✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی ششم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
شگفتتر اینست : «آقای كسروی در جواب من گفت : این با خرد ناسازگار است!». ...
کسی که زمینهی رمان را بآن توانایی شکافته و بازنموده و همهی گوشه و کنارش را روشن گردانیده در پاسخ تنها به یک جملهی نارسایی بسنده کند که : «این با خرد ناسازگار است». در کجا کسروی پاسخ پرسشی را چنین دم بریده داده؟! خاطرهگو این را به چه کسانی میگوید؟! اگر مخاطبش کسیست که کتابی از کسروی نخوانده چه بسا این افسانه را باور کند ولی کسی که یک کتاب ازو خوانده است هیچگاه چنین پاسخ بیمقدمه و ناشیانهای را از کسروی باور نخواهد کرد.
فشارهی خاطره اینست : چون در تاریخ گفتگوهای کسان نیامده یا کوتاه آمده و از این نمیتوان نمایشنامه یا فیلم فراهم نمود خوبست رماننویس «در حد مجاز» تخیلش را بکار اندازد و چنان افسانهای را ببافد. در حالی که کتاب پیشتر به چنین بهانهای پرداخته و پاسخ داده : «اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن میرانند از این جهت است كه جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمیشناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود كند این كار او بدان خواهد مانست كه كسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد».
در نتیجهی این پاسخ و پاسخهای دیگر که آمد ، آنچه باورنکردنیست آنکه گفته شده : «آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله ... بلند شد و درمیان تمام حاضران ... گفت : ما این ندانسته بودیم!»
شگفتتر آنکه میگوید : «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند ...». گیریم چنین داستانی راست بوده و سخن خاطرهگو دربارهی رمانهای تاریخی پذیرفته شده ، چه انگیزهای بوده که این نتیجه شامل «تمام» رمانهای خارجی (نه ایرانی) بشود؟!.
ایراد دیگر به این خاطره برداشتِ نادرست از داستان كتابسوزان است. در خاطره آمده كه كسروی و همباورانش (آزادگان) این كار را از جنبهی «سمبولیك» میكردهاند. این غلط آشکاریست! باید گفت خاطرهگو هرگز نزدیك نیامده تا ببیند كسروی و آزادگان چه میگویند و چه میخواهند زیرا در همان سخنرانیهای روز یكم دیماه كه یاد میکند ، این بروشنی شرح داده شده كه این كار بسیار جدی است (1) و آرمان ایشان جز نابودی همهی كتابهای زیانمند نیست. از سمبولیك نامیدن كتابسوزان پی میبریم كه خاطرهگو از گوهرِ اندیشههای كسروی دور بوده یا خواست دیگری از این خاطرهگویی دارد.
در گفتارهایی كه در پیرامون كتابسوزان نوشته شده و سخنانی كه در آن باره رانده شده ، گفتگو در آن است كه این توده گرفتار چند رشته آلودگیهایی همچون صوفیگری ، خراباتیگری ، كیشها ، مادیگری ، اروپاییگری ، رمان ، «ادبیات» ، فلسفهی كهنِ یونان و باورهای زیانمندی همچون بد یمن و خوش یمن ، ساعت و قدم خوب و بد ، استخاره ، چشم زدن ، قضا و قدر ، نذر و دخیل بستن و اینگونه پندارها میباشد. از آنسو سرچشمهی آنها كتابهاست و تا این كتابها هست آن آلودگیها هم هست و مردم از گرفتاریها رها نگردیده و روی نیكروزی را نخواهند دید. پس ـ بدانسان كه مأموران نبرد با مواد مخدر میكنند و كشتزارهای تریاك را میسوزانند ـ میباید ریشهی این آلودگیها را نیز خشك كرد و كتابهای زیانمند را نابود گردانید و سوزانیدن یكی از راههای آنست.
اینجا چیزی که بیجا بکار رفته واژهی «سمبولیك» میباشد. زیرا بیرون و درون داستان یكیست : كوشش به نابودی سرچشمهی آلودگیهای اندیشهای!
آن برداشت به همان اندازه غلطست كه بگوییم بآتش كشیدن کشتزارهای تریاک و ویران گردانیدن کارگاههای ساخت مواد مخدر بدست پلیسِ كشورها نه نبرد با مواد مخدر بلكه شناسانیدن «سمبولیك» زیانمندی آنست!
گرچه كتابهایی كه سوزانده شد همه از خانههای آزادگان آمده بود و بسیاری هم شعر و رمانهایی بوده كه نویسندگانِ آن پس از پی بردن به بیهودگی و زیانمندی آنها خود آورده سوزانیدهاند. لیكن خواست اصلی آنست كه كتابسوزان دامنه یابد و دیگران نیز بایشان بپیوندند. از یكسو زیانمندی و خواری آن کتابها دانسته گردد و از سوی دیگر آوازشان بگوش همه رسد تا بدانند آنچه ارجمند و مقدس دانستهاند در حقیقت مسبب بدبختیهاشان بوده و اینست درنگ نكرده ایشان هم آن
سرچشمههای بدبختی را نابود گردانند. پس واژهی سمبولیك در اینجا هرچه بیجاتر میباشد؟!
(1) : این سخنرانیها پس از پایان جشن چاپ و پراكنده میشد. دفترهای یكم دیماه 1322 و یكم دیماه 1323 خوانده شود.
.
تکهی ششم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
شگفتتر اینست : «آقای كسروی در جواب من گفت : این با خرد ناسازگار است!». ...
کسی که زمینهی رمان را بآن توانایی شکافته و بازنموده و همهی گوشه و کنارش را روشن گردانیده در پاسخ تنها به یک جملهی نارسایی بسنده کند که : «این با خرد ناسازگار است». در کجا کسروی پاسخ پرسشی را چنین دم بریده داده؟! خاطرهگو این را به چه کسانی میگوید؟! اگر مخاطبش کسیست که کتابی از کسروی نخوانده چه بسا این افسانه را باور کند ولی کسی که یک کتاب ازو خوانده است هیچگاه چنین پاسخ بیمقدمه و ناشیانهای را از کسروی باور نخواهد کرد.
فشارهی خاطره اینست : چون در تاریخ گفتگوهای کسان نیامده یا کوتاه آمده و از این نمیتوان نمایشنامه یا فیلم فراهم نمود خوبست رماننویس «در حد مجاز» تخیلش را بکار اندازد و چنان افسانهای را ببافد. در حالی که کتاب پیشتر به چنین بهانهای پرداخته و پاسخ داده : «اگر در تاریخها تنها از قضایای سیاسی سخن میرانند از این جهت است كه جز خبر آن قضایا از زمانهای باستان بدست نرسیده. خود تاریخنگاران باین نقص تاریخ اقرار دارند ولی چاره برای آن نمیشناسند. اگر رماننگار میخواهد جبران این نارسایی تاریخ را با پندار خود كند این كار او بدان خواهد مانست كه كسی چون دسترس بپول ندارد جیب و بغل خود را با سفال انباشته در دلِ خود آنها را پول انگارد».
در نتیجهی این پاسخ و پاسخهای دیگر که آمد ، آنچه باورنکردنیست آنکه گفته شده : «آقای كسروی با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافت و بلافاصله ... بلند شد و درمیان تمام حاضران ... گفت : ما این ندانسته بودیم!»
شگفتتر آنکه میگوید : «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند ...». گیریم چنین داستانی راست بوده و سخن خاطرهگو دربارهی رمانهای تاریخی پذیرفته شده ، چه انگیزهای بوده که این نتیجه شامل «تمام» رمانهای خارجی (نه ایرانی) بشود؟!.
ایراد دیگر به این خاطره برداشتِ نادرست از داستان كتابسوزان است. در خاطره آمده كه كسروی و همباورانش (آزادگان) این كار را از جنبهی «سمبولیك» میكردهاند. این غلط آشکاریست! باید گفت خاطرهگو هرگز نزدیك نیامده تا ببیند كسروی و آزادگان چه میگویند و چه میخواهند زیرا در همان سخنرانیهای روز یكم دیماه كه یاد میکند ، این بروشنی شرح داده شده كه این كار بسیار جدی است (1) و آرمان ایشان جز نابودی همهی كتابهای زیانمند نیست. از سمبولیك نامیدن كتابسوزان پی میبریم كه خاطرهگو از گوهرِ اندیشههای كسروی دور بوده یا خواست دیگری از این خاطرهگویی دارد.
در گفتارهایی كه در پیرامون كتابسوزان نوشته شده و سخنانی كه در آن باره رانده شده ، گفتگو در آن است كه این توده گرفتار چند رشته آلودگیهایی همچون صوفیگری ، خراباتیگری ، كیشها ، مادیگری ، اروپاییگری ، رمان ، «ادبیات» ، فلسفهی كهنِ یونان و باورهای زیانمندی همچون بد یمن و خوش یمن ، ساعت و قدم خوب و بد ، استخاره ، چشم زدن ، قضا و قدر ، نذر و دخیل بستن و اینگونه پندارها میباشد. از آنسو سرچشمهی آنها كتابهاست و تا این كتابها هست آن آلودگیها هم هست و مردم از گرفتاریها رها نگردیده و روی نیكروزی را نخواهند دید. پس ـ بدانسان كه مأموران نبرد با مواد مخدر میكنند و كشتزارهای تریاك را میسوزانند ـ میباید ریشهی این آلودگیها را نیز خشك كرد و كتابهای زیانمند را نابود گردانید و سوزانیدن یكی از راههای آنست.
اینجا چیزی که بیجا بکار رفته واژهی «سمبولیك» میباشد. زیرا بیرون و درون داستان یكیست : كوشش به نابودی سرچشمهی آلودگیهای اندیشهای!
آن برداشت به همان اندازه غلطست كه بگوییم بآتش كشیدن کشتزارهای تریاک و ویران گردانیدن کارگاههای ساخت مواد مخدر بدست پلیسِ كشورها نه نبرد با مواد مخدر بلكه شناسانیدن «سمبولیك» زیانمندی آنست!
گرچه كتابهایی كه سوزانده شد همه از خانههای آزادگان آمده بود و بسیاری هم شعر و رمانهایی بوده كه نویسندگانِ آن پس از پی بردن به بیهودگی و زیانمندی آنها خود آورده سوزانیدهاند. لیكن خواست اصلی آنست كه كتابسوزان دامنه یابد و دیگران نیز بایشان بپیوندند. از یكسو زیانمندی و خواری آن کتابها دانسته گردد و از سوی دیگر آوازشان بگوش همه رسد تا بدانند آنچه ارجمند و مقدس دانستهاند در حقیقت مسبب بدبختیهاشان بوده و اینست درنگ نكرده ایشان هم آن
سرچشمههای بدبختی را نابود گردانند. پس واژهی سمبولیك در اینجا هرچه بیجاتر میباشد؟!
(1) : این سخنرانیها پس از پایان جشن چاپ و پراكنده میشد. دفترهای یكم دیماه 1322 و یكم دیماه 1323 خوانده شود.
.
✴️ روزبه پیمان
🖌 احمد کسروی
🔸دفتر یکم آذر ـ تکهی 3 از 3
از سال سومش ، پیمان باین اژدهاگمراهی پرداخت ، و هر زمان از راه دیگری آمده پاسخهای استوار داد. در پنجسالهی پیمان شما كمترین شمارهای خواهید یافت كه از مادیگری سخن نرفته و پاسخهایی ببدآموزیهای آن نوشته نشده باشد. دربارهی روان ، و در پیرامون خرد ، و در زمینهی برگزیدگی آدمی یك رشته از ارجدارترین سخنان برشته كشیده گردیده و همهی آنان با دلیلهای استوار ـ دلیلهایی همسنگ دانشها ـ توأم بوده است.
در همان حال پیمان ، گمراهیهای دیگر را ـ از فلسفهی یونان و صوفیگری و جبریگری و خراباتیگری و شیعیگری و باطنیگری و علیاللهیگری ـ از دیده دور نداشته هر زمان به یكی دیگری پرداخت.
پس از همهی اینها پیمان ، با روشن گردانیدن معنیهای دین و شهریگری[=تمدن] و جهان و زندگانی و دیگر زمینههای بسیار ارجدار ، شاهراهی برای زندگانی میگشاد ـ شاهراه پاكدینی كه امروز میداریم و دربارهاش باین كوششها برخاستهایم.
این بوده پیمان و كارهای آن ، و ما ورجاوند[=مقدس] میشماریم. نه خود پیمان بلكه این كارهای او را ، ورجاوند میشماریم این راه خدایی را كه بروی جهان باز شده است. یكم آذر را روزبه میشماریم نه بپاس پیمان بلكه بپاس این شاهراه خدایی.
برای آنكه چگونگی را بجلو چشم شما بیاورم یادآوری میكنم آن را كه در دفتر «خدا با ماست» بگشادی نوشته شده در «ورجاوند بنیاد» نیز آمده است :
«آدمیان همیشه رو بسوی پیشرفت و بهتری داشتهاند و خواهند داشت ولی این پیشرفت همیشه از دو رشته باید بود : یكی از رشتهی دانشها ، و دیگری از رشتهی دین ، و پیشرفتی كه تنها از راه دانشها باشد به هودهی[نتیجه] درستی نخواهد رسید».
این را در آن كتابها روشن گردانیدهایم. اكنون میباید گفت : پیشرفت از رشتهی دانشها از دویست سال باز از اروپا آغاز یافته بود ، و پیشرفت از رشتهی دین نیز از آسیا ، با پیدایش پیمان آغاز یافت. اینست چگونگی داستان ، و اینست راز آنكه یكم آذر روز ورجاوندی شمرده میشود.
.
🖌 احمد کسروی
🔸دفتر یکم آذر ـ تکهی 3 از 3
از سال سومش ، پیمان باین اژدهاگمراهی پرداخت ، و هر زمان از راه دیگری آمده پاسخهای استوار داد. در پنجسالهی پیمان شما كمترین شمارهای خواهید یافت كه از مادیگری سخن نرفته و پاسخهایی ببدآموزیهای آن نوشته نشده باشد. دربارهی روان ، و در پیرامون خرد ، و در زمینهی برگزیدگی آدمی یك رشته از ارجدارترین سخنان برشته كشیده گردیده و همهی آنان با دلیلهای استوار ـ دلیلهایی همسنگ دانشها ـ توأم بوده است.
در همان حال پیمان ، گمراهیهای دیگر را ـ از فلسفهی یونان و صوفیگری و جبریگری و خراباتیگری و شیعیگری و باطنیگری و علیاللهیگری ـ از دیده دور نداشته هر زمان به یكی دیگری پرداخت.
پس از همهی اینها پیمان ، با روشن گردانیدن معنیهای دین و شهریگری[=تمدن] و جهان و زندگانی و دیگر زمینههای بسیار ارجدار ، شاهراهی برای زندگانی میگشاد ـ شاهراه پاكدینی كه امروز میداریم و دربارهاش باین كوششها برخاستهایم.
این بوده پیمان و كارهای آن ، و ما ورجاوند[=مقدس] میشماریم. نه خود پیمان بلكه این كارهای او را ، ورجاوند میشماریم این راه خدایی را كه بروی جهان باز شده است. یكم آذر را روزبه میشماریم نه بپاس پیمان بلكه بپاس این شاهراه خدایی.
برای آنكه چگونگی را بجلو چشم شما بیاورم یادآوری میكنم آن را كه در دفتر «خدا با ماست» بگشادی نوشته شده در «ورجاوند بنیاد» نیز آمده است :
«آدمیان همیشه رو بسوی پیشرفت و بهتری داشتهاند و خواهند داشت ولی این پیشرفت همیشه از دو رشته باید بود : یكی از رشتهی دانشها ، و دیگری از رشتهی دین ، و پیشرفتی كه تنها از راه دانشها باشد به هودهی[نتیجه] درستی نخواهد رسید».
این را در آن كتابها روشن گردانیدهایم. اكنون میباید گفت : پیشرفت از رشتهی دانشها از دویست سال باز از اروپا آغاز یافته بود ، و پیشرفت از رشتهی دین نیز از آسیا ، با پیدایش پیمان آغاز یافت. اینست چگونگی داستان ، و اینست راز آنكه یكم آذر روز ورجاوندی شمرده میشود.
.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸 3 ـ فزونی بیجای کارواژههای یاور
یکی دیگر از آکهای فارسی فزونی بیجای کارواژههای یاور[فعل معین] میباشد. زیرا در جاهایی که میتوان جداشده آورد و نیازی بکارواژهی یاور نیست ، باز با آن میآورند. مثلاً میگویند : ناله کرد ، زاری نمود ، خنده نمود ، درخواست کرد ، زندگی کرد ، نهان کرد و همچنین بسیار مانند اینها که باید بگویند نالید ، زارید ، خندید ، درخواست ، زیست ، نهانید.
این یکی از زیانهاییست که از درآمیختگی کلمههای بیگانه پدید آمده. زیرا کلمههای بیگانه را که میگرفتند با کارواژهی یاور میآوردند ، همچون تقاضا کرد ، تناول نمود ، میل کرد ، تضرع نمود ، توجه کرد ، و مانند اینها ، سپس واژههای خود فارسی را هم با آن شیوه آوردهاند.
هرچه هست این یکی از آکهای زبان میباشد که تا میتوان باید پرهیزید. باید تا میتوان خود واژه را بگونهی کارواژه آورد. مثلاً سه کلمهی پندار ، انگار ، گمان از یک رده میباشد و چنانکه در آنها میگویند : پندارید ، انگارید ، در این هم باید گفت : گمانید. چنانکه میگوییم : خشکید ، توانیم گفت : ترید. همچنان توانیم گفت : کوتاهید ، درازید ، پهنید ، و بسیار مانند اینها. چنانکه میگوییم : ترشیده ، همچنان توانیم گفت : تلخیده ، شوریده و مانند اینها. این نیز باید کمکم پیش رود و گوشها را نرماند.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸 3 ـ فزونی بیجای کارواژههای یاور
یکی دیگر از آکهای فارسی فزونی بیجای کارواژههای یاور[فعل معین] میباشد. زیرا در جاهایی که میتوان جداشده آورد و نیازی بکارواژهی یاور نیست ، باز با آن میآورند. مثلاً میگویند : ناله کرد ، زاری نمود ، خنده نمود ، درخواست کرد ، زندگی کرد ، نهان کرد و همچنین بسیار مانند اینها که باید بگویند نالید ، زارید ، خندید ، درخواست ، زیست ، نهانید.
این یکی از زیانهاییست که از درآمیختگی کلمههای بیگانه پدید آمده. زیرا کلمههای بیگانه را که میگرفتند با کارواژهی یاور میآوردند ، همچون تقاضا کرد ، تناول نمود ، میل کرد ، تضرع نمود ، توجه کرد ، و مانند اینها ، سپس واژههای خود فارسی را هم با آن شیوه آوردهاند.
هرچه هست این یکی از آکهای زبان میباشد که تا میتوان باید پرهیزید. باید تا میتوان خود واژه را بگونهی کارواژه آورد. مثلاً سه کلمهی پندار ، انگار ، گمان از یک رده میباشد و چنانکه در آنها میگویند : پندارید ، انگارید ، در این هم باید گفت : گمانید. چنانکه میگوییم : خشکید ، توانیم گفت : ترید. همچنان توانیم گفت : کوتاهید ، درازید ، پهنید ، و بسیار مانند اینها. چنانکه میگوییم : ترشیده ، همچنان توانیم گفت : تلخیده ، شوریده و مانند اینها. این نیز باید کمکم پیش رود و گوشها را نرماند.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی هفتم)
«ترحم یا دلسوزی به موجودات زنده» عنوانی در نزد عقل نمیدارد. در میان موجودات زنده چیزهایی هست که با آبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان نمیسازد و باید نابودشان ساخت.
میخواهم بگویم : زردشت و دیگر بنیادگزاران دین به یک هدف بسیار بزرگ میکوشیدهاند و خود ترازویی برای شناختن نیک از بد در دست میداشتهاند. هیچگاه اسیر چیزهای بیرونی (یا محیط) نشدهاند. هیچگاه نیازمندیهای مادی ریشهای برای اندیشه و کار ایشان نبوده.
زردشت و دیگران آدمیان را به نیکوکاریهایی واداشتهاند که هیچ علتی از نیازمندیهای مادی برای آنها نمیتوان شناخت. بنیاد همهی دینها بر اینست که آدم جلو طمع و هوس خود را بگیرد و در کارها و کوششها عقل را راهنمای خود گرداند. این تعلیمات چه علتی از نیازمندیهای مادی تواند داشت؟!.
یک مَثَل دیگر از کتاب دکتر که سستی گفتارهای او را نیک میرساند جملههاییست که دربارهی منصور حلاج مینویسد بدین ترتیب :
«منصور حلاج از طبقهی متوسط بود و «أنا الحق» گفتن او حقیقتاً ادعای خدایی نبود. بلکه قیام بر علیه قدرت و اهمیت مخصوص خدا بود و اگر یک مرکز مقتدر خلافت بدست حامد بن ابیالعباس وزیر خلیفهی مقتدر عباسی اقدام بکشتن وی میکند (سال 309 هجری) کاملاً برای حفظ قدرت مرکز خلافت است».
آیا این راستست؟!.. آیا داستان حلاج چنین رنگ سیاسیای داشته؟!.. آیا از یک جملهی «أنا الحق» که گاهی حلاج و شِبلی ، نیمهنهانی ، بزبان میراندهاند از سلطه و توانایی خلیفههای اسلامی میتوانست بکاهد؟!. آیا اینها را میتوان پذیرفت؟!. آیا نباید تعجب کرد که دانشمندی بچنین تأویلهای بیدلیل پردازد؟!. آیا در شگفت نباید بود که دانشمندی از داستان روشنی چشم پوشد؟!.
تاریخچهی پیدایش صوفیگری را در میان اسلامیان خود دکتر چنین یاد کرده که پندارهایی که بنام «وحدت وجود» یا «اتحاد و حلول» از زمان افلاطون و ارسطو پیدا شده همراه فلسفهی یونان بمیان مسلمانان آمده ، و در اینجا سبب پیدایش صوفیگری اسلامی گردیده. اگر راستتر از آن خواهیم این صوفیگری پدید آمده از گفتههای پلوتینوس بوده. این فیلسوف رومی سخنانی با زبان فلسفه میگفته که کوتاهشدهی آنها اینست : «در جهان آنچه هست همه یک چیز است. خداست و چیزهای دیگر از آن جدا شدهاند. روان باینجهان آمده و گرفتار ماده شده ، اینست همیشه باید از اینجهان و از خوشیهایش گریزان و در آرزوی پیوستن بآن ریشه یا میهن نخست خود باشد. در اینجهان نیز اگر کسی از خود بیخود گردد بآن ریشهی هستی (خدا) تواند پیوست».
اینها فشردهی گفتههای پلوتینوس است و ما نمیخواهیم بگوییم اینها از کجا برخاسته. نمیخواهیم همه چیز را در اینجا روشن گردانیم. این سخنان چون در قرن دوم اسلامی بمیان مسلمانان آمده به یک دسته بسیار خوش افتاده. کسانی از شنیدن اینکه «ما خداییم و با خدا یکی میباشیم» بشور آمده دیوانهوار بجملههایی از «أنا الله»[1] و «لَیسَ فی جُبَّتی اِلا الله» [2] و مانند اینها برخاستهاند و از خود پندارهایی بآن پندارهای پلوتینوس میافزودهاند. یکی از آن کسان حسین (یا منصور) حلاج بوده که دیوانهوار میگردیده و به برخی جملههای پا در هوا زبان باز میکرده. اگر دکتر داستان حلاج را در تاریخ طبری و ابنمسکویه خوانده بود این میدانست که کارهای او منشائی جز هوس نداشته و آن معنایی که دکتر به «أنا الحق» گفتن او میدهد هیچ تناسبی ندارد. همچنین حامد بن ابیالعباس کسی که دارای چنان دوراندیشی و باریکبینی باشد و از «أنا الحق» گفتن حلاج خطری برای آیندهی خلافت کند نمیبوده. باین سخنان دکتر عنوانی جز پندار نمیتوان شناخت.
برای کاستن از توانایی خلافت ، کوششهای دوراندیشانهی دیگری و بهانههای مؤثر دیگری لازم بود. در جایی همچون بغداد ، بصراحت «أنا الحق» گفتن و خود را بشکنجههای جانگزا سپردن جز یک خودکشی بسیار بیعقلانه نمیتواند شمرده شود.
اگر دکتر ارانی این سخن را دربارهی باطنیان که یک دستهی سیاسی میبودند و راستیرا به برانداختن خلافت بلکه اسلام میکوشیدند گفته بود جای ایراد نبود.
بسخن بیش از این دامنه نمیدهم. باورهایی که از نخست در میان آدمیان بوجود آمده ، چه راست و چه دروغ ، و چه سودمند و چه زیانمند ، ریشهی آنها عقل و اندیشه و فهم و یا پندار بوده. این راست نیست که همهی باورها از تأثیر چیزهای بیرونیست. راست نیست که در جهان حقایقی نیست.
[1] : معنی : من خدایم.
[2] : معنی : در رختم چیزی جز خدا نیست.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی هفتم)
«ترحم یا دلسوزی به موجودات زنده» عنوانی در نزد عقل نمیدارد. در میان موجودات زنده چیزهایی هست که با آبادی جهان و نیکی زندگانی آدمیان نمیسازد و باید نابودشان ساخت.
میخواهم بگویم : زردشت و دیگر بنیادگزاران دین به یک هدف بسیار بزرگ میکوشیدهاند و خود ترازویی برای شناختن نیک از بد در دست میداشتهاند. هیچگاه اسیر چیزهای بیرونی (یا محیط) نشدهاند. هیچگاه نیازمندیهای مادی ریشهای برای اندیشه و کار ایشان نبوده.
زردشت و دیگران آدمیان را به نیکوکاریهایی واداشتهاند که هیچ علتی از نیازمندیهای مادی برای آنها نمیتوان شناخت. بنیاد همهی دینها بر اینست که آدم جلو طمع و هوس خود را بگیرد و در کارها و کوششها عقل را راهنمای خود گرداند. این تعلیمات چه علتی از نیازمندیهای مادی تواند داشت؟!.
یک مَثَل دیگر از کتاب دکتر که سستی گفتارهای او را نیک میرساند جملههاییست که دربارهی منصور حلاج مینویسد بدین ترتیب :
«منصور حلاج از طبقهی متوسط بود و «أنا الحق» گفتن او حقیقتاً ادعای خدایی نبود. بلکه قیام بر علیه قدرت و اهمیت مخصوص خدا بود و اگر یک مرکز مقتدر خلافت بدست حامد بن ابیالعباس وزیر خلیفهی مقتدر عباسی اقدام بکشتن وی میکند (سال 309 هجری) کاملاً برای حفظ قدرت مرکز خلافت است».
آیا این راستست؟!.. آیا داستان حلاج چنین رنگ سیاسیای داشته؟!.. آیا از یک جملهی «أنا الحق» که گاهی حلاج و شِبلی ، نیمهنهانی ، بزبان میراندهاند از سلطه و توانایی خلیفههای اسلامی میتوانست بکاهد؟!. آیا اینها را میتوان پذیرفت؟!. آیا نباید تعجب کرد که دانشمندی بچنین تأویلهای بیدلیل پردازد؟!. آیا در شگفت نباید بود که دانشمندی از داستان روشنی چشم پوشد؟!.
تاریخچهی پیدایش صوفیگری را در میان اسلامیان خود دکتر چنین یاد کرده که پندارهایی که بنام «وحدت وجود» یا «اتحاد و حلول» از زمان افلاطون و ارسطو پیدا شده همراه فلسفهی یونان بمیان مسلمانان آمده ، و در اینجا سبب پیدایش صوفیگری اسلامی گردیده. اگر راستتر از آن خواهیم این صوفیگری پدید آمده از گفتههای پلوتینوس بوده. این فیلسوف رومی سخنانی با زبان فلسفه میگفته که کوتاهشدهی آنها اینست : «در جهان آنچه هست همه یک چیز است. خداست و چیزهای دیگر از آن جدا شدهاند. روان باینجهان آمده و گرفتار ماده شده ، اینست همیشه باید از اینجهان و از خوشیهایش گریزان و در آرزوی پیوستن بآن ریشه یا میهن نخست خود باشد. در اینجهان نیز اگر کسی از خود بیخود گردد بآن ریشهی هستی (خدا) تواند پیوست».
اینها فشردهی گفتههای پلوتینوس است و ما نمیخواهیم بگوییم اینها از کجا برخاسته. نمیخواهیم همه چیز را در اینجا روشن گردانیم. این سخنان چون در قرن دوم اسلامی بمیان مسلمانان آمده به یک دسته بسیار خوش افتاده. کسانی از شنیدن اینکه «ما خداییم و با خدا یکی میباشیم» بشور آمده دیوانهوار بجملههایی از «أنا الله»[1] و «لَیسَ فی جُبَّتی اِلا الله» [2] و مانند اینها برخاستهاند و از خود پندارهایی بآن پندارهای پلوتینوس میافزودهاند. یکی از آن کسان حسین (یا منصور) حلاج بوده که دیوانهوار میگردیده و به برخی جملههای پا در هوا زبان باز میکرده. اگر دکتر داستان حلاج را در تاریخ طبری و ابنمسکویه خوانده بود این میدانست که کارهای او منشائی جز هوس نداشته و آن معنایی که دکتر به «أنا الحق» گفتن او میدهد هیچ تناسبی ندارد. همچنین حامد بن ابیالعباس کسی که دارای چنان دوراندیشی و باریکبینی باشد و از «أنا الحق» گفتن حلاج خطری برای آیندهی خلافت کند نمیبوده. باین سخنان دکتر عنوانی جز پندار نمیتوان شناخت.
برای کاستن از توانایی خلافت ، کوششهای دوراندیشانهی دیگری و بهانههای مؤثر دیگری لازم بود. در جایی همچون بغداد ، بصراحت «أنا الحق» گفتن و خود را بشکنجههای جانگزا سپردن جز یک خودکشی بسیار بیعقلانه نمیتواند شمرده شود.
اگر دکتر ارانی این سخن را دربارهی باطنیان که یک دستهی سیاسی میبودند و راستیرا به برانداختن خلافت بلکه اسلام میکوشیدند گفته بود جای ایراد نبود.
بسخن بیش از این دامنه نمیدهم. باورهایی که از نخست در میان آدمیان بوجود آمده ، چه راست و چه دروغ ، و چه سودمند و چه زیانمند ، ریشهی آنها عقل و اندیشه و فهم و یا پندار بوده. این راست نیست که همهی باورها از تأثیر چیزهای بیرونیست. راست نیست که در جهان حقایقی نیست.
[1] : معنی : من خدایم.
[2] : معنی : در رختم چیزی جز خدا نیست.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی هفتم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
اما دلیلها بر ساختگی بودن این داستان.
نخست ، ببینیم این خاطره در چه زمانی بوده. چون خردهگیر میگوید : «من كتاب شما را خواندهام» ، و میدانیم كه كتاب در پیرامون رمان نخستین بار در تیرماه 1322چاپ شده و كسروی در اسفند 1324 كشته گردیده پس این دیدار و گفتگو (به فرض راست بودن) تنها میتواند در یكم دیماه 22 ، 23 ویا 24 رخ داده باشد. از آنسو از این سه جشن تنها در یکم دیماه 22 نشست بروی همگان آزاد بوده. زیرا پس از وحشیگریهای پستی كه ملایان و دیگران در بهمن 22 در تبریز و مراغه و میاندوآب پیش آورده و كمی پیش از یكم دیماه سال بعد (1323) ، همانها بدستیاری دروغ بیشرمانهی «قرآن سوزی» در تهران مردم عامی را شورانده و هایهوی بسیار در بازار و مسجدها براه انداخته بودند ، آزادگان در یكم دی ماه 23 جز خودیها كس دیگری را به جشن راه ندادند. سال دیگر (1324) هم باز به همان انگیزه ولی چون این بار هایهوی و دروغسازی دامنهدارتر گردیده و كسانی از دولتیان نیز پرده از روی همدستی با ملایان برداشته و دسیسهها رویهی آشكارتری بخود گرفته بود و آشكاره از كشتن كسروی و آزادگان در این مسجد و آن مسجد سخن بمیان میآوردند و در سیام آذر این را در اعلامیهای چاپ كرده در سراسر شهر پراكندند ، اینبود كسانی از آزادگان كه شنیده بودند همان روز به كانون آزادگان آمدند و چون جمعیتی گرد آمد و كتابهایی هم از پیش برای سوختن فراهم آمده بود تصمیم این شد كه همان روز را (30 ام آذر) جشن كتابسوزان بگیرند. پس چنان دیداری ، به فرض راست بودن ، تنها در یكم دیماه 1322 میتوانسته روی دهد.
دوم ، از روی این خاطره کسروی همینکه سخن دکتر را شنیده «خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود» دریافته و «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند». معنی چنان گفتهای آنست که کسروی از سخن دکتر همهی آنچه را دربارهی رمان و بویژه رمانهای تاریخی نوشته بوده (و ما اینجا آوردیم) در آغاز همان نشست و در نیتجهی آن سخن دکتر نادرست و غلط یافته و از آنها روی گردانیده. و آنگاه شماری از آزادگان آن شب گواه بودند که دکتر با دلیلی که آورده نیمی از سخنان کتاب را پوچ گردانیده. اگر خاطره را راست انگاریم اینهاست نتیجههای آن.
ولی این نتیجهها با راستیها نمیسازد و اینهاست انگیزهی آنکه این خاطره را ساختگی میدانیم. زیرا نخست ، چون پرچم از مهر 1322 تا پایان سال 1323 بازداشت بوده ، شرح نشستهای سالهای 1322 و 1323 بنام همان روزهای نشست (همچون : یکم آذرماه 1322 ، یکم دیماه 1323 ، سیزده مرداد 1323) جداگانه در دفترهایی چاپ شده و این نشدنیست که چنان گفتگوی مهمی رخ داده باشد و در آن دفتر (یکم دیماه 1322) نیامده باشد. در آن دفترها همهی سخنرانیها و گفتگوهای مهمِ نشست نوشته شده و اکنون همه در دست است. از روی همان دفتر یکم دیماه 1322 در نشست نخست چهار تن یکی پس از دیگری سخنرانی کردند (که سخنرانیهاشان در آن دفتر درست آمده) ، سپس چون میان کسروی و تنی چند از یارانش در همان زمینهی کتابهای زیانمند گفتگوهایی رفته سخنان ایشان نیز آمده و سرانجام نوشته شده که نشست در ساعت 8 شب پایان پذیرفت.
کوتاهسخن ، نه در دفتر یکم دیماه 1322 و نه در هیچ یک از دیگر دفترها ما نشانی از گفتگوی دکتر هشترودی با کسروی نمییابیم. آنگاه این دیدار و گفتگو اگر راست بود چگونه شدنیست که یاران کسروی ، بویژه آنها که گواه گفتگوی دکتر و کسروی بودند ، نپرسند : «شما كه سخنرانی و گفتگوهای نشستها را پیاپی بروی كاغذ میآورید و از آنها دفترها پدید آورده بچاپ میرسانید چرا دربارهی گفتگوی خود با دکتر هشترودی و اعتراف به ناآگاهی خود در آن شب چیزی نمینویسید؟!. چرا از رمانها «رفع اتهام» نمیكنید؟!. در نشست «ما این ندانسته بودیم» میگویید و از اینکه دکتر شما را به اشتباهتان آگاه گردانیده خشنودی مینمایید ولی باز همان نوشتهها را بیکم وکاست بچاپ دوم میرسانید ـ آیا این نیرنگ و دورویی نمودن نیست؟!..
.
تکهی هفتم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
اما دلیلها بر ساختگی بودن این داستان.
نخست ، ببینیم این خاطره در چه زمانی بوده. چون خردهگیر میگوید : «من كتاب شما را خواندهام» ، و میدانیم كه كتاب در پیرامون رمان نخستین بار در تیرماه 1322چاپ شده و كسروی در اسفند 1324 كشته گردیده پس این دیدار و گفتگو (به فرض راست بودن) تنها میتواند در یكم دیماه 22 ، 23 ویا 24 رخ داده باشد. از آنسو از این سه جشن تنها در یکم دیماه 22 نشست بروی همگان آزاد بوده. زیرا پس از وحشیگریهای پستی كه ملایان و دیگران در بهمن 22 در تبریز و مراغه و میاندوآب پیش آورده و كمی پیش از یكم دیماه سال بعد (1323) ، همانها بدستیاری دروغ بیشرمانهی «قرآن سوزی» در تهران مردم عامی را شورانده و هایهوی بسیار در بازار و مسجدها براه انداخته بودند ، آزادگان در یكم دی ماه 23 جز خودیها كس دیگری را به جشن راه ندادند. سال دیگر (1324) هم باز به همان انگیزه ولی چون این بار هایهوی و دروغسازی دامنهدارتر گردیده و كسانی از دولتیان نیز پرده از روی همدستی با ملایان برداشته و دسیسهها رویهی آشكارتری بخود گرفته بود و آشكاره از كشتن كسروی و آزادگان در این مسجد و آن مسجد سخن بمیان میآوردند و در سیام آذر این را در اعلامیهای چاپ كرده در سراسر شهر پراكندند ، اینبود كسانی از آزادگان كه شنیده بودند همان روز به كانون آزادگان آمدند و چون جمعیتی گرد آمد و كتابهایی هم از پیش برای سوختن فراهم آمده بود تصمیم این شد كه همان روز را (30 ام آذر) جشن كتابسوزان بگیرند. پس چنان دیداری ، به فرض راست بودن ، تنها در یكم دیماه 1322 میتوانسته روی دهد.
دوم ، از روی این خاطره کسروی همینکه سخن دکتر را شنیده «خطایش را كه ناشی از عدم آگاهی بود» دریافته و «فوراً دستور داد تمام رمانهای خارجی را از تل كتاب بیرون بیاورند». معنی چنان گفتهای آنست که کسروی از سخن دکتر همهی آنچه را دربارهی رمان و بویژه رمانهای تاریخی نوشته بوده (و ما اینجا آوردیم) در آغاز همان نشست و در نیتجهی آن سخن دکتر نادرست و غلط یافته و از آنها روی گردانیده. و آنگاه شماری از آزادگان آن شب گواه بودند که دکتر با دلیلی که آورده نیمی از سخنان کتاب را پوچ گردانیده. اگر خاطره را راست انگاریم اینهاست نتیجههای آن.
ولی این نتیجهها با راستیها نمیسازد و اینهاست انگیزهی آنکه این خاطره را ساختگی میدانیم. زیرا نخست ، چون پرچم از مهر 1322 تا پایان سال 1323 بازداشت بوده ، شرح نشستهای سالهای 1322 و 1323 بنام همان روزهای نشست (همچون : یکم آذرماه 1322 ، یکم دیماه 1323 ، سیزده مرداد 1323) جداگانه در دفترهایی چاپ شده و این نشدنیست که چنان گفتگوی مهمی رخ داده باشد و در آن دفتر (یکم دیماه 1322) نیامده باشد. در آن دفترها همهی سخنرانیها و گفتگوهای مهمِ نشست نوشته شده و اکنون همه در دست است. از روی همان دفتر یکم دیماه 1322 در نشست نخست چهار تن یکی پس از دیگری سخنرانی کردند (که سخنرانیهاشان در آن دفتر درست آمده) ، سپس چون میان کسروی و تنی چند از یارانش در همان زمینهی کتابهای زیانمند گفتگوهایی رفته سخنان ایشان نیز آمده و سرانجام نوشته شده که نشست در ساعت 8 شب پایان پذیرفت.
کوتاهسخن ، نه در دفتر یکم دیماه 1322 و نه در هیچ یک از دیگر دفترها ما نشانی از گفتگوی دکتر هشترودی با کسروی نمییابیم. آنگاه این دیدار و گفتگو اگر راست بود چگونه شدنیست که یاران کسروی ، بویژه آنها که گواه گفتگوی دکتر و کسروی بودند ، نپرسند : «شما كه سخنرانی و گفتگوهای نشستها را پیاپی بروی كاغذ میآورید و از آنها دفترها پدید آورده بچاپ میرسانید چرا دربارهی گفتگوی خود با دکتر هشترودی و اعتراف به ناآگاهی خود در آن شب چیزی نمینویسید؟!. چرا از رمانها «رفع اتهام» نمیكنید؟!. در نشست «ما این ندانسته بودیم» میگویید و از اینکه دکتر شما را به اشتباهتان آگاه گردانیده خشنودی مینمایید ولی باز همان نوشتهها را بیکم وکاست بچاپ دوم میرسانید ـ آیا این نیرنگ و دورویی نمودن نیست؟!..
.
✴️ چیستان عقبماندگی ایرانیان
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی یکم
بار نخست که کسروی را خواستند بکشند (8/2/1324) و عامل آن دستگیر شده در زندان بود ، کسانی از ملایان به پشتیبانی او به شهربانی رفته بودند. کسروی که این را میشنود به آنان چنین پیام میدهد :
«سخنان ما بسيار ريشهدار است و هيچگاه با تپانچه از ميان نخواهد رفت. تپانچه بيش از آن نتيجه نتواند كه خونهايي بناسزا ريخته شود».
کسانی که از کوششهای کسروی بیگانه بوده از ترور آگاه میشوند بتکان آمده میخواهند بدانند داستان چه بوده. چرا میخواستهاند او را بکشند. اینست به آنها نیز جداگانه چنین پیام میدهد :
«شما اگر ميخواهيد بريشهی داستان دست بريد و آنگاه بنتيجهی نيكي رسيده بتوانيد چه دربارهی اين پيشامد و چه در همه گونه كشاكشهايي كه ما راست ، داوري كنيد بهتر از همه آنست كتابهاي ما را بخوانيد. كتابهاي ما بسيار است ولي شما چند كتابي را كه بخوانيد راه برويتان باز خواهد شد.
ما در اين كوششها براي خود سودي نخواستهايم. اين گزندهايي كه اكنون مراست و آن رنجهايي كه در همه جا ياران ما ميكشند جز براي كشور نيست ، جز براي نيكي جهان نيست. شما نيز بخوانيد و از چگونگي آگاه گرديد و با ما در اين كوششها همدست باشيد».
(دفتر اردیبهشتماه 1324)
امروز که به پیشامدهای هشتاد سال گذشته مینگریم میبینیم که این سخنان بس راستست. هم این راستست که سخنان او با تپانچه از میان نرفته و نخواهد رفت و هم اینکه اگر کسی میخواهد بداند ، او که بوده و دشمنیهای دستههای گوناگون با او از چه راهیست و چرا پافشارانه کوشیدند او را از میان بردارند ، راهی جز آن نیست که چند کتابی از او بخواند.
امروز نیز تکانی مانند آن درمیانست : انبوهی از کسانی که شنیدهاند در ایران نویسندهای هشتاد سال پیش شیعیگری ، ملایان و همچنین دعوای حکومت داشتنشان را در نوشتههایش نیک شناسانیده بوده و برای چنین بیباکی که ازو سر زد کشته شد ، خواهان آنند که او را بشناسند. ولی بجای آنکه کار را از راهش کنند و چند کتابی ازو خوانند تا راه جستجو و شناخت برویشان باز گردد ، از جستجوی گوگل ، ویکیپدیا یا از سایتهای اینترنتی میجویند و یک رشته سخنان ساختگی بنام او را با دل خود سازگار یافته در اینجا و آنجا بزبان میآورند. این میشود نتیجهی آن تکان.
٭٭٭
این در نهاد آدمیست که زادگاه و میهن خود را دوست دارد. بلندی نام آن را خواهد. از خوار و عقبمانده بودن آن ناخشنود گردد. اینست ایرانیان نیز از سنجش خود با دیگر کشورها چون بسیاری از آنها را پیشرفته و سرفراز مییابند ، دوست میدارند چنان سرفرازیهایی بهرهی میهن ایشان نیز شود. و چون صد سال بیشترست که نمیشود و میبینند روزبروز نادانیها و بیخردیها در ایران در کار فزونی گرفتنست ، خواهناخواه جستجوی علت درماندگی کشورشان را میکنند.
دلسوختگان خردمند ناچاریست که در جستجوی «ریشهی» بدبختیها و درماندگیهای ایران باشند. ایشان پیاپی میپرسند : «علت درماندگی و بیچارگی ما ایرانیان چیست؟». امروز ارجدارتر از این پرسش و پرارجتر از پاسخ آن ، جستاری نیست. امروز سرنوشت کشور بیشترین بستگی را به آن دارد.
بارها از زبان آگاهان به تاریخ ایران شنیدهایم که با شگفتی میپرسند :
«چرا ما که از نخستین تودههای مشروطهخواه در آسیا بودیم چندین عقب ماندهایم و گرفتاریهامان روزافزونست. ولی تودههایی که دهها سال گرفتار خودکامگی پادشاهان بودهاند امروز حال بهتر از ما دارند؟!»
این پرسشِ توأم با شگفتی نه چیزیست که بتازگی به مغزها راه یافته. جنبش مشروطه خود نتیجهی پرسشهای شورانگیزی مانند این بوده. لیکن پس از آنکه آن جنبش نتیجهی چشمداشته را نداد ، هر دستهای چارهی دیگری را اندیشید : مثلاً یک دسته گفتند مردم بیسوادند و اینست از آن جنبش سود چندانی بدست نیامد ، ما باید همهی داراییهای خود را برای ساخت مدرسه بکار بریم تا توده از بیسوادی برهد. بدینسان جنبش مدرسهسازی براه افتاد و آزادیخواهان بسیاری به ساخت مدرسهها (به گفتهی خودشان کارخانههای آدمسازی) رو آوردند. دیگری گفت : گناه در مجری نبودن قانونهاست ، همینکه قانونها روان گردد کارها براه خود میافتد. از اینگونه چارهها بسیار بزبان آورده میشد.
.
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی یکم
بار نخست که کسروی را خواستند بکشند (8/2/1324) و عامل آن دستگیر شده در زندان بود ، کسانی از ملایان به پشتیبانی او به شهربانی رفته بودند. کسروی که این را میشنود به آنان چنین پیام میدهد :
«سخنان ما بسيار ريشهدار است و هيچگاه با تپانچه از ميان نخواهد رفت. تپانچه بيش از آن نتيجه نتواند كه خونهايي بناسزا ريخته شود».
کسانی که از کوششهای کسروی بیگانه بوده از ترور آگاه میشوند بتکان آمده میخواهند بدانند داستان چه بوده. چرا میخواستهاند او را بکشند. اینست به آنها نیز جداگانه چنین پیام میدهد :
«شما اگر ميخواهيد بريشهی داستان دست بريد و آنگاه بنتيجهی نيكي رسيده بتوانيد چه دربارهی اين پيشامد و چه در همه گونه كشاكشهايي كه ما راست ، داوري كنيد بهتر از همه آنست كتابهاي ما را بخوانيد. كتابهاي ما بسيار است ولي شما چند كتابي را كه بخوانيد راه برويتان باز خواهد شد.
ما در اين كوششها براي خود سودي نخواستهايم. اين گزندهايي كه اكنون مراست و آن رنجهايي كه در همه جا ياران ما ميكشند جز براي كشور نيست ، جز براي نيكي جهان نيست. شما نيز بخوانيد و از چگونگي آگاه گرديد و با ما در اين كوششها همدست باشيد».
(دفتر اردیبهشتماه 1324)
امروز که به پیشامدهای هشتاد سال گذشته مینگریم میبینیم که این سخنان بس راستست. هم این راستست که سخنان او با تپانچه از میان نرفته و نخواهد رفت و هم اینکه اگر کسی میخواهد بداند ، او که بوده و دشمنیهای دستههای گوناگون با او از چه راهیست و چرا پافشارانه کوشیدند او را از میان بردارند ، راهی جز آن نیست که چند کتابی از او بخواند.
امروز نیز تکانی مانند آن درمیانست : انبوهی از کسانی که شنیدهاند در ایران نویسندهای هشتاد سال پیش شیعیگری ، ملایان و همچنین دعوای حکومت داشتنشان را در نوشتههایش نیک شناسانیده بوده و برای چنین بیباکی که ازو سر زد کشته شد ، خواهان آنند که او را بشناسند. ولی بجای آنکه کار را از راهش کنند و چند کتابی ازو خوانند تا راه جستجو و شناخت برویشان باز گردد ، از جستجوی گوگل ، ویکیپدیا یا از سایتهای اینترنتی میجویند و یک رشته سخنان ساختگی بنام او را با دل خود سازگار یافته در اینجا و آنجا بزبان میآورند. این میشود نتیجهی آن تکان.
٭٭٭
این در نهاد آدمیست که زادگاه و میهن خود را دوست دارد. بلندی نام آن را خواهد. از خوار و عقبمانده بودن آن ناخشنود گردد. اینست ایرانیان نیز از سنجش خود با دیگر کشورها چون بسیاری از آنها را پیشرفته و سرفراز مییابند ، دوست میدارند چنان سرفرازیهایی بهرهی میهن ایشان نیز شود. و چون صد سال بیشترست که نمیشود و میبینند روزبروز نادانیها و بیخردیها در ایران در کار فزونی گرفتنست ، خواهناخواه جستجوی علت درماندگی کشورشان را میکنند.
دلسوختگان خردمند ناچاریست که در جستجوی «ریشهی» بدبختیها و درماندگیهای ایران باشند. ایشان پیاپی میپرسند : «علت درماندگی و بیچارگی ما ایرانیان چیست؟». امروز ارجدارتر از این پرسش و پرارجتر از پاسخ آن ، جستاری نیست. امروز سرنوشت کشور بیشترین بستگی را به آن دارد.
بارها از زبان آگاهان به تاریخ ایران شنیدهایم که با شگفتی میپرسند :
«چرا ما که از نخستین تودههای مشروطهخواه در آسیا بودیم چندین عقب ماندهایم و گرفتاریهامان روزافزونست. ولی تودههایی که دهها سال گرفتار خودکامگی پادشاهان بودهاند امروز حال بهتر از ما دارند؟!»
این پرسشِ توأم با شگفتی نه چیزیست که بتازگی به مغزها راه یافته. جنبش مشروطه خود نتیجهی پرسشهای شورانگیزی مانند این بوده. لیکن پس از آنکه آن جنبش نتیجهی چشمداشته را نداد ، هر دستهای چارهی دیگری را اندیشید : مثلاً یک دسته گفتند مردم بیسوادند و اینست از آن جنبش سود چندانی بدست نیامد ، ما باید همهی داراییهای خود را برای ساخت مدرسه بکار بریم تا توده از بیسوادی برهد. بدینسان جنبش مدرسهسازی براه افتاد و آزادیخواهان بسیاری به ساخت مدرسهها (به گفتهی خودشان کارخانههای آدمسازی) رو آوردند. دیگری گفت : گناه در مجری نبودن قانونهاست ، همینکه قانونها روان گردد کارها براه خود میافتد. از اینگونه چارهها بسیار بزبان آورده میشد.
.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸 4 ـ ناروان بودن قاعدهها
یک آک دیگر فارسی ناروان بودن قاعدههای آنست. چون از هزار سال باز ، زبان را کنار گزارده و همیشه بکلمههای بیگانه پرداختهاند ، زبان رو به بیکارگی نهاده و از جمله قاعدههای آن ، ناروان گردیده.
مثلاً در فارسی از هر ریشهای سه گونهی «کننده» میآید : رونده ، روا ، روان ؛ جوینده ، جویا ، جویان. اینها هر یکی معنای دیگری و جای دیگری میدارد (که سپس بازخواهیم کرد) ، ولی شما چون بجویید خواهید دید آمدن اینها از ریشهها بسیار نابسامان میباشد که از برخی آن نمیآید و از برخی این نمیآید و گاهی هیچ کدام نمیآید. اینک در پایین با یک جدولی این را روشن میگردانیم :
خواستن : خواهنده ـ خواهان گفتن : گوینده گویا ـ
آمدن : آینده ـ ـ خندیدن : ـ ـ خندان
رفتن : رونده روا روان پسندیدن : ـ ـ ـ
نیز در فارسی میتوان با افزودن «ان» یک کارواژهی «ناگذرا» را «گذرا» گردانید. مثلاً چرید ، چرانید ؛ دوید ، دوانید ؛ رسید ، رسانید. این یک قاعدهایست ولی در همه جا روان نمیباشد ، و اینست نگویند : خواند ، خوانانید ؛ فروخت ، فروشانید ؛ بست ، بندانید.
نیز چنانکه سپس خواهیم دید یک نابسامانی بزرگی در پسوندها و پیشوندها همینست که در همه جا روان نمیباشند. این سه مثل را بنام نمونه یاد کردم و مانند اینها فراوانست.
این خود یکی از نابسامانیهای زبان و از آکهای آنست که باید برکنار گردانید و هر قاعدهای را همه جا روان شمرد. مثلاً در آن سه گونهی «کننده» ، باید هر سه را از هر کارواژهای بکار برد. باید در جایی که سزنده است خواها ؛ گویان ؛ آیا ، آیان ؛ خندنده ، خندا ؛ پسندنده ، پسندا ، پسندان ؛ نیز آورد. همچنین در دیگر جاها. گذرا گردانیدن کارواژه را هم باید در همه جا روان گردانید و در بستن و فروختن و خواندن نیز گفت : بندانید ، فروشانید ، خوانانید. همچنین در دیگر جاها. از پسوندها و پیشوندها نیز سخن خواهیم راند.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸 4 ـ ناروان بودن قاعدهها
یک آک دیگر فارسی ناروان بودن قاعدههای آنست. چون از هزار سال باز ، زبان را کنار گزارده و همیشه بکلمههای بیگانه پرداختهاند ، زبان رو به بیکارگی نهاده و از جمله قاعدههای آن ، ناروان گردیده.
مثلاً در فارسی از هر ریشهای سه گونهی «کننده» میآید : رونده ، روا ، روان ؛ جوینده ، جویا ، جویان. اینها هر یکی معنای دیگری و جای دیگری میدارد (که سپس بازخواهیم کرد) ، ولی شما چون بجویید خواهید دید آمدن اینها از ریشهها بسیار نابسامان میباشد که از برخی آن نمیآید و از برخی این نمیآید و گاهی هیچ کدام نمیآید. اینک در پایین با یک جدولی این را روشن میگردانیم :
خواستن : خواهنده ـ خواهان گفتن : گوینده گویا ـ
آمدن : آینده ـ ـ خندیدن : ـ ـ خندان
رفتن : رونده روا روان پسندیدن : ـ ـ ـ
نیز در فارسی میتوان با افزودن «ان» یک کارواژهی «ناگذرا» را «گذرا» گردانید. مثلاً چرید ، چرانید ؛ دوید ، دوانید ؛ رسید ، رسانید. این یک قاعدهایست ولی در همه جا روان نمیباشد ، و اینست نگویند : خواند ، خوانانید ؛ فروخت ، فروشانید ؛ بست ، بندانید.
نیز چنانکه سپس خواهیم دید یک نابسامانی بزرگی در پسوندها و پیشوندها همینست که در همه جا روان نمیباشند. این سه مثل را بنام نمونه یاد کردم و مانند اینها فراوانست.
این خود یکی از نابسامانیهای زبان و از آکهای آنست که باید برکنار گردانید و هر قاعدهای را همه جا روان شمرد. مثلاً در آن سه گونهی «کننده» ، باید هر سه را از هر کارواژهای بکار برد. باید در جایی که سزنده است خواها ؛ گویان ؛ آیا ، آیان ؛ خندنده ، خندا ؛ پسندنده ، پسندا ، پسندان ؛ نیز آورد. همچنین در دیگر جاها. گذرا گردانیدن کارواژه را هم باید در همه جا روان گردانید و در بستن و فروختن و خواندن نیز گفت : بندانید ، فروشانید ، خوانانید. همچنین در دیگر جاها. از پسوندها و پیشوندها نیز سخن خواهیم راند.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی هشتم)
دوباره میگویم : پندار یکی از گرفتاریهای آدمی است و نادانیها و گمراهیها بیش از همه نتیجهی آن میباشد. از اینسو در برابر آن ، عقل و اندیشه و فهم راهنمای آدمیان به حقایق است و چارهی گمراهیها و نادانیها را با اینها توان کرد.
در جهان تاکنون این دو چیز در مبارزه بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو حقایقی رو نموده و آنها را از میان برده. این مبارزه همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است.
با اینحال ما نمیگوییم نیازمندیهای مادی یا پیشامدها یا چیزهای دیگر بکلی بیتأثیر است. چنین سخن را هیچگاه نباید گفت. ما میگوییم : چیزهای بیرونی و نیازمندیها و پیشامدها تنها در افزایشِ رواج و تندیِ پیشرفت یک پندار یا باور میتواند تأثیر کند. بویژه پندار که رواج آن بیش از همه از این راه باشد. گمراهیها و نادانیهای گوناگون که در میان مردمان رواج یافته ، بیشتر آنها چنانست که یا خود خوشایند مردم بوده و یا زمینه برای رواجش آماده گردیده.
برای مثل میگویم : شعرسازی یا شاعری در ایران از قرنها رواج میداشت و ما دیدیم که در زمان ما ناگهان برواجش افزوده بجایی رسید که میتوان گفت پنجاه درصد جوانان درسخوانده بشاعری میل پیدا کردند و در هر شهری از ایران «انجمن ادبی» که انجمن شاعران میبود ، برپا گردانیدند. حکمرانان در شهرها بجستجو از گورهای شاعران قدیمی برخاسته گنبدها بروی آنها برافراشتند. هزارهی فردوسی و جشن هفتصدسالهی سعدی گرفته شد.
چگونگی آنست که شعر ساختن ، یا بهتر گویم : بازی کردن با سخن و قافیه جفت کردن چیزیست که خوشایند کسان میباشد. بسیار کسانی دوست دارند که بنشینند و با پهلوی هم گذاردن کلمات و پیش و پس گردانیدن آنها شعری سازند و «مضمونی» بوجود بیاورند. از ساختن شعر و از خواندن آن بدیگران لذت میبرند. در ذات آدم چنین هوسی هست و در ایرانیان نیز میبوده ، و چون در عرب شعر رواج میداشت ، ایرانیان نیز پیروی کردند و شاعران بسیاری در این کشور هم پیدا شدند. بویژه در زمان مغول و پس از آن که دورهی ناتوانی خردها و پستی اندیشهها میبود و هیچگونه جلوگیری از اینگونه هوسبازیها و بیهودهکاریها در میان نمیبود.
بدین ترتیب میگذشت و شاعران پیاپی آمده میرفتند تا در زمان ما ناگهان پیشامدی بشاعری رنگ دیگری داد و رواج شعر را چند برابر اضافه کرد. داستان آنکه چون در ایران جنبش مشروطه برخاست و چند سال در این کشور شور و تکان در میان میبود و ایرانیان از خواب چند هزارساله بیدار شده جستجوی آزادی میکردند و سخن از پیشرفت و پیروزی میگفتند و آرزوی همگامی با مردمان پیشرفتهی بزرگ اروپا ـ از فرانسه و انگلیس و آلمان ـ میکردند ، و چند سال این شور و تکان در میان میبود و جنگها رخ داد و خونها ریخته میشد و از میان مردم کوچه و بازار ستارخانها و باقرخانها و حیدر عمواُغلیها و یارمحمدخانها و یِفرِمخانها و عباسآقاها پدیدار میگشت ـ این شور و بیداری ایرانیان به یک دسته از وزیران و سررشتهداران خوش نمیافتاد و این جنب و جوش را باعث بهم خوردن دستگاه خود میدانستند. بویژه که در ایران دبیرستانها فراوان گردیده نورسان بدرس خواندن پرداخته بودند و این بسیار خطرناک بود که این جوانان همان شور و جوش را فراگیرند و چون از دبیرستان بیرون میآیند یک دسته آزادیخواه بادانش بوجود آورند و بکارهایی بسیار بزرگتر از کارهای حیدر عمواُغلیها و یِفرِمخانها برخیزند.
بویژه در سال 1329 (قمری) که چون داستان بازگشت محمدعلیمیرزا رخ داد و دمکراتها در برابر آن پافشاری مردانه نمودند و لیاقت از خود نشان داده با آنهمه نیرنگها که از درون و بیرون بکار زده میشد ، پای مقاومت محکم کرده محمدعلیمیرزا را از راهی که آمده بود برگردانیدند ، این لیاقتها از آزادیخواهان نیک نشان داد که انقلاب در ایران ریشه دوانیده و آن تأثیری را که بایستی داشت داشته ، و این داستان ، دستهی بدخواهان را بترس سختی انداخت و اینبود در راه چارهجویی بکوشش افزودند.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی هشتم)
دوباره میگویم : پندار یکی از گرفتاریهای آدمی است و نادانیها و گمراهیها بیش از همه نتیجهی آن میباشد. از اینسو در برابر آن ، عقل و اندیشه و فهم راهنمای آدمیان به حقایق است و چارهی گمراهیها و نادانیها را با اینها توان کرد.
در جهان تاکنون این دو چیز در مبارزه بودهاند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو حقایقی رو نموده و آنها را از میان برده. این مبارزه همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است.
با اینحال ما نمیگوییم نیازمندیهای مادی یا پیشامدها یا چیزهای دیگر بکلی بیتأثیر است. چنین سخن را هیچگاه نباید گفت. ما میگوییم : چیزهای بیرونی و نیازمندیها و پیشامدها تنها در افزایشِ رواج و تندیِ پیشرفت یک پندار یا باور میتواند تأثیر کند. بویژه پندار که رواج آن بیش از همه از این راه باشد. گمراهیها و نادانیهای گوناگون که در میان مردمان رواج یافته ، بیشتر آنها چنانست که یا خود خوشایند مردم بوده و یا زمینه برای رواجش آماده گردیده.
برای مثل میگویم : شعرسازی یا شاعری در ایران از قرنها رواج میداشت و ما دیدیم که در زمان ما ناگهان برواجش افزوده بجایی رسید که میتوان گفت پنجاه درصد جوانان درسخوانده بشاعری میل پیدا کردند و در هر شهری از ایران «انجمن ادبی» که انجمن شاعران میبود ، برپا گردانیدند. حکمرانان در شهرها بجستجو از گورهای شاعران قدیمی برخاسته گنبدها بروی آنها برافراشتند. هزارهی فردوسی و جشن هفتصدسالهی سعدی گرفته شد.
چگونگی آنست که شعر ساختن ، یا بهتر گویم : بازی کردن با سخن و قافیه جفت کردن چیزیست که خوشایند کسان میباشد. بسیار کسانی دوست دارند که بنشینند و با پهلوی هم گذاردن کلمات و پیش و پس گردانیدن آنها شعری سازند و «مضمونی» بوجود بیاورند. از ساختن شعر و از خواندن آن بدیگران لذت میبرند. در ذات آدم چنین هوسی هست و در ایرانیان نیز میبوده ، و چون در عرب شعر رواج میداشت ، ایرانیان نیز پیروی کردند و شاعران بسیاری در این کشور هم پیدا شدند. بویژه در زمان مغول و پس از آن که دورهی ناتوانی خردها و پستی اندیشهها میبود و هیچگونه جلوگیری از اینگونه هوسبازیها و بیهودهکاریها در میان نمیبود.
بدین ترتیب میگذشت و شاعران پیاپی آمده میرفتند تا در زمان ما ناگهان پیشامدی بشاعری رنگ دیگری داد و رواج شعر را چند برابر اضافه کرد. داستان آنکه چون در ایران جنبش مشروطه برخاست و چند سال در این کشور شور و تکان در میان میبود و ایرانیان از خواب چند هزارساله بیدار شده جستجوی آزادی میکردند و سخن از پیشرفت و پیروزی میگفتند و آرزوی همگامی با مردمان پیشرفتهی بزرگ اروپا ـ از فرانسه و انگلیس و آلمان ـ میکردند ، و چند سال این شور و تکان در میان میبود و جنگها رخ داد و خونها ریخته میشد و از میان مردم کوچه و بازار ستارخانها و باقرخانها و حیدر عمواُغلیها و یارمحمدخانها و یِفرِمخانها و عباسآقاها پدیدار میگشت ـ این شور و بیداری ایرانیان به یک دسته از وزیران و سررشتهداران خوش نمیافتاد و این جنب و جوش را باعث بهم خوردن دستگاه خود میدانستند. بویژه که در ایران دبیرستانها فراوان گردیده نورسان بدرس خواندن پرداخته بودند و این بسیار خطرناک بود که این جوانان همان شور و جوش را فراگیرند و چون از دبیرستان بیرون میآیند یک دسته آزادیخواه بادانش بوجود آورند و بکارهایی بسیار بزرگتر از کارهای حیدر عمواُغلیها و یِفرِمخانها برخیزند.
بویژه در سال 1329 (قمری) که چون داستان بازگشت محمدعلیمیرزا رخ داد و دمکراتها در برابر آن پافشاری مردانه نمودند و لیاقت از خود نشان داده با آنهمه نیرنگها که از درون و بیرون بکار زده میشد ، پای مقاومت محکم کرده محمدعلیمیرزا را از راهی که آمده بود برگردانیدند ، این لیاقتها از آزادیخواهان نیک نشان داد که انقلاب در ایران ریشه دوانیده و آن تأثیری را که بایستی داشت داشته ، و این داستان ، دستهی بدخواهان را بترس سختی انداخت و اینبود در راه چارهجویی بکوشش افزودند.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی هشتم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
سوم ، از آنسو در سال 1324 کسروی در همین زمینه گفتار دیگری (تاریخ را آلوده میگردانند) را نوشته و در دفتر «آذرماه» بچاپ میرساند (1) و در آن گفتار بار دیگر همان ایرادها را به درآمیختن دروغ با راستیهای تاریخ میگیرد. با آنكه زمینهی گفتار رمان است و فرصتی بوده كه دربارهی «رمانهای خارجی» و نیز «رمانهای تاریخی» سخنی رانده شود ، در آن چنین چیزی دیده نمیشود. كوتاهسخن آنكه در دو سال و اندی پس از زمان خاطرهی یاد شده نمیبینیم یك جمله در این باره چه از كسروی و چه از یارانش در ماهنامهها یا در همان كتاب در پیرامون رمان (چاپ دوم) نوشته شود. بلکه در چاپ دوم نوشتهی کوتاهی بنام «چند سخنی دربارهی این کتاب» افزوده شده که نشان روشنی به استوار داشتن سخنان چاپ یکم کتاب و باورهای نویسنده است. در آنجا بار دیگر رماننویسی اروپاییان و تقلید ایرانیان از آنها نکوهش میشود.
چهارم ، اگر این داستان راست بود ، چاپ دوبارهی كتاب در تیرماه سال 1324 میبایست به دكتر و نیز به یاران کسروی برخورد. اگر چنان داستانی راست بوده آیا نه آنست که نام این رفتار زشت «دورویی» میبود و یاران کسروی و نیز دكتر میبایست از چاپ دوم کتاب برآشوبند و آن را خرده گرفته به رخ کسروی بكشند؟ گفتگوی آن شب را گفتاری گردانده به روزنامهها دهند؟! یا سپس در جایی بنویسند؟! پس چرا چنین كاری نكردهاند؟! یا گذشته از اینها ، چرا دکتر در ستایش چنان مردی ، صفاتی همچون «پاكدل» ، «حقیقتجو» ، «شریف» بکار برد؟!
پس راستی چیست؟!... راستی آنست كه این خاطره با این صورت كه چندین ایراد به آن وارد است بیگفتگو ساختگیست.
در این خاطره نخست كسروی مردی شناسانده شده آزاده ، دلیر ، پاكدل ، حقیقتجو و شریف. هر نیكمردی كه یک یا چند كتابی ازو خوانَد و با خردِ آزاد دربارهی او داوری كند او را آراسته بستودگیهایی خواهد یافت كه برخی از آنها در بالا آمده بویژه حقیقتجویی كسروی كه در بیشترِ نوشتههایش آشكارست. لیكن آنچه در این میان ناسازگار مینماید «داشتن تعصب زیاد به عقایدشان» با سه ستودگی «حقیقتجویی» ، «پاكدلی» و «شرافت» است. اگر خوانندهای همین كتاب را با هوشداری خوانَد پی خواهد برد كه او در پاسخ به خانم سیاح نه درپی برتریجویی و پیش بردن سخن خود بلكه درپی روشن گردانیدن موضوع میباشد. برای مثال آنجا كه سخن از گفتهی برادران كنگور بمیان آمده میگوید : «نپندارید كه مقصود شما را درنیافتهام» و سپس خواستِ خانم سیاح را با زبان روشنتری بازمینماید و میكوشد جای تاریكی نماند.
همین برداشت را خواهیم داشت اگر نوشتههای مهنامهی پیمان را بخوانیم. چون در آن مهنامه در زمینههایی كه گفتار مینوشته پرسش و پاسخهایی از مخالفان و هواداران پیش میآمده و از پاسخهای او میتوان به آسانی دانست كه آن بزرگمرد تا چه اندازه به داوری خِرد پابند بوده. چرا دور برویم ، همین داستانی كه خاطرهگو یاد كرده خود با «تعصب» ناسازگارست.
همچنین درخاطره كسروی را كسی مینمایاند كه در مدت ده سال (از 1312 تا 1322) نمیدانسته كتابش تنها «ناظر به حكایتهای افسانهای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كرد شبستری و ... است» ولی به اشتباه «رمانهای خارجی» را هم زیانمند دانسته میسوزانیده و چون شرح خردهگیر را دربارهی رمان شنیده بیكباره «با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافته» و «همچون یك انسان شریف ، حقیقتپرست و پاكدل» اعتراف كرده كه این را تاكنون نمیدانسته.
نتیجهی ستایشهایی كه در آغاز خاطره از كسروی شده بیجا نبوده و جایی باید از آن بهره بُرد و این همانجاییست كه (مینویسد) : با پاكدلی و حقیقتجویی به «خطای» خود «اعتراف» میكند. آری ، اینست خواستِ اصلی خاطرهگو! اینجا از خود میپرسیم كدام یك پذیرفتنی است : اینكه كسروی در مدت ده سال با آنهمه گفتگو با مخالفانش در یکایک زمینههای گفتارهایش (که از مهنامهی پیمان و روزنامهی پرچم هویداست) جدایی میان رمان خارجی و افسانهی حسین كرد را درنیافته بود یا آنكه مردی بود كه با «هوشمندی خاص خود» به چشم بهم زدنی در یك گفتگوی كوتاه اشتباه ده سالهاش را دریافت؟! آیا این كوسه و ریش پهن سرودن نیست؟! با یكی دو ستایش تعارفآمیز که نمیتوان نبوده را بوده كرد و هر ناراستی را در قالب «خاطره» به مردی چون او بست!
(1) : این گفتار به چاپهای بعدی کتاب در پیرامون رمان که بدست یاران کسروی انجام گرفته افزوده شده است.
.
تکهی هشتم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
سوم ، از آنسو در سال 1324 کسروی در همین زمینه گفتار دیگری (تاریخ را آلوده میگردانند) را نوشته و در دفتر «آذرماه» بچاپ میرساند (1) و در آن گفتار بار دیگر همان ایرادها را به درآمیختن دروغ با راستیهای تاریخ میگیرد. با آنكه زمینهی گفتار رمان است و فرصتی بوده كه دربارهی «رمانهای خارجی» و نیز «رمانهای تاریخی» سخنی رانده شود ، در آن چنین چیزی دیده نمیشود. كوتاهسخن آنكه در دو سال و اندی پس از زمان خاطرهی یاد شده نمیبینیم یك جمله در این باره چه از كسروی و چه از یارانش در ماهنامهها یا در همان كتاب در پیرامون رمان (چاپ دوم) نوشته شود. بلکه در چاپ دوم نوشتهی کوتاهی بنام «چند سخنی دربارهی این کتاب» افزوده شده که نشان روشنی به استوار داشتن سخنان چاپ یکم کتاب و باورهای نویسنده است. در آنجا بار دیگر رماننویسی اروپاییان و تقلید ایرانیان از آنها نکوهش میشود.
چهارم ، اگر این داستان راست بود ، چاپ دوبارهی كتاب در تیرماه سال 1324 میبایست به دكتر و نیز به یاران کسروی برخورد. اگر چنان داستانی راست بوده آیا نه آنست که نام این رفتار زشت «دورویی» میبود و یاران کسروی و نیز دكتر میبایست از چاپ دوم کتاب برآشوبند و آن را خرده گرفته به رخ کسروی بكشند؟ گفتگوی آن شب را گفتاری گردانده به روزنامهها دهند؟! یا سپس در جایی بنویسند؟! پس چرا چنین كاری نكردهاند؟! یا گذشته از اینها ، چرا دکتر در ستایش چنان مردی ، صفاتی همچون «پاكدل» ، «حقیقتجو» ، «شریف» بکار برد؟!
پس راستی چیست؟!... راستی آنست كه این خاطره با این صورت كه چندین ایراد به آن وارد است بیگفتگو ساختگیست.
در این خاطره نخست كسروی مردی شناسانده شده آزاده ، دلیر ، پاكدل ، حقیقتجو و شریف. هر نیكمردی كه یک یا چند كتابی ازو خوانَد و با خردِ آزاد دربارهی او داوری كند او را آراسته بستودگیهایی خواهد یافت كه برخی از آنها در بالا آمده بویژه حقیقتجویی كسروی كه در بیشترِ نوشتههایش آشكارست. لیكن آنچه در این میان ناسازگار مینماید «داشتن تعصب زیاد به عقایدشان» با سه ستودگی «حقیقتجویی» ، «پاكدلی» و «شرافت» است. اگر خوانندهای همین كتاب را با هوشداری خوانَد پی خواهد برد كه او در پاسخ به خانم سیاح نه درپی برتریجویی و پیش بردن سخن خود بلكه درپی روشن گردانیدن موضوع میباشد. برای مثال آنجا كه سخن از گفتهی برادران كنگور بمیان آمده میگوید : «نپندارید كه مقصود شما را درنیافتهام» و سپس خواستِ خانم سیاح را با زبان روشنتری بازمینماید و میكوشد جای تاریكی نماند.
همین برداشت را خواهیم داشت اگر نوشتههای مهنامهی پیمان را بخوانیم. چون در آن مهنامه در زمینههایی كه گفتار مینوشته پرسش و پاسخهایی از مخالفان و هواداران پیش میآمده و از پاسخهای او میتوان به آسانی دانست كه آن بزرگمرد تا چه اندازه به داوری خِرد پابند بوده. چرا دور برویم ، همین داستانی كه خاطرهگو یاد كرده خود با «تعصب» ناسازگارست.
همچنین درخاطره كسروی را كسی مینمایاند كه در مدت ده سال (از 1312 تا 1322) نمیدانسته كتابش تنها «ناظر به حكایتهای افسانهای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كرد شبستری و ... است» ولی به اشتباه «رمانهای خارجی» را هم زیانمند دانسته میسوزانیده و چون شرح خردهگیر را دربارهی رمان شنیده بیكباره «با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافته» و «همچون یك انسان شریف ، حقیقتپرست و پاكدل» اعتراف كرده كه این را تاكنون نمیدانسته.
نتیجهی ستایشهایی كه در آغاز خاطره از كسروی شده بیجا نبوده و جایی باید از آن بهره بُرد و این همانجاییست كه (مینویسد) : با پاكدلی و حقیقتجویی به «خطای» خود «اعتراف» میكند. آری ، اینست خواستِ اصلی خاطرهگو! اینجا از خود میپرسیم كدام یك پذیرفتنی است : اینكه كسروی در مدت ده سال با آنهمه گفتگو با مخالفانش در یکایک زمینههای گفتارهایش (که از مهنامهی پیمان و روزنامهی پرچم هویداست) جدایی میان رمان خارجی و افسانهی حسین كرد را درنیافته بود یا آنكه مردی بود كه با «هوشمندی خاص خود» به چشم بهم زدنی در یك گفتگوی كوتاه اشتباه ده سالهاش را دریافت؟! آیا این كوسه و ریش پهن سرودن نیست؟! با یكی دو ستایش تعارفآمیز که نمیتوان نبوده را بوده كرد و هر ناراستی را در قالب «خاطره» به مردی چون او بست!
(1) : این گفتار به چاپهای بعدی کتاب در پیرامون رمان که بدست یاران کسروی انجام گرفته افزوده شده است.
.
✴️ چیستان عقبماندگی ایرانیان
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی دوم
چون مشروطه به هرج و مرج و سپس به خودکامگی انجامید ، برخی کسان نیز بیکبار نومید گردیده این مردم و این کشور را درخور پیشرفت و بهبود ندانستند. برخی از آنان بیشرمی نیز کرده میگفتند : «این مردم از اولش هم چیزی نبودند».
بااینهمه همچنان کسانی در اندیشهی یافتن علت درماندگی ایرانیان بودند.
یک گفتار از روزنامهی پرچم این پرسش توأم با شگفتی و اینکه اندیشههاشان تا چه اندازه ژرفا داشته و آیا جستجویی هم میشده نشان میدهد.
در این گفتار ، کسروی نخست از زبان یکی از دوستانش چنین مینویسد :
«دیروز [در سال 1304] در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامهنویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران میرفت. بیست سالست این کشور مشروطه شده و در این مدت کوششهای بسیار بکار رفته. ولی نتیجهای بدست نیامده بلکه ما روز بروز عقبتر رفتهایم. میگفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده میگفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامهنویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح کرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطنپرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهنپرستیست. باز دیگری گفت : باید کاری کرد که قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی کردند خود بخود تربیت میشوند. بدینسان در یک مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یکی از اینها دلیلها برای عقیدهی خود یاد میکرد و یک ساعت بیشتر مباحثه میرفت.
دوست ما این داستان را میگفت و مقصودش آن بود که من بگویم کدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشهی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم میخواهد ما ایرانیها یک نصف دارایی خود را بدهیم و درد این کشور را بدانیم و یک نصف دیگر را بدهیم و چارهی آن را بدست آوریم».
اکنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جملههای اخیر اوست. آری مردمی که دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شدهاند سزاست که دارایی خود را در راه چارهی آن بکار برند. سزاست که شب و روز آرام نداشته باین کار کوشند.
اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری میکنم که آن سخنانی را که ما در پرچم در زمینهی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیک خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند».
(پرچم روزانه)
٭٭٭
پس از حکومت نکبتبار ملایان ، امروز مردم بار دیگر بآن پرسش و پاسخش ، پروا نشان میدهند. در این زمینه نیز در سی سال گذشته کتابهایی نوشته شده و این اهمیت موضوع را نشان میدهد.
چیزی که باید دانست آنست که آن کتابها خیمها (خصلت) و خویهای (عادت) ایرانیان را کانون پروای خود و از علتهای اصلی عقبماندگی ایرانیان شماردهاند. مانند این نتیجهگیری از نوشتههای کسروی هم بدست میآید. راستی آنکه هیچ کس به اندازهی کسروی از بدخویی و دُژآگاهی ایرانیان بیپرده سخن نرانده و به اندازهی او به همهی بدیهای توده از کمارج و پرارج نپرداخته. اگر دیگران به شماردن و نام بردن از خویهای ناستودهی ایرانیان پرداختهاند کسروی به ریشهی آن که چگونه خویهای نیک و بد در آدمی نیرو میگیرد و ماندگار میشود دست یافته و با روشنترین بیانی بازنموده. سخنان کسروی نه تنها در این زمینه در هیچ زمینهای کلیگویی نیست. ناروشن و گنگ نیست. چه بدیها و خویهای بد و چه علت آنها را به روشنی بازمینماید.
میتوان گفت از همان سال نخست مهنامهی پیمان تا بازپسین روزهای زندگانی یک دم این جستار را رها نکرده است. تنها در کتاب «دردها و درمانها» ما هفتاد گفتار بیشتر در این زمینه مییابیم.
.
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی دوم
چون مشروطه به هرج و مرج و سپس به خودکامگی انجامید ، برخی کسان نیز بیکبار نومید گردیده این مردم و این کشور را درخور پیشرفت و بهبود ندانستند. برخی از آنان بیشرمی نیز کرده میگفتند : «این مردم از اولش هم چیزی نبودند».
بااینهمه همچنان کسانی در اندیشهی یافتن علت درماندگی ایرانیان بودند.
یک گفتار از روزنامهی پرچم این پرسش توأم با شگفتی و اینکه اندیشههاشان تا چه اندازه ژرفا داشته و آیا جستجویی هم میشده نشان میدهد.
در این گفتار ، کسروی نخست از زبان یکی از دوستانش چنین مینویسد :
«دیروز [در سال 1304] در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامهنویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران میرفت. بیست سالست این کشور مشروطه شده و در این مدت کوششهای بسیار بکار رفته. ولی نتیجهای بدست نیامده بلکه ما روز بروز عقبتر رفتهایم. میگفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده میگفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامهنویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح کرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطنپرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهنپرستیست. باز دیگری گفت : باید کاری کرد که قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی کردند خود بخود تربیت میشوند. بدینسان در یک مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یکی از اینها دلیلها برای عقیدهی خود یاد میکرد و یک ساعت بیشتر مباحثه میرفت.
دوست ما این داستان را میگفت و مقصودش آن بود که من بگویم کدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشهی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم میخواهد ما ایرانیها یک نصف دارایی خود را بدهیم و درد این کشور را بدانیم و یک نصف دیگر را بدهیم و چارهی آن را بدست آوریم».
اکنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جملههای اخیر اوست. آری مردمی که دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شدهاند سزاست که دارایی خود را در راه چارهی آن بکار برند. سزاست که شب و روز آرام نداشته باین کار کوشند.
اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری میکنم که آن سخنانی را که ما در پرچم در زمینهی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیک خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند».
(پرچم روزانه)
٭٭٭
پس از حکومت نکبتبار ملایان ، امروز مردم بار دیگر بآن پرسش و پاسخش ، پروا نشان میدهند. در این زمینه نیز در سی سال گذشته کتابهایی نوشته شده و این اهمیت موضوع را نشان میدهد.
چیزی که باید دانست آنست که آن کتابها خیمها (خصلت) و خویهای (عادت) ایرانیان را کانون پروای خود و از علتهای اصلی عقبماندگی ایرانیان شماردهاند. مانند این نتیجهگیری از نوشتههای کسروی هم بدست میآید. راستی آنکه هیچ کس به اندازهی کسروی از بدخویی و دُژآگاهی ایرانیان بیپرده سخن نرانده و به اندازهی او به همهی بدیهای توده از کمارج و پرارج نپرداخته. اگر دیگران به شماردن و نام بردن از خویهای ناستودهی ایرانیان پرداختهاند کسروی به ریشهی آن که چگونه خویهای نیک و بد در آدمی نیرو میگیرد و ماندگار میشود دست یافته و با روشنترین بیانی بازنموده. سخنان کسروی نه تنها در این زمینه در هیچ زمینهای کلیگویی نیست. ناروشن و گنگ نیست. چه بدیها و خویهای بد و چه علت آنها را به روشنی بازمینماید.
میتوان گفت از همان سال نخست مهنامهی پیمان تا بازپسین روزهای زندگانی یک دم این جستار را رها نکرده است. تنها در کتاب «دردها و درمانها» ما هفتاد گفتار بیشتر در این زمینه مییابیم.
.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸 5ـ گذرا و ناگذرا بودن برخی ریشهها
یکی دیگر از آکهای فارسی اینست که برخی ریشهها در آن ، هم گذرا و هم ناگذرا میآید. همچون شکست ، ریخت ، پراکند ، نمود ، آمیخت و مانند اینها : «کاسه شکست» و «کاسه را شکستم» ، «آب ریخت» و «آب را ریختم». این خود آشفتگیست و انگیزهاش اینست که در فارسی یک افزاری برای ناگذرا گردانیدن گذرا نیست. افزاری برای گذرا گردانیدن ناگذرا هست ولی برای وارونهی آن نیست. در جایی که هر زبانی بچنین افزاری نیازمند است. از نبودن آنست که بدینسان برخی ریشهها را بدو حال بکار میبرند. «شکست» گذرا میباشد. ولی چون به ناگذرایش نیز نیاز افتد ، زیرا گاهی برخی چیزها بخود شکسته شود ، از اینرو آن را گاهی هم ناگذرا آوردهاند. اما از چارهی این در جای دیگری سخن خواهیم راند.
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸 5ـ گذرا و ناگذرا بودن برخی ریشهها
یکی دیگر از آکهای فارسی اینست که برخی ریشهها در آن ، هم گذرا و هم ناگذرا میآید. همچون شکست ، ریخت ، پراکند ، نمود ، آمیخت و مانند اینها : «کاسه شکست» و «کاسه را شکستم» ، «آب ریخت» و «آب را ریختم». این خود آشفتگیست و انگیزهاش اینست که در فارسی یک افزاری برای ناگذرا گردانیدن گذرا نیست. افزاری برای گذرا گردانیدن ناگذرا هست ولی برای وارونهی آن نیست. در جایی که هر زبانی بچنین افزاری نیازمند است. از نبودن آنست که بدینسان برخی ریشهها را بدو حال بکار میبرند. «شکست» گذرا میباشد. ولی چون به ناگذرایش نیز نیاز افتد ، زیرا گاهی برخی چیزها بخود شکسته شود ، از اینرو آن را گاهی هم ناگذرا آوردهاند. اما از چارهی این در جای دیگری سخن خواهیم راند.
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی نهم)
قضا را سیاست نکولا (امپراتور روس) با دلخواه اینان یکی بود. نکولا نیز پیشرفت ایران را نمیخواست و اینبود در همان سال داستان التیماتوم را پیش آورد ، و به همان ترتیب که در «تاریخ مشروطه» بدرازی نوشته شده سپاه به ایران فرستاد و مشتها بسر آزادیخواهان کوفت و بکمک حیلهگریهای همان دستهی بدخواه آنچه خواست کرد. در آذربایجان که مرکز انقلاب و جنبش بود ، صمدخان دست باز کرده بقصابی پرداخت. در تهران پارلمان بسته شد و روزنامهها از میان رفت و سران آزادیخواهان از شهر بیرون رانده شدند. یک جمله بگویم : دستگاه مشروطه در ایران برچیده شد.
لیکن این اندازه بس نبود. بایستی ایرانیان را از آن شور پایین آورند و خونها را از جوش اندازند. بیش از همه بایستی در اندیشهی جوانان و نورسان باشند. دستهی بدخواهان چارهی اینها را نیز پیدا کردند و به یک رشته کارهایی برخاستند که در اینجا فرصت گفتگو نیست. دربارهی جوانان و نورسان چاره آن را دیدهاند که هیاهوی «ادبیات» برانگیزند و به خیام و سعدی و حافظ و مولوی هواداریهای بیش از اندازه نمایند و بشعر و رُمان ارزش بیش از اندازه گذارند. با پول دولت پیاپی دیوانهای شاعران را بچاپ رسانیده منتشر کنند. از اروپا نیز ادوارد براون [1] و دیگران آواز بآواز اینان انداخته هیاهو را هرچه بزرگتر کنند. در دبستانها و دبیرستانها «تاریخ الشعرا» درس گفته شود. روزنامهها ستونهایی برای شعر بگشایند. برای شاعران بزرگ جشنها بنام هزاره و سده گرفته شود. بروی گورهاشان گنبدها افراشته گردد.
از این کارها دو نتیجه میطلبیدند : یکی آنکه جوانان رو بشعرهای سعدی و حافظ و خیام و مولوی آورند و بدآموزیهای آنان را در زمینهی جبریگری و سستی و لاابالیگری فراگیرند و بجای شور آزادیخواهی ، مغزهای خود را با این بدآموزیهای غیرتکُش و خونسردکن پر کنند. دیگری آنکه هوس شعرگویی و قافیهبافی در خود آنان نیرو گرفته گرفتار یاوهسرایی گردند و جز آن ، همه چیز را فراموش کنند. این بود علت آن هیاهو که برانگیخته بودند و برواج شعر و شاعری ، بسیار افزودند.
این داستان چون مَثَل نیکی بسخن ما تواند بود ، با همهی درازیش یاد کردم. خیال نشود ایرادی که بدکتر ارانی گرفتم ، خود دچار آن گردیدهام. باینمعنی که من نیز اینها را بیدلیل و از روی پندار میگویم. چنین نیست و شما نیک میدانید که ما باین گفتهها دلیل میداریم و هرچه میگوییم از روی آگاهیست.
[1] : برای شناختن پرفسور براون و کارهای او و همدستانش در ایران کتابهای «در پیرامون ادبیات» و «اکنون و آینده ما راست» دیده شود.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی نهم)
قضا را سیاست نکولا (امپراتور روس) با دلخواه اینان یکی بود. نکولا نیز پیشرفت ایران را نمیخواست و اینبود در همان سال داستان التیماتوم را پیش آورد ، و به همان ترتیب که در «تاریخ مشروطه» بدرازی نوشته شده سپاه به ایران فرستاد و مشتها بسر آزادیخواهان کوفت و بکمک حیلهگریهای همان دستهی بدخواه آنچه خواست کرد. در آذربایجان که مرکز انقلاب و جنبش بود ، صمدخان دست باز کرده بقصابی پرداخت. در تهران پارلمان بسته شد و روزنامهها از میان رفت و سران آزادیخواهان از شهر بیرون رانده شدند. یک جمله بگویم : دستگاه مشروطه در ایران برچیده شد.
لیکن این اندازه بس نبود. بایستی ایرانیان را از آن شور پایین آورند و خونها را از جوش اندازند. بیش از همه بایستی در اندیشهی جوانان و نورسان باشند. دستهی بدخواهان چارهی اینها را نیز پیدا کردند و به یک رشته کارهایی برخاستند که در اینجا فرصت گفتگو نیست. دربارهی جوانان و نورسان چاره آن را دیدهاند که هیاهوی «ادبیات» برانگیزند و به خیام و سعدی و حافظ و مولوی هواداریهای بیش از اندازه نمایند و بشعر و رُمان ارزش بیش از اندازه گذارند. با پول دولت پیاپی دیوانهای شاعران را بچاپ رسانیده منتشر کنند. از اروپا نیز ادوارد براون [1] و دیگران آواز بآواز اینان انداخته هیاهو را هرچه بزرگتر کنند. در دبستانها و دبیرستانها «تاریخ الشعرا» درس گفته شود. روزنامهها ستونهایی برای شعر بگشایند. برای شاعران بزرگ جشنها بنام هزاره و سده گرفته شود. بروی گورهاشان گنبدها افراشته گردد.
از این کارها دو نتیجه میطلبیدند : یکی آنکه جوانان رو بشعرهای سعدی و حافظ و خیام و مولوی آورند و بدآموزیهای آنان را در زمینهی جبریگری و سستی و لاابالیگری فراگیرند و بجای شور آزادیخواهی ، مغزهای خود را با این بدآموزیهای غیرتکُش و خونسردکن پر کنند. دیگری آنکه هوس شعرگویی و قافیهبافی در خود آنان نیرو گرفته گرفتار یاوهسرایی گردند و جز آن ، همه چیز را فراموش کنند. این بود علت آن هیاهو که برانگیخته بودند و برواج شعر و شاعری ، بسیار افزودند.
این داستان چون مَثَل نیکی بسخن ما تواند بود ، با همهی درازیش یاد کردم. خیال نشود ایرادی که بدکتر ارانی گرفتم ، خود دچار آن گردیدهام. باینمعنی که من نیز اینها را بیدلیل و از روی پندار میگویم. چنین نیست و شما نیک میدانید که ما باین گفتهها دلیل میداریم و هرچه میگوییم از روی آگاهیست.
[1] : برای شناختن پرفسور براون و کارهای او و همدستانش در ایران کتابهای «در پیرامون ادبیات» و «اکنون و آینده ما راست» دیده شود.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی نهم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
كسی كه كتاب را خوانده میداند كه جستار كتاب برخلاف ادعای خاطرهگو تنها «ناظر» بر افسانههای شرقی نبوده بلکه چون رماننویسی از اروپا برخاسته و به ایران رسیده بیشترْ رمانهای «خارجی» و رمانهای تقلیدی غرب در ایران «مورد نظر» است.
میپرسیم شما كه كسروی را با واژهها و عبارتهایی همچون باشهامت اخلاقی ، پاكدل ، حقیقتجو و شریف شناسانیدهاید و ما نیز دهها گواهی در زندگانی و نوشتههایش بر این ستودگیها مییابیم آیا از یگانهمردی چون او دور بود که پس از این دیدار و گفتگوی «تكاندهنده» (بفرض راست بودنش) معنی درستِ رمان را چنانكه خردهگیر گفته بود بنویسد و به اشتباه خود اعتراف كند؟!
تحریف و دروغپردازی دربارهی كسروی كم نخوانده و نشنیدهایم. به گفتهی خود او : «كدام لاف و دروغ است كه در نیمه راه درنمانده و در برابر راستی از پا نیفتد؟!».(1) چنین دروغهایی اگر كوتاهزمانی سادهدلانی را تواند فریفت در پایان بزیان سازندگان خواهد بود.
در خاطره اشارهای هم به كتاب غرش توفان الكساندر دوما رفته. این را ذبیح الله منصوری در سال 1347 از «چند کتاب» برگزیده و ترجمه كرده و این نام را او بر این كتاب نهاده. جای پرسش است که خاطرهگو چگونه نام آن را پیش از چاپ ترجمهی فارسیاش میدانسته؟.. مگر آنكه بینگاریم كه خردهگیر از این كتاب نه در سال 22 بلكه در «دههی چهل» برای بازگویندهی خاطره گفته.
در هر حال این كتاب هفت جلدِ كلفت و خود هزاران صفحه است و جای پرسشست چرا خوانندهای برای دانستن داستانِ شورش بزرگ فرانسه باید مغز خود را بدست رماننویس لقچانه بسپارد كه چشمها رویهم نهاده و اسب كور پندار را بتاختن واداشته و (برای مثال) گفتگوهای خلوت شاه و ملكهای كه گیوتین تنهاشان را بیسر گردانیده برشتهی نوشتن کشیده؟!. چرا دانا باید این هزاران صفحه افسانه را که رماننویس بهم بافته و قطار تاریخ را روی ریل هوسهای خود بحركت درآورده ، بنام آنکه یک «رمان تاریخی» است بخواند و با چنین دروغهایی «عمر خویش تباه گرداند»؟!.. و سرانجام هم نداند كه كدام تكه تاریخ بوده و كدام دروغبافی؟!.
گذشته از نام کتاب که در سال 22 دانسته نبوده ، گمان میرود اصطلاح «ضد قهرمان» نیز در آن زمان ناشناخته بوده.
چون «خاطره» سرانجام سخن را به فیلم ساختن و نمایشنامه نوشتن میرساند جا دارد سخنی نیز در آن زمینه برانیم. این امروز برای خود گرفتاری جداگانهای گردیده زیرا پایهی بیشتر فیلمها رمانست و اینست كسانی میاندیشند : اگر عادت رماننویسی ترك گردد در آنحال فیلمها و سینماها نیز تعطیل خواهد بود. زیرا آنچه پیشامدهاست بسیاری از آنها را چندان کشندگی و سرگرمکنندگی نیست که شایستهی نمایشنامه و فیلمسازی باشد و آنچه تاریخی است چون از آن جز همبستگیهای سیاسی و سپاهیگری موضوعی دیگر كمتر بدست ما رسیده و در آنحال تاریخ را بروی پردهی سینما كشیدن نیز كمیهایی خواهد داشت. .. اینست میخواهیم چند سخنی در این زمینه برانیم.
نخست ، باید پرسید آیا فیلم ساختن خود خواستی است یا بدستیاری آن ما خواستی را برمیآوریم؟! به سخن دیگر آیا فیلم ساختن «هدف» است یا «وسیله»؟!
اگر كسانی خواسته باشند مثلاً از زندگانی امیركبیر فیلمی (یا نمایشی) بسازند ، چون در تاریخ همهی جزئیات زندگانی و كارهای كسان بدست نیامده و نوشته نشده یكی از این دو راه را در برابر خود دارند : یکم ، جلو پندار را باز گزارده و صحنههای بسیاری را از گفتگو و دیگر چیزها از خود ببافند و راه دیگر آنکه دربند تاریخ و راست و ناراست رویدادها بوده جز آنچه بیگمان گردیده را بفیلم درنیاورند و برای پیوندانیدن بخشهای گوناگون فیلم از داستانسرایی (روایتگری تاریخ) سود جویند.
در آن شیوهی نخست ، نویسندهی فیلمنامه یا نمایشنامه همان كار رماننویس را میكند که در این كتاب از بیهودگی و زیانمندی آن سخنها رفته و ایرادها گرفته شده و در هر حال چه كتاب باشد چه فیلم چه تئاتر ، آن ایرادها جای خود را دارد.
(1) : پیمان ، سال یكم شمارهی دوازدهم ، گفتار «از بیهودهگویی چه برمیخیزد؟»
.
تکهی نهم
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
كسی كه كتاب را خوانده میداند كه جستار كتاب برخلاف ادعای خاطرهگو تنها «ناظر» بر افسانههای شرقی نبوده بلکه چون رماننویسی از اروپا برخاسته و به ایران رسیده بیشترْ رمانهای «خارجی» و رمانهای تقلیدی غرب در ایران «مورد نظر» است.
میپرسیم شما كه كسروی را با واژهها و عبارتهایی همچون باشهامت اخلاقی ، پاكدل ، حقیقتجو و شریف شناسانیدهاید و ما نیز دهها گواهی در زندگانی و نوشتههایش بر این ستودگیها مییابیم آیا از یگانهمردی چون او دور بود که پس از این دیدار و گفتگوی «تكاندهنده» (بفرض راست بودنش) معنی درستِ رمان را چنانكه خردهگیر گفته بود بنویسد و به اشتباه خود اعتراف كند؟!
تحریف و دروغپردازی دربارهی كسروی كم نخوانده و نشنیدهایم. به گفتهی خود او : «كدام لاف و دروغ است كه در نیمه راه درنمانده و در برابر راستی از پا نیفتد؟!».(1) چنین دروغهایی اگر كوتاهزمانی سادهدلانی را تواند فریفت در پایان بزیان سازندگان خواهد بود.
در خاطره اشارهای هم به كتاب غرش توفان الكساندر دوما رفته. این را ذبیح الله منصوری در سال 1347 از «چند کتاب» برگزیده و ترجمه كرده و این نام را او بر این كتاب نهاده. جای پرسش است که خاطرهگو چگونه نام آن را پیش از چاپ ترجمهی فارسیاش میدانسته؟.. مگر آنكه بینگاریم كه خردهگیر از این كتاب نه در سال 22 بلكه در «دههی چهل» برای بازگویندهی خاطره گفته.
در هر حال این كتاب هفت جلدِ كلفت و خود هزاران صفحه است و جای پرسشست چرا خوانندهای برای دانستن داستانِ شورش بزرگ فرانسه باید مغز خود را بدست رماننویس لقچانه بسپارد كه چشمها رویهم نهاده و اسب كور پندار را بتاختن واداشته و (برای مثال) گفتگوهای خلوت شاه و ملكهای كه گیوتین تنهاشان را بیسر گردانیده برشتهی نوشتن کشیده؟!. چرا دانا باید این هزاران صفحه افسانه را که رماننویس بهم بافته و قطار تاریخ را روی ریل هوسهای خود بحركت درآورده ، بنام آنکه یک «رمان تاریخی» است بخواند و با چنین دروغهایی «عمر خویش تباه گرداند»؟!.. و سرانجام هم نداند كه كدام تكه تاریخ بوده و كدام دروغبافی؟!.
گذشته از نام کتاب که در سال 22 دانسته نبوده ، گمان میرود اصطلاح «ضد قهرمان» نیز در آن زمان ناشناخته بوده.
چون «خاطره» سرانجام سخن را به فیلم ساختن و نمایشنامه نوشتن میرساند جا دارد سخنی نیز در آن زمینه برانیم. این امروز برای خود گرفتاری جداگانهای گردیده زیرا پایهی بیشتر فیلمها رمانست و اینست كسانی میاندیشند : اگر عادت رماننویسی ترك گردد در آنحال فیلمها و سینماها نیز تعطیل خواهد بود. زیرا آنچه پیشامدهاست بسیاری از آنها را چندان کشندگی و سرگرمکنندگی نیست که شایستهی نمایشنامه و فیلمسازی باشد و آنچه تاریخی است چون از آن جز همبستگیهای سیاسی و سپاهیگری موضوعی دیگر كمتر بدست ما رسیده و در آنحال تاریخ را بروی پردهی سینما كشیدن نیز كمیهایی خواهد داشت. .. اینست میخواهیم چند سخنی در این زمینه برانیم.
نخست ، باید پرسید آیا فیلم ساختن خود خواستی است یا بدستیاری آن ما خواستی را برمیآوریم؟! به سخن دیگر آیا فیلم ساختن «هدف» است یا «وسیله»؟!
اگر كسانی خواسته باشند مثلاً از زندگانی امیركبیر فیلمی (یا نمایشی) بسازند ، چون در تاریخ همهی جزئیات زندگانی و كارهای كسان بدست نیامده و نوشته نشده یكی از این دو راه را در برابر خود دارند : یکم ، جلو پندار را باز گزارده و صحنههای بسیاری را از گفتگو و دیگر چیزها از خود ببافند و راه دیگر آنکه دربند تاریخ و راست و ناراست رویدادها بوده جز آنچه بیگمان گردیده را بفیلم درنیاورند و برای پیوندانیدن بخشهای گوناگون فیلم از داستانسرایی (روایتگری تاریخ) سود جویند.
در آن شیوهی نخست ، نویسندهی فیلمنامه یا نمایشنامه همان كار رماننویس را میكند که در این كتاب از بیهودگی و زیانمندی آن سخنها رفته و ایرادها گرفته شده و در هر حال چه كتاب باشد چه فیلم چه تئاتر ، آن ایرادها جای خود را دارد.
(1) : پیمان ، سال یكم شمارهی دوازدهم ، گفتار «از بیهودهگویی چه برمیخیزد؟»
.
✴️ چیستان عقبماندگی ایرانیان
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی سوم
دو تکهی زیر نمونهای از نوشتههای او در این زمینه میباشد.
دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، به روی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشهبراندازی كه باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشههای پراكنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیارهی خودخواهی و رشك میباشد ـ اینهاست كه شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نكوشید نابودتان گرداند. (پرچم روزانه)
این بدیها كه ما از ایرانیان میبینیم ، بیش از همه نتیجهی آموزاكها و پیشامدها و سرگذشتهاست ، و من اینك از یكایك آنها ، از هر كدام بسخن كمی میپردازم :
1) آموزاكها ـ ما نیك میدانیم كه چه آموزاكهای پستی در این كشور در كار است. از هر كجا بدآموزیها باین كشور رو آورده است. ما بارها شمردهایم : فلسفهی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، شیعیگری ، جبریگری ، و پس از همهی آنها مادّیگری اروپا و دیگر بدآموزیهای نوین اروپایی ـ اینها چیزهاییست كه در این كشور رواج میدارد و در مغزها جا گرفته ، و بیگفتگوست كه سخت میهَناید[تأثیر میکند] و روانها را ناتوان میگرداند. شما میبینید هنگامی كه فلان كشاورز همانكه گندمش ببهای بهتری فروخته میشود و پولی بدستش میآید ، بجای آنكه از آن پول زمینش را بیشتر آباد گرداند و یا برای زن و فرزندانش رخت و كفش بخرد و یا به چشمهای تراخمی بچهاش چاره كند ، از همهی اینها چشم پوشیده ، پولها را برداشته در سختترین زمان جنگ ، رو بكربلا میآورد ، و اگر دولت گذرنامه نداد ، با دادن رشوه از مرز قاچاق میگذرد ، این رفتار پست او شما را آزرده میگرداند و آن كشاورز را مردی پست میشناسید. در حالی كه این رفتار او نتیجهی آموزاكهای كیشی اوست. یا هنگامی كه فلان جوان درسخوانده در ادارهای كه هست ، دست بدزدی میگشاید و یا رشوه از مردم میطلبد ، شما سخت رنجیده میگویید : «این هم درسخواندگان». در حالی كه این رفتار زشت از آن جوان و از دیگران ، نتیجهی بدآموزیهای مادّیگریست كه فراگرفتهاند. نتیجهی آنست كه زندگی را نبرد میدانند و تنها بایایی[وظیفه] كه برای خود میشناسند ، آنست كه زیرك باشند و پول درآورند و خوش زیند. آنهمه شعرهای زهرآلود حافظها و خیامها كه پیاپی ستایش از بادهخواری و خوشی و بیپروایی میكنند ، آیا شدنیست كه نهناید و مردم را به بیپروایی و قلندر روشی برنینگیزد؟!.. آنهمه گفتههای گوناگون و آخشیج[=ضد] هم ، آیا شدنیست كه فهمها و خردها را از كار نیندازد؟!. در این زمینه چون در جای دیگر سخن بسیار راندهایم در اینجا بهمین اندازه بس میكنم. [1]
[1] : برای آگاهی بیشتر کتابهایی همچون «ورجاوندبنیاد» ، «راه رستگاری» ، «ما چه میخواهیم؟» و «انکیزیسیون در ایران» خوانده شود.
.
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی سوم
دو تکهی زیر نمونهای از نوشتههای او در این زمینه میباشد.
دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، به روی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشهبراندازی كه باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشههای پراكنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیارهی خودخواهی و رشك میباشد ـ اینهاست كه شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نكوشید نابودتان گرداند. (پرچم روزانه)
این بدیها كه ما از ایرانیان میبینیم ، بیش از همه نتیجهی آموزاكها و پیشامدها و سرگذشتهاست ، و من اینك از یكایك آنها ، از هر كدام بسخن كمی میپردازم :
1) آموزاكها ـ ما نیك میدانیم كه چه آموزاكهای پستی در این كشور در كار است. از هر كجا بدآموزیها باین كشور رو آورده است. ما بارها شمردهایم : فلسفهی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، شیعیگری ، جبریگری ، و پس از همهی آنها مادّیگری اروپا و دیگر بدآموزیهای نوین اروپایی ـ اینها چیزهاییست كه در این كشور رواج میدارد و در مغزها جا گرفته ، و بیگفتگوست كه سخت میهَناید[تأثیر میکند] و روانها را ناتوان میگرداند. شما میبینید هنگامی كه فلان كشاورز همانكه گندمش ببهای بهتری فروخته میشود و پولی بدستش میآید ، بجای آنكه از آن پول زمینش را بیشتر آباد گرداند و یا برای زن و فرزندانش رخت و كفش بخرد و یا به چشمهای تراخمی بچهاش چاره كند ، از همهی اینها چشم پوشیده ، پولها را برداشته در سختترین زمان جنگ ، رو بكربلا میآورد ، و اگر دولت گذرنامه نداد ، با دادن رشوه از مرز قاچاق میگذرد ، این رفتار پست او شما را آزرده میگرداند و آن كشاورز را مردی پست میشناسید. در حالی كه این رفتار او نتیجهی آموزاكهای كیشی اوست. یا هنگامی كه فلان جوان درسخوانده در ادارهای كه هست ، دست بدزدی میگشاید و یا رشوه از مردم میطلبد ، شما سخت رنجیده میگویید : «این هم درسخواندگان». در حالی كه این رفتار زشت از آن جوان و از دیگران ، نتیجهی بدآموزیهای مادّیگریست كه فراگرفتهاند. نتیجهی آنست كه زندگی را نبرد میدانند و تنها بایایی[وظیفه] كه برای خود میشناسند ، آنست كه زیرك باشند و پول درآورند و خوش زیند. آنهمه شعرهای زهرآلود حافظها و خیامها كه پیاپی ستایش از بادهخواری و خوشی و بیپروایی میكنند ، آیا شدنیست كه نهناید و مردم را به بیپروایی و قلندر روشی برنینگیزد؟!.. آنهمه گفتههای گوناگون و آخشیج[=ضد] هم ، آیا شدنیست كه فهمها و خردها را از كار نیندازد؟!. در این زمینه چون در جای دیگر سخن بسیار راندهایم در اینجا بهمین اندازه بس میكنم. [1]
[1] : برای آگاهی بیشتر کتابهایی همچون «ورجاوندبنیاد» ، «راه رستگاری» ، «ما چه میخواهیم؟» و «انکیزیسیون در ایران» خوانده شود.
.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸6ـ بجای کننده آمدن کردهشدهها
یک آک دیگر آنست که در برخی از ریشهها بجای «کننده» ، «کردهشده» میآورند. همچون : ایستاده ، نشسته ، خوابیده ، گذشته ، ریخته ، پخته و مانند اینها. مثلاً میگویند : «این خوابیده کیست؟» ، که میباید بگویند : «خوابنده». همچنین در مانندهای آن. این هم یک آشفتگیست و چاره آنست که اینها را جز برویهی «کننده» نیاورند. چه زیانی خواهد داشت اگر بجای «ایستاده» که غلطست «ایستنده» بگویند و همچنین در مانندهای آن؟!.
ـ
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸6ـ بجای کننده آمدن کردهشدهها
یک آک دیگر آنست که در برخی از ریشهها بجای «کننده» ، «کردهشده» میآورند. همچون : ایستاده ، نشسته ، خوابیده ، گذشته ، ریخته ، پخته و مانند اینها. مثلاً میگویند : «این خوابیده کیست؟» ، که میباید بگویند : «خوابنده». همچنین در مانندهای آن. این هم یک آشفتگیست و چاره آنست که اینها را جز برویهی «کننده» نیاورند. چه زیانی خواهد داشت اگر بجای «ایستاده» که غلطست «ایستنده» بگویند و همچنین در مانندهای آن؟!.
ـ
.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی دهم)
همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناختهاش) که خود دکتر یاد کرده مَثَل نیکِ دیگری باین سخن میباشد. چنانکه گفتم صوفیگری بوجود آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون دربارهی روان راه به حقایق نیافتهاند دنبال پندار را گرفتهاند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن در میان مردم چیزهایی از بیرون مؤثر بوده.
صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدم سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه به بهانهی پاک کردن روان (تزکیهی نفس) خود را بخانقاه کشانند و بساط مفتخوری درچینند. با یک سری سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.
از آنسوی در قرنهای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، پایتخت عباسیان ، پدیدار گردیده رو به رواج نهاد ، گروهی به بهانهی آنکه عباسیند و از خاندان خلافت میباشند ، و دستهای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده میشوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، در میان مردم جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری بهانهی نیکی برای شِبلیها و بایزیدها و معروفها و حلاجها میبود که اینان نیز برتری پیدا کنند و در میان مردم دستهی برجستهای باشند.
اینها باعث پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان میگردید و زمان بزمان برواج آن میافزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینهی بازتر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینهی میلیونها کشتگان را از ایشان بجویند و میلیونها زنان و دختران را که مغولان به بردگی برده بودند برهانند و یا کلاً چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانهسازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمیداشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینههای آماده میداشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشههای پوچ و پست انداختند.
از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.
.
🖌 احمد کسروی
🔸نشست سوم (تکهی دهم)
همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناختهاش) که خود دکتر یاد کرده مَثَل نیکِ دیگری باین سخن میباشد. چنانکه گفتم صوفیگری بوجود آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون دربارهی روان راه به حقایق نیافتهاند دنبال پندار را گرفتهاند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن در میان مردم چیزهایی از بیرون مؤثر بوده.
صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدم سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه به بهانهی پاک کردن روان (تزکیهی نفس) خود را بخانقاه کشانند و بساط مفتخوری درچینند. با یک سری سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.
از آنسوی در قرنهای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، پایتخت عباسیان ، پدیدار گردیده رو به رواج نهاد ، گروهی به بهانهی آنکه عباسیند و از خاندان خلافت میباشند ، و دستهای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده میشوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، در میان مردم جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری بهانهی نیکی برای شِبلیها و بایزیدها و معروفها و حلاجها میبود که اینان نیز برتری پیدا کنند و در میان مردم دستهی برجستهای باشند.
اینها باعث پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان میگردید و زمان بزمان برواج آن میافزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینهی بازتر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینهی میلیونها کشتگان را از ایشان بجویند و میلیونها زنان و دختران را که مغولان به بردگی برده بودند برهانند و یا کلاً چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانهسازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمیداشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینههای آماده میداشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشههای پوچ و پست انداختند.
از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.
.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکهی دهم (پایانی)
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
از کتاب در پیرامون رمان آموختیم كه دروغ آمیختن به تاریخ از بدترین زیانكاریهاست. هرچه ارج و بها در تاریخست و آنچه سبب میشود بر دلها اثر كند از رهگذر آنست كه آن را راست میدانیم. اینست اگر دانسته شود كه یک فیلمی نیمی از تاریخ و نیمی از بافتههای فیلمنامهنویس است دیگر آن اثر را بر دلها نخواهد داشت. زیرا کسی نخواهد دانست کجا راست و کجا بافندگیست.
ارج تاریخ بسته به اعتمادیست كه به آن داریم ـ یعنی تا زمانی كه به راستی آن بدگمان نگردیم. كتاب و فیلم و تلویزیون و روزنامه و اینگونه چیزها نیز باید چنان باشند كه رشتهی اعتماد مردم به آنها گسیخته نگردد.
اساساً این اعتماد در هر یك از رشتههای زندگانی یك توده همانست كه نیكخواهان آن توده همه درپی بهبود و افزودن به آنند : اعتماد مردم به اخبارِ روزنامهها ، به اینكه دولت بهداشت را در همه جا زیر دیدهبانی درست دارد ، به توانِ خریدِ پول ، به سالم بودن خوراك و آشاماك ، به ساختگی نبودن كالاها (استاندارد بودن آنها) ، اعتماد به آینده و کار و پیشه و قانونها و بسیار چیزها از اینگونه. بوارونهی ایشان هوسرانان و خودخواهان همواره برای رسیدن به خواستهاشان آنچه پروا نمیكنند و بیباكانه لگدمال میگردانند همین اعتماد همگانیست. تودهای كه بیاعتمادی بر سرشان سایه افكنده هر روز زیان آن را میكشند.
یكی از سرچشمههای بیاعتمادی دروغ است. در یك توده هرچه دروغ كمتر اعتماد فزونتر و زندگانی آسودهتر. پس چه فرقست میان دروغ بستن به تاریخ با دروغ بكار بردن درمیان گفتگوهای روزانه یا در معاملات؟!
تاریخ را با دروغبافیها آلودن زمینهی بیاعتمادی را فراهم میسازد. اگر چند دروغی به كتاب و سینما و تئاتر و تلویزیون و روزنامهها راه یافت ، دیگر چگونه میتوان اعتماد از دست رفته را بمردم بازگردانید؟! سرانجامِ چوپان دروغگو را همه میدانند : دیگر سخن راستِ او را نیز كسی باور نكرد. به سخن دیگر اگر ما راه دروغبافی در تاریخ را باز گزاریم زمانی خواهد رسید كه مردم راستهای تاریخی را نیز باور نخواهند كرد.
اگر درِ دروغبافی را باز گزاردن رواست ، در آنحال چرا تنها رماننویس و فیلمنامهنویس بلكه باید هر كسی را مجاز به دست بردن به خبرها ، رویدادها و سرگذشتها دانست. فرجام چنین كاری روشنست. چنانكه فیلمهای بسیاری در سالهای اخیر از رویدادهای تاریخی ساختهاند و چون رسم بر بازنمودن داستانهای راست و مستند نبوده ، هیچیك تكهی راست و درستی از تاریخ پیش چشم تماشاگر نیاورده بلكه بیشتر یك افسانهایست كه آقا یا خانم فیلمنامهنویس بافته و در آن میان از اشخاص و رویدادهای تاریخی نیز یادی رفته. حتا آنچه در سالهای اخیر بسیار چشمگیرست آنکه بسیاری از آنها در راه تحریف حقایق تاریخی و غرضورزیها ساخته شده. كوتاهسخن آنكه تاریخ سوژهی تازهای شده كه ایشان قلم بزنند و همان افسانهبافیها را در قالبی نو به تماشاگر بفروشند و آنچه هرگز پروایش نداشتهاند راستی داستانها و تاریخ است.
اگر سه فیلمنامهنویس داستانی را از تاریخ (مثلاً سرگذشت امیرکبیر) بدست گرفته هر سه در نوشتنِ گفتگوها و انگاشتن صحنهها ، جلو پنداربافی را باز بگزارند بیگمان سه روایت بیکبار جدایی خواهیم دید كه در یكی امیركبیر مردیست دارای فلان ستودگیها و آرمانها ، ناصرالدینشاه و مادرش دارای فلان ناستودگیها و آرزوها و سفیر انگلیس نیز فلان نقشها و نیرنگها را بکار میبسته و بهمان سخنان را میگفته و در دیگری امیركبیر آن ستودگیها و آرمانها را ندارد و ناصرالدینشاه و مادرش نیز آن ناستودگیها و آرزوها را نمیداشته و سفیر انگلیس چنان نقشها و نیرنگهایی را بکار نبسته. این نتیجه همانست كه گفتیم مردم را به تاریخ بیاعتماد میكند.
آیا اینست آن نتیجهای كه از آمیختن رمان و تاریخ میخواستیم؟! آیا تاریخْ اصل و فیلمسازی فرعِ آنست یا وارونهی آن؟!.. آیا فیلمی میسازند تا یک داستان تاریخی را نشان دهند یا داستانی تاریخی را میبافند تا فیلمی نشان دهند؟!..
همهی تلاش تاریخنگاران بیرون آوردن سرگذشتهای راست از میان انبوهی از داستانهای ساختگی و مغرضانه است تا این رشتهی دانشی در حالی كه هر روز پردامنهتر میگردد همان اندازه از آلودگیها دور بماند. دروغ را به تاریخ درآمیختن همان درآمیختن خاك و شن با گندم پس از بوجاریست كه به آن در این كتاب اشاره شده. در چنین حالی هم تاریخ را از ارج انداختهایم و هم مردمان را بكارهای بیخردانه عادت دادهایم.
سازندهی چنین «خاطره» ای گویا گمان داشته كه با یكی دو جملهی خوشنما میتواند دلیلهای بس استوار این كتاب را پوچ گرداند. زهی نادانی! زهی خوشگمانی!
پایان
.
تکهی دهم (پایانی)
🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهودهكاری نخواهد بود؟!
🖌 کوشاد تلگرام
از کتاب در پیرامون رمان آموختیم كه دروغ آمیختن به تاریخ از بدترین زیانكاریهاست. هرچه ارج و بها در تاریخست و آنچه سبب میشود بر دلها اثر كند از رهگذر آنست كه آن را راست میدانیم. اینست اگر دانسته شود كه یک فیلمی نیمی از تاریخ و نیمی از بافتههای فیلمنامهنویس است دیگر آن اثر را بر دلها نخواهد داشت. زیرا کسی نخواهد دانست کجا راست و کجا بافندگیست.
ارج تاریخ بسته به اعتمادیست كه به آن داریم ـ یعنی تا زمانی كه به راستی آن بدگمان نگردیم. كتاب و فیلم و تلویزیون و روزنامه و اینگونه چیزها نیز باید چنان باشند كه رشتهی اعتماد مردم به آنها گسیخته نگردد.
اساساً این اعتماد در هر یك از رشتههای زندگانی یك توده همانست كه نیكخواهان آن توده همه درپی بهبود و افزودن به آنند : اعتماد مردم به اخبارِ روزنامهها ، به اینكه دولت بهداشت را در همه جا زیر دیدهبانی درست دارد ، به توانِ خریدِ پول ، به سالم بودن خوراك و آشاماك ، به ساختگی نبودن كالاها (استاندارد بودن آنها) ، اعتماد به آینده و کار و پیشه و قانونها و بسیار چیزها از اینگونه. بوارونهی ایشان هوسرانان و خودخواهان همواره برای رسیدن به خواستهاشان آنچه پروا نمیكنند و بیباكانه لگدمال میگردانند همین اعتماد همگانیست. تودهای كه بیاعتمادی بر سرشان سایه افكنده هر روز زیان آن را میكشند.
یكی از سرچشمههای بیاعتمادی دروغ است. در یك توده هرچه دروغ كمتر اعتماد فزونتر و زندگانی آسودهتر. پس چه فرقست میان دروغ بستن به تاریخ با دروغ بكار بردن درمیان گفتگوهای روزانه یا در معاملات؟!
تاریخ را با دروغبافیها آلودن زمینهی بیاعتمادی را فراهم میسازد. اگر چند دروغی به كتاب و سینما و تئاتر و تلویزیون و روزنامهها راه یافت ، دیگر چگونه میتوان اعتماد از دست رفته را بمردم بازگردانید؟! سرانجامِ چوپان دروغگو را همه میدانند : دیگر سخن راستِ او را نیز كسی باور نكرد. به سخن دیگر اگر ما راه دروغبافی در تاریخ را باز گزاریم زمانی خواهد رسید كه مردم راستهای تاریخی را نیز باور نخواهند كرد.
اگر درِ دروغبافی را باز گزاردن رواست ، در آنحال چرا تنها رماننویس و فیلمنامهنویس بلكه باید هر كسی را مجاز به دست بردن به خبرها ، رویدادها و سرگذشتها دانست. فرجام چنین كاری روشنست. چنانكه فیلمهای بسیاری در سالهای اخیر از رویدادهای تاریخی ساختهاند و چون رسم بر بازنمودن داستانهای راست و مستند نبوده ، هیچیك تكهی راست و درستی از تاریخ پیش چشم تماشاگر نیاورده بلكه بیشتر یك افسانهایست كه آقا یا خانم فیلمنامهنویس بافته و در آن میان از اشخاص و رویدادهای تاریخی نیز یادی رفته. حتا آنچه در سالهای اخیر بسیار چشمگیرست آنکه بسیاری از آنها در راه تحریف حقایق تاریخی و غرضورزیها ساخته شده. كوتاهسخن آنكه تاریخ سوژهی تازهای شده كه ایشان قلم بزنند و همان افسانهبافیها را در قالبی نو به تماشاگر بفروشند و آنچه هرگز پروایش نداشتهاند راستی داستانها و تاریخ است.
اگر سه فیلمنامهنویس داستانی را از تاریخ (مثلاً سرگذشت امیرکبیر) بدست گرفته هر سه در نوشتنِ گفتگوها و انگاشتن صحنهها ، جلو پنداربافی را باز بگزارند بیگمان سه روایت بیکبار جدایی خواهیم دید كه در یكی امیركبیر مردیست دارای فلان ستودگیها و آرمانها ، ناصرالدینشاه و مادرش دارای فلان ناستودگیها و آرزوها و سفیر انگلیس نیز فلان نقشها و نیرنگها را بکار میبسته و بهمان سخنان را میگفته و در دیگری امیركبیر آن ستودگیها و آرمانها را ندارد و ناصرالدینشاه و مادرش نیز آن ناستودگیها و آرزوها را نمیداشته و سفیر انگلیس چنان نقشها و نیرنگهایی را بکار نبسته. این نتیجه همانست كه گفتیم مردم را به تاریخ بیاعتماد میكند.
آیا اینست آن نتیجهای كه از آمیختن رمان و تاریخ میخواستیم؟! آیا تاریخْ اصل و فیلمسازی فرعِ آنست یا وارونهی آن؟!.. آیا فیلمی میسازند تا یک داستان تاریخی را نشان دهند یا داستانی تاریخی را میبافند تا فیلمی نشان دهند؟!..
همهی تلاش تاریخنگاران بیرون آوردن سرگذشتهای راست از میان انبوهی از داستانهای ساختگی و مغرضانه است تا این رشتهی دانشی در حالی كه هر روز پردامنهتر میگردد همان اندازه از آلودگیها دور بماند. دروغ را به تاریخ درآمیختن همان درآمیختن خاك و شن با گندم پس از بوجاریست كه به آن در این كتاب اشاره شده. در چنین حالی هم تاریخ را از ارج انداختهایم و هم مردمان را بكارهای بیخردانه عادت دادهایم.
سازندهی چنین «خاطره» ای گویا گمان داشته كه با یكی دو جملهی خوشنما میتواند دلیلهای بس استوار این كتاب را پوچ گرداند. زهی نادانی! زهی خوشگمانی!
پایان
.
✴️ چیستان عقبماندگی ایرانیان
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی چهارم
2) پیشامدها ـ دربارهی پیشامدها نیز ما آگاهیهای بسیار میداریم. از یك قرن و نیم ایران همیشه در جنگها شكست خورده و از هر کشاکش سیاسی سرافكنده بیرون آمده و همیشه در زیر چیرگیهای همسایگان بوده است. آنگاه از چهل و پنجاه سال پیش كه بیدار گردیده و بتكان آمده ، از هر جنبشی نتیجهی وارونه گرفته و از هر امیدی جز نومیدی بهره نیافته. آن جنبش مشروطه بود كه با آن ستودگی آغازید و انجامش جز رسواییها نگردید. آن دبستانها و دبیرستانها بود كه امیدها بآنها بسته شد و جز نومیدی بهرهای بدست نیامد. آن حزب دمكرات بود كه با چه پاكدلیها و جوانمردیها بكوشش برخاست و انجامش جز سرافكندگیها نبود. در جنگ جهانگیر گذشته آزادیخواهان ایران بكوشش و جانفشانی برخاسته دستهی كوچندگان را پدید آوردند كه بیش از همه زیانها بكشور رسید و كوچندگان همه پراكنده شدند.
اینها را برای مثل یاد میكنم. همین پیشامدها مایهی نومیدی انبوهی از ایرانیان گردیده و آنان را ببدیها برانگیخته است ، بویژه با آن ناتوانی روانها كه در نتیجهی بدآموزیها گرفتار میبودند. [1]
نومیدی از چیزهاییست كه كسان ناتوان را به بدی برانگیزد. كسی كه نابودی تودهی خود را بیگمان میشناسد و امیدی در دل او نیست ، به نیكی آن توده نكوشد ، و جز درپی سودهای خود نباشد. اگر راستش بخواهیم ، همان نومیدی بهانه بدست او دهد كه توده و سود و زیان توده را فراموش گرداند ، و تنها دربند سود و زیان خود باشد.
امروز در ایران از جملههایی كه رواج میدارد (و پیش از كوششهای ما رواجش بیشتر میبود) ، آنست كه دو تن كه باهم نشستند و سخنی از توده بمیان آمد ، یكی بدیگری بگوید : «این ملت نخواهد شد. شما در فكر خود باشید». همین جملهی نومیدانه بهانهای بوده است كه هزارها كسان را بدزدی و پستی برانگیخته و یا آنها را در دزدی و پستی كه میداشتهاند ، گستاختر گردانیده.
3) سرگذشتها ـ بسیاری از بدان كسانی بودهاند كه نیكی كرده ، و از مردم یا از بالادستان خود ارجشناسی ندیدهاند. بسیاری از آنان از نیكوكاری زیان دیده و بسختیها افتادهاند. این سرگذشتها فراوانست و همینها هزاران كسان را ببدی برانگیخته. این بسیار دشوارست كه یك افسر یا یك كارمند اداره راستی نشان دهد و در كارهای خود دلسوز باشد ، و ببیند كه باین راستی و دلسوزی ارجی نمیدهند ، و بلكه دزدان و بدكرداران را باو برتری مینهند ، و با این حال پایش نلغزد و دست از راستی و دلسوزی برندارد. چنین كاری از دست هر كسی برنخیزد.
اینهاست سرچشمههای بدی ایرانیان كه من بكوتاهی یاد كردم. یك چیز كه میباید بگفتههای خود بیفزایم ، آنست كه از شصت و پنجاه سال باز ، دستهایی در كار بوده كه از این سرچشمههای بدی سود جویند و هنایش آنها را در تودهی ایرانی بیشتر گردانیده ، این توده را هرچه بدتر و هرچه رسواتر سازند. آن دستهی بدخواهان كه یادشان كردم ، كارشان همین بوده كه از یكسو نگزارند این سرچشمههای بدی از میان رود و یا سست گردد ، بلكه آنها را هرچه فزونتر و كارگرتر گردانند ، و از یكسو آنها را بكار برده توده را به بدی و آلودگی هرچه بیشتر وادارند.
امروز دیگر پرده برداشته شده. شما آشكاره میبینید كه چگونه و از چه راه میكوشند كه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیهای پست را در مغزهای جوانان جا دهند ، چگونه و از چه راهها پشتیبانی از كیش شیعی و از بدآموزیهایش میكنند ، چگونه و از چه راهها بدآموزیهای مادّیگری را درمیان توده میپراكنند. اینها نه چیزهاییست كه من با شما بگفتگو از آنها نیاز دارم. اگر هستند كسانی كه نیك نمیدانند ، بهتر است كتابهای ما را بخوانند ، «داوری» و «حافظ چه میگوید؟..» و «گفت و شنید» و «دولت بما پاسخ دهد» و «فرهنگ است یا نیرنگ؟» را بخوانند.
(افسران ما)
[1] : ـ اکنون اگر تنها از دیدهی پیشامدها به بدیهایی که امروز از توده سر میزند و گریبانمان را رها نمیکند بنگریم ، این آشکار میگردد که بخشی از آنها سرچشمه در پیشامدهای چهل سالهی ایران دارد. آنهمه شوری که تودهی ایرانی در سال 57 و چند سال پس از آن از خود نمود و امیدهای فراوان بکوششها بست ، چون حال کشور روزبروز بدتر گردید و دانسته شد که همهی سخنان و نویدهایی که بمردم دادند فریب و نیرنگ بوده ؛ این مایهی نومیدیهای فراوان شده و در پیدایش وضع کنونی مؤثر بوده است.
.
🖌 کوشاد تلگرام
تکهی چهارم
2) پیشامدها ـ دربارهی پیشامدها نیز ما آگاهیهای بسیار میداریم. از یك قرن و نیم ایران همیشه در جنگها شكست خورده و از هر کشاکش سیاسی سرافكنده بیرون آمده و همیشه در زیر چیرگیهای همسایگان بوده است. آنگاه از چهل و پنجاه سال پیش كه بیدار گردیده و بتكان آمده ، از هر جنبشی نتیجهی وارونه گرفته و از هر امیدی جز نومیدی بهره نیافته. آن جنبش مشروطه بود كه با آن ستودگی آغازید و انجامش جز رسواییها نگردید. آن دبستانها و دبیرستانها بود كه امیدها بآنها بسته شد و جز نومیدی بهرهای بدست نیامد. آن حزب دمكرات بود كه با چه پاكدلیها و جوانمردیها بكوشش برخاست و انجامش جز سرافكندگیها نبود. در جنگ جهانگیر گذشته آزادیخواهان ایران بكوشش و جانفشانی برخاسته دستهی كوچندگان را پدید آوردند كه بیش از همه زیانها بكشور رسید و كوچندگان همه پراكنده شدند.
اینها را برای مثل یاد میكنم. همین پیشامدها مایهی نومیدی انبوهی از ایرانیان گردیده و آنان را ببدیها برانگیخته است ، بویژه با آن ناتوانی روانها كه در نتیجهی بدآموزیها گرفتار میبودند. [1]
نومیدی از چیزهاییست كه كسان ناتوان را به بدی برانگیزد. كسی كه نابودی تودهی خود را بیگمان میشناسد و امیدی در دل او نیست ، به نیكی آن توده نكوشد ، و جز درپی سودهای خود نباشد. اگر راستش بخواهیم ، همان نومیدی بهانه بدست او دهد كه توده و سود و زیان توده را فراموش گرداند ، و تنها دربند سود و زیان خود باشد.
امروز در ایران از جملههایی كه رواج میدارد (و پیش از كوششهای ما رواجش بیشتر میبود) ، آنست كه دو تن كه باهم نشستند و سخنی از توده بمیان آمد ، یكی بدیگری بگوید : «این ملت نخواهد شد. شما در فكر خود باشید». همین جملهی نومیدانه بهانهای بوده است كه هزارها كسان را بدزدی و پستی برانگیخته و یا آنها را در دزدی و پستی كه میداشتهاند ، گستاختر گردانیده.
3) سرگذشتها ـ بسیاری از بدان كسانی بودهاند كه نیكی كرده ، و از مردم یا از بالادستان خود ارجشناسی ندیدهاند. بسیاری از آنان از نیكوكاری زیان دیده و بسختیها افتادهاند. این سرگذشتها فراوانست و همینها هزاران كسان را ببدی برانگیخته. این بسیار دشوارست كه یك افسر یا یك كارمند اداره راستی نشان دهد و در كارهای خود دلسوز باشد ، و ببیند كه باین راستی و دلسوزی ارجی نمیدهند ، و بلكه دزدان و بدكرداران را باو برتری مینهند ، و با این حال پایش نلغزد و دست از راستی و دلسوزی برندارد. چنین كاری از دست هر كسی برنخیزد.
اینهاست سرچشمههای بدی ایرانیان كه من بكوتاهی یاد كردم. یك چیز كه میباید بگفتههای خود بیفزایم ، آنست كه از شصت و پنجاه سال باز ، دستهایی در كار بوده كه از این سرچشمههای بدی سود جویند و هنایش آنها را در تودهی ایرانی بیشتر گردانیده ، این توده را هرچه بدتر و هرچه رسواتر سازند. آن دستهی بدخواهان كه یادشان كردم ، كارشان همین بوده كه از یكسو نگزارند این سرچشمههای بدی از میان رود و یا سست گردد ، بلكه آنها را هرچه فزونتر و كارگرتر گردانند ، و از یكسو آنها را بكار برده توده را به بدی و آلودگی هرچه بیشتر وادارند.
امروز دیگر پرده برداشته شده. شما آشكاره میبینید كه چگونه و از چه راه میكوشند كه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیهای پست را در مغزهای جوانان جا دهند ، چگونه و از چه راهها پشتیبانی از كیش شیعی و از بدآموزیهایش میكنند ، چگونه و از چه راهها بدآموزیهای مادّیگری را درمیان توده میپراكنند. اینها نه چیزهاییست كه من با شما بگفتگو از آنها نیاز دارم. اگر هستند كسانی كه نیك نمیدانند ، بهتر است كتابهای ما را بخوانند ، «داوری» و «حافظ چه میگوید؟..» و «گفت و شنید» و «دولت بما پاسخ دهد» و «فرهنگ است یا نیرنگ؟» را بخوانند.
(افسران ما)
[1] : ـ اکنون اگر تنها از دیدهی پیشامدها به بدیهایی که امروز از توده سر میزند و گریبانمان را رها نمیکند بنگریم ، این آشکار میگردد که بخشی از آنها سرچشمه در پیشامدهای چهل سالهی ایران دارد. آنهمه شوری که تودهی ایرانی در سال 57 و چند سال پس از آن از خود نمود و امیدهای فراوان بکوششها بست ، چون حال کشور روزبروز بدتر گردید و دانسته شد که همهی سخنان و نویدهایی که بمردم دادند فریب و نیرنگ بوده ؛ این مایهی نومیدیهای فراوان شده و در پیدایش وضع کنونی مؤثر بوده است.
.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸7ـ درهم بودن زابها
یک آشفتگی دیگر ، درهم بودن زابها (صفتها) میباشد. مثلاً میگویند : «دیوار کوتاه» در حالی که غلطست. زیرا کوتاهی در برابر درازیست و در اینجا که خواستشان نابلندیست ، باید بگویند : «دیوار پست». دیوار کوتاه آن را گویند که درازیش کمتر باشد. نیز میگویند : «مرد درستکار». در حالی که غلطست و باید بگویند : «مرد راستکار». زیرا خواستشان کسیست که از دزدی و کلاهبرداری بپرهیزد و این «راستی» است. درست در برابر غلط یا شکسته میباشد. میگویند : «این کار سخت است». در جایی که باید بگویند : «دشوار» است. زیرا «سخت» در برابر سست میباشد نه در برابر آسان. میگویند : «این آب کند میرود» که غلطست و باید بگویند : «آهسته» میرود. زیرا کند در برابر «تیز» است نه در برابر تند. از اینگونه بسیار است.
در نتیجهی آنکه همه بکلمههای بیگانه پرداختهاند ، کلمههای زبان خود را فراموش گردانیده بدینسان نابجا بکار بردهاند. باید این نیز از میان برداشته گردد و هر زابی در معنی درست خود بکار رود ، و چنانکه نشان دادیم راه دانستن معنی هر زاب آنست که آخشیج یا برابر آن دانسته شود ، و من اینک برخی از آنها را در پایین میآورم :
راست ـ دروغ ، چپ ، کج درست ـ غلط ، کمتر ، شکسته ، بیمار
سفت ـ نرم ، شُل سخت ـ سست
دشوار ـ آسان بلند ـ پست ، آهسته
دراز ـ کوتاه کلفت ـ باریک
تنگ ـ فراخ بالا ـ پایین
تند ـ آهسته تیز ـ کند
زود ـ دیر کم ـ بیش
فراز ـ نشیب دور ـ نزدیک
درشت ـ هموار بزرگ ـ خُرد (کوچک)
نیک ـ بد پشت ـ رو
زیر ـ زبَر پس ـ پیش
شاد ـ اندوهناک خشنود ـ ناخشنود ، گلهمند
.
🖌 احمد کسروی
📖 پرچم نیمهماهه
🔸7ـ درهم بودن زابها
یک آشفتگی دیگر ، درهم بودن زابها (صفتها) میباشد. مثلاً میگویند : «دیوار کوتاه» در حالی که غلطست. زیرا کوتاهی در برابر درازیست و در اینجا که خواستشان نابلندیست ، باید بگویند : «دیوار پست». دیوار کوتاه آن را گویند که درازیش کمتر باشد. نیز میگویند : «مرد درستکار». در حالی که غلطست و باید بگویند : «مرد راستکار». زیرا خواستشان کسیست که از دزدی و کلاهبرداری بپرهیزد و این «راستی» است. درست در برابر غلط یا شکسته میباشد. میگویند : «این کار سخت است». در جایی که باید بگویند : «دشوار» است. زیرا «سخت» در برابر سست میباشد نه در برابر آسان. میگویند : «این آب کند میرود» که غلطست و باید بگویند : «آهسته» میرود. زیرا کند در برابر «تیز» است نه در برابر تند. از اینگونه بسیار است.
در نتیجهی آنکه همه بکلمههای بیگانه پرداختهاند ، کلمههای زبان خود را فراموش گردانیده بدینسان نابجا بکار بردهاند. باید این نیز از میان برداشته گردد و هر زابی در معنی درست خود بکار رود ، و چنانکه نشان دادیم راه دانستن معنی هر زاب آنست که آخشیج یا برابر آن دانسته شود ، و من اینک برخی از آنها را در پایین میآورم :
راست ـ دروغ ، چپ ، کج درست ـ غلط ، کمتر ، شکسته ، بیمار
سفت ـ نرم ، شُل سخت ـ سست
دشوار ـ آسان بلند ـ پست ، آهسته
دراز ـ کوتاه کلفت ـ باریک
تنگ ـ فراخ بالا ـ پایین
تند ـ آهسته تیز ـ کند
زود ـ دیر کم ـ بیش
فراز ـ نشیب دور ـ نزدیک
درشت ـ هموار بزرگ ـ خُرد (کوچک)
نیک ـ بد پشت ـ رو
زیر ـ زبَر پس ـ پیش
شاد ـ اندوهناک خشنود ـ ناخشنود ، گلهمند
.