پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی یکم

بار نخست که کسروی را خواستند بکشند (8/2/1324) و عامل آن دستگیر شده در زندان بود ، کسانی از ملایان به پشتیبانی او به شهربانی رفته بودند. کسروی که این را می‌شنود به آنان چنین پیام می‌دهد :

«سخنان ما بسيار ريشه‌دار است و هيچگاه با تپانچه از ميان نخواهد رفت. تپانچه بيش از آن نتيجه نتواند كه خونهايي بناسزا ريخته شود».

کسانی که از کوششهای کسروی بیگانه بوده از ترور آگاه می‌شوند بتکان آمده می‌خواهند بدانند داستان چه بوده. چرا می‌خواسته‌اند او را بکشند. اینست به آنها نیز جداگانه چنین پیام می‌دهد :

«شما اگر مي‌خواهيد بريشه‌ی داستان دست بريد و آنگاه بنتيجه‌ی نيكي رسيده بتوانيد چه درباره‌ی اين پيشامد و چه در همه گونه كشاكشهايي كه ما راست ، داوري كنيد بهتر از همه آنست كتابهاي ما را بخوانيد. كتابهاي ما بسيار است ولي شما چند كتابي را كه بخوانيد راه برويتان باز خواهد شد.
ما در اين كوششها براي خود سودي نخواسته‌ايم. اين گزندهايي كه اكنون مراست و آن رنجهايي كه در همه جا ياران ما مي‌كشند جز براي كشور نيست ، جز براي نيكي جهان نيست. شما نيز بخوانيد و از چگونگي آگاه گرديد و با ما در اين كوششها همدست باشيد».
(دفتر اردی‌بهشت‌ماه 1324)

امروز که به پیشامدهای هشتاد سال گذشته می‌نگریم می‌بینیم که این سخنان بس راستست. هم این راستست که سخنان او با تپانچه از میان نرفته و نخواهد رفت و هم اینکه اگر کسی می‌خواهد بداند ،‌ او که بوده و دشمنیهای دسته‌های گوناگون با او از چه راهیست و چرا پافشارانه کوشیدند او را از میان بردارند ،‌ راهی جز آن نیست که چند کتابی از او بخواند.

امروز نیز تکانی مانند آن درمیانست : انبوهی از کسانی که شنیده‌اند در ایران نویسنده‌ای هشتاد سال پیش شیعیگری ، ملایان و همچنین دعوای حکومت داشتنشان را در نوشته‌هایش نیک شناسانیده بوده و برای چنین بی‌باکی که ازو سر زد کشته شد ، خواهان آنند که او را بشناسند. ولی بجای آنکه کار را از راهش کنند و چند کتابی ازو خوانند تا راه جستجو و شناخت برویشان باز گردد ، از جستجوی گوگل ، ویکی‌پدیا یا از سایتهای اینترنتی می‌جویند و یک رشته سخنان ساختگی بنام او را با دل خود سازگار یافته در اینجا و آنجا بزبان می‌آورند. این می‌شود نتیجه‌ی آن تکان.
٭٭٭

این در نهاد آدمیست که زادگاه و میهن خود را دوست دارد. بلندی نام آن را ‌خواهد. از خوار و عقب‌مانده بودن آن ناخشنود ‌گردد. اینست ایرانیان نیز از سنجش خود با دیگر کشورها چون بسیاری از آنها را پیشرفته و سرفراز می‌یابند ، دوست می‌دارند چنان سرفرازیهایی بهره‌ی میهن ایشان نیز شود. و چون صد سال بیشترست که نمی‌شود و می‌بینند روزبروز نادانیها و بیخردیها در ایران در کار فزونی گرفتنست ، خواه‌ناخواه جستجوی علت درماندگی کشورشان را می‌کنند.

دلسوختگان خردمند ناچاریست که در جستجوی «ریشه‌ی» بدبختیها و درماندگیهای ایران باشند. ایشان پیاپی می‌پرسند : «علت درماندگی و بیچارگی ما ایرانیان چیست؟». امروز ارجدارتر از این پرسش و پرارجتر از پاسخ آن ، جستاری نیست. امروز سرنوشت کشور بیشترین بستگی را به آن دارد.

بارها از زبان آگاهان به تاریخ ایران شنیده‌ایم که با شگفتی می‌پرسند :

«چرا ما که از نخستین توده‌های مشروطه‌خواه در آسیا بودیم چندین عقب مانده‌ایم و گرفتاریهامان روز‌افزونست. ولی توده‌هایی که دهها سال گرفتار خودکامگی پادشاهان بوده‌اند امروز حال بهتر از ما دارند؟!»

این پرسشِ توأم با شگفتی نه چیزیست که بتازگی به مغزها راه یافته. جنبش مشروطه خود نتیجه‌ی پرسشهای شور‌انگیزی مانند این بوده. لیکن پس از آنکه آن جنبش نتیجه‌ی چشمداشته را نداد ،‌ هر دسته‌ای چاره‌ی دیگری را اندیشید : مثلاً یک دسته گفتند مردم بیسوادند و اینست از آن جنبش سود چندانی بدست نیامد ، ما باید همه‌ی داراییهای خود را برای ساخت مدرسه‌ بکار بریم تا توده از بیسوادی برهد. بدینسان جنبش مدرسه‌سازی براه افتاد و آزادیخواهان بسیاری به ساخت مدرسه‌ها (به گفته‌ی خودشان کارخانه‌ها‌ی آدمسازی) رو آوردند. دیگری گفت : گناه در مجری نبودن قانونهاست ، همینکه قانونها روان گردد کارها براه خود می‌افتد. از اینگونه چاره‌ها بسیار بزبان آورده می‌شد.



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه


🔸 4 ـ ناروان بودن قاعده‌ها

یک آک دیگر فارسی ناروان بودن قاعده‌های آنست. چون از هزار سال باز ، زبان را کنار گزارده و همیشه بکلمه‌های بیگانه پرداخته‌اند ، زبان رو به بیکارگی نهاده و از جمله قاعده‌های آن ، ناروان گردیده.

مثلاً در فارسی از هر ریشه‌ای سه گونه‌ی «کننده» می‌آید : رونده ، روا ، روان ؛ جوینده ، جویا ، جویان. اینها هر یکی معنای دیگری و جای دیگری می‌دارد (که سپس بازخواهیم کرد) ، ولی شما چون بجویید خواهید دید آمدن اینها از ریشه‌ها بسیار نابسامان می‌باشد که از برخی آن نمی‌آید و از برخی این نمی‌آید و گاهی هیچ کدام نمی‌آید. اینک در پایین با یک جدولی این را روشن می‌گردانیم :

خواستن : خواهنده ـ خواهان گفتن : گوینده گویا ـ
آمدن : آینده ـ ـ خندیدن : ـ ـ خندان
رفتن : رونده روا روان پسندیدن : ـ ـ ـ

نیز در فارسی می‌توان با افزودن «ان» یک کارواژه‌ی «ناگذرا» را «گذرا» گردانید. مثلاً چرید ، چرانید ؛ دوید ، دوانید ؛ رسید ، رسانید. این یک قاعده‌ایست ولی در همه جا روان نمی‌باشد ، و اینست نگویند : خواند ، خوانانید ؛ فروخت ، فروشانید ؛ بست ، بندانید.

نیز چنانکه سپس خواهیم دید یک نابسامانی بزرگی در پسوندها و پیشوندها همینست که در همه جا روان نمی‌باشند. این سه مثل را بنام نمونه یاد کردم و مانند اینها فراوانست.

این خود یکی از نابسامانیهای زبان و از آکهای آنست که باید برکنار گردانید و هر قاعده‌ای را همه جا روان شمرد. مثلاً در آن سه گونه‌ی «کننده» ، باید هر سه را از هر کارواژه‌ای بکار برد. باید در جایی که سزنده است خواها ؛ گویان ؛ آیا ، آیان ؛ خندنده ، خندا ؛ پسندنده ، پسندا ، پسندان ؛ نیز آورد. همچنین در دیگر جاها. گذرا گردانیدن کارواژه را هم باید در همه جا روان گردانید و در بستن و فروختن و خواندن نیز گفت : بندانید ، فروشانید ، خوانانید. همچنین در دیگر جاها. از پسوندها و پیشوندها نیز سخن خواهیم راند.


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی هشتم)


دوباره می‌گویم : پندار یکی از گرفتاریهای آدمی است و نادانیها و گمراهیها بیش از همه نتیجه‌ی آن می‌باشد. از اینسو در برابر آن ، عقل و اندیشه و فهم راهنمای آدمیان به حقایق است و چاره‌ی گمراهیها و نادانیها را با اینها توان کرد.

در جهان تاکنون این دو چیز در مبارزه بوده‌اند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو حقایقی رو نموده و آنها را از میان برده. این مبارزه همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است.

با اینحال ما نمی‌گوییم نیازمندیهای مادی یا پیشامدها یا چیزهای دیگر بکلی بی‌‌تأثیر است. چنین سخن را هیچگاه نباید گفت. ما می‌گوییم : چیزهای بیرونی و نیازمندیها و پیشامدها تنها در افزایشِ رواج و تندیِ پیشرفت یک پندار یا باور می‌تواند تأثیر کند. بویژه پندار که رواج آن بیش از همه از این راه باشد. گمراهیها و نادانیهای گوناگون که در میان مردمان رواج یافته ، بیشتر آنها چنانست که یا خود خوشایند مردم بوده و یا زمینه برای رواجش آماده گردیده.

برای مثل می‌گویم : شعرسازی یا شاعری در ایران از قرنها رواج می‌داشت و ما دیدیم که در زمان ما ناگهان برواجش افزوده بجایی رسید که می‌توان گفت پنجاه درصد جوانان درسخوانده بشاعری میل پیدا کردند و در هر شهری از ایران «انجمن ادبی» که انجمن شاعران می‌بود ، برپا گردانیدند. حکمرانان در شهرها بجستجو از گورهای شاعران قدیمی برخاسته گنبدها بروی آنها برافراشتند. هزاره‌ی فردوسی و جشن هفتصدساله‌ی سعدی گرفته شد.

چگونگی آنست که شعر ساختن ، یا بهتر گویم : بازی کردن با سخن و قافیه جفت کردن چیزیست که خوشایند کسان می‌باشد. بسیار کسانی دوست دارند که بنشینند و با پهلوی هم گذاردن کلمات و پیش و پس گردانیدن آنها شعری سازند و «مضمونی» بوجود بیاورند. از ساختن شعر و از خواندن آن بدیگران لذت می‌برند. در ذات آدم چنین هوسی هست و در ایرانیان نیز می‌بوده ، و چون در عرب شعر رواج می‌داشت ، ایرانیان نیز پیروی کردند و شاعران بسیاری در این کشور هم پیدا شدند. بویژه در زمان مغول و پس از آن که دوره‌ی ناتوانی خردها و پستی اندیشه‌ها می‌بود و هیچ‌گونه جلوگیری از اینگونه هوسبازیها و بیهوده‌کاریها در میان نمی‌بود.

بدین ترتیب می‌گذشت و شاعران پیاپی آمده می‌رفتند تا در زمان ما ناگهان پیشامدی بشاعری رنگ دیگری داد و رواج شعر را چند برابر اضافه کرد. داستان آنکه چون در ایران جنبش مشروطه برخاست و چند سال در این کشور شور و تکان در میان می‌بود و ایرانیان از خواب چند هزارساله بیدار شده جستجوی آزادی می‌کردند و سخن از پیشرفت و پیروزی می‌گفتند و آرزوی همگامی با مردمان پیشرفته‌ی بزرگ اروپا ـ از فرانسه و انگلیس و آلمان ـ می‌کردند ، و چند سال این شور و تکان در میان می‌بود و جنگها رخ داد و خونها ریخته می‌شد و از میان مردم‌ کوچه و بازار ستارخان‌ها و باقرخان‌ها و حیدر عمواُغلی‌ها و یارمحمدخان‌ها و یِفرِمخان‌ها و عباس‌آقاها پدیدار می‌گشت ـ این شور و بیداری ایرانیان به یک دسته از وزیران و سررشته‌داران خوش نمی‌افتاد و این جنب و جوش را باعث بهم خوردن دستگاه خود می‌دانستند. بویژه که در ایران دبیرستانها فراوان گردیده نورسان بدرس خواندن پرداخته بودند و این بسیار خطرناک ‌بود که این جوانان همان شور و جوش را فراگیرند و چون از دبیرستان بیرون می‌آیند یک دسته‌ آزادیخواه بادانش بوجود آورند و بکارهایی بسیار بزرگتر از کارهای حیدر عمواُغلی‌ها و یِفرِمخان‌ها برخیزند.

بویژه در سال 1329 (قمری) که چون داستان بازگشت محمدعلی‌میرزا رخ داد و دمکراتها در برابر آن پافشاری مردانه نمودند و لیاقت از خود نشان داده با آنهمه نیرنگها که از درون و بیرون بکار زده می‌شد ، پای مقاومت محکم کرده محمدعلی‌میرزا را از راهی که آمده بود برگردانیدند ، این لیاقتها از آزادیخواهان نیک نشان داد که انقلاب در ایران ریشه دوانیده و آن تأثیری را که بایستی داشت داشته ، و این داستان ، دسته‌ی بدخواهان را بترس سختی انداخت و اینبود در راه چاره‌جویی بکوشش افزودند.



.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی هشتم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام


سوم ،‌ از آنسو در سال 1324 کسروی در همین زمینه گفتار دیگری (تاریخ را آلوده می‌گردانند) را نوشته و در دفتر «آذرماه» بچاپ می‌رساند (1) و در آن گفتار بار دیگر همان ایرادها را به درآمیختن دروغ با راستیهای تاریخ می‌گیرد. با آنكه زمینه‌ی گفتار رمان است و فرصتی بوده كه درباره‌ی «رمانهای خارجی» و نیز «رمانهای تاریخی» سخنی رانده شود ، در آن چنین چیزی دیده نمی‌شود. كوتاه‌سخن آنكه در دو ‌سال و اندی پس از زمان خاطره‌ی یاد شده نمی‌بینیم یك جمله در این باره چه ‌از كسروی و چه ‌از یارانش در ماهنامه‌ها یا در همان كتاب در پیرامون رمان (چاپ دوم) نوشته شود. بلکه در چاپ دوم نوشته‌ی کوتاهی بنام «چند سخنی درباره‌ی این کتاب» افزوده شده که نشان روشنی به استوار داشتن سخنان چاپ یکم کتاب و باورهای نویسنده است. در آنجا بار دیگر رماننویسی اروپاییان و تقلید ایرانیان از آنها نکوهش می‌شود.

چهارم ، اگر این داستان راست بود ، چاپ دوباره‌ی كتاب در تیرماه سال 1324 می‌بایست به دكتر و نیز به یاران کسروی برخورد. اگر چنان داستانی راست بوده آیا نه آنست که نام این رفتار زشت «دورویی» می‌بود و یاران کسروی و نیز دكتر می‌بایست از چاپ دوم کتاب برآشوبند و آن را خرده گرفته به رخ کسروی بكشند؟ گفتگوی آن شب را گفتاری گردانده به روزنامه‌ها دهند؟! یا سپس در جایی بنویسند؟! پس چرا چنین كاری نكرده‌اند؟! یا گذشته از اینها ، چرا دکتر در ستایش چنان مردی ، صفاتی همچون «پاكدل» ، «حقیقت‌جو» ، «شریف» بکار برد؟!

پس راستی چیست؟!... راستی آنست كه ‌این خاطره با این صورت كه چندین ایراد به آن وارد است بیگفتگو ساختگیست.

در این خاطره نخست كسروی مردی شناسانده شده آزاده ، دلیر ، پاكدل ، حقیقتجو و شریف. هر نیكمردی كه یک یا چند كتابی ازو خوانَد و با خردِ آزاد درباره‌ی او داوری كند او را آراسته بستودگیهایی خواهد یافت كه برخی از آنها در بالا آمده بویژه حقیقتجویی كسروی كه در بیشترِ نوشته‌هایش آشكارست. لیكن آنچه در این میان ناسازگار می‌نماید «داشتن تعصب زیاد به عقایدشان» با سه ستودگی «حقیقت‌جویی» ، «پاكدلی» و «شرافت» است. اگر خواننده‌ای همین كتاب را با هوشداری خوانَد پی خواهد برد كه ‌او در پاسخ به خانم سیاح نه درپی برتری‌جویی و پیش بردن سخن خود بلكه درپی روشن گردانیدن موضوع می‌باشد. برای مثال آنجا كه سخن از گفته‌ی برادران كنگور بمیان آمده می‌گوید : «نپندارید كه مقصود شما را درنیافته‌ام» و سپس خواستِ خانم سیاح را با زبان روشنتری بازمی‌نماید و می‌كوشد جای تاریكی نماند.

همین برداشت را خواهیم داشت اگر نوشته‌های مهنامه‌ی پیمان را بخوانیم. چون در آن مهنامه در زمینه‌هایی كه گفتار می‌نوشته پرسش و پاسخهایی از مخالفان و هواداران پیش می‌آمده و از پاسخهای او می‌توان به آسانی دانست كه آن بزرگمرد تا چه ‌اندازه به داوری خِرد پابند بوده. چرا دور برویم ، همین داستانی كه خاطره‌گو یاد كرده خود با «تعصب» ناسازگارست.

همچنین درخاطره‌ كسروی را كسی می‌نمایاند كه در مدت ده سال (از 1312 تا 1322) نمی‌دانسته كتابش تنها «ناظر به حكایتهای افسانه‌ای شرقی خودمان ، امثال امیر ارسلان نامدار و حسین كرد شبستری و ... است» ولی به اشتباه «رمانهای خارجی» را هم زیانمند دانسته می‌سوزانیده و چون شرح خرده‌گیر را درباره‌ی رمان شنیده بیكباره «با هوشمندی خاص خود ، تمام مسأله را دریافته» و «همچون یك انسان شریف ، حقیقت‌پرست و پاكدل» اعتراف كرده كه ‌این را تاكنون نمی‌دانسته.

نتیجه‌ی ستایشهایی كه در آغاز خاطره ‌از كسروی شده بیجا نبوده و جایی باید از آن بهره بُرد و این همانجاییست كه (می‌نویسد) : با پاكدلی و حقیقت‌جویی به «خطای» خود «اعتراف» می‌كند. آری ، اینست خواستِ اصلی خاطره‌گو! اینجا از خود می‌پرسیم كدام یك پذیرفتنی است : اینكه كسروی در مدت ده سال با آنهمه گفتگو با مخالفانش در یکایک زمینه‌های گفتارهایش (که از مهنامه‌ی پیمان و روزنامه‌ی پرچم هویداست) جدایی میان رمان خارجی و افسانه‌ی حسین كرد را درنیافته بود یا آنكه مردی بود كه با «هوشمندی خاص خود» به چشم بهم زدنی در یك گفتگوی كوتاه ‌اشتباه ده ساله‌اش را دریافت؟! آیا این كوسه و ریش پهن سرودن نیست؟! با یكی دو ستایش تعارف‌آمیز که نمی‌توان نبوده را بوده كرد و هر ناراستی را در قالب «خاطره» به مردی چون او بست!


(1) : این گفتار به چاپهای بعدی کتاب در پیرامون رمان که بدست یاران کسروی انجام گرفته افزوده شده است.


.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی دوم


چون مشروطه به هرج و مرج و سپس به خودکامگی انجامید ، برخی کسان نیز بیکبار نومید گردیده این مردم و این کشور را درخور پیشرفت و بهبود ندانستند. برخی از آنان بیشرمی نیز کرده می‌گفتند : «این مردم از اولش هم چیزی نبودند».

بااینهمه همچنان کسانی در اندیشه‌ی یافتن علت درماندگی ایرانیان بودند.

یک گفتار از روزنامه‌ی پرچم این پرسش توأم با شگفتی و اینکه اندیشه‌هاشان تا چه اندازه ژرفا داشته و آیا جستجویی هم می‌شده نشان می‌دهد.

در این گفتار ، کسروی نخست از زبان یکی از دوستانش چنین می‌نویسد :

«دیروز [در سال 1304] در مجلسی بودیم چند نفر از روزنامه‌نویسان و نویسندگان نیز بودند و سخن از درماندگیهای ایران می‌رفت. بیست سالست این کشور مشروطه شده و در این مدت کوششهای بسیار بکار رفته. ولی نتیجه‌ای بدست نیامده بلکه ما روز بروز عقبتر رفته‌ایم. می‌گفتیم علت این چیست؟.. فلان نویسنده می‌گفت : توده بیسواد است. باید معارف را تعمیم و توده را باسواد گردانید. فلان روزنامه‌نویس باو پاسخ داده گفت : اساس اخلاقست باید اخلاق مردم را اصلاح کرد. دیگری گفت : باید بمردم درس وطن‌پرستی داد. پیشرفت مردمان اروپا از میهن‌پرستیست. باز دیگری گفت : باید کاری کرد که قانونها اجرا شود. مردم چون مدتی در زیر قانون زندگی کردند خود بخود تربیت می‌شوند. بدینسان در یک مجلس چهار عقیده پیدا شد و هر یکی از اینها دلیلها برای عقیده‌ی خود یاد می‌کرد و یک ساعت بیشتر مباحثه می‌رفت.
دوست ما این داستان را می‌گفت و مقصودش آن بود که من بگویم کدام عقیده درستتر است. ولی من چون اندیشه‌ی روشنی نداشتم بخاموشی گراییدم. دوباره پرسید و گفتم موضوع باین آسانی نیست. گفت : من دلم می‌خواهد ما ایرانیها یک نصف دارایی خود را بدهیم و درد این کشور را بدانیم و یک نصف دیگر را بدهیم و چاره‌ی آن را بدست آوریم».
اکنون آن دوست ما مرده است و پس از پانزده سال آنچه داستان را بیاد من انداخته جمله‌های اخیر اوست. آری مردمی که دچار بدبختی گردیده ناتوان و درمانده شده‌اند سزاست که دارایی خود را در راه چاره‌ی آن بکار برند. سزاست که شب و روز آرام نداشته باین کار کوشند.
اینست من بخوانندگان دوباره یادآوری می‌کنم که آن سخنانی را که ما در پرچم در زمینه‌ی درماندگیهای ایرانیان و علت آن نوشتیم از قبیل سخنان دیگر نشمارند و آنها را نیک خوانند و باندیشه سپارند و با فهم و خرد خود قضاوت نمایند».
(پرچم روزانه)

٭٭٭

پس از حکومت نکبت‌بار ملایان ، امروز مردم بار دیگر بآن پرسش و پاسخش ، پروا نشان می‌دهند. در این زمینه‌ نیز در سی سال گذشته کتابهایی نوشته شده و این اهمیت موضوع را نشان می‌دهد.

چیزی که باید دانست آنست که آن کتابها خیمها (خصلت) و خویهای (عادت) ایرانیان را کانون پروای خود و از علتهای اصلی عقب‌ماندگی ایرانیان شمارده‌اند. مانند این نتیجه‌گیری از نوشته‌های کسروی هم بدست می‌آید. راستی آنکه هیچ کس به اندازه‌ی کسروی از بدخویی و دُژآگاهی ایرانیان بی‌پرده سخن نرانده و به اندازه‌ی او به همه‌ی بدیهای توده از کم‌ارج و پرارج نپرداخته. اگر دیگران به شماردن و نام بردن از خویهای ناستوده‌ی ایرانیان پرداخته‌اند کسروی به ریشه‌ی آن که چگونه خویهای نیک و بد در آدمی نیرو می‌گیرد و ماندگار می‌شود دست یافته و با روشنترین بیانی بازنموده. سخنان کسروی نه تنها در این زمینه در هیچ زمینه‌ای کلی‌گویی نیست. ناروشن و گنگ نیست. چه بدیها و خویهای بد و چه علت آنها را به روشنی بازمی‌نماید.

می‌توان گفت از همان سال نخست مهنامه‌ی پیمان تا بازپسین روزهای زندگانی یک دم این جستار را رها نکرده است. تنها در کتاب «دردها و درمانها» ما هفتاد گفتار بیشتر در این زمینه می‌یابیم.



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸 5ـ گذرا و ناگذرا بودن برخی ریشه‌ها


یکی دیگر از آکهای فارسی اینست که برخی ریشه‌ها در آن ، هم گذرا و هم ناگذرا می‌آید. همچون شکست ، ریخت ، پراکند ، نمود ، آمیخت و مانند اینها : «کاسه شکست» و «کاسه را شکستم» ، «آب ریخت» و «آب را ریختم». این خود آشفتگیست و انگیزه‌اش اینست که در فارسی یک افزاری برای ناگذرا گردانیدن گذرا نیست. افزاری برای گذرا گردانیدن ناگذرا هست ولی برای وارونه‌ی آن نیست. در جایی که هر زبانی بچنین افزاری نیازمند است. از نبودن آنست که بدینسان برخی ریشه‌ها را بدو حال بکار می‌برند. «شکست» گذرا می‌باشد. ولی چون به ناگذرایش نیز نیاز افتد ، زیرا گاهی برخی چیزها بخود شکسته شود ، از اینرو آن را گاهی هم ناگذرا آورده‌اند. اما از چاره‌ی این در جای دیگری سخن خواهیم راند.



.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی نهم)


قضا را سیاست نکولا (امپراتور روس) با دلخواه اینان یکی بود. نکولا نیز پیشرفت ایران را نمی‌خواست و اینبود در همان سال داستان التیماتوم را پیش آورد ، و به همان ترتیب که در «تاریخ مشروطه» بدرازی نوشته شده سپاه به ایران فرستاد و مشتها بسر آزادیخواهان کوفت و بکمک حیله‌گریهای همان دسته‌ی بدخواه آنچه خواست کرد. در آذربایجان که مرکز انقلاب و جنبش ‌بود ، صمدخان دست باز کرده بقصابی پرداخت. در تهران پارلمان بسته شد و روزنامه‌ها از میان رفت و سران آزادیخواهان از شهر بیرون رانده شدند. یک جمله بگویم : دستگاه مشروطه در ایران برچیده شد.

لیکن این اندازه بس نبود. بایستی ایرانیان را از آن شور پایین آورند و خونها را از جوش اندازند. بیش از همه بایستی در اندیشه‌ی جوانان و نورسان باشند. دسته‌ی بدخواهان چاره‌ی اینها را نیز پیدا کردند و به یک رشته کارهایی برخاستند که در اینجا فرصت گفتگو نیست. درباره‌ی جوانان و نورسان چاره آن را دیده‌اند که هیاهوی «ادبیات» برانگیزند و به خیام و سعدی و حافظ و مولوی هواداریهای بیش از اندازه نمایند و بشعر و رُمان ارزش بیش از اندازه گذارند. با پول دولت پیاپی دیوانهای شاعران را بچاپ رسانیده منتشر کنند. از اروپا نیز ادوارد براون [1] و دیگران آواز بآواز اینان انداخته هیاهو را هرچه بزرگتر کنند. در دبستانها و دبیرستانها «تاریخ الشعرا» درس گفته شود. روزنامه‌ها ستونهایی برای شعر بگشایند. برای شاعران بزرگ جشنها بنام هزاره‌ و سده گرفته شود. بروی گورهاشان گنبدها افراشته گردد.

از این کارها دو نتیجه می‌طلبیدند : یکی آنکه جوانان رو بشعرهای سعدی و حافظ و خیام و مولوی آورند و بدآموزیهای آنان را در زمینه‌ی جبریگری و سستی و لاابالیگری فراگیرند و بجای شور آزادیخواهی ، مغزهای خود را با این بدآموزیهای غیرتکُش و خون‌سردکن پر کنند. دیگری آنکه هوس شعرگویی و قافیه‌بافی در خود آنان نیرو گرفته گرفتار یاوه‌سرایی گردند و جز آن ، همه چیز را فراموش کنند. این بود علت آن هیاهو که برانگیخته بودند و برواج شعر و شاعری ، بسیار افزودند.

این داستان چون مَثَل نیکی بسخن ما تواند بود ، با همه‌ی درازیش یاد کردم. خیال نشود ایرادی که بدکتر ارانی گرفتم ، خود دچار آن گردیده‌ام. باین‌معنی که من نیز اینها را بی‌دلیل و از روی پندار می‌گویم. چنین نیست و شما نیک می‌دانید که ما باین گفته‌ها دلیل می‌داریم و هرچه می‌گوییم از روی آگاهیست.


[1] : برای شناختن پرفسور براون و کارهای او و همدستانش در ایران کتابهای «در پیرامون ادبیات» و «اکنون و آینده ما راست» دیده شود.



.
پرفسور ادوارد براون ، شرقشناس انگلیسی
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی نهم

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام


كسی كه كتاب را خوانده می‌داند كه جستار كتاب برخلاف ادعای خاطره‌گو تنها «ناظر» بر افسانه‌های شرقی نبوده بلکه چون رماننویسی از اروپا برخاسته و به ‌ایران رسیده بیشترْ رمانهای «خارجی» و رمانهای تقلیدی غرب در ایران «مورد نظر» است.

می‌پرسیم شما كه كسروی را با واژه‌ها و عبارتهایی همچون باشهامت اخلاقی ، پاكدل ، حقیقت‌جو و شریف شناسانیده‌اید و ما نیز ده‌ها گواهی در زندگانی و نوشته‌هایش بر این ستودگیها می‌یابیم آیا از یگانه‌مردی چون او دور بود که پس از این دیدار و گفتگوی‌ «تكان‌دهنده» (بفرض راست بودنش) معنی درستِ رمان را چنانكه خرده‌گیر گفته بود بنویسد و به ‌اشتباه خود اعتراف كند؟!

تحریف و دروغ‌پردازی درباره‌ی كسروی كم نخوانده و نشنیده‌ایم. به گفته‌ی خود او : «كدام لاف و دروغ است كه در نیمه راه درنمانده و در برابر راستی از پا نیفتد؟!».(1) چنین دروغهایی اگر كوتاه‌زمانی ساده‌دلانی را تواند فریفت در پایان بزیان سازندگان خواهد بود.

در خاطره اشاره‌ای هم به كتاب غرش توفان الكساندر دوما رفته. این را ذبیح الله منصوری در سال 1347 از «چند کتاب» برگزیده و ترجمه كرده و این نام را او بر این كتاب نهاده. جای پرسش است که خاطره‌گو چگونه نام آن را پیش از چاپ ترجمه‌ی فارسی‌اش می‌دانسته؟.. مگر آنكه بینگاریم كه خرده‌گیر از این كتاب نه در سال 22 بلكه در «دهه‌ی چهل» برای بازگوینده‌ی خاطره گفته.

در هر حال این كتاب هفت جلدِ كلفت و خود هزاران صفحه ‌است و جای پرسشست چرا خواننده‌ای برای دانستن داستانِ شورش بزرگ فرانسه باید مغز خود را بدست رماننویس لق‌چانه بسپارد كه چشمها رویهم نهاده و اسب كور پندار را بتاختن واداشته و (برای مثال) گفتگوهای خلوت شاه و ملكه‌ای كه گیوتین تنهاشان را بیسر گردانیده برشته‌ی نوشتن کشیده؟!. چرا دانا باید این هزاران صفحه افسانه را که رماننویس بهم بافته و قطار تاریخ را روی ریل هوسهای خود بحركت درآورده ، بنام آنکه یک «رمان تاریخی» است بخواند و با چنین دروغهایی «عمر خویش تباه گرداند»؟!.. و سرانجام هم نداند كه كدام تكه تاریخ بوده و كدام دروغبافی؟!.

گذشته از نام کتاب که در سال 22 ‌دانسته نبوده ، گمان می‌رود اصطلاح «ضد قهرمان» نیز در آن زمان ناشناخته بوده.

چون «خاطره» سرانجام سخن را به فیلم ساختن و نمایشنامه نوشتن می‌رساند جا دارد سخنی نیز در آن زمینه برانیم. این امروز برای خود گرفتاری جداگانه‌ای گردیده زیرا پایه‌ی بیشتر فیلمها رمانست و اینست كسانی می‌اندیشند : اگر عادت رماننویسی ترك گردد در آنحال فیلمها و سینماها نیز تعطیل خواهد بود. زیرا آنچه پیشامدهاست بسیاری از آنها را چندان کشندگی و سرگرم‌کنندگی نیست که شایسته‌ی نمایشنامه و فیلم‌سازی باشد و آنچه تاریخی است چون از آن جز همبستگیهای سیاسی و سپاهیگری موضوعی دیگر كمتر بدست ما رسیده و در آنحال تاریخ را بروی پرده‌ی سینما كشیدن نیز كمی‌هایی خواهد داشت. .. اینست می‌خواهیم چند سخنی در این زمینه برانیم.

نخست ، باید پرسید آیا فیلم ساختن خود خواستی است یا بدستیاری آن ما خواستی را برمی‌آوریم؟! به سخن دیگر آیا فیلم ساختن «هدف» است یا «وسیله»؟!

اگر كسانی خواسته باشند مثلاً از زندگانی امیركبیر فیلمی ‌(یا نمایشی) بسازند ، چون در تاریخ همه‌ی جزئیات زندگانی و كارهای كسان بدست نیامده و نوشته نشده یكی از این دو راه را در برابر خود دارند : یکم ، جلو پندار را باز گزارده و صحنه‌های بسیاری را از گفتگو و دیگر چیزها از خود ببافند و راه دیگر آنکه دربند تاریخ و راست و ناراست رویدادها بوده جز آنچه بیگمان گردیده را بفیلم درنیاورند و برای پیوندانیدن بخشهای گوناگون فیلم از داستانسرایی (روایتگری تاریخ) سود جویند.

در آن شیوه‌ی نخست ، نویسنده‌ی فیلمنامه یا نمایشنامه همان كار رماننویس را می‌كند که در این كتاب از بیهودگی و زیانمندی آن سخنها رفته و ایرادها گرفته شده و در هر حال چه كتاب باشد چه فیلم چه تئاتر ، آن ایرادها جای خود را دارد.


(1) : پیمان ، سال یكم شماره‌ی دوازدهم ، گفتار «از بیهوده‌گویی چه برمی‌خیزد؟»



.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی سوم


دو تکه‌ی زیر نمونه‌ای از نوشته‌های او در این زمینه می‌باشد.

دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، به روی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشه‌براندازی كه باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشه‌های پراكنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیاره‌ی خودخواهی و رشك می‌باشد ـ اینهاست كه شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نكوشید نابودتان گرداند. (پرچم روزانه)

این بدیها كه ما از ایرانیان می‌بینیم ، بیش از همه نتیجه‌ی آموزاكها و پیشامدها و سرگذشتهاست ، و من اینك از یكایك آنها ، از هر كدام بسخن كمی می‌پردازم :

1) آموزاكها ـ ما نیك می‌دانیم كه چه آموزاكهای پستی در این كشور در كار است. از هر كجا بدآموزیها باین كشور رو آورده است. ما بارها شمرده‌ایم : فلسفه‌ی یونان ، صوفیگری ، خراباتیگری ، باطنیگری ، شیعیگری ، جبریگری ، و پس از همه‌ی آنها مادّیگری اروپا و دیگر بدآموزیهای نوین اروپایی ـ اینها چیزهاییست كه در این كشور رواج می‌دارد و در مغزها جا گرفته ، و بیگفتگوست كه سخت می‌هَناید[تأثیر می‌کند] و روانها را ناتوان می‌گرداند. شما می‌بینید هنگامی كه فلان كشاورز همانكه گندمش ببهای بهتری فروخته می‌شود و پولی بدستش می‌آید ، بجای آنكه از آن پول زمینش را بیشتر آباد گرداند و یا برای زن و فرزندانش رخت و كفش بخرد و یا به چشمهای تراخمی بچه‌اش چاره كند ، از همه‌ی اینها چشم پوشیده ، پولها را برداشته در سختترین زمان جنگ ، رو بكربلا می‌آورد ، و اگر دولت گذرنامه نداد ، با دادن رشوه از مرز قاچاق می‌گذرد ، این رفتار پست او شما را آزرده می‌گرداند و آن كشاورز را مردی پست می‌شناسید. در حالی كه این رفتار او نتیجه‌ی آموزاكهای كیشی اوست. یا هنگامی كه فلان جوان درسخوانده در اداره‌ای كه هست ، دست بدزدی می‌گشاید و یا رشوه از مردم می‌طلبد ، شما سخت رنجیده می‌گویید : «این هم درسخواندگان». در حالی كه این رفتار زشت از آن جوان و از دیگران ، نتیجه‌ی بدآموزیهای مادّیگریست كه فراگرفته‌اند. نتیجه‌ی آنست كه زندگی را نبرد می‌دانند و تنها بایایی[وظیفه] كه برای خود می‌شناسند ، آنست كه زیرك باشند و پول درآورند و خوش زیند. آنهمه شعرهای زهرآلود حافظها و خیامها كه پیاپی ستایش از باده‌خواری و خوشی و بی‌پروایی می‌كنند ، آیا شدنیست كه نهناید و مردم را به بی‌پروایی و قلندر روشی برنینگیزد؟!.. آنهمه گفته‌های گوناگون و آخشیج[=ضد] هم ، آیا شدنیست كه فهمها و خردها را از كار نیندازد؟!. در این زمینه چون در جای دیگر سخن بسیار رانده‌ایم در اینجا بهمین اندازه بس می‌كنم. [1]


[1] : برای آگاهی بیشتر کتابهایی همچون «ورجاوندبنیاد» ، «راه رستگاری» ، «ما چه می‌خواهیم؟» و «انکیزیسیون در ایران» خوانده شود.



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه


🔸6ـ بجای کننده آمدن کرده‌شده‌ها

یک آک دیگر آنست که در برخی از ریشه‌ها بجای «کننده» ، «کرده‌شده» می‌آورند. همچون : ایستاده ، نشسته ، خوابیده ، گذشته ، ریخته ، پخته و مانند اینها. مثلاً می‌گویند : «این خوابیده کیست؟» ، که می‌باید بگویند : «خوابنده». همچنین در مانندهای آن. این هم یک آشفتگیست و چاره آنست که اینها را جز برویه‌ی «کننده» نیاورند. چه زیانی خواهد داشت اگر بجای «ایستاده» که غلطست «ایستنده» بگویند و همچنین در مانندهای آن؟!.
ـ


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
سوم (تکه‌ی دهم)

همان صوفیگری (صوفیگری بمعنی شناخته‌اش) که خود دکتر یاد کرده مَثَل نیکِ دیگری باین سخن می‌باشد. چنانکه گفتم صوفیگری بوجود آمده از پندار است. پلوتینوس و دیگران چون درباره‌ی روان راه به حقایق نیافته‌اند دنبال پندار را گرفته‌اند. ولی بیگمان در رواج این پندار و در پیشرفت آن در میان مردم چیزهایی از بیرون مؤثر بوده.

صوفیگری خود با هوسبازی و خودخواهی و تنبلی آدم سازگار است. چنانکه گفتم این بکسانی خوشایند است که خود را با خدا یکی پندارند و آنگاه به بهانه‌ی پاک کردن روان (تزکیه‌ی نفس) خود را بخانقاه کشانند و بساط مفتخوری درچینند. با یک سری سخنان پوچی ، هم بمردم برتری فروشند و هم پولهاشان از دستشان ربایند.

از آنسوی در قرنهای دوم و سوم هجری که صوفیگری در بغداد ، پایتخت عباسیان ، پدیدار گردیده رو به رواج نهاد ، گروهی به بهانه‌ی آنکه عباسیند و از خاندان خلافت می‌باشند ، و دسته‌ای بنام اینکه علویند و بازماندگان پیغمبر شمرده می‌شوند ، و کسانی بعنوان اینکه فقیه یا خطیب یا واعظند ، در میان مردم جایگاه برتری برای خود باز کرده بودند و در برابر ایشان صوفیگری بهانه‌ی نیکی برای شِبلی‌ها و بایزیدها و معروف‌ها و حلاج‌ها می‌بود که اینان نیز برتری پیدا کنند و در میان مردم دسته‌ی برجسته‌ای باشند.

اینها باعث پیشرفت صوفیگری درمیان مسلمانان می‌گردید و زمان بزمان برواج آن می‌‌افزود تا داستان دلگداز تاخت مغول رخ داد ، و این داستان زمینه‌ی باز‌تر دیگری برای پیشرفت و رواج آن (بویژه در ایران که آسیب بیشتر یافته بود) آماده گردانید. زیرا پس از آن داستان ایرانیان و مسلمانان بحالی افتادند که یا بایستی دست بهم دهند و به یک رشته کوششها و جانفشانیهای بزرگ تاریخی برخیزند و مردانه بمغولان درآویخته بکشند و کشته شوند و آنان را از کشور خود بیرون رانند و کینه‌ی میلیونها کشتگان را از ایشان بجویند و میلیونها زنان و دختران را که مغولان به بردگی برده بودند برهانند و یا کلاً چشم از مردانگی و جانفشانی پوشیده و یوغ زیردستی مغولان را بگردن کشیده با پنداربافیها و بهانه‌سازیهایی ـ از صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها ـ بخود دلداری دهند و اندوههای خود را فراموش گردانند و زندگی بسر برند. بایستی یا آن باشند یا این. چون پیشوایان جانباز و غیرتمندی که آنان را بمردانگی برانگیزند ، نمی‌داشتند و از اینسو صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری زمینه‌های آماده می‌داشت ، خواه و ناخواه این یکی را پذیرفتند و خود را بدامن این اندیشه‌های پوچ و پست انداختند.

از اینگونه مثالها فراوانست. ولی سخن ما در این نشست بدرازی انجامید. بهتر است بهمین دو مثال بس کنیم و سخن را بپایان رسانیم.


.
✴️ در پیرامون رُمان (پیوست)
تکه‌ی دهم (پایانی)

🔸 آيا همینكه «رمان تاريخی» شد ديگر بيهوده‌كاری نخواهد بود؟!

🖌 کوشاد تلگرام


از
کتاب در پیرامون رمان آموختیم كه دروغ آمیختن به تاریخ از بدترین زیانكاریهاست. هرچه ‌ارج و بها در تاریخست و آنچه سبب می‌شود بر دلها اثر كند از رهگذر آنست كه آن را راست می‌دانیم. اینست اگر دانسته شود كه یک فیلمی ‌نیمی ‌از تاریخ و نیمی‌ از بافته‌های فیلمنامه‌نویس است دیگر آن اثر را بر دلها نخواهد داشت. زیرا کسی نخواهد دانست کجا راست و کجا بافندگیست.

ارج تاریخ بسته به ‌اعتمادیست كه به آن داریم ـ یعنی تا زمانی كه به راستی آن بدگمان نگردیم. كتاب و فیلم و تلویزیون و روزنامه و اینگونه چیزها نیز باید چنان باشند كه رشته‌ی اعتماد مردم به آنها گسیخته نگردد.

اساساً این اعتماد در هر یك از رشته‌های زندگانی یك توده همانست كه نیكخواهان آن توده همه درپی بهبود و افزودن به آنند : اعتماد مردم به ‌اخبارِ روزنامه‌ها ، به ‌اینكه دولت بهداشت را در همه جا زیر دیده‌بانی درست دارد ، به توانِ خریدِ پول ، به سالم بودن خوراك و آشاماك ، به ساختگی نبودن كالاها (استاندارد بودن آنها) ، اعتماد به آینده و کار و پیشه و قانونها و بسیار چیزها از اینگونه. بوارونه‌ی ایشان هوسرانان و خودخواهان همواره برای رسیدن به خواستهاشان آنچه پروا نمی‌كنند و بیباكانه لگدمال می‌گردانند همین اعتماد همگانیست. توده‌ای كه بی‌اعتمادی بر سرشان سایه‌ افكنده هر روز زیان آن را می‌كشند.

یكی از سرچشمه‌های بی‌اعتمادی دروغ است. در یك توده هرچه دروغ كمتر اعتماد فزونتر و زندگانی آسوده‌تر. پس چه فرقست میان دروغ بستن به تاریخ با دروغ بكار بردن درمیان گفتگوهای روزانه یا در معاملات؟!

تاریخ را با دروغبافیها آلودن زمینه‌ی بی‌اعتمادی را فراهم می‌سازد. اگر چند دروغی به كتاب و سینما و تئاتر و تلویزیون و روزنامه‌ها راه یافت ، دیگر چگونه می‌توان اعتماد از دست رفته را بمردم بازگردانید؟! سرانجامِ چوپان دروغگو را همه می‌دانند : دیگر سخن راستِ او را نیز كسی باور نكرد. به سخن دیگر اگر ما راه دروغبافی در تاریخ را باز گزاریم زمانی خواهد رسید كه مردم راستهای تاریخی را نیز باور نخواهند كرد.

اگر درِ دروغبافی را باز گزاردن رواست ، در آنحال چرا تنها رماننویس و فیلمنامه‌نویس بلكه باید هر كسی را مجاز به دست بردن به خبرها ، رویدادها و سرگذشتها دانست. فرجام چنین كاری روشنست. چنانكه فیلمهای بسیاری در سالهای اخیر از رویدادهای تاریخی ساخته‌اند و چون رسم بر بازنمودن داستانهای راست و مستند نبوده ، هیچیك تكه‌ی راست و درستی از تاریخ پیش چشم تماشاگر نیاورده بلكه بیشتر یك افسانه‌ایست كه آقا یا خانم فیلمنامه‌‌نویس بافته و در آن میان از اشخاص و رویدادهای تاریخی نیز یادی رفته. حتا آنچه در سالهای اخیر بسیار چشمگیرست آنکه بسیاری از آنها در راه تحریف حقایق تاریخی و غرض‌ورزیها ساخته شده. كوتاه‌سخن آنكه تاریخ سوژه‌ی تازه‌ای شده كه ‌ایشان قلم بزنند و همان افسانه‌بافیها را در قالبی نو به تماشاگر بفروشند و آنچه هرگز پروایش نداشته‌اند راستی داستانها و تاریخ است.

اگر سه فیلمنامه‌نویس داستانی را از تاریخ (مثلاً سرگذشت امیرکبیر) بدست گرفته هر سه در نوشتنِ گفتگوها و انگاشتن صحنه‌ها ، جلو پنداربافی را باز بگزارند بیگمان سه روایت بیکبار جدایی خواهیم دید كه در یكی امیركبیر مردیست دارای فلان ستودگیها و آرمانها ، ناصرالدین‌شاه و مادرش دارای فلان ناستودگیها و آرزوها و سفیر انگلیس نیز فلان نقشها و نیرنگها را بکار می‌بسته و بهمان سخنان را ‌می‌گفته و در دیگری امیركبیر آن ستودگیها و آرمانها را ندارد و ناصرالدین‌شاه و مادرش نیز آن ناستودگیها و آرزوها را نمی‌داشته و سفیر انگلیس چنان نقشها و نیرنگهایی را بکار نبسته. این نتیجه همانست كه گفتیم مردم را به تاریخ بی‌اعتماد می‌كند.

آیا اینست آن نتیجه‌ای كه ‌از آمیختن رمان و تاریخ می‌خواستیم؟! آیا تاریخْ اصل و فیلم‌سازی فرعِ آنست یا وارونه‌ی آن؟!.. آیا فیلمی می‌سازند تا یک داستان تاریخی را نشان دهند یا داستانی تاریخی را می‌بافند تا فیلمی نشان دهند؟!..

همه‌ی تلاش تاریخنگاران بیرون آوردن سرگذشتهای راست از میان انبوهی از داستانهای ساختگی و مغرضانه ‌است تا این رشته‌ی دانشی در حالی كه هر روز پردامنه‌تر می‌گردد همان اندازه ‌از آلودگیها دور بماند. دروغ را به تاریخ درآمیختن همان درآمیختن خاك و شن با گندم پس از بوجاریست كه به آن در این كتاب اشاره شده. در چنین حالی هم تاریخ را از ارج انداخته‌ایم و هم مردمان را بكارهای بیخردانه عادت داده‌ایم.

سازنده‌ی چنین «خاطره» ای گویا گمان داشته كه با یكی دو جمله‌ی خوشنما می‌تواند دلیلهای بس استوار این كتاب را پوچ گرداند. زهی نادانی! زهی خوشگمانی!
پایان



.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی چهارم


2) پیشامدها ـ درباره‌ی پیشامدها نیز ما آگاهیهای بسیار می‌داریم. از یك قرن و نیم ایران همیشه در جنگها شكست خورده و از هر کشاکش سیاسی سرافكنده بیرون آمده و همیشه در زیر چیرگیهای همسایگان بوده است. آنگاه از چهل و پنجاه سال پیش كه بیدار گردیده و بتكان آمده ، از هر جنبشی نتیجه‌ی وارونه گرفته و از هر امیدی جز نومیدی بهره نیافته. آن جنبش مشروطه بود كه با آن ستودگی آغازید و انجامش جز رسواییها نگردید. آن دبستانها و دبیرستانها بود كه امیدها بآنها بسته شد و جز نومیدی بهره‌ای بدست نیامد. آن حزب دمكرات بود كه با چه پاكدلیها و جوانمردیها بكوشش برخاست و انجامش جز سرافكندگیها نبود. در جنگ جهانگیر گذشته آزادیخواهان ایران بكوشش و جانفشانی برخاسته دسته‌ی كوچندگان را پدید آوردند كه بیش از همه زیانها بكشور رسید و كوچندگان همه پراكنده شدند.

اینها را برای مثل یاد می‌كنم. همین پیشامدها مایه‌ی نومیدی انبوهی از ایرانیان گردیده و آنان را ببدیها برانگیخته است ، بویژه با آن ناتوانی روانها كه در نتیجه‌ی بدآموزیها گرفتار می‌بودند. [1]

نومیدی از چیزهاییست كه كسان ناتوان را به بدی برانگیزد. كسی كه نابودی توده‌ی خود را بیگمان می‌شناسد و امیدی در دل او نیست ، به نیكی آن توده نكوشد ، و جز درپی سودهای خود نباشد. اگر راستش بخواهیم ، همان نومیدی بهانه بدست او دهد كه توده و سود و زیان توده را فراموش گرداند ، و تنها دربند سود و زیان خود باشد.

امروز در ایران از جمله‌هایی كه رواج می‌دارد (و پیش از كوششهای ما رواجش بیشتر می‌بود) ، آنست كه دو تن كه باهم نشستند و سخنی از توده بمیان آمد ، یكی بدیگری بگوید : «این ملت نخواهد شد. شما در فكر خود باشید». همین جمله‌ی نومیدانه بهانه‌ای بوده است كه هزارها كسان را بدزدی و پستی برانگیخته و یا آنها را در دزدی و پستی كه می‌داشته‌اند ، گستاختر گردانیده.

3) سرگذشتها ـ بسیاری از بدان كسانی بوده‌اند كه نیكی كرده ، و از مردم یا از بالادستان خود ارجشناسی ندیده‌اند. بسیاری از آنان از نیكوكاری زیان دیده و بسختیها افتاده‌اند. این سرگذشتها فراوانست و همینها هزاران كسان را ببدی برانگیخته. این بسیار دشوارست كه یك افسر یا یك كارمند اداره راستی نشان دهد و در كارهای خود دلسوز باشد ، و ببیند كه باین راستی و دلسوزی ارجی نمی‌دهند ، و بلكه دزدان و بدكرداران را باو برتری می‌نهند ، و با این حال پایش نلغزد و دست از راستی و دلسوزی برندارد. چنین كاری از دست هر كسی برنخیزد.
اینهاست سرچشمه‌های بدی ایرانیان كه من بكوتاهی یاد كردم. یك چیز كه می‌باید بگفته‌های خود بیفزایم ، آنست كه از شصت و پنجاه سال باز ، دستهایی در كار بوده كه از این سرچشمه‌های بدی سود جویند و هنایش آنها را در توده‌ی ایرانی بیشتر گردانیده ، این توده را هرچه بدتر و هرچه رسواتر سازند. آن دسته‌ی بدخواهان كه یادشان كردم ، كارشان همین بوده كه از یكسو نگزارند این سرچشمه‌های بدی از میان رود و یا سست گردد ، بلكه آنها را هرچه فزونتر و كارگرتر گردانند ، و از یكسو آنها را بكار برده توده را به بدی و آلودگی هرچه بیشتر وادارند.
امروز دیگر پرده برداشته شده. شما آشكاره می‌بینید كه چگونه و از چه راه می‌كوشند كه صوفیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیهای پست را در مغزهای جوانان جا دهند ، چگونه و از چه راهها پشتیبانی از كیش شیعی و از بدآموزیهایش می‌كنند ، چگونه و از چه راهها بدآموزیهای مادّیگری را درمیان توده می‌پراكنند.
اینها نه چیزهاییست كه من با شما بگفتگو از آنها نیاز دارم. اگر هستند كسانی كه نیك نمی‌دانند ، بهتر است كتابهای ما را بخوانند ، «داوری» و «حافظ چه می‌گوید؟..» و «گفت و شنید» و «دولت بما پاسخ دهد» و «فرهنگ است یا نیرنگ؟» را بخوانند.
(افسران ما)


[1] : ـ اکنون اگر تنها از دیده‌ی پیشامدها به بدیهایی که امروز از توده سر می‌زند و گریبانمان را رها نمی‌کند بنگریم ، این آشکار می‌گردد که بخشی از آنها سرچشمه در پیشامدهای چهل ساله‌ی ایران دارد. آنهمه شوری که توده‌ی ایرانی در سال 57 و چند سال پس از آن از خود نمود و امیدهای فراوان بکوششها ‌بست ، چون حال کشور روزبروز بدتر گردید و دانسته شد که همه‌ی سخنان و نویدهایی که بمردم ‌دادند فریب و نیرنگ بوده ؛ این مایه‌ی نومیدیهای فراوان شده و در پیدایش وضع کنونی مؤثر بوده است.



.
✴️ در پیرامون زبان (بخش دوم)

🖌 احمد کسروی

📖 پرچم نیمه‌ماهه

🔸7ـ درهم بودن زابها


یک آشفتگی دیگر ، درهم بودن زابها (صفتها) می‌باشد. مثلاً می‌گویند : «دیوار کوتاه» در حالی که غلطست. زیرا کوتاهی در برابر درازیست و در اینجا که خواستشان نابلندیست ، باید بگویند : «دیوار پست». دیوار کوتاه آن را گویند که درازیش کمتر باشد. نیز می‌گویند : «مرد درستکار». در حالی که غلطست و باید بگویند : «مرد راستکار». زیرا خواستشان کسیست که از دزدی و کلاهبرداری بپرهیزد و این «راستی» است. درست در برابر غلط یا شکسته می‌باشد. می‌گویند : «این کار سخت است». در جایی که باید بگویند : «دشوار» است. زیرا «سخت» در برابر سست می‌باشد نه در برابر آسان. می‌گویند : «این آب کند می‌رود» که غلطست و باید بگویند : «آهسته» می‌رود. زیرا کند در برابر «تیز» است نه در برابر تند. از اینگونه بسیار است.

در نتیجه‌ی آنکه همه بکلمه‌های بیگانه پرداخته‌اند ، کلمه‌های زبان خود را فراموش گردانیده بدینسان نابجا بکار برده‌اند. باید این نیز از میان برداشته گردد و هر زابی در معنی درست خود بکار رود ، و چنانکه نشان دادیم راه دانستن معنی هر زاب آنست که آخشیج یا برابر آن دانسته شود ، و من اینک برخی از آنها را در پایین می‌آورم :

راست ـ دروغ ، چپ ، کج درست ـ غلط ، کمتر ، شکسته ، بیمار
سفت ـ نرم ، شُل سخت ـ سست
دشوار ـ آسان بلند ـ پست ، آهسته
دراز ـ کوتاه کلفت ـ باریک
تنگ ـ فراخ بالا ـ پایین
تند ـ آهسته تیز ـ کند
زود ـ دیر کم ـ بیش
فراز ـ نشیب دور ـ نزدیک
درشت ـ هموار بزرگ ـ خُرد (کوچک)
نیک ـ بد پشت ـ رو
زیر ـ زبَر پس ـ پیش
شاد ـ اندوهناک خشنود ـ ناخشنود ، گله‌مند


.
✴️ دین و جهان (بزبان عادی)

🖌 احمد کسروی

🔸نشست
چهارم (تکه‌ی یکم)


در نشست گذشته از کتاب دکتر ارانی ، از صورت دانشی آن ، سخن راندیم. ولی آن کتاب صورت دیگری نیز می‌دارد.

اینکه چیزهای بیرونی در باورهای آدمیان تأثیر دارد ، از فلسفه‌ی مادی برخاسته ، و همانا تاریخچه‌اش آنست که چون در اروپا دانشها پیش رفته و درباره‌ی زمین و خورشید و ماه و ابر و باران و برف و تگرگ و سرما و گرما و زایش آدم و رویش محصول و بسیار مانند اینها آگاهیهای روشنی بدست آمده ، دانشمندان دیده‌اند اینجهان دستگاهیست همه چیزش از خودش ، و هر کاری در اینجهان بوجود آمده از کارهای دیگری می‌باشد. دیده‌اند کارهایی که مردم از خدا می‌شمارند و بنام او می‌خوانند (از بارانیدن برف و باران و تگرگ و زایانیدن بچه و بسیار مانند اینها) از خود اینجهان است و ریشه‌ی آنها جز در این دستگاه مادی نمی‌باشد.

از اینجا تکانی در اندیشه‌ها پدید آمده و تحولات سختی رخ داده. چیزی که هست کسانی اندکی هم تندتر رفته چنین گفته‌اند : «باورها و اندیشه‌های آدم نیز چنینست. ریشه‌ی آنها نیز از بیرونست». آنگاه شکل دانشی باین سخن داده‌اند و چنانکه دکتر ارانی هم نوشته است بدین ترتیب دلیل آورده‌اند :

«فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه بما نشان می‌دهد اگر محیط مادی (نور ، درجه حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن بظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع این قانونست».

چون اینان درباره‌ی دینها بدبین می‌بودند و آن ناسازگاری آشکار که در میانه‌ی دینها با دانشهاست ، از قدر دین در نزد اینان کاملاً کاسته بوده ، از اینجا درباره‌ی دین بسخن درآمده و از روی قاعده‌ی خود ، آنها را نیز بوجودآمده از پیشامدها و سودجوییها و مانند اینها شمرده‌اند.

سپس چون جنبش کمونیستی نیرو گرفته و دانشمندان و نویسندگان از این گروه بوجود آمده‌اند ، چون در نزد اینان همه‌ی کوششها و کشمکشهای جهان در راه تدارک مایحتاج زندگانی ، یا بهتر بگوییم : در راه خوردن و نوشیدن و پوشیدن و خوابیدن و برخورداری از خوشیهای زندگی می‌باشد و همه‌ی پیشامدهای جهان را جز از این راه نمی‌شمارند ، در این زمینه نیز همان اندیشه را دنبال کرده دین و فلسفه و صوفیگری و هرچه از اینگونه است بی‌آنکه فرقی در میانشان گذارند ، بوجود آمده از نیازمندیهای مادی دانسته‌اند.

دکتر ارانی نیز در این کتاب پیروی از آن اندیشه کرده و مثلاً باور داشتن بجاویدانی روان و زندگی در جهان دیگر را که در میان یونانیان بوجود آمده بوده ، نتیجه‌ی بینوایی و سختی زندگانی گروه بردگان یونانی شمارده که چون در اینجهان از خوشیها محروم می‌بوده‌اند ، با این پندارها دلهای خود را خوش گردانیده از اندوه خود می‌کاسته‌اند. باین‌معنی که وادارنده‌ی آنان بچنین باوری همان بینوایی و سختی زندگانیشان می‌بوده. همچنان پیدایش زردشت و موسا و عیسا و پیغمبر اسلام و هرچه از اینگونه است ، در نزد دکتر بوجود آمده از نیازمندیهای مادی بوده.

در نشست گذشته در این زمینه سخن رانده آنچه بایستی گفت گفتیم و شما بیاد می‌دارید. اکنون سخن در آنست که یک دسته این نوشته‌های دکتر را به رخ ما ‌کشیده ، می‌خواهند چنین بفهمانند که چون ریشه‌ی نادانیها و گمراهیهای آدمیان همان نیازمندیها بوده ، ما اگر بزندگانی سر و سامانی بدهیم و نیازمندیها را از میان برداریم ، چاره‌ی نادانیها و گمراهیها نیز خواهد بود و بکوشش دیگری نیاز نمی‌باشد.

بارها دیده شده که با یکی از یاران ما بگفتگو پرداخته ، چنین می‌گویند : «باید وضعیت اقتصادی مردم را اصلاح کرد. دیگر چیزها خود بخود اصلاح خواهد شد» .. بدین ترتیب می‌خواهند کوششهای ما را که با گمراهیها و آلودگیهای مردم می‌کنیم و رنجها که می‌کشیم ، بیهوده نشان داده خودشان را که بهیچ کوششی نپرداخته‌اند ، عالی‌تر و فهمیده‌تر از ما بازنمایند. اینست صورت دیگر گفتگو در پیرامون آن کتاب که باید در این نشست بآن پردازیم.

چنانکه پیداست کوششهای ما باین کسان خوش نمی‌افتد و اینست هر زمان بهانه‌ی دیگری برای ایراد‌گیری پیدا می‌کنند. به هر حال این سخنان نیز راست نیست و از چند جهت بآن ایراد می‌توان گرفت.



.
✴️ اوستا رجبعلی دین یاد می‌گیرد

🔸«گفت و گو»

(تکه‌ی 1 از 6)

بنام پاک‌آفرنده‌ی جهان

بنّایی در خانه‌ی تاجری کار می‌کند (اتاق سفید می‌کند) با تاجر و پسرش صحبتشان درگرفته. ما بنّا را اوستا رجبعلی و تاجر را حاجی مهدی و پسر او را علی‌آقا نام گزارده‌ایم و صحبتهای آنها را در اینجا می‌نویسیم.
🔅
اوستا رجبعلی : می‌گویند کسی پیدا شده مذهب تازه آورده. اسمش کسروی است می‌خواهد اسلام را بردارد.

حاجی مهدی : چنین کسی هست. من هم از دور می‌شنوم. چندی پیش هم ترورش کردند نمرد.

اوستا رجبعلی : می‌گویند بهیچ چیز قایل نیست. دشمن امامان ماست. می‌گوید روضه‌خوانی نکنید. زیارت نروید.

حاج مهدی : من هم شنیده‌ام. درست نمی‌دانم.

علی‌آقا : اگر آقاجان اجازه دهد من از مطالب او اطلاع دارم برایتان صحبت کنم.
🔅
حاجی مهدی با تعجب بروی پسر خود نگاه کرده می‌گوید بگو!
اوستا رجبعلی هم گوشهای خود را تیز کرده می‌خواهد بشنود.

علی‌آقا : آن شخص که اسمش کسروی است نمی‌خواهد اسلام را بردارد. بلکه خود او طرفدار اسلام است. اما اینکه می‌گوید بزیارت نروید جهت دارد.

اوستا رجبعلی : چه جهت دارد؟.

علی‌آقا : او می‌گوید جز بخدا کسی را نباید سجده کرد ، پرستش نباید کرد. باین جهت است که می‌گوید بزیارت نروید ، با امامهای شما دشمن نیست.

اوستا رجبعلی : مگر وقتی که ما بزیارت می‌رویم بامامها پرستش می‌کنیم؟. ما که پرستش نمی‌کنیم.

علی‌آقا : من کربلا و مشهد و نجف را ندیده‌ام. در قم که با آقاجان رفته بودم دیدم می‌آیند جلو در می‌ایستند و گردنهای خود کج می‌کنند ، صندوق را می‌بوسند ، دور آن می‌چرخند ، حاجتهای خود را از آن می‌خواهند. این کارها پرستش است دیگر. ما که بخدا پرستش می‌کنیم مگر چه کار می‌کنیم؟.. غیر از آنست که در مقابلش ایستاده تواضع می‌کنیم؟. حاجتهای خود را می‌خواهیم؟.. امام یا پیغمبر در جای خود ، همه‌شان احترام دارند. ولی شما همان که پرستش کردید مشرک خواهید بود ، بت‌پرست خواهید بود. حضرت عیسا پیغمبر بوده. با اینحال چون مسیحیها باو پرستش می‌کنند قرآن آنها را بت‌پرست خوانده است.
اصلاً شما چرا حاجت خود را از خدا نمی‌خواهید؟!. چرا خدای زنده را گذاشته از امامان مرده حاجت می‌طلبید؟!.

اوستا رجبعلی : هر پادشاهی برای خود وزیر دست راست دارد ، وزیر دست چپ دارد ، خدا برای خود وزیر ندارد؟!. من الان بخواهم بروم پیش پادشاه مرا راه می‌دهند؟!. باید بروم پیش وزیر ، وکیل ، او را واسطه قرار دهم.

علی‌آقا : این خودش غلطست که شما خدا را پادشاه حساب می‌کنید. پادشاهها که در زمان قدیم برای خود وزیر انتخاب می‌کردند ، چون بشر بودند ، عاجز بودند ، نمی‌توانستند یکنفری کارها را راه اندازند. برای خود کمک انتخاب می‌کردند. خدا که بشر نیست ، عاجز نیست تا بکمک محتاج باشد. خدا مثل پادشاهها اندرونی و بیرونی ندارد ، حاجب و دربان ندارد ، احتیاج بواسطه نیست شما هر مطلبی داشتید بخود خدا توانید گفت.
🔅
حاجی مهدی با تعجب بروی پسر خود نگاه کرده می‌پرسد :
... : تو اینها را از کجا یاد گرفته‌ای؟..

علی‌آقا : از مدرسه‌ی ما چند نفر بخانه‌ی آقای کسروی می‌روند ، کتابهای او را دارند من از آنها گرفته بعضی‌هاش را خوانده‌ام ، ولی چون از شما اجازه نداشتم بمجالس آنها نرفته‌ام.

حاجی مهدی : این حرفها که راست است اگر همه‌ی حرفهای او این طور باشد چه ایرادی باو هست؟..

علی‌آقا : همه‌ی حرفهایش این طور است ، همه از روی دلیل است.
.


.
✴️ چیستان عقب‌ماندگی ایرانیان

🖌 کوشاد تلگرام

تکه‌ی پنجم

میان نوشته‌های کسروی درباره‌ی علتهای بدبختی و درماندگی مردم و کتابهای یادشده تفاوتهای جدی در کار می‌باشد. برای مثال کسروی نشان می‌دهد که خویهای ستوده یا ناستوده از کجا برمی‌خیزد. به جنبه‌ی عملی این جستار (چاره کردن) بیشتر پروا دارد تا به جنبه‌ی تئوری آن : کوشش او به بازنمودن حقایق زندگی که هر توده‌ی توانایی باید بداند و در نتیجه ایجاد یک آرمان مشترک درمیان هوادارانش بسیار بیشتر است از پرداختن او به تاریخچه‌ی آلودگیهای اندیشه‌ای ایران و علتهای تاریخی عقب‌ماندگی.

او خود بالا برافراشته و مهنامه‌ای (پیمان) و باهَمادی (جمعیت) و روزنامه‌ای (پرچم) بنیاد نهاده تا بچاره‌ی کار بکوشد. برجستگی نوشته‌های او از همان حقایقی است که بازمی‌نماید. حقایقی که خواننده در جای دیگری پیدا نمی‌کند. خواننده درمی‌یابد یک توده برای استواری و گذر کردن از بحرانها تا چه اندازه به خویهای ستوده نیازمندست.

یک تفاوت آشکار دیگر میان نوشته‌های او و دیگران در این زمینه آنست که او روشن می‌گرداند که یک همبستگی مستقیمی میان خویهای ناستوده و حقایق هست. از اینرو می‌باید گفت گرانیگاه سخن او در این باره «حقایق زندگی» است. او بدرستی نشان می‌دهد که اگر حقایق زندگی دانسته نشود از خویهای ناستوده نیز کاسته نخواهد شد.

درد بزرگ ایرانیان ندانستن حقایق زندگانیست. چون حقایق را نمی‌دانند از هم پراكنده‌اند ، در كارها سستند ، بكشور خود علاقه كم دارند ، در برابر حوادث تنها بگله و ناله بس می‌كنند و در كوشش به تقلیدهای صوری كه از اروپاییان می‌نمایند امید می‌بندند ، هر كسی خود را راهنما می‌شمارد ، هر كسی پیشنهادها می‌كند. اینها همه نفهمیدن معنی زندگانیست.
(پرچم روزانه)

در یکی از گفتارهای مهنامه‌ی پیمان زیر عنوان «سرچشمه‌ی كارهای آدمی مغز اوست» به این همبستگی میان خویها و حقایق زندگی پرداخته شده. چون این نکته‌ی گرانمایه‌ایست بدرازی سخن پروا نکرده تا جایی که به زمینه‌ی گفتگومان بستگی دارد می‌آوریم :

گفتیم : یك توده باید خود نیك باشند تا پیش روند و از پریشانی و گرفتاری رها گردند ، و نیكی یك توده جز با نیكی یكایك مردم آن نباشد. كنون ببینیم یكایك مردم چگونه نیك شوند و راه آن چیست؟..
برای این باید نخست بدیها را شناخت. بدیها چیست؟.. باید دانست بدیهای آدمیان در سه رشته است :

1ـ ندانستن معنی جهان و زندگی و نشناختن راستیها[=حقایق].
2ـ ناتوانی روانها و خردها.
3ـ بدی خویها.

بدیها اینهاست ، و كسانی كه می‌خواهند نیك باشند باید از همه‌ی اینها دور گردند. گام نخستِ نیكی پیراستگی از بدیهاست.
ما از یكایك اینها سخن خواهیم راند. نخست می‌باید دانست اینها هر سه بهم بسته است و هر سه از یك سرچشمه باشد. در چاره نیز باید به هر سه در یكجا كوشید.
چگونه اینها بهم بسته است و هر سه از یك سرچشمه باشد؟.. وآنگاه چگونه توان باینها چاره كرد و راهش چیست؟..
برای این ، باید بیاد آورد سخنانی را كه درباره‌ی‌ گوهر آدمی و دو نهادی آن نوشته‌ایم و من اینك كوتاه‌شده‌ی آن را در اینجا می‌آورم :
پرچم روزانه