری می‌بوده در فضا ایستاده. ناگهان تكانی درو پیدا شده و شروع کرده به چرخیدن به دور خود. پس از زمان بسیاری تكه‌ای از آن جدا شده و این نیز كره‌ای گردیده كه هم به دور خود و هم بدور كره‌ی مادر شروع به چرخیدن كرده. این كره زمان درازی خالی می‌بوده تا هنگامی رسیده كه رُستنیها در آن بوجود آمده. باز زمان درازی گذشته تا هنگامی رسیده كه زندگی در آن آغاز شده و جانوران بوجود آمده‌اند. باز زمان درازی گذشته تا آدم پیدا شده و بزندگی پرداخته است. (از کتاب «در پیرامون روان»).
[4] : یک نمونه از این «سازندگیهای» شگفت که بکار می‌برند تا «پیش‌گوییها و راهگشاییهای قرآن و اسلام» را ثابت کنند ویراینده خود شنیده‌ام و بعنوان نمونه اینجا می‌نویسم. گوینده این تکه از آیه‌ی قرآن «وَأَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ» را دلیل می‌آورْد که ساخته شدن هواپیما در قرآن پیش‌بینی شده. در حالی که در این آیه اگر بجای آهن (حدید) ، آلومینیوم نیز نوشته شده بود باز دلیلِ سستی بیش نبود.
(5) : دجله که از بغداد می‌گذرد و از بالا به پایین جریان دارد ، کسی که از راه آن ، از بالا به پایین آمده می‌گفته‌اند : «هبط» یا «انحدر» و کسی که از پایین به بالا می‌رفته می‌گفته‌اند : «اصعد». تاریخهای زمان بنی‌عباس (از جمله تاریخ ابن‌مسکویه) پر از اینگونه جمله‌هاست. از آنسوی در آن زمان کشتی تندروی می‌بوده که «طیاره» (پرنده) نامیده می‌شده ، نویسندگان هفته‌نامه‌ی «آیین اسلام» که گروهی از ملایانند ، از همین واژه‌ها چنان فهمیده‌اند که در زمان بنی‌عباس در بغداد هواپیما (طیاره) می‌بوده و خلیفگان سوار آن می‌شده‌اند و اینست گفتاری نوشته‌اند که ساختن هواپیما نخست از مسلمانان بوده. (کسروی)



.
حاجی‌شیخ فضل‌الله نوری
سید علی یزدی (پدر سید ضیاءالدین طباطبایی عامل کودتای 1299) که خود به نمایندگی مجلس دست یافت.
از آنسو پسرش نیز به نمایندگی مجلس و نخست‌وزیری رسید.
حاجی‌میرزا حسن تبریزی
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکه‌ی سه از چهار)


یکی از آنان که هنوز زنده است و بگفته‌ی خودش یک کرور شعر سروده و ایران را زنده گردانیده شعرهایی در روزنامه چاپ گردانیده که یک بیتش اینست :

«بر شاعر و سگ تا بتوانی نگذر هیچ
ور میگذری بر دمشان پا نگزاری».

سخن از اثریست که گفتارهای پیمان کرد. یکی از سیاهکاریها شعرهایی بود که پستنهادانی بنام «هوس نامردانه» می‌سرودند و در سالهای آخر کار بیشرمی تا بآنجا رسیده بود که پیاپی آنها را در روزنامه‌ها بچاپ رسانند :

«هر کس که بکف باده و ببر ساده ندارد
اسباب نشاط و طرب آماده ندارد».

دیوان ایرج[میرزا] بآن ننگینی بیست و پنج‌هزار نسخه چاپ کردند و بدست جوانان دادند. پس از نوشته‌های پیمان بود که از همه‌ی اینها جلوگیری شد.

اینها بود نتیجه‌هایی که بدست آمد. آری آنان که پنجاه و شصت سال زیسته‌اند و سرمایه‌شان جز شعر نبوده و یک دسته از آنان که بدخواه کشور خود می‌باشند و دانسته و فهمیده بآلوده گردانیدن توده میکوشند و پیشه‌شان همینست دست برنداشتند و نمی‌توانستند برداشت. ولی آنان نیز از آبرو افتادند و خواه و ناخواه ارج خود را از دست دادند.

ما هیچگاه این نکنیم که نتیجه‌های کار خود را بشماریم. اینها را در پاسخ آن کسان مینویسیم. این خود گمراهیست که کسانی بخواهند گفته‌های ما را با نتیجه‌ی آنها بسنجند و یا چشم براه ایستند که اگر ما کاری انجام دادیم بما پیوندند و ندادیم زبان بسرزنش و زباندرازی پردازند. بارها نوشته‌ایم اینها که ما می‌گوییم چاره‌ی گرفتاریهای شرق است و راه رستگاری جهانست. هر پاکدل و غیرتمندی باید بما پیوندد و یاوری کند و خود در سایه‌ی این پیوستن و یاوری خواهد بود که نتیجه بدست آید. در جهان هر پیشرفتی از این راه بوده ، دوباره می‌گویم این کسانی که در زمینه‌ی شعر یا در دیگر زمینه‌ها سرزنش می‌نمایند خود مردان آلوده و ناپاکی می‌باشند و بیگمان رشک و خودخواهی آنان را باین سخنان واداشته وگرنه برای چیست بما نمی‌پیوندند و همدستی نمی‌کنند تا بهمراهی و همدستی بیکبار آلودگیها را از میان برداریم؟!.

بارها گفته‌ایم ما در گام نخست با پاکدلان و غیرتمندان کار داریم و آنانست که می‌خواهیم گفته‌های ما را بپذیرند و بیاوری و پشتیبانی برخیزند. اگر کسانی گوش بدلیل نمی‌دهند و درپی راستیها نیستند کنون ما را باکی از آنان نیست و دربند آنان نتوانیم بود. داستان ما داستان پزشکیست که بِدیهی رود و خانه‌ها و مردم آنجا را ناپاکیزه یابد و زبان باز کرده زیان ناپاکیزگی و بیماریهایی که از آن پدید آید بسراید و بپاکیزه گردانیدن خانه‌ها و کوچه‌ها و رختها و تنها بکوشد ، و در این میان یک دسته نادان با او از در ستیزه درآیند و دست از چرکینی و آلودگی برندارند. آیا این دلیل شکست آن پزشک تواند بود؟!. آیا باید کسانی زبان بسرزنش باز کنند؟!.. من نمی‌دانم آیا سرزنش‌کنندگانِ ما اینها را می‌فهمند یا نه؟!. ایکاش می‌توانستمی نامهای این بدخواهان را در اینجا بنویسم تا خوانندگان دانستندی چه کسانی باین نادانی برمیخیزند. کسی که در نجف درس خوانده و دعوی اجتهاد می‌نماید ، کسی که بمنبر میرود و بمردم دین می‌آموزد ، کسی که دم از «مصلحی» میزند و همیشه از بدی مردم دلتنگی می‌نماید ـ اینانند که با ما از در سرزنش درمی‌آیند.

بدتر از اینها کار دو سه تنیست که چون با ما بودند از شعرهای بیهوده پرهیز می‌نمودند و پشیمانی نشان می‌دادند و سپس که بدستاویز کیش از ما رنجیده و دوری گزیده‌اند باز
بیهوده‌گوییهایی میکنند و این را یک گونه دشمنی و کینه‌جویی با ما میشمارند. داستان اینان داستان آن بیمارانیست که پزشک دستور پاکیزگی دهد و آنان بپذیرند و بکار بندند ولی سپس چون از پزشک رنجیدند برای بخشم آوردن او گل و لجن بروی مالند و خود را با آن چرکینی بپزشک نمایند.

سالی که در شوشتر بودیم بدستیاری شهربانی و اداره‌ی سپاه مردم را واداشتیم جلوگیری از ناپاکیهای کوچه‌ها کنند و باری دریچه‌ها گزارند. کسانی که شوشتر را ندیده‌اند معنی این سخنم را نخواهند فهمید. سپس چون خزعل با دولت نافرمانی نمود و در شوشتر نیز رشته گسیخته گردید مردم پیش از همه دریچه‌ها را شکستند. کار اینان بیمانندگی بآنها نیست.


.
در پیرامون رمان
تو که خود را روشنفکر می‌دانی.pdf
157.4 KB
🔸 تو که خود را روشنفکر می‌دانی چرا این سی و چند صفحه را نمی‌خوانی؟!


🖌 کوشاد


دریافت دفتر «حافظ چه می‌گوید؟»
✴️ در پیرامون زبان

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

تکه‌ی 9 از 9

نتیجه‌ی این گفته‌ها آنكه درآمیختگی با كلمه‌های بیگانه بویژه با كلمه‌های تازی یكی از آلودگیهای زبان می‌بود. از هزار سال باز این درآمیختگی آغاز یافته و در زمان ما بجایی رسیده بود كه برخی از نوشته‌ها هشتاد بلكه نود در صد عربی می‌بود و گذشته از كلمه‌ها جمله‌ها نیز بكار می‌رفت ، و به اینها می‌بایست چاره كرده شود. كسانی كه ایستادگی نشان می‌دادند راه كجی را پیش می‌داشتند. چیزی كه هست این چاره‌جویی می‌بایست از راهش به انجام رسد ، كه ما همان را پیش گرفتیم ، بدینسان كه :

1) این كار به نام دشمنی با كلمه‌های بیگانه نمی‌بود و بلكه چنانكه گفتیم انگیزه‌هایی[علت] برای خود می‌داشت. از اینرو كلمه‌هایی كه انگیزه‌ای درباره‌ی آن نمی‌بود می‌بایست به حال خود بماند. مثلاً كلمه‌های جمله ، كلمه ، فرش ، كتاب ، جلد و مانند اینها كه نامهای دوم نیست و از آنسوی به جداشده‌ای از اینها نیاز نمی‌داریم ، یا كلمه‌های فهمیدن ، طلبیدن ، تلگرافیدن كه رویه‌ی فارسی به خود گرفته و جداشده‌ها نیز از آنها بیرون می‌آید به حال خود بماند. رویهم‌رفته در جایی كه انگیزه نمی‌بود نبایستی كلمه را بیرون گردانید.

2) بایستی این كار كم‌كم پیش رود كه خوانندگان آشنا گردند. بدینسان كه نخست كلمه‌هایی كه فارسیهایش فراموش نگردیده به كنار گزارده گردد تا سپس نوبت دیگران برسد و درمیان نوشتن چگونگی بكار بردن این كلمه‌های نوین بازنموده شود.[1]

3) كلمه‌های فارسی كه برگزیده می‌شود غلط نباشد و چنان باشد كه اگر نیاز افتاد جداشده نیز از آن بیرون آید ، و آنگاه تا تواند از كلمه‌های فهمیدنی باشد. مثلاً كلمه‌های درآمد و دررفت و پیشرفت ، و فرهیخت ، و آگاهی ، و خَستُوان ، و پایَندان كه به جای دخل و خرج و ترقی و تربیت ، و خبر و مُقر و ضامن برگزیده گردیده كه هم فهمیدنیست و هم می‌توان جداشده از آنها گرفت.

4) زبان فارسی با حال امروزی بسیار تنگ است و بسیاری از معنیها در آن نامی نمی‌دارد ، و اینجا بود كه می‌بایست برخی كلمه‌ها گزارده شود همچون پَرگ ، و سَهِش كه به معنی اذن و احساس گزارده شده است.

5) دیگر آكهای زبان نیز چاره پذیرد كه از ناتوانی بیرون آید.

این می‌بود راه چاره‌جوییِ درآمیختگی با كلمه‌های بیگانه ، و ما به این كار از سال 1312 آغاز كردیم و به یاری خدا گام به گام پیش رفتیم و اینك گامهای بزرگتر دیگری را در آن راه برمی‌داریم.



[1] : این شیوه‌ی گام بگام ، همراه با شرح واژه‌های نوین در سراسر هفت دوره‌ی یک‌ساله‌ی مهنامه‌ی پیمان بکار گرفته شد. از اینرو خوانندگانی که با «زبان پاک» کم‌کم آشنا گردیده بودند ، این به آنان دشوار نمی‌افتاد.


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی نهم)

نتیجه‌ای که از پیکار دانشها با دینها پدید آمده آنست که دینها سست گردیده و ناتوان شده که دیگر نمی‌تواند جلو بیدینی و ولنگاری را بگیرد. نمی‌تواند پیروان خود را به پاکدامنی و نیکوکاری وادارد. نمی‌تواند مانع حرص و طمع و هوسها باشد. نمی‌تواند مردم را از دزدی و پستی بازدارد ... لیکن می‌تواند بهانه‌ی گردنکشی و دسته‌بندی باشد. می‌تواند کالای مفتخواری و دکانداری گردد. می‌تواند جلو پیشرفت زندگانی را بگیرد. می‌تواند سنگ راه دانشها باشد. پس از همه‌ی اینها می‌تواند آلت دست سیاست برای دولتهای طمعکار شود.

داستان دینها با حال فعلیشان داستان بیمار نیمه‌جانیست که نمی‌تواند کاری کند. ولی از کارهای بسیاری مانع می‌شود.

مثلاً ایرانیان ، از پیروان اسلام شمرده می‌شوند. از آن دین ، امروز با آن آلودگیهایی که یافته و سستیهایی که پیدا کرده سودی نمی‌توان انتظار داشت : طمع و هوس را نمی‌تواند بکشد ، از بیدینی نمی‌تواند مانع شود ، چاره‌ی تفرقه نمی‌تواند باشد ، از قافیه‌بافی و یاوه‌سرایی که هوس بسیار پستیست نمی‌تواند مانع شود ، از خودخواهی و گردنکشی نمی‌تواند بکاهد. بهیچ یک از اینها قادر نیست.

ولی از آنسوی این امکان را ایجاد می‌کند که به بهانه‌ی همان دین (یا بهتر گویم : به بهانه‌ی مذهب شیعه که شاخه‌ای از آن دینست) بازرگانانِ میلیونر از دادن مالیات بدولت سر باززنند و هر یکی دو دفتر نگه دارند ، این امکان را بدست می‌دهد که سالانه هزارها نفر بی‌گذرنامه از مرز گذشته بزیارت روند و پس از چند ماهی با پیشانی باز بازگردند و بآن گناه خود بنازند ، این امکان را به یک دسته مردم هوسباز و تیره‌مغز می‌دهد که در محرم دسته‌های سینه‌زن و قمه‌زن و زنجیرزن و زینب و کلثوم و سکینه درست کنند و در پیش چشم بیگانگان بازارها را بگردند و آبروی یک مردمی را بریزند. این امکان را فراهم می‌آورد که مرده‌ها را از گور درآورده و با بویهای بسیار زننده بار اتومبیلها کنند و به قصد قم و نجف ، راهی شوند. این امکان را بدست می‌دهد که اگر خواسته شد زنها را از چادر و چاقچور ، که راست گفته‌اند کفن سیاهست ، بیرون آورند ، یک دسته تباهکاران فریاد «وادینا» سر دهند و در مشهد و قم و تبریز هنگامه‌ها برپا گردانند. این امکان را فراهم می‌آورد که وزیرانی که آلت دست سیاست بیگانگان می‌باشند [1] و به عقب‌رفت این مردم بدبخت می‌کوشند ، قمه‌زنی و زنجیرزنی و مرده بار کردن و مانند اینها را که باعث بی‌آبرویی مردم و کشور است ، آزاد بگذارند بلکه پشتیبانی نمایند. ولی اگر روزنامه‌ای بجلوگیری از آن بی‌آبروییها برخاست ، به بهانه‌ی دین بازداشتش کنند.[2] پس از همه‌ی آنها ، این امکان را بدست می‌دهد که گروهی از ملایان ، نجف و کربلا و قم را مراکزی برای خود بگیرند و در برابر دولت و مردم دستگاهی برپا گردانند و بی‌تاج و تخت ، پادشاهی کنند. دولت که کشور را راه می‌برد او را «غاصب» بخوانند ، مالیاتی را که می‌گیرد حرام بشمارند و خودشان که هیچ‌کاره‌اند و مسئول هیچ کاری نمی‌باشند ، از مردم بنامِ «سهم امام» یا «رد مظالم» مالیات بگیرند. [3] اینها همگی ممکن می‌شود. این نتایج سراپا زیان از آن دین یا کیش می‌تواند واقع شود.

در اروپا دویست سالست دین ـ دین مسیح ـ در برابر دانشها عاجز و تسلیم شده که مردم بسیاری از آن رو برگردانیده‌اند و امروز تورات و انجیل کمترین اثری در کارهای دولتها ندارند و کمترین اعتنایی در گزاردن قانونها و در بستن پیمانها و بوجود آوردن انجمنها بآنها نمی‌شود. با اینحال کلیساها در هر گوشه‌ای برپاست و کشیشان صدهزارها می‌باشند. دستگاه پاپ با آن درازا و پهنا در رُم پایدارست. مواقعی هست که باید وزیران و سرداران و دکترها و پروفسورها نیز در کلیساها باشند و با کشیشان هم‌آواز شده ، دعا بخوانند و آنچه را که در دلهای خود نادانی می‌شمارند و می‌خندند با وقار و احترام بانجام رسانند (بگفته‌ی یکی از نویسندگان : خدا را دست اندازند).

[1] : در این باره کتاب «دادگاه» دیده شود.
[2] : اشاره به دو بار بازداشت بیدلیل روزنامه‌ی پرچم است. بهانه‌ی بار دوم «اهانت به اسلام‌» بوده که تهمتی بیش نبود.
[3] : خوبست کسانی که در رژیم گذشته جلو کتابهای کسروی را می‌گرفتند این سطرها را بخوانند و پیش چشم بیاورند عاقبت مار در آستین پروردن را : «آیین اسلام» آن هفته‌نامه‌ای که در پابرگی دو صفحه پیش شناسانیده شد و مانندگان آن اجازه‌ی چاپ داشت تا دلهای مردم را از دولت بیزار و مغزهاشان را تیره کند ولی کتابهای کسروی که زیانهای شیعیگری و ادعای حکومت داشتن ملایان را علنی و مغزهای مردم را روشن می‌کرد بازداشت بود. افسوس! افسوس!
دین و جهان (بزبان عادی)
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی (بخش دوم)

🔸 در پیرامون شعر و رمان (تکه‌ی چهار از چهار)


سخن را بپایان رسانیم : راز فیروزی ما در این باره آن بود که یک دام یا فریب اروپاییان بودن آن شور و هیاهو را دریافتیم ، و از آن شور و دیوانگی که برخاسته بود و از زبان شاعران و از گزند کسان زورمندی که پشتیبانی از آن می‌نمودند نترسیده بایستادگی در برابر آنها کوشیدیم ، و گوهر شعر و معنی ادبیات را بازنموده و راستیها را در آن زمینه روشن گردانیدیم ـ اینها چیزهاییست که در تاریخ پیمان همیشه خواهد ماند.

درباره‌ی رمان نیز همین را می‌گوییم : رمان را در ایران بهیاهو برداشته بودند و آرایه‌های بسیاری بآن می‌بستند. آن را شاخه ای از ادبیات می‌شمردند و مایه‌ی «تهذیب جامعه» می‌ستاییدند و گفتگوها از «مکتب رئالیست و ایده‌آلیست» میراندند و چندان سپاس از رماننویسهای بنام اروپا از الکساندردوما و آناتول فرانس و امیل زولا و دیگران می‌نوشتند که هر کسی از خواندن آنها تکان خورد. در نتیجه‌ی اینها بسیاری از مردان نیک و آبرومند نیز فریب خورده برمان خواندن و نوشتن گراییده بودند. بدتر از همه آن بود که تاریخ را با رمان درمی‌آمیختند و بدینسان تاریخ را آلوده میگردانیدند.

در این زمینه هم نوشته‌های ما اثر خود را کرد و رمان از جایگاهی که به ناسزا برایش باز کرده بود افتاد : مردان نیک از آن دوری جستند و آن معنی که برمان داده می‌شد دیگر ندادند. ما هیچگاه در این آرزو نبودیم که همه‌ی مردم از رمان دست بردارند و آن بیکبار از میان برخیزد. اگر چنین بودی نیکان از بدان چگونه شناخته شدندی؟!. بارها میگوییم ما در گام نخست با نیکان و پاکدلان کار میداریم و بدیگران سپس خواهیم پرداخت. اگر جوانان بلهوس و آلوده یا مردان بیباک و بی‌پروایی گفته‌های ما را نپذیرفته‌اند نه تنها زیان ندارد خود چیزیست که ما از پیش می‌دانستیم و بایستی بود.

ما بارها گفته‌ایم مردم بدو گونه‌اند : یکی آنان که سرشت پاک دارند و درپی نیکی باشند و دیگری آنکه جز درپی هوسها و بدیهای خود نباشند و این یکی از خواستهای ماست که این دو دسته از هم جدا گردند و شناخته شوند. آن داستان آزمایش که گفته‌اند همین می‌باشد ، و این در آینده یک نتیجه‌ی بسیار ارجداری درپی خواهد داشت.

ما درباره‌ی رمان در سال نخست پیمان گفتارهای ارجداری نوشته‌ایم و اینست بار دیگر درآمدن بآن زمینه را نمی‌خواستیم. ولی چون کسانی این را میخواهند در شماره‌های آینده باز سخنانی خواهیم نوشت.


.
🔶 حاجیهای انباردار چه دینی دارند؟!

🔸 (تکه‌ی یک از هفت)


[سال 1324 است] ، در خانه‌ی یكی از تاجرها كه از سفر مكه بازگشته میهمانی بوده ، شب گفتگوهایی درمیان چهار نفر رخ داده كه ما آن چهار نفر را احمد ، علی ، جعفر ، باقر نامیده گفته‌های آنها را در این دفتر می‌نویسیم.


شب ، پیش از شام ، روضه‌خوانی روضه خوانده درمیان سخنان خود میگوید : «یك مذهب تازه پیدا شده : پاكدینی! یك نفر پیدا شده اسمش كسروی است ، مذهبی آورده ...». با این عنوان بسخنان پوچی می‌پردازد. پس از شام كه دیگران میروند ، این چهار تن چون سه نفرشان اعضاء تجارتخانه‌ی صاحبخانه هستند و یك نفرشان (كه احمد باشد) قوم و خویش اوست میمانند كه شب را در آنجا بخوابند. پیش از خوابیدن این گفتگوها درمیان آنها بمیان می‌آید.


جعفر : این كسروی دیگر چه میگوید؟..

باقر : دلم میخواهد یك روز بروم بخانه‌اش ببینم حرفش چیست؟..

علی : راستی بیایید یك روز برویم ببینیم چه میگوید؟..

احمد : میخواهید بروید چه كار كنید؟.. آیا معقولانه حرف بپرسید یا جر و بحث كنید؟..

جعفر : با او كه نباید معقولانه حرف زد ، مگر حرفهای او معقولانه است؟..

احمد : شما او را دیده‌اید؟..

جعفر : ندیده‌ام .

احمد : كتابهایش را خوانده‌اید؟..

جعفر : نخوانده‌ام .

احمد : پس از كجا دانستید حرفهایش معقولانه نیست؟!.

باقر : مگر نشنیدید روضه‌خوان چه میگفت؟!..

احمد : حرفهای روضه‌خوان چه سندیت دارد؟!. آیا این عیب شما نیست كه با حرف یك روضه‌خوان نافهم و بیدانش تحریك شده‌اید و میخواهید بروید با كسی كه تاكنون ندیده و گفته‌هایش نشنیده‌اید جر و بحث كنید؟!.

علی : حرفهای آقا احمد حسابیست. ما اگر خواستیم برویم باید برویم و معقولانه سئوالهایی كنیم و مطلبی بفهمیم.

احمد : اگر مقصود شما از رفتن آنست كه معقولانه سئوالهایی كنید و مطلبی بفهمید من حاضرم در همینجا شما هرچه پرسیدید از طرف آقای كسروی جواب بدهم.

علی : مگر شما از مطالب او اطلاع دارید؟..

احمد : آری من كتابهای او را خوانده‌ام و مطالب او را میدانم و شما هرچه سئوال كنید حاضرم جواب بدهم. ولی با شما یك شرط دارم.

علی : چه شرط؟.


.
✴️ درباره‌ی پسوند «ین»

🖌
احمد خراسانی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

پشت شماره‌ی 7 امسال پیمان از پسوند «ین» گفتگو کرده بودید که بمعنی پدید آمده از چیزی است. این گفته کاملاً درست است. گواهی از بوعلی‌سینا یافته‌ام که در بحث نقیض از منطق دانشنامه‌ی علایی برای شرط وحدت محمول مثال می‌زند : «گویید که شکر شیرین است و شیرین نیست یعنی که از شیر کرده نیست. این هر دو راست بوند و نقیض یکدیگر نبوند» (نمره‌ی 26 سطر 11 دانشنامه‌ی چاپ تهران). پس می‌فهمیم که در زمان بوعلی شیرین بدو معنی بکار می‌رفته یکی بمعنی ساخته از شیر دیگری بمعنی ضد تلخ.

باید دانست که گاهی استعمال حقیقی است مانند پوستین ـ زرین ـ جوین ـ سیمین ـ سنگین ـ بمعنی ساخته از پوست ، ‌زر ، جو ، سیم ، سنگ. این شعر :

ای بت سنگین دل سیمین قفا ـ سنگین و سیمین بمعنی حقیقی ساخته شده از سنگ و سیم بکار رفته. مجازی که درین شعر می‌یابید مجاز در اسناد است نه مجاز در کلمه‌.

گاهی هم استعمال مجازی است مانند سنگین ضد سبک و شیرین بمعنی ضد تلخ. به هر چیز گران‌وزن از باب تشبیه به سنگ ، سنگین گفته‌اند. این میز سنگین است. یعنی بقدری گران‌وزن است که گویی از سنگ ساخته شده و سنگین است. شیرین بمعنی ضد تلخ هم مجاز است یعنی این مزه بقدری خوش است که گویی شیرین است یعنی از شیر ساخته شده. انتخاب شیر برای تشبیه از آنست که شیر خوراک معمول است و مزه‌اش را همه می‌دانند.

گاهی این معنی مجازی بقدری شایع شده که حقیقت ثانوی شده و گاهی این حقیقت ثانوی بقدری پیش رفته که آن معنی اصلی و حقیقت اولی را از میان برده است چنانکه در سنگین و شیرین چنین شده.
احمد خراسانی

پرچم :
به نویسنده‌ی دانشمند که گواه استواری براستی گفته‌ی ما درباره‌ی کلمه‌ی «شیرین» آورده‌اند سپاسمندیم. اما اینکه بکار بردن «شیرین» و «سنگین» در معنی‌های امروزیِ خودشان مجازیست باید دانست که داستان معنی مجازی با کلمه‌ ، داستان مهمانست با خانه. زیرا خانه برای نشستن دارنده‌اش باشد و میهمان تنها می‌تواند بیاید و ساعتی یا شبی بماند و برود ، و اگر میهمانی آمد و دارنده‌ی خانه را بیرون گردانید پیداست که باید او را بحال خود نگزاشت و از آن خانه بیرون کرده دیگر راه نداد.

«شیرین» و «سنگین» همان حال را پیدا کرده‌اند : معنی‌های مجازی چندان چیره شده که معنی‌های خود کلمه‌ها از میان رفته. اینست باید آنها را بحال خود نگزاشت و کلمه‌ها را از دست آنها بیرون گردانید.

از اینروست که ما کلمه‌ی «شیرین» را از معنایی که امروز شناخته شده بیرون آورده آن را در معنی راست خود (که پدید آمده از شیر باشد) می‌آوریم ، و برای آن معنی کلمه‌ی «شَلپ» را برگزیده‌ایم (شلپ بمعنی شیرین ، شلپه بمعنی شیرینی) و همچنین «سنگین» را جز در معنی درست خود (که پدید آمده از سنگ باشد) بکار نمی‌بریم و در معنی کنونی آن کلمه‌ی«گران» را می‌آوریم.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
یکم (تکه‌ی دهم)

مردمان باینها خو گرفته‌اند و زشتیش از میان رفته. وگرنه بسیار زشتست و جای هر ایرادی می‌باشد. چه مناسبت دارد که کلیسا و دانشگاه پهلوی هم بایستند؟!.. آن چه می‌گوید و این چه می‌گوید؟!.. چه مناسبت دارد که دانشمندان پس از آنهمه تحقیق درباره‌ی پیدایش آدمیان و چهارپایان و دیگر موجودات ، بازگشته در تورات داستان آدم و حوا بخوانند؟!.

ما اگر هم از زیانهای بسیاری که از این دینها بوجود می‌آید و برخی نمونه‌هایی از آن یاد کردیم چشم پوشیم ، تنها از دیده‌ی احترام به حقایق جای ایراد است. یک چیز یا باید راست باشد و بکار آید و یا هیچ نباشد. چیزهایی که دانشمندان نمی‌توانند بپذیرند و مردمان بسیاری آنها را تحقیر می‌کنند چرا باید باشد؟!. بچنین چیزهایی چه نیاز است؟!.

دوباره می‌گویم : این یک گرفتاری بزرگ دیگر می‌باشد. یک گرفتاری که کم‌کسی آن را می‌شناسد ، در کاستن از قدر و ارزش آدم (که در مرتبه‌ی جانورانش قرار می‌دهند) و بوجود آوردن دشواریها در زندگانی ، مادیگری و بدآموزیهای آن یکسو ، و این دستگاههای بی‌اساس و پست یکسو می‌باشد.

در «قرن بیستم» اینها گرفتاریهای جهانست. ما اینها را در نظر گرفته و بچاره‌اش برخاسته‌ایم. سخنانی که ما می‌گوییم و کوششهایی که ما می‌کنیم ، در راه چاره‌ی اینهاست. گناهی که ما کرده‌ایم و کسانی نمی‌خواهند بما بیامرزند ، همینست. همینست که این دردهای جهان را در نظر گرفته‌ایم و بدرمان می‌کوشیم.

شما نیک می‌دانید که ما تاکنون همه‌ی تلاشمان در این راه بوده. نیک می‌دانید که در نوشته‌هامان این گرفتاریهای جهان را با چه زبان ساده‌ای بازنموده ، به هر کدام چه راه چاره‌ای نشان داده‌ایم.

ما می‌گوییم : مادیگری اشتباهست. از دانشها مادیگری را نتیجه نمی توان گرفت. می‌گوییم : باید به مبارزه‌ی سختی با بدآموزیهای مادیگری برخاست و آنها را از مغزها بیرون گردانید.

می‌گوییم : این راست نیست که «زندگانی مبارزه است و هر کسی باید جز مقید به خوشیهای خود نباشد». راست نیست که «آدم اصلاح‌پذیر نمی‌باشد». راست نیست که «ناتوان خوراک تواناست». اینها راست نیست و کسانی که می‌خواهند حقایق را در این باره بدانند ، باید به «ورجاوندْبنیاد» و دیگر کتابها مراجعه کنند.

می‌گوییم : ریشه‌ی بدبختیها و رنجها بیش از همه ، مبارزه و کشمکش مردمان با یکدیگر است. گناه را بگردن دانشها نباید انداخت. از تمدن یا پیشرفت ، نباید بیزار شد. باید کوشید و تا می‌توان این مبارزه را کمتر کرد. نیکخواهان جهان همگی باید در این راه بکوشند. همگی باید در این راه تلاش کنند.

باید زیان این بلای مبارزه را با زبانهای روشن به همگی فهمانید. باید معنی راست هر کدام از کار و پیشه و داد و ستد و بازرگانی و کشاورزی و صنعت و مانند اینها را بیان نموده روشن کرد که اینها برای راه افتادن کار زندگانیست ، برای پول بدست آوردن و مال‌اندوزی نیست.

باید یک رشته درسهایی نیز به نوآموزان و جوانان در این زمینه آموخت. اینها پربهاترین حقایق است ، گرامی‌ترین آگاهیهاست.

باید از یکسو با روشن گردانیدن این حقایق ، روانها را توانا گردانید و از نیروی طمع و هوس و خودخواهی و مانند اینها کاسته ، مبارزه و کشمکش را کمتر گردانید و از یکسو با گزاردن قانونهایی میدان را بآن مبارزه و کشمکش تنگتر ساخت.

باید سرمایه باندازه باشد که هر کسی نتواند بیش از اندازه بکار اندازد و دست دیگران را ببندد. باید ماشینها کوچک باشد که هر کسی بتواند با سرمایه‌ی کم یکی را بکار اندازد ، (ماشینهای بزرگ ویژه‌ی شرکتها باشد) باید زمینها بکشاورزان تقسیم شده ، به هر یکی سهمی باندازه داده شود. اینها چیزهاییست که ما در جای خود یاد کرده‌ایم [1] و در اینجا فهرست‌وار می‌شماریم.

داستان پستی و بلندی در زندگانی (یا دارایی و نداری) که یکی از گرفتاریهای بزرگست و اندیشه‌ی همه‌ی نیکخواهان جهان را بخود کشیده ، ما یک راه روشن و ساده‌ای در چاره‌جویی بآن پیش گرفته‌ایم. ما می‌گوییم : هر کسی باید باندازه‌ی استعداد خدادادی و باندازه‌ی کوششی که در گردانیدن چرخ زندگانی بکار می‌بَرَد ، از خوشیها برخوردار شود. روشنتر گویم : هر کسی به هر اندازه که در تدارک نیازمندیهای زندگانی و در راه انداختن چرخ آن ، شرکت داشته ، به همان اندازه از نتیجه‌ی کوششها برخوردار گردد. این یک قانون عادلانه‌ایست و ما برای آنکه این قانون را اجرا کنیم چند کار را در نظر می‌گیریم :

[1] : بیش از همه در دو کتاب «ورجاوندْبنیاد» و «کار و پیشه و پول» شرح داده شده.