✴️ واژههایی که میخواهیم
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
آهنگ : این واژه در فارسی گاهی بمعنی قصد و گاهی بمعنی نغمه یا مانند آن میآید. ولی ما جز در معنی قصد بکار نمیبریم. و چون یک معناییست که نیاز بسیار بآن میداریم از اینرو جداشدهها نیز خواهیم آورد : «آهنگید ، میآهنگید ، بیاهنگ ...».
«نابآهنگ» : من غیر عمد ، بیعزم و اراده. (نابآهنگ از خانه بیرون آمدم).
آزرم : این واژه در فارسی بمعنی روشنی نمیآید و همیشه درپی واژهی «شرم» آورده میشود : «شرم و آزرم را کنار گزارده». اگر شما بپرسید آزرم به چه معنی است یک پاسخ درستی نخواهید شنید ، ولی ما آن را در معنی راستش که شرف باشد میآوریم ، و چون باشد که کسانی معنی شرف نیز ندانند ، روشنتر میگردانیم : آزرم آنست که کسی بپاکی و نیکنامی خود دلبستگی دارد و بکارهای بدی که مایهی بدنامی و آلودگیست (از دزدی و کلاهبرداری و دروغگویی و ستمگری و مانند اینها) برنخیزد.
بیوسیدن [همچون نیوشیدن] : بمعنی انتظار است. «نابیوسان» : نامنتظر.
چخیدن [همچون جهیدن] : مجادله کردن ، بدلیل گردن نگزاردن.
پتیاره : این واژه را در فارسی بمعنی روشنی نمیشناسند و جز در دشنام بکار نمیبرند. ولی معنی راست آن «بلا» است و ما نیز در آن معنی میآوریم.
سهش [همچون جهش] : سهش بمعنی احساس (احساسات) است. (خشم ، مهر ، رشک ، کینه ، و مانند اینها). «از سخن او سخت سهیدم».
چیستان : بمعنی لُغُز یا معماست.
خودکامه : بمعنی مستبد است.
سترسیدن [همچون نترسیدن] : بمعنی محسوس گردیدنست. «سترسا» : محسوس
شدسیدن [همچون برچیدن] : بمعنی دریافتن با اندامهای پنجگانهی چشم و گوش و بینی و دست [و زبان] میباشد.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
آهنگ : این واژه در فارسی گاهی بمعنی قصد و گاهی بمعنی نغمه یا مانند آن میآید. ولی ما جز در معنی قصد بکار نمیبریم. و چون یک معناییست که نیاز بسیار بآن میداریم از اینرو جداشدهها نیز خواهیم آورد : «آهنگید ، میآهنگید ، بیاهنگ ...».
«نابآهنگ» : من غیر عمد ، بیعزم و اراده. (نابآهنگ از خانه بیرون آمدم).
آزرم : این واژه در فارسی بمعنی روشنی نمیآید و همیشه درپی واژهی «شرم» آورده میشود : «شرم و آزرم را کنار گزارده». اگر شما بپرسید آزرم به چه معنی است یک پاسخ درستی نخواهید شنید ، ولی ما آن را در معنی راستش که شرف باشد میآوریم ، و چون باشد که کسانی معنی شرف نیز ندانند ، روشنتر میگردانیم : آزرم آنست که کسی بپاکی و نیکنامی خود دلبستگی دارد و بکارهای بدی که مایهی بدنامی و آلودگیست (از دزدی و کلاهبرداری و دروغگویی و ستمگری و مانند اینها) برنخیزد.
بیوسیدن [همچون نیوشیدن] : بمعنی انتظار است. «نابیوسان» : نامنتظر.
چخیدن [همچون جهیدن] : مجادله کردن ، بدلیل گردن نگزاردن.
پتیاره : این واژه را در فارسی بمعنی روشنی نمیشناسند و جز در دشنام بکار نمیبرند. ولی معنی راست آن «بلا» است و ما نیز در آن معنی میآوریم.
سهش [همچون جهش] : سهش بمعنی احساس (احساسات) است. (خشم ، مهر ، رشک ، کینه ، و مانند اینها). «از سخن او سخت سهیدم».
چیستان : بمعنی لُغُز یا معماست.
خودکامه : بمعنی مستبد است.
سترسیدن [همچون نترسیدن] : بمعنی محسوس گردیدنست. «سترسا» : محسوس
شدسیدن [همچون برچیدن] : بمعنی دریافتن با اندامهای پنجگانهی چشم و گوش و بینی و دست [و زبان] میباشد.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی یکم)
در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بیدینی بما میگیرند سخن راندیم و میخواهم در این نشست بزمینهی دیگری وارد شوم :
شاید شما شنیدهاید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامهی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که به تازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده ، و چون در این گفتار سخنانی هست که با گفتههای ما ناسازگار میباشد ، کسانی خواستار شدهاند در آن باره هم گفتگویی کنیم.
نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی میبود و من با او دوستی میداشتم. بویژه در سال آخر آزاد بودنش که بارها در ادارهاش با او دیدار میکردم و گفتگوهایی نیز گاهی در میانه میرفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمهی او و همراهانش در جریان بود من چون یکی از وکلا میبودم هر روز او را میدیدم و آنچه میتوانستم دوستی و مهربانی دریغ نمیکردم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار میدارد.
دوم از این نوشتهی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از ریشهی مادیگری برخاسته و آوازهاش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) میشنیدم و خود آرزومند میبودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشتهی دکتر آگاه گردیدم ، نسخهاش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن میپردازم :
ما دوست میداریم از هر راهی که بتوانیم وارد گفتگو شویم و حقایق را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارزشمند میباشد و خود باعث خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.
چنانکه دیده میشود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خواندهاید ، مقصود او همهی تعلیماتی است که خارج از مادیگری میباشد. دینها نیز از آنهاست.
برداشت سخن از «بیارزش شمردن جهان و چشمپوشی از خوشیهای آن و باور داشتن به ابدی بودن روان و امید بستن بزندگانی آینده» است ، و شما میدانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها تفاوت بسیار میدارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی در میانهی آنها نگزارده همه را به یک چشم میبینند.
همهی تعلیماتی که از خدا و از جهان دیگر و از تقید به نیکی و مانند اینها سخن میراند ، چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشهی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی میباشد.
همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و سبب پیدایش هر یکی را بدان ترتیب که تصور خودش بوده برشتهی تحریر کشیده.
بگفتهی اینان همهی اندیشهها و دریافتهایی که در مغز آدم پدید میآید نتیجهی تأثیر چیزهاییست که از بیرون با آدم برخورد میدارد. بگفتهی خودشان : «نتیجهی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز تأثیر میدارد و در چگونگی دریافت و اندیشه مؤثر میباشد.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی یکم)
در نشستهای گذشته از ایرادهایی که کسانی بنام بیدینی بما میگیرند سخن راندیم و میخواهم در این نشست بزمینهی دیگری وارد شوم :
شاید شما شنیدهاید که دکتر اَرانی گفتاری در مهنامهی «دنیا» زیر عنوان «عرفان و اصول مادی» نوشته بوده که به تازگی در دفتری جداگانه بچاپ رسیده ، و چون در این گفتار سخنانی هست که با گفتههای ما ناسازگار میباشد ، کسانی خواستار شدهاند در آن باره هم گفتگویی کنیم.
نخست باید بگویم : دکتر ارانی جوان دانشمندی میبود و من با او دوستی میداشتم. بویژه در سال آخر آزاد بودنش که بارها در ادارهاش با او دیدار میکردم و گفتگوهایی نیز گاهی در میانه میرفت. همچنان در دیوان جنایی که محاکمهی او و همراهانش در جریان بود من چون یکی از وکلا میبودم هر روز او را میدیدم و آنچه میتوانستم دوستی و مهربانی دریغ نمیکردم و سپس که مرگش را شنیدم افسوس بسیار خوردم. ایران بچنان جوانان دانشمند نیاز بسیار میدارد.
دوم از این نوشتهی دکتر خشنود گردیدم. زیرا آنچه در این دفتر نوشته شده سخنانیست که از اروپا از ریشهی مادیگری برخاسته و آوازهاش به ایران نیز رسیده ، که من بارها آنها را از این و آن (ولی با زبانهای عامیانه) میشنیدم و خود آرزومند میبودم که در کتابی بخوانم و یا از زبان دانشمندی بشنوم که نیک آگاه گردم ، و اگر بپاسخی نیاز بود پاسخ دهم. از اینرو همانکه از نوشتهی دکتر آگاه گردیدم ، نسخهاش را از آقای اسلامی گرفته با خوشی خواندم و چون برخی بخشهایش بپاسخ نیازمند است ، در اینجا بآن میپردازم :
ما دوست میداریم از هر راهی که بتوانیم وارد گفتگو شویم و حقایق را هرچه روشنتر گردانیم ، و این زمینه بسیار ارزشمند میباشد و خود باعث خشنودیست که گفتگومان با دانشمندانست.
چنانکه دیده میشود دکتر ارانی «عرفان» (یا تصوف) را عنوان کرده. ولی اگر کتابش را خواندهاید ، مقصود او همهی تعلیماتی است که خارج از مادیگری میباشد. دینها نیز از آنهاست.
برداشت سخن از «بیارزش شمردن جهان و چشمپوشی از خوشیهای آن و باور داشتن به ابدی بودن روان و امید بستن بزندگانی آینده» است ، و شما میدانید که این چیزها چنانکه در صوفیگریست در دینها نیست. در این چیزها صوفیگری با دینها تفاوت بسیار میدارد. لیکن پیروان مادیگری جدایی در میانهی آنها نگزارده همه را به یک چشم میبینند.
همهی تعلیماتی که از خدا و از جهان دیگر و از تقید به نیکی و مانند اینها سخن میراند ، چه دین باشد و چه صوفیگری و چه فلسفه ، در اندیشهی پیروان مادیگری پدید آمده از پستی زندگانی و از درماندگی و بریده شدن امید ، و یا برخاسته از سودجویی و نیازمندی میباشد.
همین زمینه است که دکتر ارانی در این کتاب عنوان کرده و از یکایک جنبشهای اینچنانی ، چه در یونان و چه در هند و چه در ایران و چه در دیگر جاها بسخن پرداخته و سبب پیدایش هر یکی را بدان ترتیب که تصور خودش بوده برشتهی تحریر کشیده.
بگفتهی اینان همهی اندیشهها و دریافتهایی که در مغز آدم پدید میآید نتیجهی تأثیر چیزهاییست که از بیرون با آدم برخورد میدارد. بگفتهی خودشان : «نتیجهی تأثیر محیط است». نیازمندی ، ترس ، نومیدی ، سردی یا گرمی ، روشنایی یا تاریکی و هرچه از اینگونه است در کار مغز تأثیر میدارد و در چگونگی دریافت و اندیشه مؤثر میباشد.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی یکم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
در پایگاه اینترنتی www.kasravi.info سه خاطره از ضیاءالدین صدرالاشرافی نامی نشر شده كه به یكی از آنها ایرادهایی وارد است و چون موضوع به رمان مربوط میباشد از هر باره بهتر بود که آن را در پایان این كتاب آورده دربارهاش گفتگو کنیم. کوشاد تلگرام
(زیرخطی واژهها از ماست)
خاطره را نویسنده (صدرالاشرافی) از زبان دكتر محسن هشترودی استاد بنام ریاضیات بدینسان بازمیگوید :
«در ادامهی یادی از زندهیاد كسروی بیمناسبت نیست كه با سه خاطرهی كوتاه از آزادگی ، شهامت اخلاقی و مقام انسانیاش یاد كنم كه یكی از آنها احتمالاً نخستین بار است كه بیان و چاپ میشود.
دكتر محسن هشترودی ...در دههی چهل ...صحبت را به شخصیت و شخص كسروی كشانده و گفتند : «من ایشان را در عین داشتن تعصب زیاد به عقایدشان ، شخصیتی پاكدل ، حقیقتجو و شریف و نستوه یافتم». آنگاه در بیان علت قضاوت خود دربارهی همشهری كسروی افزودند : «یكبار در مراسم اول دی كه جشن «كتابسوزان» كسروی و پیروانش بود از روی كنجكاوی به محل «باهَماد آزادگان» رفتم. دیدم كتابهایی مانند مفاتیحالجنان ، امیر ارسلان نامدار ، دیوان بعضی از شعرا ، كتابهای دعا و فلسفه ، با مقداری رمان خارجی در وسط حیاط ، به صورت تلی كوچك جمع كردهاند. كسروی و پیروانش از جنبهی سمبلیك با سوزاندن آن كتابها ، میخواستند هم حرمت ساختگی و تقدس دروغین آنها را از میان ببرند و هم به اصطلاح به «ضاله بودن» آن كتابها از نظر خودشان برای جامعهی ایران اشاره كنند. ضمن تماشای كتابها نظرم به یك «رمان تاریخی» به زبان فرانسه جلب شد كه خود آن را خریده و تماماً خوانده بودم. همان كتاب را برداشته پیش آقای كسروی رفتم كه با اصحابش در صندلیها نشسته و منتظر فرارسیدن ساعت موعود بودند. پس از سلام و معرفی خود ، از ایشان پرسیدم :
«چرا این رمان فرانسه را میسوزانید؟»
آقای كسروی در جواب من گفت :
«این با خرد ناسازگار است! آیا شما كتاب «در پیرامون رمان» مرا خواندهاید؟ جواب دادم بلی خواندهام[!!] و مطمئن هستم كه شما این كتاب رمان تاریخی را نخواندهاید. متأسفانه نظر شما در آن كتابتان ناظر به حكایتهای افسانهای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كُرد شبستری و ... است اما ، رمان آن نیست كه مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته است. اجازه بدهید با مثالی موضوع را روشن كنم».
استاد هشترودی افزود : مرحوم كسروی در صندلی خود كمیجابجا شد و گفت بفرمایید :
گفتم شما مورخ هستید به عنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید. اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی هم راجع به مشروطیت (مانند غرش توفان الكساندر دوما دربارهی انقلاب كبیر فرانسه) نوشته شود میتوان[در] آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود. این رمان تاریخی فرانسه نیز مربوط به حادثهای در جنگ جهانی اول است و بیان تاریخ به صورت رمان است نه به شكل تاریخ. البته در رمان تاریخی تخیل نویسنده در حد مجاز دخالت میكند همچنانكه قضاوت مورخ در سنجش نیك و بد حوادث تاریخی مؤثر میافتد. وقتی سخنان من تمام شد آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله همچون یك انسان شریف ، حقیقتپرست و پاكدل ، بلند شد و درمیان تمام حاضران كه اغلب از مریدان و پیروان او بودند با صدای رسایی گفت :
«ما این ندانسته بودیم!»
گفتم : «پس بدانید!»
فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند یعنی بلافاصله خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود جبران كرد كه این ، مهمترین نشانهی شرافت و شجاعت اخلاقی هر فرد محسوب میشود. سپس از من صمیمانه تشكر نمود.»
تا اینجاست سخن خاطرهگو. چنانکه گفته شد ، به این خاطره ایرادهایی وارد است. نخست ، از این راه که کتاب در پیرامون رمان را درست نخوانده و در نتیجه معنی و خواست از آن را درنیافته و برای رماننویسی بهانهتراشی کرده. در حالیکه کتاب در جای خود به آن «بهانه» پرداخته و پاسخ داده. دوم از این راه که چنین داستانی ساختگی مینماید ـ چنانکه دلیلهای آن خواهد آمد.
.
تکهی یکم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
در پایگاه اینترنتی www.kasravi.info سه خاطره از ضیاءالدین صدرالاشرافی نامی نشر شده كه به یكی از آنها ایرادهایی وارد است و چون موضوع به رمان مربوط میباشد از هر باره بهتر بود که آن را در پایان این كتاب آورده دربارهاش گفتگو کنیم. کوشاد تلگرام
(زیرخطی واژهها از ماست)
خاطره را نویسنده (صدرالاشرافی) از زبان دكتر محسن هشترودی استاد بنام ریاضیات بدینسان بازمیگوید :
«در ادامهی یادی از زندهیاد كسروی بیمناسبت نیست كه با سه خاطرهی كوتاه از آزادگی ، شهامت اخلاقی و مقام انسانیاش یاد كنم كه یكی از آنها احتمالاً نخستین بار است كه بیان و چاپ میشود.
دكتر محسن هشترودی ...در دههی چهل ...صحبت را به شخصیت و شخص كسروی كشانده و گفتند : «من ایشان را در عین داشتن تعصب زیاد به عقایدشان ، شخصیتی پاكدل ، حقیقتجو و شریف و نستوه یافتم». آنگاه در بیان علت قضاوت خود دربارهی همشهری كسروی افزودند : «یكبار در مراسم اول دی كه جشن «كتابسوزان» كسروی و پیروانش بود از روی كنجكاوی به محل «باهَماد آزادگان» رفتم. دیدم كتابهایی مانند مفاتیحالجنان ، امیر ارسلان نامدار ، دیوان بعضی از شعرا ، كتابهای دعا و فلسفه ، با مقداری رمان خارجی در وسط حیاط ، به صورت تلی كوچك جمع كردهاند. كسروی و پیروانش از جنبهی سمبلیك با سوزاندن آن كتابها ، میخواستند هم حرمت ساختگی و تقدس دروغین آنها را از میان ببرند و هم به اصطلاح به «ضاله بودن» آن كتابها از نظر خودشان برای جامعهی ایران اشاره كنند. ضمن تماشای كتابها نظرم به یك «رمان تاریخی» به زبان فرانسه جلب شد كه خود آن را خریده و تماماً خوانده بودم. همان كتاب را برداشته پیش آقای كسروی رفتم كه با اصحابش در صندلیها نشسته و منتظر فرارسیدن ساعت موعود بودند. پس از سلام و معرفی خود ، از ایشان پرسیدم :
«چرا این رمان فرانسه را میسوزانید؟»
آقای كسروی در جواب من گفت :
«این با خرد ناسازگار است! آیا شما كتاب «در پیرامون رمان» مرا خواندهاید؟ جواب دادم بلی خواندهام[!!] و مطمئن هستم كه شما این كتاب رمان تاریخی را نخواندهاید. متأسفانه نظر شما در آن كتابتان ناظر به حكایتهای افسانهای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كُرد شبستری و ... است اما ، رمان آن نیست كه مورد حمله و انتقاد شما قرار گرفته است. اجازه بدهید با مثالی موضوع را روشن كنم».
استاد هشترودی افزود : مرحوم كسروی در صندلی خود كمیجابجا شد و گفت بفرمایید :
گفتم شما مورخ هستید به عنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید. اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی هم راجع به مشروطیت (مانند غرش توفان الكساندر دوما دربارهی انقلاب كبیر فرانسه) نوشته شود میتوان[در] آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود. این رمان تاریخی فرانسه نیز مربوط به حادثهای در جنگ جهانی اول است و بیان تاریخ به صورت رمان است نه به شكل تاریخ. البته در رمان تاریخی تخیل نویسنده در حد مجاز دخالت میكند همچنانكه قضاوت مورخ در سنجش نیك و بد حوادث تاریخی مؤثر میافتد. وقتی سخنان من تمام شد آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله همچون یك انسان شریف ، حقیقتپرست و پاكدل ، بلند شد و درمیان تمام حاضران كه اغلب از مریدان و پیروان او بودند با صدای رسایی گفت :
«ما این ندانسته بودیم!»
گفتم : «پس بدانید!»
فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند یعنی بلافاصله خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود جبران كرد كه این ، مهمترین نشانهی شرافت و شجاعت اخلاقی هر فرد محسوب میشود. سپس از من صمیمانه تشكر نمود.»
تا اینجاست سخن خاطرهگو. چنانکه گفته شد ، به این خاطره ایرادهایی وارد است. نخست ، از این راه که کتاب در پیرامون رمان را درست نخوانده و در نتیجه معنی و خواست از آن را درنیافته و برای رماننویسی بهانهتراشی کرده. در حالیکه کتاب در جای خود به آن «بهانه» پرداخته و پاسخ داده. دوم از این راه که چنین داستانی ساختگی مینماید ـ چنانکه دلیلهای آن خواهد آمد.
.
سه گفتار از آقای خراسانی - 1
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی صفت را «زاب» و موصوف را «زابنده» میتوان گفت و میتوان کُنشِ لازم آن را زابیدن و کنش متعدی را با زابانیدن و زاباندن آورد (به پیروی از بوعلی در دانشنامه کنش را در فعل بکار بردهام ولی میتوان بجای کنش «کارواژه» گفت).
در پارسی میان زاب و زابنده (صفت و موصوف) چیزی نمیگنجد با یک زیر زاب بزابنده میپیوندد مانند شاخ دراز. همچنین در پارسی میان مضافٌالیه و مضاف چیزی نمیگنجد با یک زیر مضافٌالیه بمضاف میپیوندد مانند شاخ گاو.
گفتگو آنجا است که نامی زاب و مضافٌالیه هر دو داشته باشد زاب و مضافٌالیه هر دو را که بآن نام نمیتوان پیوست باید دید کدام جلو میرود؟ در پارسی زاب جلو میرود مانند شاخ دراز گاو. اگر بگوییم شاخ گاو دراز ـ دراز زاب گاو میشود نه زاب شاخ. اگر بخواهیم «نو» زاب دانشگاه باشد باید بگوییم دانشگاه نو تهران نه دانشگاه تهران نو. زیرا در عبارت دومی نو زاب تهران میشود.
در عربی مضافٌالیه جلو میرود باید گفت : «جامعة تهران الجدیده» پس «آقای گرامیم» را بتازی باید گفت : «سیدی العزیز» نه «سید عزیزی» برخی از پارسیزبانان تازیدان یا تازیزبانان پارسیدان این را ندانسته پارسی را بتازی و تازی را بپارسی نادرست درآوردهاند.
احمد خراسانی
پرچم : اینکه آقای خراسانی بجای واژهی فعل «کنش» یا «کارواژه» را پیشنهاد کردهاند ما «کارواژه» را بهتر میشماریم و از این پس در همه جا این را خواهیم آورد که بجای اسم نیز «نام واژه» بگوییم.
دربارهی «زاب» بمعنی صفت ما بچنین واژهای نیازمند بودیم. زیرا «صفت» را گذشته از آنکه در دستور (یا صرف و نحو) بکار میبریم در گفتگو نیز آن را میآوریم. در حالی که نامی از فارسی برایش نمیداشتیم. اینست آن را میپذیریم و بدانسان که آقای خراسانی پیشنهاد کردهاند باید آن را برویهی کارواژه انداخته جداشدهها بیاوریم : «آدمی باید با راستی و درستی زابد» (متصّف شود) (مردی میبود با دانش و هنر زابنده).
دربارهی چگونگی آوردن زاب و زابنده نیز یادآوریهای آقای خراسانی بجاست و باید در نوشتن پیروی از آنها شود.
* * *
یادآوری : در صفحهی 155 شمارهی 4 مجلهی پرچم «کارواژه» را بجای «فعل» پسندیده بودید چون ازین پس این واژه را بکار خواهید برد خواهشمند است هر جا مناسب میدارید یادآور شوید که این کلمه را اینجانب از آقای فردید شنیدهام و انتخاب خود اینجانب نبوده است.
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی صفت را «زاب» و موصوف را «زابنده» میتوان گفت و میتوان کُنشِ لازم آن را زابیدن و کنش متعدی را با زابانیدن و زاباندن آورد (به پیروی از بوعلی در دانشنامه کنش را در فعل بکار بردهام ولی میتوان بجای کنش «کارواژه» گفت).
در پارسی میان زاب و زابنده (صفت و موصوف) چیزی نمیگنجد با یک زیر زاب بزابنده میپیوندد مانند شاخ دراز. همچنین در پارسی میان مضافٌالیه و مضاف چیزی نمیگنجد با یک زیر مضافٌالیه بمضاف میپیوندد مانند شاخ گاو.
گفتگو آنجا است که نامی زاب و مضافٌالیه هر دو داشته باشد زاب و مضافٌالیه هر دو را که بآن نام نمیتوان پیوست باید دید کدام جلو میرود؟ در پارسی زاب جلو میرود مانند شاخ دراز گاو. اگر بگوییم شاخ گاو دراز ـ دراز زاب گاو میشود نه زاب شاخ. اگر بخواهیم «نو» زاب دانشگاه باشد باید بگوییم دانشگاه نو تهران نه دانشگاه تهران نو. زیرا در عبارت دومی نو زاب تهران میشود.
در عربی مضافٌالیه جلو میرود باید گفت : «جامعة تهران الجدیده» پس «آقای گرامیم» را بتازی باید گفت : «سیدی العزیز» نه «سید عزیزی» برخی از پارسیزبانان تازیدان یا تازیزبانان پارسیدان این را ندانسته پارسی را بتازی و تازی را بپارسی نادرست درآوردهاند.
احمد خراسانی
پرچم : اینکه آقای خراسانی بجای واژهی فعل «کنش» یا «کارواژه» را پیشنهاد کردهاند ما «کارواژه» را بهتر میشماریم و از این پس در همه جا این را خواهیم آورد که بجای اسم نیز «نام واژه» بگوییم.
دربارهی «زاب» بمعنی صفت ما بچنین واژهای نیازمند بودیم. زیرا «صفت» را گذشته از آنکه در دستور (یا صرف و نحو) بکار میبریم در گفتگو نیز آن را میآوریم. در حالی که نامی از فارسی برایش نمیداشتیم. اینست آن را میپذیریم و بدانسان که آقای خراسانی پیشنهاد کردهاند باید آن را برویهی کارواژه انداخته جداشدهها بیاوریم : «آدمی باید با راستی و درستی زابد» (متصّف شود) (مردی میبود با دانش و هنر زابنده).
دربارهی چگونگی آوردن زاب و زابنده نیز یادآوریهای آقای خراسانی بجاست و باید در نوشتن پیروی از آنها شود.
* * *
یادآوری : در صفحهی 155 شمارهی 4 مجلهی پرچم «کارواژه» را بجای «فعل» پسندیده بودید چون ازین پس این واژه را بکار خواهید برد خواهشمند است هر جا مناسب میدارید یادآور شوید که این کلمه را اینجانب از آقای فردید شنیدهام و انتخاب خود اینجانب نبوده است.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی دوم)
دکتر در این باره چنین مینویسد :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».
این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان حقیقتی نیست ، نیکی یا بدی نمیباشد ، نیرویی در آدم که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.
اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و دربارهی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی در میانهی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این دربارهی دین و صوفیگری و فلسفه میگوید و همه را نتیجهی پیشامدها و نیازمندیها میشمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنهی سخن را به همه جا میتوان کشید.
در اینجاست که گفتگو میانهی ما با پیروان مادیگری آغاز مییابد. در اینجاست که ما ناچار میشویم بپاسخ پردازیم. این یکی از اشتباههای بزرگ فلسفهی مادّیست.
این اشتباه از شناخته نبودن گوهر آدم برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدم را همین تن و جان محسوس مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدم تنها تن و جان محسوس نیست و در او دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از وابستگان این دستگاهِ روان ، عقل است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این عقل ، عوامل خارجی در قضاوت آن تأثیری ندارد.
اینها یک رشته حقایق بسیار مهمیست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و محکمترین دلیلها نشان دادهایم.[1]
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما بگیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگذارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم جلوتر افتادهایم و یک سری حقایقی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش سزا نیست ما را بیازارند ، پا پیش گذارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، عقل است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در احساسات آدم ، و در تندی و آهستگی کار مغز مؤثر میتواند باشد. ولی در عقل و قضاوت آن از این چیزها تأثیری نمیتواند باشد و حقایق هیچگاه تغییر نخواهد کرد.
سخن را با مثلی روشن میکنم : قرنهاست مشروطه یا حکومت مردمی در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین فرض کنید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خودِ مردم کشور را راه برند. بدین ترتیب که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای مشورت در کارهای کشور بوجود آورند و اختیار کارها را بدست ایشان سپارده خودشان ناظر باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامه (استبدادی) پادشاهان خواهید سنجید و تفاوت بسیاری را که در میانهی آنهاست خواهید دریافت و با عقل آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و علاقه پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی تأثیری در قضاوت عقل شما نخواهد داشت.
[1] : کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی دوم)
دکتر در این باره چنین مینویسد :
«فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست ...».
این سخنان را ما اگر بشکافیم معنایش آنست که در جهان حقیقتی نیست ، نیکی یا بدی نمیباشد ، نیرویی در آدم که نیک را از بد و راست را از کج بشناسد پیدا نتوان کرد.
اگرچه دکتر از دینها و صوفیگری و فلسفه سخن رانده و دربارهی آنهاست که بچنین گفتاری برخاسته ، ولی چه جدایی در میانهی دین و صوفیگری و فلسفه با دیگر چیزهاست؟!. آنچه را که این دربارهی دین و صوفیگری و فلسفه میگوید و همه را نتیجهی پیشامدها و نیازمندیها میشمارد ، در هر چیز دیگری توان گفت و دامنهی سخن را به همه جا میتوان کشید.
در اینجاست که گفتگو میانهی ما با پیروان مادیگری آغاز مییابد. در اینجاست که ما ناچار میشویم بپاسخ پردازیم. این یکی از اشتباههای بزرگ فلسفهی مادّیست.
این اشتباه از شناخته نبودن گوهر آدم برخاسته. اینان ـ این پیروان مادیگری ـ آدم را همین تن و جان محسوس مادی میشناسند. در حالی که ما میدانیم آدم تنها تن و جان محسوس نیست و در او دستگاه دیگری بنام روان هست و یکی از وابستگان این دستگاهِ روان ، عقل است که داور نیک و بد و راست و کج میباشد و این عقل ، عوامل خارجی در قضاوت آن تأثیری ندارد.
اینها یک رشته حقایق بسیار مهمیست که فلسفهی مادی از آن ناآگاه مانده و ما آنها را با سادهترین و محکمترین دلیلها نشان دادهایم.[1]
ما دوست میداریم کسانی که از فلسفهی مادی آگاهند و یا پیروی از نوشتههای دکتر ارانی مینمایند این گفتههای ما را بخوانند که اگر سخنی میدارند بگویند. ما نخواهیم رنجید که آنان (اگر توانستند) ایراد بگفتههای ما بگیرند.
ما دوست میداریم کسانی که میگویند : «شما خوب برمیاندازید ولی ساختنش را بدانشها واگذارید» ، آن نوشتههای ما را بخوانند تا بدانند ما از دانشها (دانشهایی که آنها میشناسند) ، چند گامی هم جلوتر افتادهایم و یک سری حقایقی را که دانشمندان مادی نشناخته بودند شناختهایم.
دوست میداریم بجای آنکه از دور ایستند و با اینگونه سخنان پوچ که جز از عامیان بیدانش سزا نیست ما را بیازارند ، پا پیش گذارند و با ما گفتگو کنند.
دکتر مینویسد : «فقط با مغز میتوان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است».
ما میگوییم : آنچه راست و کج و نیک و بد را میشناسد ، عقل است و مغز یکی از افزارهای کار آن میباشد.
مینویسد : «تجربه بما نشان میدهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور میرسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».
ما میگوییم : این چیزهای بیرونی در احساسات آدم ، و در تندی و آهستگی کار مغز مؤثر میتواند باشد. ولی در عقل و قضاوت آن از این چیزها تأثیری نمیتواند باشد و حقایق هیچگاه تغییر نخواهد کرد.
سخن را با مثلی روشن میکنم : قرنهاست مشروطه یا حکومت مردمی در جهان شناخته شده و پایش تا به ایران نیز رسیده. چنین فرض کنید که پنجاه سال پیش از اینست و شما در ایران نخستبار است که نام مشروطه را میشنوید و چون معنیش را میپرسید پاسخ داده میگویند :
«مشروطه آنست که خودِ مردم کشور را راه برند. بدین ترتیب که نمایندگانی از دانایان و نیکخواهان از میان خود برگزیده ، انجمنی یا مجلسی برای مشورت در کارهای کشور بوجود آورند و اختیار کارها را بدست ایشان سپارده خودشان ناظر باشند».
بیگفتگوست که شما آن را شنیده با فرمانروایی خودکامه (استبدادی) پادشاهان خواهید سنجید و تفاوت بسیاری را که در میانهی آنهاست خواهید دریافت و با عقل آزاد ، مشروطه را خواهید پسندید ، و علاقه پیدا کرده آرزومند داشتن چنان دستگاهی در کشور خود خواهید بود ، چه شما آن سخن را در تاریکی شب شنوید و چه در روشنایی روز ، چه در سرمای زمستان و چه در گرمای تابستان ، چه آزاد و در خانهی خود باشید و چه زنجیر بگردن و در گوشهی زندان. اینها هیچ یکی تأثیری در قضاوت عقل شما نخواهد داشت.
[1] : کتاب «ورجاوندْبنیاد» دیده شود. (کسروی)
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی دوم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
خواست از «بهانه» این تکه از نوشته میباشد :
«بعنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید.[زیرا به «تمام» چنان گفتگوهایی در تاریخ اساساً دسترس نیست.] اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی[از پندار رماننویس] هم راجع به مشروطیت نوشته شود میتوان در آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود.»
نخست ببینیم کتاب دربارهی این بهانه چه پاسخی داده.
برای روشنی گفتگو تکههای زیر را از کتاب در همین زمینه میآوریم :
... اگر مقصود نوشتن داستانی است كه خوانندگان عبرت آموزند و پند یاد بگیرند این درست است كه آدمی از شنیدن و خواندن داستانهای شگفت عبرت آموخته پند یاد میگیرد. بویژه اگر داستان شامل دلیریها و جانبازیها و پاكدلیها باشد كه بیشك شنونده را شیفتهی خود ساخته دل او را تكان میدهد. لیكن این در جایی است كه آن داستان راست باشد یا اگر دروغ است باری شنونده آن را راست پندارد. داستانی كه خواننده میداند سرتاپا دروغ و پندار است از شنیدن یا دانستن آن چه اثری درو پیدا خواهد شد؟!
٭٭٭
این شگفتتر كه اگر كسانی از رماننویسان بحوادث تاریخی میپردازند تغییرها در آن داده بشكل رمانش درمیآورند ، چنانكه بسیاری از داستانهای تاریخی را باین حال انداختهاند. این كار از یكسوی بسیار بیخردانه و از سوی دیگر بسیار زیانآور است و خود بدان میماند كه كسی دیدهی بیعیب و بینای خود را كنده شیشه بجای آن بگزارد یا پای درست و توانای خود را بریده پایی از چوب بجایش بربندد. ...
در حادثهای كه روی میدهد هر كس تلاش میكند كه چگونگی آن را هرچه درستتر بدست بیاورد و بدیگران هم درستتر بازگوید. این تنها آقای رماننویس است كه اگر هم چگونگی درست حادثهای بدستش افتاد با سلیقهی كج خود آن را تغییر داده و مشت مشت دروغ بدان درآمیخته بدست خوانندگان میدهد.
آخر این كار برای چیست؟! برای چیست كه آقای رماننگار راست یك داستانی را دوست نداشته بدروغ آن میگراید؟! لذت یك داستان در راست بودن آنست. چگونه است كه یك مشت رماننویس و رمانخوان از چگونگی راست یك حادثهای لذت نبرده كج شدهی آن را برمیگزینند؟!
خوب آقای رماننویس! این تاریخ و افسانه را كه تو بهم درآمیختهای خواننده از كجا بداند راست كدام است و دروغ كدام؟! اگر مقصود تو اینست كه راست و دروغ همه را بیك دیده دیده و همه را در یكجا بیاد خود بسپارد باركالله بانصاف تو. اگر چنین كاری رواست پس اینهمه زحمت كه دربارهی شناختن تاریخ كشیده میشود برای چیست؟! چرا در هر كجا دروغپردازانی را از جنس تو در پشت میزی ننشانند كه تاریخ برای مردم بپردازند و كار دشوار را آسان سازند؟!
آیا این پستی جهان نیست كه روز روشن كسانی دست در تاریخ برده و دروغهایی از پندار خود بر آنها میافزایند و باین كار خود میبالند كسی هم بر آنان ایراد نمیگیرد بلكه آن نگارشهای ایشان را هر كسی خوانده عمر خود تباه میسازد؟! پستی بدتر از این چه باشد؟! نادانی و بیخردی بیشتر از این چه باشد؟!
دریغا ! كه تولستوی كه در قرنهای اخیر تنها مردی از اروپاست نیز آلودهی این نادانی گردیده.(1) جرجی زیدانِ معروف مصر كه مرد آزمودهی دانشمندی بود هم پایش لغزیده و تا گلو در این لجنزار فرورفته. صدها خردمندان هم فریب رماننویسی اروپا را خورده و دانش و خرد خود را فدای نادانی اروپاییان ساختهاند.
مرا حیرت میگیرد كه این مرد [جرجی زیدان] چگونه شبهای دراز را بیدار مانده و هوش خود گداخته داستانهای تاریخی را از كتابها درآورده و به هر كدام دروغهایی از پندار خود میافزوده؟! چگونه دانش و خرد جلو او را نمیگرفته است؟! چگونه او زشتی این كار خود را درنمییافته است؟!
٭٭٭
مینویسید [شما ، خانم سیاح] : ...«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من میپرسم آن عادات و اخلاق كه رماننگار برشتهی نگارش میكشد اگر از روی مدرك است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خودِ رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد.
(1) : این در حالیست که میدانیم او در لابلای رمان «جنگ و صلح» (برای مثال) تكههایی از تاریخ را نیز آورده.
.
تکهی دوم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
خواست از «بهانه» این تکه از نوشته میباشد :
«بعنوان یك مورخ وقتی مثلاً از قهرمانان و ضد قهرمانان مشروطیت صحبت میكنید نمیتوانید تمام گفتگوهای آنها را در تاریخ خود بیاورید و عیناً آنها را بیان نمایید.[زیرا به «تمام» چنان گفتگوهایی در تاریخ اساساً دسترس نیست.] اگر در كنار كتاب تاریخ مشروطیت شما ، یك رمان تاریخی[از پندار رماننویس] هم راجع به مشروطیت نوشته شود میتوان در آن رمان تاریخی تمام گفتگوهای آن قهرمانان و ضد قهرمانان را آورد و حتی آن را روی «سن تئاتر» برد یا از آن «فیلمی» تهیه نمود.»
نخست ببینیم کتاب دربارهی این بهانه چه پاسخی داده.
برای روشنی گفتگو تکههای زیر را از کتاب در همین زمینه میآوریم :
... اگر مقصود نوشتن داستانی است كه خوانندگان عبرت آموزند و پند یاد بگیرند این درست است كه آدمی از شنیدن و خواندن داستانهای شگفت عبرت آموخته پند یاد میگیرد. بویژه اگر داستان شامل دلیریها و جانبازیها و پاكدلیها باشد كه بیشك شنونده را شیفتهی خود ساخته دل او را تكان میدهد. لیكن این در جایی است كه آن داستان راست باشد یا اگر دروغ است باری شنونده آن را راست پندارد. داستانی كه خواننده میداند سرتاپا دروغ و پندار است از شنیدن یا دانستن آن چه اثری درو پیدا خواهد شد؟!
٭٭٭
این شگفتتر كه اگر كسانی از رماننویسان بحوادث تاریخی میپردازند تغییرها در آن داده بشكل رمانش درمیآورند ، چنانكه بسیاری از داستانهای تاریخی را باین حال انداختهاند. این كار از یكسوی بسیار بیخردانه و از سوی دیگر بسیار زیانآور است و خود بدان میماند كه كسی دیدهی بیعیب و بینای خود را كنده شیشه بجای آن بگزارد یا پای درست و توانای خود را بریده پایی از چوب بجایش بربندد. ...
در حادثهای كه روی میدهد هر كس تلاش میكند كه چگونگی آن را هرچه درستتر بدست بیاورد و بدیگران هم درستتر بازگوید. این تنها آقای رماننویس است كه اگر هم چگونگی درست حادثهای بدستش افتاد با سلیقهی كج خود آن را تغییر داده و مشت مشت دروغ بدان درآمیخته بدست خوانندگان میدهد.
آخر این كار برای چیست؟! برای چیست كه آقای رماننگار راست یك داستانی را دوست نداشته بدروغ آن میگراید؟! لذت یك داستان در راست بودن آنست. چگونه است كه یك مشت رماننویس و رمانخوان از چگونگی راست یك حادثهای لذت نبرده كج شدهی آن را برمیگزینند؟!
خوب آقای رماننویس! این تاریخ و افسانه را كه تو بهم درآمیختهای خواننده از كجا بداند راست كدام است و دروغ كدام؟! اگر مقصود تو اینست كه راست و دروغ همه را بیك دیده دیده و همه را در یكجا بیاد خود بسپارد باركالله بانصاف تو. اگر چنین كاری رواست پس اینهمه زحمت كه دربارهی شناختن تاریخ كشیده میشود برای چیست؟! چرا در هر كجا دروغپردازانی را از جنس تو در پشت میزی ننشانند كه تاریخ برای مردم بپردازند و كار دشوار را آسان سازند؟!
آیا این پستی جهان نیست كه روز روشن كسانی دست در تاریخ برده و دروغهایی از پندار خود بر آنها میافزایند و باین كار خود میبالند كسی هم بر آنان ایراد نمیگیرد بلكه آن نگارشهای ایشان را هر كسی خوانده عمر خود تباه میسازد؟! پستی بدتر از این چه باشد؟! نادانی و بیخردی بیشتر از این چه باشد؟!
دریغا ! كه تولستوی كه در قرنهای اخیر تنها مردی از اروپاست نیز آلودهی این نادانی گردیده.(1) جرجی زیدانِ معروف مصر كه مرد آزمودهی دانشمندی بود هم پایش لغزیده و تا گلو در این لجنزار فرورفته. صدها خردمندان هم فریب رماننویسی اروپا را خورده و دانش و خرد خود را فدای نادانی اروپاییان ساختهاند.
مرا حیرت میگیرد كه این مرد [جرجی زیدان] چگونه شبهای دراز را بیدار مانده و هوش خود گداخته داستانهای تاریخی را از كتابها درآورده و به هر كدام دروغهایی از پندار خود میافزوده؟! چگونه دانش و خرد جلو او را نمیگرفته است؟! چگونه او زشتی این كار خود را درنمییافته است؟!
٭٭٭
مینویسید [شما ، خانم سیاح] : ...«رمان تاریخ اخلاق و عادات است».. من میپرسم آن عادات و اخلاق كه رماننگار برشتهی نگارش میكشد اگر از روی مدرك است پس آن تاریخ است نه رمان و باید با زبان تاریخ سروده شود. و اگر از روی پندار خودِ رماننگار است پس درخور هیچ ارجی نیست و جز تباهی عمر شنونده و خواننده نتیجهای از آن بدست نخواهد آمد.
(1) : این در حالیست که میدانیم او در لابلای رمان «جنگ و صلح» (برای مثال) تكههایی از تاریخ را نیز آورده.
.
سه گفتار از آقای خراسانی - 2
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی نشانهی ناشناخته (نکره) «ی» است که به نامواژه پیوندد مانند «اسبی خریدم» و نشانهی شناخته (معرفه) «آن» است که پیش از نام آید مانند «پای آن اسب لنگ بود».
در پارسی امروزی نشانهی دیگری برای شناخته بکار میرود و آن «ه» است که بنام پیوندد مانند «پای اسبه لنگ بود» ولی این نشانه تنها در گفتن بکار میرود.
یکی از دستورنویسان پنداشته است که «را» نشانهی شناخته است مانند «اسب را فروختم» این درست نیست زیرا «را» گاهی حرف اضافه است مانند پادشاهی را حکایت کنند یعنی از پادشاهی حکایت کنند.
گاهی «را» نشانهی مفعول صریح است مانند : پرویز را دیدم.
آری این نشانه بیشتر با مفعول صریح شناخته بکار میرود نه آنکه نشانهی شناخته باشد از دو راه :
1ـ اگر «را» نشانهی شناخته میبود با «ی» که نشانهی نشناخته است نمیآمد زیرا شناخته و نشناخته باهم نمیسازند با اینکه ـ ی ـ را ـ برای یک کلمه آورده میشود مانند مردی را دیدم. ناصرخسرو میگوید :
مردکی را بدشت گرگ درید زو بخوردند کرکس و زاغان
2ـ اگر «را» نشانهی شناخته بود بایستی با فاعل شناخته نیز میآمد و درست میبود بگوییم : پای اسب را لنگ بود.
پرچم : آنچه ما میدانیم در فارسی نشانهای برای شناخته (یا معرفه) نیست. ناشناخته نشانه دارد ولی شناخته نشانه ندارد. واژهی «آن» را که نشانهی شناخته میشمارند ما راست نمیدانیم. «آن» و «این» بمعنی اشاره است. میگوییم : «آن چیست که از دور میآید؟..» ، «این چیست که بدست گرفتهای؟..» ما چون میگوییم : «آن اسب» در عربی باید گفت : «ذاک الفرس» ، که «ذاک» در برابر «آن» و «فرس» در برابر «اسب» است و چیزی در برابر «ال» نیست.
اما هاء که در گفتن گاهی نشانهی شناخته است چون تنها در جاهایی میآید که با معنی کوچک داشتن (تحقیر) توأم باشد از آن نیز بهره نتوان برد.
اکنون گفتگو در اینست که آیا ما بداشتن نشانهای برای شناخته نیازمندیم؟. که اگر نیازمندیم باید واژهای بگزاریم. آقای خراسانی در این باره اندیشهی خود را نویسند.
.
📖 پرچم نیمهماهه
در پارسی نشانهی ناشناخته (نکره) «ی» است که به نامواژه پیوندد مانند «اسبی خریدم» و نشانهی شناخته (معرفه) «آن» است که پیش از نام آید مانند «پای آن اسب لنگ بود».
در پارسی امروزی نشانهی دیگری برای شناخته بکار میرود و آن «ه» است که بنام پیوندد مانند «پای اسبه لنگ بود» ولی این نشانه تنها در گفتن بکار میرود.
یکی از دستورنویسان پنداشته است که «را» نشانهی شناخته است مانند «اسب را فروختم» این درست نیست زیرا «را» گاهی حرف اضافه است مانند پادشاهی را حکایت کنند یعنی از پادشاهی حکایت کنند.
گاهی «را» نشانهی مفعول صریح است مانند : پرویز را دیدم.
آری این نشانه بیشتر با مفعول صریح شناخته بکار میرود نه آنکه نشانهی شناخته باشد از دو راه :
1ـ اگر «را» نشانهی شناخته میبود با «ی» که نشانهی نشناخته است نمیآمد زیرا شناخته و نشناخته باهم نمیسازند با اینکه ـ ی ـ را ـ برای یک کلمه آورده میشود مانند مردی را دیدم. ناصرخسرو میگوید :
مردکی را بدشت گرگ درید زو بخوردند کرکس و زاغان
2ـ اگر «را» نشانهی شناخته بود بایستی با فاعل شناخته نیز میآمد و درست میبود بگوییم : پای اسب را لنگ بود.
پرچم : آنچه ما میدانیم در فارسی نشانهای برای شناخته (یا معرفه) نیست. ناشناخته نشانه دارد ولی شناخته نشانه ندارد. واژهی «آن» را که نشانهی شناخته میشمارند ما راست نمیدانیم. «آن» و «این» بمعنی اشاره است. میگوییم : «آن چیست که از دور میآید؟..» ، «این چیست که بدست گرفتهای؟..» ما چون میگوییم : «آن اسب» در عربی باید گفت : «ذاک الفرس» ، که «ذاک» در برابر «آن» و «فرس» در برابر «اسب» است و چیزی در برابر «ال» نیست.
اما هاء که در گفتن گاهی نشانهی شناخته است چون تنها در جاهایی میآید که با معنی کوچک داشتن (تحقیر) توأم باشد از آن نیز بهره نتوان برد.
اکنون گفتگو در اینست که آیا ما بداشتن نشانهای برای شناخته نیازمندیم؟. که اگر نیازمندیم باید واژهای بگزاریم. آقای خراسانی در این باره اندیشهی خود را نویسند.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی سوم)
آری ، اگر کسی از دربارِ خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی سربلند و آزادیخواه است احساساتیتر خواهد شد. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد با آنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواستار آن نخواهد گردید. اگر کسی تاریکاندیش است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
اگر راستی را بخواهیم این پابندی (قید) که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و تظاهرات آن (و یا تأثیرات آن) به چیز دیگری اعتراف نکنند ، میدان را بآنان بسیار تنگ کرده و همین ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از حقایق چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر طبیعت اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده میلیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از حقایق نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا بُرد ، رفت. آن خیالبافیهای بیبند و بیمرز در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز خیالبافی نمیباشد و در دوری از عقل همپای خرافات کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای نظم و ترتیبهای جهان ، سببهایی از خودِ جهان یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواستار آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند ، از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان قائل شده است. ما میپرسیم : آیا این خیالبافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و اثاث بسیار برده بود. میگوید : صبح که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و اثاث که بدزدی رفته بود پرس و جو کردند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و اعتراضها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با اعتراض گفت : «چه خواب سنگینی داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبت را از دست نداده گفت : «تقصیر خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدم هیچ نیروی مغزی نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها به کمک نیازمندیهاست.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی سوم)
آری ، اگر کسی از دربارِ خودکامه ستمی دیده از شناختن معنی مشروطه زودتر بتکان خواهد آمد. اگر کسی سربلند و آزادیخواه است احساساتیتر خواهد شد. از آنسو اگر کسی از دربار خودکامه سود میبرد با آنکه نیکی مشروطه را خواهد دریافت ، خواستار آن نخواهد گردید. اگر کسی تاریکاندیش است بدشمنی و کینهتوزی نیز خواهد برخاست.
اینها چیزهاییست که ما آزمودهایم و دیدهایم و میآزماییم و میبینیم و خود جای شگفتست که دانشمندان مادی از اینها ناآگاه ماندهاند.
اگر راستی را بخواهیم این پابندی (قید) که پیروان مادیگری بپای خود زده و چنین خواستهاند که جز ماده و تظاهرات آن (و یا تأثیرات آن) به چیز دیگری اعتراف نکنند ، میدان را بآنان بسیار تنگ کرده و همین ناچارشان گردانیده در بسیار جاها از حقایق چشم پوشند.
ما نمیگوییم همچون پیروان کیشها همهی کارها را بپشت سر طبیعت اندازیم. نمیگوییم خدا را در آسمان نشانده میلیونها فرشته در زیر دست او گزاریم که یکایک کارها را با دستور جداگانه بانجام رساند.
ولی این هم راست نیست که در مادیگری پافشاری را بیرون از اندازه گردانیده پیروی از دلیل هم ننماییم. راست نیست که از حقایق نیز چشم پوشیم.
ما میگوییم : باید پیروی از دلیل کرد که به هر کجا بُرد ، رفت. آن خیالبافیهای بیبند و بیمرز در خداشناسی و این پافشاری بیش از اندازه در مادیگری هر دو بیپاست.
ما گاهی سخنانی از این پیروان مادیگری میبینیم که جز خیالبافی نمیباشد و در دوری از عقل همپای خرافات کشیشان و ملایان میباشد. مثلاً یکی از پیروان مادیگری که بسیار کوشیده برای نظم و ترتیبهای جهان ، سببهایی از خودِ جهان یاد کند ، خود را بسختیها انداخته و بسخنان شگفتی پرداخته.
مثلاً دربارهی درخت زردآلو چنین نوشته : این درخت چون خواستار آنست که نژادش برنیفتد و همیشه بماند ، از آنرو میوههای خود را زرد و درخشان میگرداند که از میان برگهای سبز نمایان باشند و میوهخواران آنها را دیده ، بچینند و بخورند و هستهها را بزمین اندازند که از آنها نهالهای نو سر برآورد.
مرد دانشمند برای آنکه دست آفریدگار را در کارهای جهان نپذیرد برای درخت زردآلو هوش و فهم و اندیشه بیشتر از آدمیان قائل شده است. ما میپرسیم : آیا این خیالبافی نیست؟!. آیا چه دلیل با خود میدارد؟!.
در این نوشتههای دکتر ارانی نیز ما بچنان تکههایی بسیار برمیخوریم. من از خواندن برخی از سخنان دکتر بیاد داستانی افتادم که چند سال پیش برای یکی از دوستانم رخ داده بوده.
چند سال پیش یکی از دوستانم شبانه دزدی بخانهاش آمده کالا و اثاث بسیار برده بود. میگوید : صبح که از پیشامد آگاه شدیم برخاستم و بکلانتری شتافتم و از آنجا یک پاسبان و یک بازجو همراه گردانیدند که بخانه آمده بازرسیها کنند ، و اینان چون بخانه آمدند و در و دیوار را بازجستند و از کالا و اثاث که بدزدی رفته بود پرس و جو کردند ، بجای همه چیز بخودنمایی و برتریفروشی پرداخته بمن ایرادها میگرفتند و اعتراضها میکردند. یکی گفت : «تقصیر خودتست. چرا سگ نگاه نمیداری؟!.» دیگری گفت : «چرا این دیوارها را بلند نمیکنید که دزد نتواند بالا بیاید؟!.» باز آن یکی با اعتراض گفت : «چه خواب سنگینی داشتید که دزد آمده و اینهمه مال برده ، بیدار نشدهاید؟!.». آن یکی نوبت را از دست نداده گفت : «تقصیر خودتانست که در اینجا خانه خریدهاید. بنده خدا اینجا آخر دنیاست».
میگوید : این ایرادگیریها چندان شد که من بستوه آمده گفتم : «پس دانسته شد دزد هیچ گناه نداشته. پس دیگر بازجویی و بازرسی چه میخواهد؟!.». این را گفته از خانه بیرونشان کردم.
دکتر نیز در این نوشتههای خود برداشتی برمیدارد که میباید گفت : آدم هیچ نیروی مغزی نداشته و چه در نیکیها و چه در بدیها از خود دارای اختیار نبوده. در جهان هرچه کرده و میکند این کوهها و درهها و بیابانها به کمک نیازمندیهاست.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی سوم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن میرانند از این جهت است كه جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمیشناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود كند این كار او بدان خواهد مانست كه كسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد.
اگر كار با پندار میگذرد چه حاجت به رماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر كسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینكه یك كسی داستانی را از دیگران میپرسد و میشنود این در جایی است كه بنا بداستان راستین باشد. در جایی كه سر و كار با دروغ و پندار است چرا هر كسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟
سخن كوتاه كنیم : در بازار پهناور پندار هیچ كالایی بها ندارد. در آن بازار بیكران ، گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یكسان است. شما چشم بروی هم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همهی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیكل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یكسان است.
شاید آن داستان را شنیده باشید كه مرد بینوایی كه سالها عسل نخورده بود در دكان بقالی چشمش بعسل افتاده از دور انگشت با اشاره بآن میآلود و بدهان میبرد و بدینسان در پندار خود عسل میخورد. بقال كه زیرچشمی او را میپایید خواست سربسر او گزارده شوخی كرده باشد. نزدیك رفته طلب پول عسل كرد. مرد بینوا بدانسان كه عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باینمعنی كه انگشتها را بهم ساییده میشمرد : این یك این دو این سه ...
اینست اندازهی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» كه رماننگاران از پندار خود درمیآورند و زهی بیانصافی كه نام آن را تاریخ میگزارند. باید گفت كه آقایان چون تنها بقاضی میروند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییدهاند از اینجاست كه برای كالای ناروای خود هر گونه ارجی میپندارند. افسانهبافی و نقالی كه بیهودهترین و پستترین كاری است اینان آن را گاهی ادبیات میخوانند ، گاهی فلسفه مینامند و گاهی آن را تاریخ اخلاق و عادات ستوده و وظیفهی خود را بالاتر از وظیفهی تاریخنگاران میشناسند. افسانهبافی و اینهمه لاف و گزاف!؟
.
تکهی سوم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن میرانند از این جهت است كه جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمیشناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود كند این كار او بدان خواهد مانست كه كسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد.
اگر كار با پندار میگذرد چه حاجت به رماننگار و خواندن رمان او؟! چرا هر كسی چشم رویهم نگزارد و پندارهایی از خویشتن پدید نیاورد؟! اینكه یك كسی داستانی را از دیگران میپرسد و میشنود این در جایی است كه بنا بداستان راستین باشد. در جایی كه سر و كار با دروغ و پندار است چرا هر كسی خویشتن نپندارد و خویشتن دروغ نپردازد!؟
سخن كوتاه كنیم : در بازار پهناور پندار هیچ كالایی بها ندارد. در آن بازار بیكران ، گرانبهاترین چیز با ارزانترین چیز یكسان است. شما چشم بروی هم گزارده بیندیشید : ملیونها خروار طلا رویهم ریخته و همهی آنها ازآنِ شماست. سپس بیندیشید : صد دینار پول نیكل در دست دارید. این دو اندیشه هر دو یكسان است.
شاید آن داستان را شنیده باشید كه مرد بینوایی كه سالها عسل نخورده بود در دكان بقالی چشمش بعسل افتاده از دور انگشت با اشاره بآن میآلود و بدهان میبرد و بدینسان در پندار خود عسل میخورد. بقال كه زیرچشمی او را میپایید خواست سربسر او گزارده شوخی كرده باشد. نزدیك رفته طلب پول عسل كرد. مرد بینوا بدانسان كه عسل خورده بود بدانسان هم پول آن را پرداخت. باینمعنی كه انگشتها را بهم ساییده میشمرد : این یك این دو این سه ...
اینست اندازهی ارزش «تاریخ اخلاق و عادات» كه رماننگاران از پندار خود درمیآورند و زهی بیانصافی كه نام آن را تاریخ میگزارند. باید گفت كه آقایان چون تنها بقاضی میروند و خردمندان در برابر آنان بخاموشی گراییدهاند از اینجاست كه برای كالای ناروای خود هر گونه ارجی میپندارند. افسانهبافی و نقالی كه بیهودهترین و پستترین كاری است اینان آن را گاهی ادبیات میخوانند ، گاهی فلسفه مینامند و گاهی آن را تاریخ اخلاق و عادات ستوده و وظیفهی خود را بالاتر از وظیفهی تاریخنگاران میشناسند. افسانهبافی و اینهمه لاف و گزاف!؟
.
سه گفتار از آقای خراسانی - 3
📖 پرچم نیمهماهه
بیگمان در پارسی «ی» نشناخته[= نکره] باید به نام پیوندد مانند اسبی خریدم.
گفتگو اینجاست که اگر نام زاب[= صفت] داشته باشد «ی» بنام پیوندد یا به زاب؟. باید گفت اسبی سفید خریدم یا اسب سفیدی خریدم؟.
پیشینیان «ی» را بنام میپیوستهاند مانند فریدون مردی خردمند بود ولی پسینیان «ی» را به زاب میپیوندند مانند فریدون مرد خردمندی بود.
پیوستن «ی» بنام درست است از دو راه :
1ـ «ی» چه بنام و چه به زاب پیوندد در هرحال «ی» ازآنِ نام است. بگویید مرد خردمندی یا مردی خردمند ، «ی» نشانهی نشناختن مرد است پس بهتر است نشانه را بخود آن نام نشناخته داد نه به زابش.
2ـ اگر «ی» به زاب پیوندد آنجا که زاب را بتوان مضافٌالیه گرفت سرگردان میشویم و زاب از مضافٌالیه شناخته نمیشود مانند زن توانگری را دیدم. نمیدانیم خواست گوینده زن شخص توانگر است تا توانگر مضافٌالیه باشد و شوهر آن زن زابنده [= متصّف] به زاب توانگر باشد یا زنی که خودش توانگر است تا توانگر زاب باشد. پس باید «ی» را بنام داد تا دچار تردید نشویم.
در این شعر که از ادیب نیشابوری بیاد دارم :
من نه پیر سال و ماهم گرچه بینی مو سپیدم
حسرت زلف سیاهی در جوانی کرده پیرم
همین سرگردانی هست. ما نمیدانیم سیاه زاب زلف است (بدین معنی که حسرت زلفی سیاه شاعر را در جوانی پیر کرده است) تا معشوقِ شاعر ، جوانی رومی باشد یا سیاه مضافٌالیه زلف است (بدین معنی که حسرت زلف شخص سیاهی شاعر را در جوانی پیر کرده ولو خود زلف سفید باشد) تا در این صورت آن معشوق آقای ادیب پیری زنگی باشد.
اگر شاعر از گفتن این شعر ناچار است باید بگوید :
حسرت زلفی سیاه اندر جوانی کرده پیرم.
پرچم : برای آنکه از این نوشتهی دانشورانهی آقای خراسانی هوده گرفته شود مینویسیم که گفتهی ایشان دربارهی پیوستن «ی» بنام ، نه به زاب راستست و ما این را پذیرفته از این پس در نوشتههای خود آن را بکار خواهیم بست.
.
📖 پرچم نیمهماهه
بیگمان در پارسی «ی» نشناخته[= نکره] باید به نام پیوندد مانند اسبی خریدم.
گفتگو اینجاست که اگر نام زاب[= صفت] داشته باشد «ی» بنام پیوندد یا به زاب؟. باید گفت اسبی سفید خریدم یا اسب سفیدی خریدم؟.
پیشینیان «ی» را بنام میپیوستهاند مانند فریدون مردی خردمند بود ولی پسینیان «ی» را به زاب میپیوندند مانند فریدون مرد خردمندی بود.
پیوستن «ی» بنام درست است از دو راه :
1ـ «ی» چه بنام و چه به زاب پیوندد در هرحال «ی» ازآنِ نام است. بگویید مرد خردمندی یا مردی خردمند ، «ی» نشانهی نشناختن مرد است پس بهتر است نشانه را بخود آن نام نشناخته داد نه به زابش.
2ـ اگر «ی» به زاب پیوندد آنجا که زاب را بتوان مضافٌالیه گرفت سرگردان میشویم و زاب از مضافٌالیه شناخته نمیشود مانند زن توانگری را دیدم. نمیدانیم خواست گوینده زن شخص توانگر است تا توانگر مضافٌالیه باشد و شوهر آن زن زابنده [= متصّف] به زاب توانگر باشد یا زنی که خودش توانگر است تا توانگر زاب باشد. پس باید «ی» را بنام داد تا دچار تردید نشویم.
در این شعر که از ادیب نیشابوری بیاد دارم :
من نه پیر سال و ماهم گرچه بینی مو سپیدم
حسرت زلف سیاهی در جوانی کرده پیرم
همین سرگردانی هست. ما نمیدانیم سیاه زاب زلف است (بدین معنی که حسرت زلفی سیاه شاعر را در جوانی پیر کرده است) تا معشوقِ شاعر ، جوانی رومی باشد یا سیاه مضافٌالیه زلف است (بدین معنی که حسرت زلف شخص سیاهی شاعر را در جوانی پیر کرده ولو خود زلف سفید باشد) تا در این صورت آن معشوق آقای ادیب پیری زنگی باشد.
اگر شاعر از گفتن این شعر ناچار است باید بگوید :
حسرت زلفی سیاه اندر جوانی کرده پیرم.
پرچم : برای آنکه از این نوشتهی دانشورانهی آقای خراسانی هوده گرفته شود مینویسیم که گفتهی ایشان دربارهی پیوستن «ی» بنام ، نه به زاب راستست و ما این را پذیرفته از این پس در نوشتههای خود آن را بکار خواهیم بست.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی چهارم)
مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین شرح میدهد :
«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانهروز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده میشود. از طرف دیگر خشکی و کمآبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن درههای مساعد و خوشآبوهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.
واضحست اختصاصات در وهلهی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابقالذکر چنانکه میدانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.
بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت میکرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.
احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطهی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».
ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم میپوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگِ مردمان بتپرستی میبود که چون جهان را یکدستگاهی نمیشناختند نیروهای بسیاری را خیال میکردند در آن مؤثر است و خدایانی از تصور خود بوجود آورده میپرستیدند. زردشت با آن نادانیها به مبارزه برخاسته و این را روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو مؤثر نمیباشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفتهی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان میباشد. این پایهی بزرگی در دین زردشت میبوده.
نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدم) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواستار نیکیها باشد تا بتواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانستهایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پردهی تاریکی میبوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمیدیدهاند.
دکتر از همهی اینها چشم میپوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامینماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچنشین میبودهاند و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیهنشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها اهمیت دادن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان میآورد.
اینکه میگوید : «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، مسلماً خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزودهاند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بیاساس بودنش را بازنمودهاند. دوباره میگویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایههای بزرگی در دین زردشت میبوده.
من متعجبم چرا این دانشمندان از حقایق چشم میپوشند؟!. چیزیست بسیار آشکار : آدم دارای نیروهای مغزی بسیار است که یکی از آنها پندار (یا خیال) است ، دیگری اندیشه است ، دیگری عقل است.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی چهارم)
مثلاً داستان برخاستن زردشت که ما در نشست پیش بکوتاهی یاد کردیم ، دکتر ارانی چنین شرح میدهد :
«از اختصاصات مهم اوضاع طبیعی ایران تضاد زیاد آب و هوای آن بر حسب زمان و مکانست. در یک محل در دو فصل کاملاً متفاوت حتا در ساعتهای مختلف یک شبانهروز آب و هوا کاملاً متفاوت و در یک زمان در دو محل بالنسبه نزدیک نیز اوضاع جوی و طبیعی نیز بکلی مختلف دیده میشود. از طرف دیگر خشکی و کمآبی قسمت اعظم این سرزمین و محدود بودن درههای مساعد و خوشآبوهوا نیز از اختصاصات طبیعی ایرانست.
واضحست اختصاصات در وهلهی اول در طرز تفکر و زندگی ایرانیان تأثیر اساسی داشته است. شرایط طبیعی سابقالذکر چنانکه میدانیم موجب زندگانی ایلاتی و چادرنشینی است.
بهمین جهت چادرنشینی هنوز هم در ایلات ایران باقیست. تبدیل شدن چادرنشینی بزندگانی دهقانی و شهری یک قدم ترقی در زندگانی ایرانی باید محسوب شود. عقاید زردشت (تولد بیش از 600 سال قبل از میلاد) یک عامل ترقی برای آنزمان بوده است و مردم را بزندگانی دهقانی و شهرنشینی ، محبت به حیوانات اهلی مفید (سگ و گاو) و احترام بآب و درخت و زراعت دعوت میکرده است و لازم نیست ما شرح دهیم چگونه این مذهب نیز کاملاً در تحت تأثیر شرایط مادی محیط ظاهر شده است.
احترام سگ برای پاسبانی گله ، احترام گاو برای زراعت و احترام بآب و درخت در سرزمین گرم و خشک صرف بواسطهی احتیاج مادیست. اگر صرف ترحم بموجودات زنده از نظر اخلاق مورد توجه زردشت بوده ممکن بود بجای سگ و گاو مثلاً سوسمار و وزغ را برای احترام پیشنهاد کند. چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست. منتها این مذهب نیز مانند سایر مذاهب بعدها دستخوش پیشامدهای تاریخ شده است».
ببینید چگونه آقای دکتر از بسیار چیزها چشم میپوشد تا سخن خود را بکرسی نشاند. چنانکه گفتیم در زمانهای باستان یک گرفتاری بزرگِ مردمان بتپرستی میبود که چون جهان را یکدستگاهی نمیشناختند نیروهای بسیاری را خیال میکردند در آن مؤثر است و خدایانی از تصور خود بوجود آورده میپرستیدند. زردشت با آن نادانیها به مبارزه برخاسته و این را روشن گردانیده که جهان یک دستگاه است و درو جز یک نیرو مؤثر نمیباشد و آن نیرو یا خدا (یا بگفتهی خود زردشت : آهورامزدا) در بیرون از این جهان میباشد. این پایهی بزرگی در دین زردشت میبوده.
نیز زردشت سخن از نیکیها و بدیها رانده این روشن گردانیده که در جهان (و همچنین در کالبد آدم) نیکیها و بدیها توأم است و هر آدمی باید خواستار نیکیها باشد تا بتواند خود را از بدیها دور گرداند. تا آنجا که ما دانستهایم پیش از زردشت این داستان (داستان نیک و بد) هم در پردهی تاریکی میبوده و آدمیان نیازی بآنکه خود را نیک گردانند نمیدیدهاند.
دکتر از همهی اینها چشم میپوشد و تاریخ را نیز بکنار گزارده چنین وامینماید که ایرانیان تا زمان زردشت کوچنشین میبودهاند و زردشت برخاسته تنها برای اینکه آنان را بدیهنشینی و کشاورزی وادارد ، و از آیین زردشت تنها اهمیت دادن بآب و درخت و گاو و سگ را بمیان میآورد.
اینکه میگوید : «چون مذهب زردشت مادیست اصولاً عاری از عناصر عرفانست ...» ، مسلماً خواستش اینست که گفتگو از آهورامزدا و مانند اینها را دیگران به دین زردشت افزودهاند. ولی این سخنیست که تاریخ و جستجوهای دانشمندان اروپا و آمریکا بیاساس بودنش را بازنمودهاند. دوباره میگویم : داستان آهورامزدا و گفتگو از نیکیها و بدیها پایههای بزرگی در دین زردشت میبوده.
من متعجبم چرا این دانشمندان از حقایق چشم میپوشند؟!. چیزیست بسیار آشکار : آدم دارای نیروهای مغزی بسیار است که یکی از آنها پندار (یا خیال) است ، دیگری اندیشه است ، دیگری عقل است.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی چهارم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
كسی كه با دو چشم نابینا پا براه میگزارد چه شگفت كه پیاپی درافتد و از گودالی بگودالی درغلطد! كسی كه با مغز پوچ زبان بسخن میگشاید چه شگفت كه در یك جملهی او چندین سفاهت پدیدار باشد!
آقا كالای نوینی ببازار آورده :
ـ «باید برای هر یكی از بزرگان ایران افسانهای درست كرد ...».
ـ چرا !؟
ـ «برای آنكه مردم تاریخ زندگانی آنان را بآسانی یاد بگیرند».
بر این سخن چندین خرده باید گرفت :
نخست ـ كه میگوید كه مردم افسانه را زودتر از تاریخ یاد میگیرند؟ بلكه اگر حقیقت را بخواهیم افسانه هرگز در خاطر جایگیر نمیشود. زیرا افسانه دروغ است و دروغ با راست همیشه این فرق را دارد كه آن یكی كمتر در یاد جای میگیرد و این یكی كمتر از یاد میرود.
دروغ را چه بسا كه خود دروغگو نیز بیاد نمیسپارد و از اینجاست كه «دروغگو حافظه ندارد» مثل گردیده.
در زبان فارسی رمانی بهتر از كتاب ابراهیم بیك نوشته نشده و شاید كسانی آن را چندین بار از آغاز تا انجام خواندهاند. با اینهمه امروز اگر پرسشی كرده شود كمتر یادی از آن در دلِ خود دارند. ولی تاریخ نادرشاه یا شاهعباس را اگر كسی دوبار بخواند شاید تا آخر عمر فراموش نگرداند.
قرنها و صد قرنها در جهان كشاكش راست و دروغ در كار بوده و همیشه راست چیره و فیروزمند و دروغ زبون و بیآبرو درآمده. بیخرد آن كسانی كه تازه میخواهند شكوه و آبرویی برای دروغ بسیج كنند!
دوم ـ اینكه میگوید : سرگذشت راستین بزرگان را كنار گزارده برای هر یكی داستان دروغی درست كنیم تنها باین جهت كه مردم آن را بآسانی یاد بگیرند ، این سخن درست مانندهی آنست كه شاگردی درس ریاضی خود را روان نكرده بنام آسانی یك غزل از دیوان حافظ روان كند. یا مانندهی آنست كه حمالی كه یك جوال گندم بدوش او دادهاند تا بخانهی كسی بَرَد بنام آسانی كارِ خود آن را زمین گزارده جوال را پر از كاه كرده بدوش بكشد و بخانهی آن كس ببرد.
... اگر بنا باشد كه ما بنام آسانی كار حقیقت را تغییر بدهیم دیگر هیچ حقیقتی بحال خود بازنخواهد ماند!
كسی نمیپرسد : آقای راهنمای راه نشناس! اگر این پیشنهاد شما پیشرفت دارد چرا در سرتاسر تاریخ این كار را نكنیم و بجای آن افسانههایی از خود نبافیم و رواج ندهیم!؟
ببینید اینان با این مغزهای پوچ ، خود را پیشوای مردم میخوانند و بدینگونه راهنماییهای بیخردانه میكنند.
ما هر چیزی را برای حقیقت آن میخواهیم كه اگر تغییر پیدا كند دیگر نخواهیم خواست. كسانی اگر داستان یعقوب لیث را میخواهند داستان راستین او را میخواهند تا بخوانند و عبرت بردارند. بخوانند و یاد بگیرند كه این مرد نامدار چگونه خود را از آن كوچكی بآن بزرگی رسانید. اما داستانی كه یك نویسنده از پندار خود ببافد ازو چه عبرتی میتوان برداشت تا كسی خواستار او باشد؟! آیا افسانهی حسین كُرد درخورِ آنست كه كسی از آن عبرت بردارد؟!
در اینجا نیز مثلی باید زد : مادری دوای تلخی به بچهی بیمار خود داد كه بخورد بچه مادر را غافل كرده دوا را دور بریخت مگر اندكی كه در ته كاسه نگهداشت و سر كاسه را پر از شربت شیرین كرده سركشید و بمادر چنین گفت : «مادرجان خوردم». مادر كه چگونگی را دریافته بود پاسخ داد : «آری ولی دوا را نخوردی شربت را خوردی».
این آقا هم كه میگوید : ما اگر افسانه برای بزرگان بسازیم مردم تاریخ زندگانی آنها را بآسانی یاد میگیرند باید گفت : «آری یاد میگیرند ولی افسانهای را كه شما بافتهاید نه تاریخ زندگانی آن بزرگ را».
.
تکهی چهارم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
كسی كه با دو چشم نابینا پا براه میگزارد چه شگفت كه پیاپی درافتد و از گودالی بگودالی درغلطد! كسی كه با مغز پوچ زبان بسخن میگشاید چه شگفت كه در یك جملهی او چندین سفاهت پدیدار باشد!
آقا كالای نوینی ببازار آورده :
ـ «باید برای هر یكی از بزرگان ایران افسانهای درست كرد ...».
ـ چرا !؟
ـ «برای آنكه مردم تاریخ زندگانی آنان را بآسانی یاد بگیرند».
بر این سخن چندین خرده باید گرفت :
نخست ـ كه میگوید كه مردم افسانه را زودتر از تاریخ یاد میگیرند؟ بلكه اگر حقیقت را بخواهیم افسانه هرگز در خاطر جایگیر نمیشود. زیرا افسانه دروغ است و دروغ با راست همیشه این فرق را دارد كه آن یكی كمتر در یاد جای میگیرد و این یكی كمتر از یاد میرود.
دروغ را چه بسا كه خود دروغگو نیز بیاد نمیسپارد و از اینجاست كه «دروغگو حافظه ندارد» مثل گردیده.
در زبان فارسی رمانی بهتر از كتاب ابراهیم بیك نوشته نشده و شاید كسانی آن را چندین بار از آغاز تا انجام خواندهاند. با اینهمه امروز اگر پرسشی كرده شود كمتر یادی از آن در دلِ خود دارند. ولی تاریخ نادرشاه یا شاهعباس را اگر كسی دوبار بخواند شاید تا آخر عمر فراموش نگرداند.
قرنها و صد قرنها در جهان كشاكش راست و دروغ در كار بوده و همیشه راست چیره و فیروزمند و دروغ زبون و بیآبرو درآمده. بیخرد آن كسانی كه تازه میخواهند شكوه و آبرویی برای دروغ بسیج كنند!
دوم ـ اینكه میگوید : سرگذشت راستین بزرگان را كنار گزارده برای هر یكی داستان دروغی درست كنیم تنها باین جهت كه مردم آن را بآسانی یاد بگیرند ، این سخن درست مانندهی آنست كه شاگردی درس ریاضی خود را روان نكرده بنام آسانی یك غزل از دیوان حافظ روان كند. یا مانندهی آنست كه حمالی كه یك جوال گندم بدوش او دادهاند تا بخانهی كسی بَرَد بنام آسانی كارِ خود آن را زمین گزارده جوال را پر از كاه كرده بدوش بكشد و بخانهی آن كس ببرد.
... اگر بنا باشد كه ما بنام آسانی كار حقیقت را تغییر بدهیم دیگر هیچ حقیقتی بحال خود بازنخواهد ماند!
كسی نمیپرسد : آقای راهنمای راه نشناس! اگر این پیشنهاد شما پیشرفت دارد چرا در سرتاسر تاریخ این كار را نكنیم و بجای آن افسانههایی از خود نبافیم و رواج ندهیم!؟
ببینید اینان با این مغزهای پوچ ، خود را پیشوای مردم میخوانند و بدینگونه راهنماییهای بیخردانه میكنند.
ما هر چیزی را برای حقیقت آن میخواهیم كه اگر تغییر پیدا كند دیگر نخواهیم خواست. كسانی اگر داستان یعقوب لیث را میخواهند داستان راستین او را میخواهند تا بخوانند و عبرت بردارند. بخوانند و یاد بگیرند كه این مرد نامدار چگونه خود را از آن كوچكی بآن بزرگی رسانید. اما داستانی كه یك نویسنده از پندار خود ببافد ازو چه عبرتی میتوان برداشت تا كسی خواستار او باشد؟! آیا افسانهی حسین كُرد درخورِ آنست كه كسی از آن عبرت بردارد؟!
در اینجا نیز مثلی باید زد : مادری دوای تلخی به بچهی بیمار خود داد كه بخورد بچه مادر را غافل كرده دوا را دور بریخت مگر اندكی كه در ته كاسه نگهداشت و سر كاسه را پر از شربت شیرین كرده سركشید و بمادر چنین گفت : «مادرجان خوردم». مادر كه چگونگی را دریافته بود پاسخ داد : «آری ولی دوا را نخوردی شربت را خوردی».
این آقا هم كه میگوید : ما اگر افسانه برای بزرگان بسازیم مردم تاریخ زندگانی آنها را بآسانی یاد میگیرند باید گفت : «آری یاد میگیرند ولی افسانهای را كه شما بافتهاید نه تاریخ زندگانی آن بزرگ را».
.
🌺 یکم آذر ، روزبه پیمان 🌺
🖌 کوشاد تلگرام
امروز روز یکم آذرماه 1400 ، هشتادوهشتمین سالروز انتشار نخستین شمارهی مهنامهی «پیمان» است. این روز را پاکدینان «روزبه یکم آذر» یا «روزبه پیمان» نامیده جشن میگیرند. کسانی در شگفت شده میپرسند : «بیرون آمدن یک مهنامه مگر چیست که سالروز آن روزبه (عید) باشد؟». در گفتاری از احمد کسروی که از امروز آغاز یافته در سه روز در کانال خواهیم آورد چگونگی پیمان بر ناآشنایان دانسته خواهد گردید.
کسروی هیچگاه از کوششهای توانفرسایش با ستایشهای پرآب و تاب سخن نرانده. لیکن آگاهان که به کارهای او نیک بنگرند هر یک از آنها را «شاهکاری» مییابند. در پرچم روزانه شمارهی 252 در پاسخ به جوانان فریبخوردهای که او را نیکخواه آذربایجان نمیپنداشتند ناچار گردیده گوشهای از دشواریها بر سر راه مهنامه و کتابنویسیهایش را بازنماید. او میگوید :
«من از سال 1312 همیشه به بلندی نام آذربایجان كوشیدهام. در زمان رضاشاه كه كمتر كسی مییارست نام شورش مشروطه را ببرد من تاریخ آن را مینوشتم و پراكنده میكردم و چون میدانستم اگر [ادارهی]سانسور ببیند جلو خواهد گرفت بیشتری از بخشهای آن تاریخ را بینشان دادن بسانسور بچاپ میرسانیدم و اگر شما میخواهید بدانید كه این تاریخنویسیِ من چه خطرهایی را دربر توانستی داشت پروندهی این كار را در شهربانی بخوانید و یا از آقای سرهنگ آرتا بپرسید. همین كار كه من تاریخ مشروطه بیاجازه از وزارت فرهنگ و بینشان دادن بسانسور چاپ كردهام یك نتیجهاش این توانستی بود كه من بزندان بیفتم و كسی یارای بردن نام من نداشته باشد. با اینحال برای آنكه تاریخ مشروطه كه بیشترش بآذربایجان بستگی دارد از میان نرود من آن تاریخ را با كوششهای بسیار دو بار بچاپ رسانیدم».
بسیاری از برجستگان توده که در آن زمانها به کار مهنامه برخاستند جز چند سالی نتوانستهاند آن را راه برند. ولی کسروی گذشته از پیمان ، به هر یک از «نامه»های «پرچم روزانه» ، «نیمهماهه» و «هفتگی» و «دفترهای ماهانهی سال 1324» که برخاست هیچیک از کمی خواننده و خواستار نبود که ادامه نیافت. مثلاً پیمان با آنکه (جز در چند شماره) آگهی نمیگرفت و پولی از این راه نمیتوخت ، با اینحال هفت سال پیاپی توانست فیروزانه انتشار یابد. سرانجام هم چون نیاز به روزنامهای بود که در آن هنگامهی پرآشوب پس از شهریور 1320 میبایست زبان «باهماد آزادگان» باشد و کسروی نمیتوانست به هر دوی آنها همزمان برسد از بیرون آوردن پیمان بازایستاد. سه نامهی پرچم هیچ یک بخواست او بازنایستاد بلکه هر سه بازداشت شد.
کسانی که در شگفت میگردند یک مجله را بزرگ داشتن چه معنی دارد ، برداشتشان از مجله دفترچههاییست که هفتگی یا ماهانه بیرون آید و روی جلدش تصویری از یک «ستاره»ی سینما ، یا از ورزشکاران و شرح زندگی ایشان و «حاشیه»هایش ، یا دورنمایی از طبیعت ، درونش خبرهای سیاسی کمژرفا و یا «جنجالی» همچون «صفحهی حوادث» ، یک دو رمانی پوچ و شعرهایی از این شاعر بیهودهگو و آن غزلسرای یاوهباف ، سخنانی پراکنده از این فیلسوف غربی و آن حکیم شرقی ، چند جوک و چیستان و مسئله و جدول و سودوکویی ، شوخینگارهای (کاریکاتور) و برخی ترجمهها از رسانههای بیگانه باشد. کوتاهسخن : یک انبانی که درونش هرچه خواننده را بتواند کشد و تیراژ مجله را بالا برد بریزند. اینکه این نوشتهها باهم سازگارند یا نه ، اینکه یکی دیگری را نقض میکند و مایهی گیجسری خواننده و پراکندهاندیشی میگردد و آیا یک راه روشنی را میپیماید و خواستش رسیدن به آرمانی است و دردی را از دردهای مردم درمان میکند ، اینها نه چیزهاییست که دارندهی مجله به آن بیندیشد. گو اینکه او خود میپندارد «فرهنگسازی» میکند و از کوشش به چنین «رسالتی» بخود میبالد.
آری ، چنین مجلهای نه درخور جشن و بزرگداشت است. ولی آیا مهنامهی پیمان چه بود؟!..
در آن هفت سال ، پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان و جهانیان بگشاید. اینست ارج و گرانمایگی آن ماهنامه.
.
🖌 کوشاد تلگرام
امروز روز یکم آذرماه 1400 ، هشتادوهشتمین سالروز انتشار نخستین شمارهی مهنامهی «پیمان» است. این روز را پاکدینان «روزبه یکم آذر» یا «روزبه پیمان» نامیده جشن میگیرند. کسانی در شگفت شده میپرسند : «بیرون آمدن یک مهنامه مگر چیست که سالروز آن روزبه (عید) باشد؟». در گفتاری از احمد کسروی که از امروز آغاز یافته در سه روز در کانال خواهیم آورد چگونگی پیمان بر ناآشنایان دانسته خواهد گردید.
کسروی هیچگاه از کوششهای توانفرسایش با ستایشهای پرآب و تاب سخن نرانده. لیکن آگاهان که به کارهای او نیک بنگرند هر یک از آنها را «شاهکاری» مییابند. در پرچم روزانه شمارهی 252 در پاسخ به جوانان فریبخوردهای که او را نیکخواه آذربایجان نمیپنداشتند ناچار گردیده گوشهای از دشواریها بر سر راه مهنامه و کتابنویسیهایش را بازنماید. او میگوید :
«من از سال 1312 همیشه به بلندی نام آذربایجان كوشیدهام. در زمان رضاشاه كه كمتر كسی مییارست نام شورش مشروطه را ببرد من تاریخ آن را مینوشتم و پراكنده میكردم و چون میدانستم اگر [ادارهی]سانسور ببیند جلو خواهد گرفت بیشتری از بخشهای آن تاریخ را بینشان دادن بسانسور بچاپ میرسانیدم و اگر شما میخواهید بدانید كه این تاریخنویسیِ من چه خطرهایی را دربر توانستی داشت پروندهی این كار را در شهربانی بخوانید و یا از آقای سرهنگ آرتا بپرسید. همین كار كه من تاریخ مشروطه بیاجازه از وزارت فرهنگ و بینشان دادن بسانسور چاپ كردهام یك نتیجهاش این توانستی بود كه من بزندان بیفتم و كسی یارای بردن نام من نداشته باشد. با اینحال برای آنكه تاریخ مشروطه كه بیشترش بآذربایجان بستگی دارد از میان نرود من آن تاریخ را با كوششهای بسیار دو بار بچاپ رسانیدم».
بسیاری از برجستگان توده که در آن زمانها به کار مهنامه برخاستند جز چند سالی نتوانستهاند آن را راه برند. ولی کسروی گذشته از پیمان ، به هر یک از «نامه»های «پرچم روزانه» ، «نیمهماهه» و «هفتگی» و «دفترهای ماهانهی سال 1324» که برخاست هیچیک از کمی خواننده و خواستار نبود که ادامه نیافت. مثلاً پیمان با آنکه (جز در چند شماره) آگهی نمیگرفت و پولی از این راه نمیتوخت ، با اینحال هفت سال پیاپی توانست فیروزانه انتشار یابد. سرانجام هم چون نیاز به روزنامهای بود که در آن هنگامهی پرآشوب پس از شهریور 1320 میبایست زبان «باهماد آزادگان» باشد و کسروی نمیتوانست به هر دوی آنها همزمان برسد از بیرون آوردن پیمان بازایستاد. سه نامهی پرچم هیچ یک بخواست او بازنایستاد بلکه هر سه بازداشت شد.
کسانی که در شگفت میگردند یک مجله را بزرگ داشتن چه معنی دارد ، برداشتشان از مجله دفترچههاییست که هفتگی یا ماهانه بیرون آید و روی جلدش تصویری از یک «ستاره»ی سینما ، یا از ورزشکاران و شرح زندگی ایشان و «حاشیه»هایش ، یا دورنمایی از طبیعت ، درونش خبرهای سیاسی کمژرفا و یا «جنجالی» همچون «صفحهی حوادث» ، یک دو رمانی پوچ و شعرهایی از این شاعر بیهودهگو و آن غزلسرای یاوهباف ، سخنانی پراکنده از این فیلسوف غربی و آن حکیم شرقی ، چند جوک و چیستان و مسئله و جدول و سودوکویی ، شوخینگارهای (کاریکاتور) و برخی ترجمهها از رسانههای بیگانه باشد. کوتاهسخن : یک انبانی که درونش هرچه خواننده را بتواند کشد و تیراژ مجله را بالا برد بریزند. اینکه این نوشتهها باهم سازگارند یا نه ، اینکه یکی دیگری را نقض میکند و مایهی گیجسری خواننده و پراکندهاندیشی میگردد و آیا یک راه روشنی را میپیماید و خواستش رسیدن به آرمانی است و دردی را از دردهای مردم درمان میکند ، اینها نه چیزهاییست که دارندهی مجله به آن بیندیشد. گو اینکه او خود میپندارد «فرهنگسازی» میکند و از کوشش به چنین «رسالتی» بخود میبالد.
آری ، چنین مجلهای نه درخور جشن و بزرگداشت است. ولی آیا مهنامهی پیمان چه بود؟!..
در آن هفت سال ، پیمان توانست یك شاهراه رستگاری بروی ایرانیان و جهانیان بگشاید. اینست ارج و گرانمایگی آن ماهنامه.
.
✴️ روزبه پیمان
🖌 احمد کسروی
🔸دفتر یکم آذر ـ تکهی 1 از 3
ما امروز را بنام آنكه روز پیدایش پیمانست «روزبه»[=عید] گرفتهایم. كسانی خواهد گفت : یك مهنامه چیست كه روز پیدایش آن را «روزبه» گردانند. ما پارسال در همچنین روزی در همین اتاق «روزبه» را معنی كرده گفتیم پیشامد سودمند و تاریخی بزرگی كه در زندگانی یك توده رخ داده و مردانی بجانفشانیهایی پرداختهاند ، آن توده را سزد كه روز رخ دادن آن پیشامد را روزبهی گیرند و همه ساله بیاد آن داستان و بنام ارجشناسی از آن مردان جانفشان جشن گیرند و شادی كنند. با این معنی كه خود گفتهایم ، آیا سزاست كه روز پیدایش یك مهنامه را «روزبه» شماریم؟...
این پرسشیست كه هر كس تواند از خود كند و من اینك به پاسخش میپردازم :
ما روزبه را بنام آن ورجاوند[=مقدس] راهی كه پیمان باز كرده میگیریم.
شما نیك میدانید كه از سیصد سال باز در اروپا جنبش دانشها پدید آمده و پیشرفت بسیار تندی رخ داده. ما این را گفتهایم كه «پیشرفت» خود بندی از آیین سپهر است. جهان همیشه در پیشرفت بوده است و خواهد بود. آدمی از روزی كه بروی زمین پیدا شده رو بسوی بهتری و پیشرفت داشته است. ولی هیچگاه گامهایی باین تندی كه در سیصد سال گذشته برداشته است برنداشته بوده.
آری جنبش دانشها در اروپا و آمریكا و افزارهای نوینی كه برای زندگی پدید آورد گامهای بزرگی در راه پیشرفت بشمار است. لیكن شما میدانید كه از همان دانشها تاكنون بجای سود زیان برداشته شده.
زیرا این دانشها همانكه پیش رفتند فلسفهی مادی بمیان آمد. انبوه دانشمندان باین شدند كه دستگاه هستی جز همین جهان سَتَرسا[=محسوس] نیست و در پشت سر آن چیزی نمیباشد.
این یك لغزش اندیشهای میبود ، و زیان بسیار نداشتی اگر در همینجا ایستادی. سخن در آنست كه در همینجا نایستاد و پیروان آن فلسفه ، آدمی را هم جز این تن و جان مادی نشماردند ، و او را با جانوران یكسان دانسته بسیار بیارجش گردانیدند ، و آدمی را نیكیپذیر نشمارده هر گونه كوشش را در راه نیكی جهان بیهوده دانستند ، زندگی را جز نبرد زندگان ندانسته به هر توانایی سزنده[=جایز] شماردند كه ناتوانان را زیر پا گزارد و لگدمال گرداند.
بدینسان در رشتههای بسیاری دچار لغزش گردیده یك رشته بدآموزیهای زهرآلود هنایندهای[مؤثر] را بیرون ریختند. بهنگامی كه اینان با بدآموزیهای زهرآلود خود آدمیان را از نیكوكاری دور گردانیده بكشاكش و نبرد با یكدیگر وامیداشتند از آنسو نیز دانشمندان افزارهای شگفت بسیاری را از راهآهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و هواپیما و كشتیهای تندرو و مانند اینها ساخته بكار میانداختند ، و شما نیك میدانید كه این افزارها با حال كنونی زندگانی بیش از همه در راه نبرد و كشاكش بكار میرود و اینگونه ماشینها بیش از همه افزارهایی در دست آزمندان میباشد.
به شُوند[=سبب] این لغزشها زندگانی در اروپا و آمریكا بسیار دشوار گردیده دستههای انبوهی بیكبار بیچیز شده و یك دسته ملیونها پول اندوخته بودند ، و درمیان دو سو دشمنیها رخ داده و در راه چارهجویی اندیشههای گوناگونی از سوسیالیزم و كمونیزم و مانند اینها پیدا شده بود. یك جمله بگویم : گرهها در رشتهی زندگانی تودههای غربی پدید آمده و دشواری تا بجایی رسیده بود كه گروهی بمیان افتاده از دانشها بد میگفتند و از شهریگری (یا تمدن) كه همان پیشرفت آدمیست بیزاری میجستند. در هر كشوری كسانی برخاسته بآن میكوشیدند كه آدمیان را بحال بیابانیگری هزارها سال بازگردانند.
.
🖌 احمد کسروی
🔸دفتر یکم آذر ـ تکهی 1 از 3
ما امروز را بنام آنكه روز پیدایش پیمانست «روزبه»[=عید] گرفتهایم. كسانی خواهد گفت : یك مهنامه چیست كه روز پیدایش آن را «روزبه» گردانند. ما پارسال در همچنین روزی در همین اتاق «روزبه» را معنی كرده گفتیم پیشامد سودمند و تاریخی بزرگی كه در زندگانی یك توده رخ داده و مردانی بجانفشانیهایی پرداختهاند ، آن توده را سزد كه روز رخ دادن آن پیشامد را روزبهی گیرند و همه ساله بیاد آن داستان و بنام ارجشناسی از آن مردان جانفشان جشن گیرند و شادی كنند. با این معنی كه خود گفتهایم ، آیا سزاست كه روز پیدایش یك مهنامه را «روزبه» شماریم؟...
این پرسشیست كه هر كس تواند از خود كند و من اینك به پاسخش میپردازم :
ما روزبه را بنام آن ورجاوند[=مقدس] راهی كه پیمان باز كرده میگیریم.
شما نیك میدانید كه از سیصد سال باز در اروپا جنبش دانشها پدید آمده و پیشرفت بسیار تندی رخ داده. ما این را گفتهایم كه «پیشرفت» خود بندی از آیین سپهر است. جهان همیشه در پیشرفت بوده است و خواهد بود. آدمی از روزی كه بروی زمین پیدا شده رو بسوی بهتری و پیشرفت داشته است. ولی هیچگاه گامهایی باین تندی كه در سیصد سال گذشته برداشته است برنداشته بوده.
آری جنبش دانشها در اروپا و آمریكا و افزارهای نوینی كه برای زندگی پدید آورد گامهای بزرگی در راه پیشرفت بشمار است. لیكن شما میدانید كه از همان دانشها تاكنون بجای سود زیان برداشته شده.
زیرا این دانشها همانكه پیش رفتند فلسفهی مادی بمیان آمد. انبوه دانشمندان باین شدند كه دستگاه هستی جز همین جهان سَتَرسا[=محسوس] نیست و در پشت سر آن چیزی نمیباشد.
این یك لغزش اندیشهای میبود ، و زیان بسیار نداشتی اگر در همینجا ایستادی. سخن در آنست كه در همینجا نایستاد و پیروان آن فلسفه ، آدمی را هم جز این تن و جان مادی نشماردند ، و او را با جانوران یكسان دانسته بسیار بیارجش گردانیدند ، و آدمی را نیكیپذیر نشمارده هر گونه كوشش را در راه نیكی جهان بیهوده دانستند ، زندگی را جز نبرد زندگان ندانسته به هر توانایی سزنده[=جایز] شماردند كه ناتوانان را زیر پا گزارد و لگدمال گرداند.
بدینسان در رشتههای بسیاری دچار لغزش گردیده یك رشته بدآموزیهای زهرآلود هنایندهای[مؤثر] را بیرون ریختند. بهنگامی كه اینان با بدآموزیهای زهرآلود خود آدمیان را از نیكوكاری دور گردانیده بكشاكش و نبرد با یكدیگر وامیداشتند از آنسو نیز دانشمندان افزارهای شگفت بسیاری را از راهآهن و تلگراف و تلفن و اتومبیل و هواپیما و كشتیهای تندرو و مانند اینها ساخته بكار میانداختند ، و شما نیك میدانید كه این افزارها با حال كنونی زندگانی بیش از همه در راه نبرد و كشاكش بكار میرود و اینگونه ماشینها بیش از همه افزارهایی در دست آزمندان میباشد.
به شُوند[=سبب] این لغزشها زندگانی در اروپا و آمریكا بسیار دشوار گردیده دستههای انبوهی بیكبار بیچیز شده و یك دسته ملیونها پول اندوخته بودند ، و درمیان دو سو دشمنیها رخ داده و در راه چارهجویی اندیشههای گوناگونی از سوسیالیزم و كمونیزم و مانند اینها پیدا شده بود. یك جمله بگویم : گرهها در رشتهی زندگانی تودههای غربی پدید آمده و دشواری تا بجایی رسیده بود كه گروهی بمیان افتاده از دانشها بد میگفتند و از شهریگری (یا تمدن) كه همان پیشرفت آدمیست بیزاری میجستند. در هر كشوری كسانی برخاسته بآن میكوشیدند كه آدمیان را بحال بیابانیگری هزارها سال بازگردانند.
.
✴️ پرسش و پاسخ در زمینهی زبان
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
پرسش :
چه جدایی میانهی دو واژهی آهو و آک است؟!..
اهواز ـ شریف نجفی
پاسخ :
جدایی درمیانهی آنها نیست و هر دو بمعنی عیب است ، ولی چون «آهو» بمعنی دیگری نیز میآید ما آن را رها کرده تنها «آک» را بکار خواهیم برد که جداشدهها نیز از آن بیاوریم.
سوزاناک
در شمارهی چهارم پرچم کلمهی سوزاک را نادرست و بجای آن «سوزاناک» را درست دانسته بودید. در دزفول این کلمه را به همانگونه که شما بکار خواهید برد بکار میبرند.
اهواز ـ شریف نجفی
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
پرسش :
چه جدایی میانهی دو واژهی آهو و آک است؟!..
اهواز ـ شریف نجفی
پاسخ :
جدایی درمیانهی آنها نیست و هر دو بمعنی عیب است ، ولی چون «آهو» بمعنی دیگری نیز میآید ما آن را رها کرده تنها «آک» را بکار خواهیم برد که جداشدهها نیز از آن بیاوریم.
سوزاناک
در شمارهی چهارم پرچم کلمهی سوزاک را نادرست و بجای آن «سوزاناک» را درست دانسته بودید. در دزفول این کلمه را به همانگونه که شما بکار خواهید برد بکار میبرند.
اهواز ـ شریف نجفی
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی پنجم)
پندار یا خیال آنست که کسی بنشیند و از مغز خود چیزهایی بوجود آورد که خودش بپذیرد و بدیگران نیز تعریف کند. افسانهی گاوماهی پنداری (خرافه) بوده : مردم چون چگونگی زمین را نمیدانستهاند یکی با خود نشسته و چنین گفته : زمین بروی شاخ گاو ، و گاو بروی پشت ماهی و ماهی بروی آب دریا ایستاده. این را از خیال خود ساخته و بمیان مردمان انداخته است.
اندیشه آنست که کسی از چیزی بچیز دیگری پی برد و از یک دانسته به یک نادانسته راه یابد. اینکه اسحاق نیوتن از افتادن سیبی به نیروی کشش (قوهی جاذبه) راه یافت نتیجهی اندیشه میبود.
عقل شناسندهی راست و کج ، و نیک و بد ، و راهنمای آدم بسوی حقایقست. اینکه نیوتن میدانست که در جهان چیزی یا کاری بیسبب نمیتواند باشد و به همین عنوان از افتادن سیب باندیشه فرورفت و سبب آن را جُست ، نتیجهی عقل میبود.
این نیروها همچون دیگر نیروهای آدم همیشه در کار است ، و آنهمه نادانیها و دانشها که در میان بوده بیش از هر چیزی نتیجهی اینهاست.
خیال و خیالبافی یکی از گرفتاریهای آدم میباشد. اگر این نیرو در آدمیان نبود زندگانی بسیار بهتر از این بود.
ما چون بگذشتهی جهان مینگریم میبینیم همیشه نادانیها و گمراهیهایی که نتیجهی خیالبافی میبوده آدمیان را گرفتار میداشته ، و هر زمان ، یک بار کسی یا کسانی برخاسته با پشتیبانی عقل با آن نادانیها به مبارزه میپرداخته. مثلاً چنانکه گفتیم در زمانهای باستان بتپرستی یکی از گرفتاریها میبوده. مردمان بسیاری ، جهان را یک دستگاه نشناخته نیروهای بسیاری را در آن مؤثر تصور میکردهاند و از خیال خود خدایانی بوجود آورده و مجسمههایی ساخته خود را گرفتار آنها میکردهاند. از اینسو در برابر ایشان زردشت و موسا و دیگران برخاسته و عقلها و اندیشهها را به تکان آورده به رهانیدن مردمان از بتپرستیها میکوشیدند.
اینست آنچه ما میبینیم. ولی پیروان مادیگری از اینها ناآگاهند (و یا خود را بناآگاهی میزنند) و به یک رشته سخنان بیدلیل و زورکی میپردازند.
نخست آنان میانهی خیالبافیهای یک دسته و حقیقتجوییهای دستهی دیگر فرق نمیگذارند و بدآموزیهای سودجویان و خیالبافان را با راهنماییهای نیکخواهان و دلسوزان در یک مرتبه جا میدهند. مثلاً صوفیان که به بهانهی «وحدت وجود» یا پندار بیپای دیگری جهان را بیارزش و پست گرفته مردمان را بگوشهگیری و بیکاری و چشمپوشی از خوشیها واداشتهاند ، و بنیادگزاران دینها که بیکاری و گوشهگیری را بد شمارده مردمان را بکوشش در راه زندگانی برانگیختهاند ، دکتر ارانی همگی را به یک دیده میبیند و حقیقتی در کارهای هیچ یکی از آنان سراغ نمیدارد.
هر کسی که نام «خدا» یا «روان» برده یا از جهان دیگری یادی کرده ، چه از راه خیالبافی بوده و چه از روی دلیل ، چه او از بدآموزان و فریبکاران میبوده و چه از نیکخواهان و راهنمایان ، دکتر ارانی همه را صوفی میشمارد و همه را به یک محک میسنجد.
در نزد اینان زئوس یا آتنا یا آپولون یا اوسیریس که یونانیان و مصریان در خیال خود داشتهاند با آهورامزدا یا یَهُوَه [1] یا الله که زردشت و موسا و محمد نام بردهاند ، یک ارزش میدارد و همگی در یک مرتبه میباشند.
دوم ، آنان همهی اینها را ، چه فلسفه ، چه صوفیگری ، چه دین ، نتیجهی نیازمندیها و سودجوییها (یا بگفتهی خودشان : نتیجهی تأثیر محیط) شمارده اهمیتی به خیال (پندار) یا اندیشه یا عقل یا دیگر نیروهای مغزی آدم نمیدهند.
باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده نتیجهی بینوایی و بدبختیست که طبقهی بردگان یا زیردستان یونانی دچار آن میبودهاند و با این امیدها خود را دلخوش میکردهاند.
برخاستن زردشت و آموزگاریهای او در سایهی نیازی بوده که ایرانیان کوچنشین بکشاورزی و دهنشینی میداشتهاند و زردشت جز همین را نخواسته.
پیدایش اسلام و برخاستن پاکمرد عرب به جهت سودی بوده که مردم قریش در مکه از آمدن عربها بزیارت کعبه میبردهاند و در سایهی بنیادگزاریهای اسلام و ایمنی و آرامش در عربستان بفزونی آن سود امید میبستهاند.
برای هر جنبشی از جنبشهای اندیشهای ، چنین داستانی (یا بهتر گویم : افسانهای) میسرایند. نمیدانم بکوششهای ما که سالهاست با نادانیها و گمراهیهای مردمان میجنگیم و همهی دستههای زورمند کشور را با خود دشمن ساختهایم و به اینهمه آسیب و زیان تحمل میکنیم چه داستانی جور خواهند کرد و چه سببها و یا علتهایی از تصورات خود بوجود خواهند آورد.
[1] : Yahovah ، نام خداست در نزد یهودیان.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی پنجم)
پندار یا خیال آنست که کسی بنشیند و از مغز خود چیزهایی بوجود آورد که خودش بپذیرد و بدیگران نیز تعریف کند. افسانهی گاوماهی پنداری (خرافه) بوده : مردم چون چگونگی زمین را نمیدانستهاند یکی با خود نشسته و چنین گفته : زمین بروی شاخ گاو ، و گاو بروی پشت ماهی و ماهی بروی آب دریا ایستاده. این را از خیال خود ساخته و بمیان مردمان انداخته است.
اندیشه آنست که کسی از چیزی بچیز دیگری پی برد و از یک دانسته به یک نادانسته راه یابد. اینکه اسحاق نیوتن از افتادن سیبی به نیروی کشش (قوهی جاذبه) راه یافت نتیجهی اندیشه میبود.
عقل شناسندهی راست و کج ، و نیک و بد ، و راهنمای آدم بسوی حقایقست. اینکه نیوتن میدانست که در جهان چیزی یا کاری بیسبب نمیتواند باشد و به همین عنوان از افتادن سیب باندیشه فرورفت و سبب آن را جُست ، نتیجهی عقل میبود.
این نیروها همچون دیگر نیروهای آدم همیشه در کار است ، و آنهمه نادانیها و دانشها که در میان بوده بیش از هر چیزی نتیجهی اینهاست.
خیال و خیالبافی یکی از گرفتاریهای آدم میباشد. اگر این نیرو در آدمیان نبود زندگانی بسیار بهتر از این بود.
ما چون بگذشتهی جهان مینگریم میبینیم همیشه نادانیها و گمراهیهایی که نتیجهی خیالبافی میبوده آدمیان را گرفتار میداشته ، و هر زمان ، یک بار کسی یا کسانی برخاسته با پشتیبانی عقل با آن نادانیها به مبارزه میپرداخته. مثلاً چنانکه گفتیم در زمانهای باستان بتپرستی یکی از گرفتاریها میبوده. مردمان بسیاری ، جهان را یک دستگاه نشناخته نیروهای بسیاری را در آن مؤثر تصور میکردهاند و از خیال خود خدایانی بوجود آورده و مجسمههایی ساخته خود را گرفتار آنها میکردهاند. از اینسو در برابر ایشان زردشت و موسا و دیگران برخاسته و عقلها و اندیشهها را به تکان آورده به رهانیدن مردمان از بتپرستیها میکوشیدند.
اینست آنچه ما میبینیم. ولی پیروان مادیگری از اینها ناآگاهند (و یا خود را بناآگاهی میزنند) و به یک رشته سخنان بیدلیل و زورکی میپردازند.
نخست آنان میانهی خیالبافیهای یک دسته و حقیقتجوییهای دستهی دیگر فرق نمیگذارند و بدآموزیهای سودجویان و خیالبافان را با راهنماییهای نیکخواهان و دلسوزان در یک مرتبه جا میدهند. مثلاً صوفیان که به بهانهی «وحدت وجود» یا پندار بیپای دیگری جهان را بیارزش و پست گرفته مردمان را بگوشهگیری و بیکاری و چشمپوشی از خوشیها واداشتهاند ، و بنیادگزاران دینها که بیکاری و گوشهگیری را بد شمارده مردمان را بکوشش در راه زندگانی برانگیختهاند ، دکتر ارانی همگی را به یک دیده میبیند و حقیقتی در کارهای هیچ یکی از آنان سراغ نمیدارد.
هر کسی که نام «خدا» یا «روان» برده یا از جهان دیگری یادی کرده ، چه از راه خیالبافی بوده و چه از روی دلیل ، چه او از بدآموزان و فریبکاران میبوده و چه از نیکخواهان و راهنمایان ، دکتر ارانی همه را صوفی میشمارد و همه را به یک محک میسنجد.
در نزد اینان زئوس یا آتنا یا آپولون یا اوسیریس که یونانیان و مصریان در خیال خود داشتهاند با آهورامزدا یا یَهُوَه [1] یا الله که زردشت و موسا و محمد نام بردهاند ، یک ارزش میدارد و همگی در یک مرتبه میباشند.
دوم ، آنان همهی اینها را ، چه فلسفه ، چه صوفیگری ، چه دین ، نتیجهی نیازمندیها و سودجوییها (یا بگفتهی خودشان : نتیجهی تأثیر محیط) شمارده اهمیتی به خیال (پندار) یا اندیشه یا عقل یا دیگر نیروهای مغزی آدم نمیدهند.
باور داشتن بجاویدانی روان و امید بستن بزندگانی آینده نتیجهی بینوایی و بدبختیست که طبقهی بردگان یا زیردستان یونانی دچار آن میبودهاند و با این امیدها خود را دلخوش میکردهاند.
برخاستن زردشت و آموزگاریهای او در سایهی نیازی بوده که ایرانیان کوچنشین بکشاورزی و دهنشینی میداشتهاند و زردشت جز همین را نخواسته.
پیدایش اسلام و برخاستن پاکمرد عرب به جهت سودی بوده که مردم قریش در مکه از آمدن عربها بزیارت کعبه میبردهاند و در سایهی بنیادگزاریهای اسلام و ایمنی و آرامش در عربستان بفزونی آن سود امید میبستهاند.
برای هر جنبشی از جنبشهای اندیشهای ، چنین داستانی (یا بهتر گویم : افسانهای) میسرایند. نمیدانم بکوششهای ما که سالهاست با نادانیها و گمراهیهای مردمان میجنگیم و همهی دستههای زورمند کشور را با خود دشمن ساختهایم و به اینهمه آسیب و زیان تحمل میکنیم چه داستانی جور خواهند کرد و چه سببها و یا علتهایی از تصورات خود بوجود خواهند آورد.
[1] : Yahovah ، نام خداست در نزد یهودیان.
.