در كردستان و آن پیرامونها در سایهی پستی و بیآزرمی این افسران رسواییهایی رخ داد كه من از گفتن ننگ میدارم. در چند جا كردان سربازان را بمیان گرفتند و تفنگ و افزارهای دیگر از دست آنان درآوردند. صد زشتی رخ داد.
در چند جا خود افسران تفنگها و افزارها در كوه و بیابان ریختند كه بدست كردان و شاهسونان و دیگران بیفتد تا سر بگردنكشی و نافرمانی و راهزنی برآورند. این خیانت بسیار پست از سرتیپ پوریا و سرتیپ قادری و دیگران سر زد.
در همه جا سرلشگران و افسران بزرگ كامیونهای آرتش را كه میبایست در دسترس سربازان گزارده شود ویژهی زنان و فرزندان و كاچال[=اسباب خانه] و كالای خود گردانیدند. در هنگامی كه سربازان و برخی افسران غیرتمند پیش رفته در برابر دشمن میجنگیدند و جانبازی میكردند این افسران خائن با همهی كامیونها و اتومبیلها كه در زیر دست میداشتند فرزندان و كاچالهای خود را راه میانداختند. سرهنگ شكمگندهای را در تبریز میشناسم كه میگویند در همان روز نخست كه در صوفیان و آن پیرامونها جنگ میرفت و هواپیماهای روسها بالاسر شهر میپرید و میغرید ـ این سرهنگ در بازار بخریدن «جواهرات» و زرینهافزار میپرداخت و چون غرش هواپیماها برمیخاست جملههای دشنامآمیزی دربارهی ایران و آرتش ایران بزبان میآورد.
همچنان در تهران ، جنبشی بنام كوچ پدید آمده چون زنان و فرزندان شاه ـ شاهپورها و شاهدختها ـ به اسپهان میكوچیدند ، افسران بزرگ ، از شاه نیز جلوتر افتاده زنان و فرزندان خود را با اتومبیلهای آرتش به اسپهان فرستادند. سپس خودشان هم پا بگریز نهاده راه افتادند. دیدنی میبوده كه این افسران والاجایگاه چگونه خود را در اتومبیلها پنهان ساخته و میگریختهاند. از كسانی كه نام میبرند كه در آن روز تهران و آرتش و مردم را گزارده برای نگهداری خود گریختهاند سرلشگر یزدانپناه فرمانده پادگان مركز ، سرلشگر نقدی فرمانده لشگر دوم ، سرلشگر بوذرجمهری فرمانده لشگر یكم ، سرلشگر احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ بودهاند. سرلشگر یزدانپناه همان افسر است كه رئیس دانشكده میبوده و برای این كشور افسران میپروریده. همان افسر است كه گفتارها در میهنپرستی به شاگردان میرانده.
در چند جا خود افسران تفنگها و افزارها در كوه و بیابان ریختند كه بدست كردان و شاهسونان و دیگران بیفتد تا سر بگردنكشی و نافرمانی و راهزنی برآورند. این خیانت بسیار پست از سرتیپ پوریا و سرتیپ قادری و دیگران سر زد.
در همه جا سرلشگران و افسران بزرگ كامیونهای آرتش را كه میبایست در دسترس سربازان گزارده شود ویژهی زنان و فرزندان و كاچال[=اسباب خانه] و كالای خود گردانیدند. در هنگامی كه سربازان و برخی افسران غیرتمند پیش رفته در برابر دشمن میجنگیدند و جانبازی میكردند این افسران خائن با همهی كامیونها و اتومبیلها كه در زیر دست میداشتند فرزندان و كاچالهای خود را راه میانداختند. سرهنگ شكمگندهای را در تبریز میشناسم كه میگویند در همان روز نخست كه در صوفیان و آن پیرامونها جنگ میرفت و هواپیماهای روسها بالاسر شهر میپرید و میغرید ـ این سرهنگ در بازار بخریدن «جواهرات» و زرینهافزار میپرداخت و چون غرش هواپیماها برمیخاست جملههای دشنامآمیزی دربارهی ایران و آرتش ایران بزبان میآورد.
همچنان در تهران ، جنبشی بنام كوچ پدید آمده چون زنان و فرزندان شاه ـ شاهپورها و شاهدختها ـ به اسپهان میكوچیدند ، افسران بزرگ ، از شاه نیز جلوتر افتاده زنان و فرزندان خود را با اتومبیلهای آرتش به اسپهان فرستادند. سپس خودشان هم پا بگریز نهاده راه افتادند. دیدنی میبوده كه این افسران والاجایگاه چگونه خود را در اتومبیلها پنهان ساخته و میگریختهاند. از كسانی كه نام میبرند كه در آن روز تهران و آرتش و مردم را گزارده برای نگهداری خود گریختهاند سرلشگر یزدانپناه فرمانده پادگان مركز ، سرلشگر نقدی فرمانده لشگر دوم ، سرلشگر بوذرجمهری فرمانده لشگر یكم ، سرلشگر احمد نخجوان كفیل وزارت جنگ بودهاند. سرلشگر یزدانپناه همان افسر است كه رئیس دانشكده میبوده و برای این كشور افسران میپروریده. همان افسر است كه گفتارها در میهنپرستی به شاگردان میرانده.
سرلشگر کریم بوذرجمهری
بوذرجمهری در سوم شهریور 1320 فرمانده لشگر یک تهران بود. وی در شورای عالی جنگ که طرح خائنانهی مرخص کردن سربازان وظیفه و استخدام سربازان پیمانی را تصویب کرد عضویت داشت. به نوشتهی عاقلی او نیز از خشم رضاشاه بیبهره نماند و قرار بود محاکمه شود (عاقلی 1367، به یاری دانشنامهی جهان اسلام) که رضاشاه از ایران رفت و این دسته از افسران خائن از محاکمه جستند.
بوذرجمهری در سوم شهریور 1320 فرمانده لشگر یک تهران بود. وی در شورای عالی جنگ که طرح خائنانهی مرخص کردن سربازان وظیفه و استخدام سربازان پیمانی را تصویب کرد عضویت داشت. به نوشتهی عاقلی او نیز از خشم رضاشاه بیبهره نماند و قرار بود محاکمه شود (عاقلی 1367، به یاری دانشنامهی جهان اسلام) که رضاشاه از ایران رفت و این دسته از افسران خائن از محاکمه جستند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 1
همین تاریخ یك آگاهی بسیار سودمندی را بما میدهد ، و آن اینكه آدمیان این راه پیشرفت (یا بگفتهی اروپاییان تمدن) را كه میپیمایند از لختی و تهیدستی و نادانی آغاز كردهاند. روزی بوده كه آدمیان رختشان جز برگهای درختان و پوستهای جانوران نمیبوده ، و از صدها كاچال[=اثاث] و افزار زندگانی كه امروز در دست میدارند یكی را نمیشناخته و نمیدانستهاند ، و از دانشها هیچی را نمیشناختهاند ولی سپس كمكم رو به پیشرفت نهاده و تا باینجا كه امروز هست رسیدهاند.
این آگاهی را تاریخ بما میدهد و ما از آن پی برده و میدانیم آفریدگار چنین خواسته جهان همیشه پیش رود و این راه را گام بگام پیماید ، و از همینجا میدانیم كه آیندهی جهان بهتر و باشكوهتر از گذشتهاش خواهد بود. میدانیم كه این تكان و جنبش كه در راه دانشها و افزارسازیها در قرنهای آخر پیدا شده بخواست آفریدگار بوده و به همان دلیل باید یك تكان و جنبشی نیز در زمینهی «آیین زندگی» روی دهد تا جهانیان راه بهرهمندی از آن افزارها و اختراعها را بشناسند و آن همینست كه ما آغاز كردهایم و بدستیاری «پیمان» میكوشیم.
در جای دیگر هم نوشتهایم چنانكه باید هستی آفریدگار و یگانگی و دانایی و توانایی او را از دیدن و سنجیدن گیتی بدست آورد ، و آن رفتار فیلسوفان و دیگران كه در كنج خانه نشسته از پندار و انگار خود چیزهایی بیرون میآورند همه لغزش بوده ، همچنان باید خواست آفریدگار و آیین او را دربارهی جهان از همان راه دیدن و سنجیدن جهان شناخت ، و در اینجا نیز در كنج خانهها نشستن و از پندار خود چیزهایی بافتن بسیار بیهوده است.
اینست نمونهای از ارزش دانشها. اما ارزش دین : در آن باره همین بس كه میگوییم آموزاكهایی والاتر از همهی اندیشههاست ، آموزاكهاییست كه آسایش جهانیان و آبادی جهان را دربر میدارد. بیش از این بسخن چه نیاز است.
ما این دو چیز بسیار ارجمند را باهم سازش داده و همدوش یكدیگر گردانیدهایم ، و ارج این كار است كه میخواهیم خوانندگان بدیده گیرند.
گفتهاند هر چیزی با آخشیج[=ضد] خود شناخته گردد. چنانكه گفتیم كیشها و دینهایی كه بوده همگی با دانشها ناسازگار است و همیشه با آن جنگ میكند. كنون شما از پیشوایان دینی بپرسید : چه باید كرد؟!.. آیا باید از دانشها چشم پوشید؟!. بهتر است این روشن گردد كه آیا مردم در اینجهان كه هستند و زندگی بسر میبرند بیندیشند و بجستجو و آزمایش بپردازند یا نه؟!. اگر میگویید نپردازند آشكار بگویید تا همه بدانند. اگر میگویید بپردازند خوب نتیجهی پرداختن همینها شده كه هست و شما با آنها دشمنی میكنید. این در نتیجهی جستجو بدست آمده كه گیتی در یك زمان بسیار درازی ـ در چند ملیونها سال ـ پیدایش یافته : نخست سنگ و خاك و اینگونه چیزها پیدا شده. سپس درخت و رُستنیها سر برآورده. پس از آن جانوران پیدا شدهاند. در پایان آدمی پدید آمده. این یك مثل كوچكیست و بسیار مانند این میباشد كه همگی نتیجهی جستجو و آزمایش است و با دین و كیش كه شما میدارید و دنبال میكنید و دست برنمیدارید آشكاره ناسازگار است. همان فلسفهی داروین كه شما آن هیاهو را در برابرش برانگیختید نتیجهی جستجوست. پس بگویید چه باید كرد؟!.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 12 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 1
همین تاریخ یك آگاهی بسیار سودمندی را بما میدهد ، و آن اینكه آدمیان این راه پیشرفت (یا بگفتهی اروپاییان تمدن) را كه میپیمایند از لختی و تهیدستی و نادانی آغاز كردهاند. روزی بوده كه آدمیان رختشان جز برگهای درختان و پوستهای جانوران نمیبوده ، و از صدها كاچال[=اثاث] و افزار زندگانی كه امروز در دست میدارند یكی را نمیشناخته و نمیدانستهاند ، و از دانشها هیچی را نمیشناختهاند ولی سپس كمكم رو به پیشرفت نهاده و تا باینجا كه امروز هست رسیدهاند.
این آگاهی را تاریخ بما میدهد و ما از آن پی برده و میدانیم آفریدگار چنین خواسته جهان همیشه پیش رود و این راه را گام بگام پیماید ، و از همینجا میدانیم كه آیندهی جهان بهتر و باشكوهتر از گذشتهاش خواهد بود. میدانیم كه این تكان و جنبش كه در راه دانشها و افزارسازیها در قرنهای آخر پیدا شده بخواست آفریدگار بوده و به همان دلیل باید یك تكان و جنبشی نیز در زمینهی «آیین زندگی» روی دهد تا جهانیان راه بهرهمندی از آن افزارها و اختراعها را بشناسند و آن همینست كه ما آغاز كردهایم و بدستیاری «پیمان» میكوشیم.
در جای دیگر هم نوشتهایم چنانكه باید هستی آفریدگار و یگانگی و دانایی و توانایی او را از دیدن و سنجیدن گیتی بدست آورد ، و آن رفتار فیلسوفان و دیگران كه در كنج خانه نشسته از پندار و انگار خود چیزهایی بیرون میآورند همه لغزش بوده ، همچنان باید خواست آفریدگار و آیین او را دربارهی جهان از همان راه دیدن و سنجیدن جهان شناخت ، و در اینجا نیز در كنج خانهها نشستن و از پندار خود چیزهایی بافتن بسیار بیهوده است.
اینست نمونهای از ارزش دانشها. اما ارزش دین : در آن باره همین بس كه میگوییم آموزاكهایی والاتر از همهی اندیشههاست ، آموزاكهاییست كه آسایش جهانیان و آبادی جهان را دربر میدارد. بیش از این بسخن چه نیاز است.
ما این دو چیز بسیار ارجمند را باهم سازش داده و همدوش یكدیگر گردانیدهایم ، و ارج این كار است كه میخواهیم خوانندگان بدیده گیرند.
گفتهاند هر چیزی با آخشیج[=ضد] خود شناخته گردد. چنانكه گفتیم كیشها و دینهایی كه بوده همگی با دانشها ناسازگار است و همیشه با آن جنگ میكند. كنون شما از پیشوایان دینی بپرسید : چه باید كرد؟!.. آیا باید از دانشها چشم پوشید؟!. بهتر است این روشن گردد كه آیا مردم در اینجهان كه هستند و زندگی بسر میبرند بیندیشند و بجستجو و آزمایش بپردازند یا نه؟!. اگر میگویید نپردازند آشكار بگویید تا همه بدانند. اگر میگویید بپردازند خوب نتیجهی پرداختن همینها شده كه هست و شما با آنها دشمنی میكنید. این در نتیجهی جستجو بدست آمده كه گیتی در یك زمان بسیار درازی ـ در چند ملیونها سال ـ پیدایش یافته : نخست سنگ و خاك و اینگونه چیزها پیدا شده. سپس درخت و رُستنیها سر برآورده. پس از آن جانوران پیدا شدهاند. در پایان آدمی پدید آمده. این یك مثل كوچكیست و بسیار مانند این میباشد كه همگی نتیجهی جستجو و آزمایش است و با دین و كیش كه شما میدارید و دنبال میكنید و دست برنمیدارید آشكاره ناسازگار است. همان فلسفهی داروین كه شما آن هیاهو را در برابرش برانگیختید نتیجهی جستجوست. پس بگویید چه باید كرد؟!.
Forwarded from کتابخانه پاکدینی (کتابهای احمد کسروی و یاران او)
🔸 صوفیگری
🖌 احمد کسروی
🔍 چگونگی پیدایش صوفیگری ، بدیهای آن ، دروغگوییهای صوفیان ، سبب آنکه مغول ایران را بآسانی گرفت
📊 شمار ساتها : ۹۱
🔸 پراکنش : دیماه ۱۴۰۰
🔹 کتابخانهی پاکدینی
🛎 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🔅 کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
.
🖌 احمد کسروی
🔍 چگونگی پیدایش صوفیگری ، بدیهای آن ، دروغگوییهای صوفیان ، سبب آنکه مغول ایران را بآسانی گرفت
📊 شمار ساتها : ۹۱
🔸 پراکنش : دیماه ۱۴۰۰
🔹 کتابخانهی پاکدینی
🛎 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده میگردد.
🔅 کتاب را میتوانید از اینجا دریافت کنید.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی شانزدهم)
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش چهار از چهار)
...
یك كار وزارت جنگ كه درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن كرد این بود كه افسرانی كه در شهرستانها آن رفتار رسوا را كرده بودند ، چون یكایك بتهران رسیدند بكمترین بازخواستی از آنان برنخاست كه تو گفتی هیچ كاری رخ نداده. بلكه بهمهی آنان روی خوش نشان داد و بآنان كه كارهاشان از دستشان رفته بوده كارهای دیگری بدیده گرفت.
در حالی كه آن افسران خیانتهای آشكار كرده و گناهشان یكی دو تا نمیبود. گذشته از «تخلفات» كه ما از آنها آگاه نمیباشیم و سخن نمیرانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یكی از آنان سر زده بود كه بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند میبود.
[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را كه نام برده یكایك بازمینماید و گزندهایی كه بمردم رسیده و آسیبهایی كه به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان میدهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند كه در چنان هنگامی در اندیشهی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار كرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز كه برخی افسران با دستهی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان میبود كه بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از كسی بازخواستی كند.
راستی هم آنست كه كسی نمیبود كه به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها میبودند كه در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی كرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاكی میبودند آنها نیز نمیتوانستند آوازی درآورند.
گفته میشد رضاشاه سخت برآشفته میخواست «دیوان حرب» برپا گرداند كه خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاكمه بكشد. ولی تا توانستهاند جلو گرفتهاند و سپس هم او افتاده و رفته.
بیگمان باید دانست كه اگر هایهوی روزنامهها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها كار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست میداریم كه میباید گفت : «نمونهای از خیرهرویی و بیشرمی خائنان» است.
سروانی كه در رضائیه[=ارومیه] از دستكهای دزدی و ستمگری سرلشگر معینی میبوده كه در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج بیك دسته از سربازان شوروی دچار آمدهاند كه همانكه آن سربازان را دیدهاند اتومبیل را گزارده هر یكی بجایی گریختهاند ، و چون سربازان شوروی شلیك كردهاند یك گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده كه آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنكه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده كه ما چون داستان را در روزنامهی پرچم دنبال میكردیم آن سروان نوشتهها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.
روزنامهها كه آن هایهوی را كردند و از جمله ما در روزنامهی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر كار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاكمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ قادری را نهانی بمحاكمه كشیدند و نتیجهی آن بیرون نیامد. (جز اینكه یكی از روزنامهها حكم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).
چنانكه میدانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت كه آن افسران را بمحاكمه كشند. ولی تاكنون نشانی از چنان كاری پیدا نیست. آنچه ما میدانیم یا محاكمه نخواهند كرد یا اگر كردند به پردهپوشی و رویهكاری و ماستمالی خواهند كوشید.
شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاكمه كشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.
...
آنها زشتكاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه كردند ، روزنامهنویسان چه كردند ، روستائیان چه كردند ، ایلها چه كردند ، یكایك از دیده گذرانید و كارهاشان بیاد آورید.
👇
🔶 شهریور1320 و درسهای آن
(بخش چهار از چهار)
...
یك كار وزارت جنگ كه درپی آن خیانت ، و خود برای بپایان رسانیدن آن كرد این بود كه افسرانی كه در شهرستانها آن رفتار رسوا را كرده بودند ، چون یكایك بتهران رسیدند بكمترین بازخواستی از آنان برنخاست كه تو گفتی هیچ كاری رخ نداده. بلكه بهمهی آنان روی خوش نشان داد و بآنان كه كارهاشان از دستشان رفته بوده كارهای دیگری بدیده گرفت.
در حالی كه آن افسران خیانتهای آشكار كرده و گناهشان یكی دو تا نمیبود. گذشته از «تخلفات» كه ما از آنها آگاه نمیباشیم و سخن نمیرانیم رفتارهای زشت و پست دیگری از هر یكی از آنان سر زده بود كه بزبانها افتاده و از همه جا آواز بدگویی مردم بلند میبود.
[سپس رفتارهای نامردانه و پست افسرانی را كه نام برده یكایك بازمینماید و گزندهایی كه بمردم رسیده و آسیبهایی كه به سرفرازی و امیدهای ایشان رسیده را نشان میدهد.]
...
بسیاری از افسران نامردی را بآنجا رسانیده بودند كه در چنان هنگامی در اندیشهی دزدی باشند و خواروبار سربازان را بار كرده راه افتند و آنها را گرسنه و تهیدست گزارند. در تبریز كه برخی افسران با دستهی خود پیش رفته بجنگ پرداخته بودند در پشت سر افسرانی جیره و پول آنها را دزدیده راه افتاده بودند. از اینگونه نامردیهای پست چندان میبود كه بگفتن نیاید. با این حال وزارت جنگ نخواست از كسی بازخواستی كند.
راستی هم آنست كه كسی نمیبود كه به بازخواست برخیزد. بیشتر افسران آنها میبودند كه در آن خیانت زشت دست داشته و در آن نمایش رلی بازی كرده بودند. اگر دو یا سه تن افسران پاكی میبودند آنها نیز نمیتوانستند آوازی درآورند.
گفته میشد رضاشاه سخت برآشفته میخواست «دیوان حرب» برپا گرداند كه خود رئیس آن باشد و سرلشگر ضرغامی و سرلشگر نخجوان و دیگر افسران خائن را بمحاكمه بكشد. ولی تا توانستهاند جلو گرفتهاند و سپس هم او افتاده و رفته.
بیگمان باید دانست كه اگر هایهوی روزنامهها نبودی و نامهای سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگر روسیاهان بزبانها نیفتادی ، وزارت جنگ نه تنها كار ، «ترفیع» هم بآنها دادی. ما در این باره دلیلی در دست میداریم كه میباید گفت : «نمونهای از خیرهرویی و بیشرمی خائنان» است.
سروانی كه در رضائیه[=ارومیه] از دستكهای دزدی و ستمگری سرلشگر معینی میبوده كه در گریختن او را نیز همراه برداشته ، در سنندج بیك دسته از سربازان شوروی دچار آمدهاند كه همانكه آن سربازان را دیدهاند اتومبیل را گزارده هر یكی بجایی گریختهاند ، و چون سربازان شوروی شلیك كردهاند یك گلوله از پشت سر بپای آن سروان خورده كه آن را زخمی گردانیده. وزارت جنگ بنام آنكه در جنگ زخم برداشته ، باو «ترفیع» داده كه ما چون داستان را در روزنامهی پرچم دنبال میكردیم آن سروان نوشتهها را آورد و ما خود با دیده دیدیم.
روزنامهها كه آن هایهوی را كردند و از جمله ما در روزنامهی پرچم گفتارهای بسیار نوشتیم وزارت جنگ نتوانست به سرلشگر معینی و سرلشگر محتشمی و سرتیپ قادری و دیگران «ترفیع» دهد و یا سر كار نگه دارد. ولی با آنهمه خواهشها محاكمه برپا نگردانید. آنچه دانسته شد تنها سرتیپ قادری را نهانی بمحاكمه كشیدند و نتیجهی آن بیرون نیامد. (جز اینكه یكی از روزنامهها حكم دادگاه را بدست آورده بچاپ رسانید).
چنانكه میدانید چندی پیش در مجلس هم گفتگوها در این زمینه بمیان آمد و سرانجام قانونی گذشت كه آن افسران را بمحاكمه كشند. ولی تاكنون نشانی از چنان كاری پیدا نیست. آنچه ما میدانیم یا محاكمه نخواهند كرد یا اگر كردند به پردهپوشی و رویهكاری و ماستمالی خواهند كوشید.
شُوَندش[سبب] ناگفته پیداست : اگر آنان را بمحاكمه كشند صد خیانت نهان دیگر بیرون خواهد افتاد و چیزهای نادانستنی دانسته خواهد شد.
...
آنها زشتكاریهای افسران و وزیران بود. بیایید بدیگران : در چنان هنگامی ملایان چه كردند ، روزنامهنویسان چه كردند ، روستائیان چه كردند ، ایلها چه كردند ، یكایك از دیده گذرانید و كارهاشان بیاد آورید.
👇
من چون سخنم از افسران میبود تنها گریختن آنها را گفتم. ولی آیا استاندارها و فرماندارها و رئیسشهربانیها و كلانترها نگریختند؟!. آیا سران ادارهها نگریختند؟!. آیا روستاییان براهآهن تبریز و تهران نریختند و آهنها و تیرهای آنها را نكندند؟!. آیا ملایان فرصت یافته بكینهی سالهای گذشته بزباندرازیها و بدگوییها برنخاستند؟!. آیا كشاورزان از گشادن راه كربلا بشادمانی برخاسته در چنان هنگام گرفتاری بیستویكهزار تن بتهران نریختند و با گرفتن گذرنامه بعراق نشتافتند؟!. آیا روزنامهها نبودند كه تا دیروز ستایش از رضاشاه و از شاهپورها و شاهدختهایش را بایای[=وظیفهی] خود میشماردند و صد چاپلوسی مینمودند و بیكبار بازگشتند و به بد نوشتن پرداختند؟!. آیا نمایندگان نبودند كه تا دیروز هر یكی خود را نوكری از رضاشاه میشناخت و فروتنی و چاپلوسی بیاندازه مینمود و اكنون بیكبار رو گردانیده هر یكی با زبان دیگری بدگفتن از او آغاز كردند؟!.»
(كسروی ، افسران ما ،1323 ص 33 تا 46)
[دنبالهی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاكها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمینماید.]
(كسروی ، افسران ما ،1323 ص 33 تا 46)
[دنبالهی این گفتار بسیار ارجدارست و سخن از علتهای این آلودگیها رانده آنها را در سه بخش «آموزاكها» ، «پیشامدها» و «سرگذشتها» جداگانه بازمینماید.]
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 2
شما باید یكی از دو كار را بكنید : یا بگویید مردم پی دانشها نروند و این رشته را بیكبار رها كنند و یا آنچه از دانشها بدست آمده بپذیرید و این پندارهای بیهوده را كه دین مینامید دست بردارید. شما ناگزیرید لغزشهای دانشها را هم بپذیرید و بگفتهی داروین و شاگردان او دربارهی بوزینه و آدمی نیز گردن گزارید زیرا از تهیدستی پاسخی باین لغزش آنان هم ندادهاید و نمیتوانید داد.
من خواستارم خوانندگان این را از آنان بپرسند و پاسخ بخواهند ، بنویسند از علمایی كه در نجف یا مصر هستند پاسخ طلبند. یك شیوهی اینان همینست كه با نادانیهای خود مردم را دچار دشواری گردانند ، و آنگاه كنار كشیده خود را بناشنیدن زنند. ولی تا كی باید این رفتار را پیش برند؟!.
این پرسش و ایراد تنها از علمای اسلام نیست. از پیشوایان مسیحی نیز هست. آن داستانها كه با دانشها نمیسازد بیش از همه در توریت و انجیل میباشد و این از شگفتیهای جهانست كه با صدها دانشگاهها و دانشكدهها و لابراتوارها در اروپا و آمریكا هنوز كلیساها میایستد و انجیل و توریت خوانده میشود. از شگفتیهاست كه با آگاهیها و آزمایشهای بسیار دربارهی میكروبها و بیماریها باز كسانی داستانهای انجیل را دربارهی بیرون كردن مسیح جنها را از درون بیماران میخوانند و شگفتتر آنكه چنان كتابی را ازآنِ خدا میشمارند و از چنان افسانههای خنكی برای جهان رستگاری میطلبند. در اینجاست كه باید گفت : پندارپرستی از بدترین گرفتاریهای جهان باشد و خرد و همه چیز را زبون گرداند.
شنیدنیست كه با یكی این سخن را میگفتم و ایراد میگرفتم چنانكه شیوهی بسیاری از این كسان میباشد كه سخن را درست نشنیده و نیندیشیده بپاسخ پردازند زبان باز كرده چنین گفت : «ایراد شما درست نیست. زیرا مقصود از جن همین میكروبها بوده در اخبار ما هم همیشه میكروب را جن نامیدهاند ...» گفتم بهتر بود بیندیشی و سخن گویی تا سبكمغزی خود را نشان ندهی. در همان داستانهای انجیل سخن گفتن جنها را یاد میكند. میگوید جنها بمسیح میگفتهاند ای پسر خدا چرا ما را بحال خود نمیگزاری؟!. آیا میكروب سخن گوید؟!. وآنگاه بیرون كردن میكروبها از تنها چه معنی دارد؟!. پس از همگی ، مگر دشواری تنها همینست كه بدینسان دست بدامن گزارش زنی؟!.
از آن شنیدنیتر اینست كه با یكی از كشیشان و مسیونران كه این سخن میرفت گفت : «اینكه با آنهمه دانشگاهها و آزمایشگاهها باز كلیساها میایستند این خود معجز[هی] دین مسیح است ...» گفتم : اگر پافشاری بر كجیها و نادانیها معجزه باشد این معجزه را پیش از شما جهودان نشان دادهاند. پیش از ایشان زردشتیان نشان دادهاند ، پیش از همه بتپرستان نشان دادهاند. معجزهی یك دسته از هندوها از همه بزرگتر است كه در اینجهانِ دانش و پس از آنهمه پیشرفتها در كار خداشناسی هنوز دست از مارپرستی و گاوپرستی برنداشتهاند و صدها نكوهش كه میشنوند خم بابرو نمیآورند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش سوم
🔸از ناسازگاری دین و دانش همه زیان برخاسته ـ 2
شما باید یكی از دو كار را بكنید : یا بگویید مردم پی دانشها نروند و این رشته را بیكبار رها كنند و یا آنچه از دانشها بدست آمده بپذیرید و این پندارهای بیهوده را كه دین مینامید دست بردارید. شما ناگزیرید لغزشهای دانشها را هم بپذیرید و بگفتهی داروین و شاگردان او دربارهی بوزینه و آدمی نیز گردن گزارید زیرا از تهیدستی پاسخی باین لغزش آنان هم ندادهاید و نمیتوانید داد.
من خواستارم خوانندگان این را از آنان بپرسند و پاسخ بخواهند ، بنویسند از علمایی كه در نجف یا مصر هستند پاسخ طلبند. یك شیوهی اینان همینست كه با نادانیهای خود مردم را دچار دشواری گردانند ، و آنگاه كنار كشیده خود را بناشنیدن زنند. ولی تا كی باید این رفتار را پیش برند؟!.
این پرسش و ایراد تنها از علمای اسلام نیست. از پیشوایان مسیحی نیز هست. آن داستانها كه با دانشها نمیسازد بیش از همه در توریت و انجیل میباشد و این از شگفتیهای جهانست كه با صدها دانشگاهها و دانشكدهها و لابراتوارها در اروپا و آمریكا هنوز كلیساها میایستد و انجیل و توریت خوانده میشود. از شگفتیهاست كه با آگاهیها و آزمایشهای بسیار دربارهی میكروبها و بیماریها باز كسانی داستانهای انجیل را دربارهی بیرون كردن مسیح جنها را از درون بیماران میخوانند و شگفتتر آنكه چنان كتابی را ازآنِ خدا میشمارند و از چنان افسانههای خنكی برای جهان رستگاری میطلبند. در اینجاست كه باید گفت : پندارپرستی از بدترین گرفتاریهای جهان باشد و خرد و همه چیز را زبون گرداند.
شنیدنیست كه با یكی این سخن را میگفتم و ایراد میگرفتم چنانكه شیوهی بسیاری از این كسان میباشد كه سخن را درست نشنیده و نیندیشیده بپاسخ پردازند زبان باز كرده چنین گفت : «ایراد شما درست نیست. زیرا مقصود از جن همین میكروبها بوده در اخبار ما هم همیشه میكروب را جن نامیدهاند ...» گفتم بهتر بود بیندیشی و سخن گویی تا سبكمغزی خود را نشان ندهی. در همان داستانهای انجیل سخن گفتن جنها را یاد میكند. میگوید جنها بمسیح میگفتهاند ای پسر خدا چرا ما را بحال خود نمیگزاری؟!. آیا میكروب سخن گوید؟!. وآنگاه بیرون كردن میكروبها از تنها چه معنی دارد؟!. پس از همگی ، مگر دشواری تنها همینست كه بدینسان دست بدامن گزارش زنی؟!.
از آن شنیدنیتر اینست كه با یكی از كشیشان و مسیونران كه این سخن میرفت گفت : «اینكه با آنهمه دانشگاهها و آزمایشگاهها باز كلیساها میایستند این خود معجز[هی] دین مسیح است ...» گفتم : اگر پافشاری بر كجیها و نادانیها معجزه باشد این معجزه را پیش از شما جهودان نشان دادهاند. پیش از ایشان زردشتیان نشان دادهاند ، پیش از همه بتپرستان نشان دادهاند. معجزهی یك دسته از هندوها از همه بزرگتر است كه در اینجهانِ دانش و پس از آنهمه پیشرفتها در كار خداشناسی هنوز دست از مارپرستی و گاوپرستی برنداشتهاند و صدها نكوهش كه میشنوند خم بابرو نمیآورند.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هفدهم)
🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش یک از دو)
از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از تودهی جوانان حمایت كنید». نویسندهی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس میكند از اینكه قدردانی از آنان نمیشود.
میگویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشههای گمراه و پراكنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجهی این آلودگیهاست كه چنین خوار و زبون میباشیم.
آفریدگار جهان ستمگر نیست. یك توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیك و بد سزای خود را یابد.
🔸ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شدهایم. همین خواری و زبونی دلیل است كه خود آلودهایم. باید بجای ستایش كه دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچارهی آنها كوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیكی ، براستی نیك باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.
🔸گرفتم که كسانی خود نیكند. از نیكی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید كوشید تا میتوان توده را نیك گردانید. اساساً یك دلیل نیكی كوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیكیایست كه كسی تودهاش چنین آلوده باشد و بچاره نكوشد؟!.
دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت كه در روزنامه «خدمات سیسالهی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این كار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. كدام فیروزی بدست آمده؟!. كدام پیشرفت رخ داده؟!.
🔸جشن ما آن روزی خواهد بود كه باین آلودگیها چاره كنیم. این اندیشههای پراكنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یك تن اگر یكتا دانشمند جهان باشد چون تودهاش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.
من كمتر میخواهم در نوشتههایم یادی از خود كنم و كارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد مینویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجیاسماعیلآقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را میپرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را میكرد. میگفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. كتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]
مقصودش این بود كه من بدیدن آن تازهوارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیك گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان میدهد با تودهام دشمنی مینماید و بكندن ریشهاش میكوشد. شما او را «یك ادیب علامهی فاضل» میشناسید ولی من نیك میدانم كه افزاریست برای آنكه كتابهای سراپا پستی و زبونی دورهی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاك گردند. نگزارد این اندیشههای پوچ و بیهوده كه در آن كتابهاست از میان برخیزد. با چنین كسی مرا چه دوستی تواند بود؟.
🔸مرا چه سود دارد كه خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی كه تودهام خوار و بیارج است؟!.
چنانكه گفته بودم آن كس آغاز بكار كرد و با پشتیبانیهایی كه میدید به نشر كتابهای زمان مغول پرداخت و كسانی كه باو نزدیك رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاكنون روی او را ندیدهام و امیدمندم كه نخواهم دید.
از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیكی یك تن یا یك دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصههای بسیاریند و باید بجای ستایش كوشید و این نقیصهها را رفع نمود.
این جوانان درسهایی را كه در دبیرستانها و دانشكدهها خوانده و آگاهیهای پراكندهای را كه از روزنامهها و كتابها یاد گرفتهاند یك سرمایهی مهمی میشمارند و بغرور آن در كارهای توده دخالت میكنند و اظهار عقیده مینمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد كمال میشناسند بسخن دیگران گوش نمیدهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمیآورند.
در حالی كه آن آموختههای اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایهی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.
در بیست سال گذشته ، یكی از سیاستها این بوده كه جوانان را در دبیرستانها و دانشكدهها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچهی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از كار اندازند. این را بقصد كرده و از روی یك نقشهای پیش بردهاند.
در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم كرد. در اینجا میخواهم بگویم : جوانان بیآنكه خود بدانند و بیآنكه مقصر باشند گرفتار این نقیصهاند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.
.
🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش یک از دو)
از پست دیروز از تبریز گفتاری رسیده زیر عنوان : «از تودهی جوانان حمایت كنید». نویسندهی گفتار از جوانان ستایشهایی نوشته اظهار افسوس میكند از اینكه قدردانی از آنان نمیشود.
میگویم : امروز چه از جوانان و چه از پیران ، جای هیچ ستایشی نیست. امروز این توده سخت آلوده است : اندیشههای گمراه و پراكنده ، خویهای پست و دور از هم ـ و خود نتیجهی این آلودگیهاست كه چنین خوار و زبون میباشیم.
آفریدگار جهان ستمگر نیست. یك توده را برای زبونی و زیردستی و دیگری را برای سرفرازی و فرمانروایی نیافریده. در این جهان هر مردمی چه نیك و بد سزای خود را یابد.
🔸ما نیز از بدی چنین خوار و زبونیم. از بدی زیردست و لگدمال شدهایم. همین خواری و زبونی دلیل است كه خود آلودهایم. باید بجای ستایش كه دروغ است و سودی هم ندارد ، بدیها را بدانیم و بشناسیم و بچارهی آنها كوشیم ، باید بجای لاف زدن از نیكی ، براستی نیك باشیم و این آلودگیها را از خود دور گردانیم.
🔸گرفتم که كسانی خود نیكند. از نیكی آنان چه سودی تواند بود؟!. باید كوشید تا میتوان توده را نیك گردانید. اساساً یك دلیل نیكی كوشیدن باصلاح توده است. آن چه نیكیایست كه كسی تودهاش چنین آلوده باشد و بچاره نكوشد؟!.
دو سال پیش در همان تبریز یک دبیری جشنی برای خود گرفت و شاگردان زیردست را واداشت كه در روزنامه «خدمات سیسالهی او را بفرهنگ» ، بنویسند و ستایشها نمایند. من چون در تبریز بودم از این كار او دلتنگ گردیدم. در این توده چه جای جشن است؟!. با این گرفتاریها چه جای شادیست؟!. كدام فیروزی بدست آمده؟!. كدام پیشرفت رخ داده؟!.
🔸جشن ما آن روزی خواهد بود كه باین آلودگیها چاره كنیم. این اندیشههای پراكنده را از میان برداریم ، این خویهای پست را از ریشه براندازیم ، وگرنه یك تن اگر یكتا دانشمند جهان باشد چون تودهاش خوار و زبونست او نیز ارج نخواهد داشت.
من كمتر میخواهم در نوشتههایم یادی از خود كنم و كارهای خود را شمارم ـ ولی این داستان چون گواه معتبری دارد مینویسم : دو سال پیش روزی آقای امیرخیزی (حاجیاسماعیلآقا) در اتوبوس مرا دید و چنین گفت : «فلان آقا از اروپا آمده. رفتیم بدیدنش. شما را میپرسید و تقریباً ده دقیقه توصیف شما را میكرد. میگفت : «در اروپا میان دانشمندان معروف است. كتابهایش در انجمن علمی قیمت دارد.» [1]
مقصودش این بود كه من بدیدن آن تازهوارد بروم. گفتم : نه تنها بدیدنش نخواهم رفت ، اگر او از من نیك گفته من همیشه ازو بد خواهم گفت. زیرا او اگر با خود من دوستی نشان میدهد با تودهام دشمنی مینماید و بكندن ریشهاش میكوشد. شما او را «یك ادیب علامهی فاضل» میشناسید ولی من نیك میدانم كه افزاریست برای آنكه كتابهای سراپا پستی و زبونی دورهی مغول را درمیان ایرانیان و شرقیان رواج دهد و با این ترتیب نگزارد از پستیهای زمان مغول پاك گردند. نگزارد این اندیشههای پوچ و بیهوده كه در آن كتابهاست از میان برخیزد. با چنین كسی مرا چه دوستی تواند بود؟.
🔸مرا چه سود دارد كه خودم درمیان اروپاییان شناخته و ارجمند باشم در جایی كه تودهام خوار و بیارج است؟!.
چنانكه گفته بودم آن كس آغاز بكار كرد و با پشتیبانیهایی كه میدید به نشر كتابهای زمان مغول پرداخت و كسانی كه باو نزدیك رفتند سودهای بزرگی بردند ، و من تاكنون روی او را ندیدهام و امیدمندم كه نخواهم دید.
از سخن خود دور نیفتیم : از جوانان جای هیچ ستایشی نیست ، تا توده چنین آلوده و گرفتار است به نیكی یك تن یا یك دسته قیمتی نباید گزاشت. از آنسوی امروز جوانان دارای نقیصههای بسیاریند و باید بجای ستایش كوشید و این نقیصهها را رفع نمود.
این جوانان درسهایی را كه در دبیرستانها و دانشكدهها خوانده و آگاهیهای پراكندهای را كه از روزنامهها و كتابها یاد گرفتهاند یك سرمایهی مهمی میشمارند و بغرور آن در كارهای توده دخالت میكنند و اظهار عقیده مینمایند ، و چون خود را از حیث دانش و آگاهی در حد كمال میشناسند بسخن دیگران گوش نمیدهند و سر بیاد گرفتن چیزی فرونمیآورند.
در حالی كه آن آموختههای اینان جز چیزهای ناقصی نیست و هرگز سرمایهی زندگی نتواند بود. آنان خود از این حقیقت غفلت دارند و بآسانی نخواهند پذیرفت.
در بیست سال گذشته ، یكی از سیاستها این بوده كه جوانان را در دبیرستانها و دانشكدهها گیج گردانند و مغزهای آنان را با تاریخچهی فلان شاعر ، و یا یاد گرفتن فلان قصیده ، و با خواندن فلان فلسفه و مانند اینها فرسوده ساخته از كار اندازند. این را بقصد كرده و از روی یك نقشهای پیش بردهاند.
در اینجا از آن زمینه گفتگو نخواهم كرد. در اینجا میخواهم بگویم : جوانان بیآنكه خود بدانند و بیآنكه مقصر باشند گرفتار این نقیصهاند و ما باید بجای ستایش از آنها برفع این نقیصه پردازیم.
.
یادداشت کوشاد تلگرام در گفتار بالا :
[1] : كسی كه ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علیاصغر حكمت ، حسن تقیزاده و كسانی دیگر) به زنده گردانیدن كتابهای دورهی پستی ایران ـ دورهی مغول ـ كه میرفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوهگو و كتابهایی كه سراسر پستی و بیغیرتی را میآموزد) آغاز كردند ، كسی كه از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود.
این همانست كه به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت.
خودش بیرون داستان را چنین میگوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانهها میرفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار میبایست به پاریس روم و از کتابخانههای آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهمرفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
خود قزوینی و دیگران دربارهی فراهم آمدن هزینهی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشتهاند. از جمله کمکهای محمدعلی فروغی ، سیدحسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان.
قزوینی در این باره چنین مینویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائدهی نوالی آن بزرگوار (براون) میباشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفهالحال ، مراحالعله و مکفیالمؤونه داشتهاند و مانند آفتاب جهانتاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشتهاند».
قزوینی دربارهی كتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشتهی كسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چهبسا آرزو داشته كه كسروی هم به دستهی ایشان پیوندد. لیكن چنانكه كسروی یادآوری مینماید سود توده ارجمندترین چیزیست كه میباید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمیتوانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
دستهی اینان كیها بودند و چهها میكردند؟ و چرا كسروی با چنان مایهی دانشی از آنان دوری میجسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به كوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر كتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.
[1] : كسی كه ازو یاد شده محمد قزوینی است. چون پرفسور ادوارد براون و همدستانش (برادران فروغی ، علیاصغر حكمت ، حسن تقیزاده و كسانی دیگر) به زنده گردانیدن كتابهای دورهی پستی ایران ـ دورهی مغول ـ كه میرفت تا برای همیشه فراموش گردد (همچون دیوان شاعران یاوهگو و كتابهایی كه سراسر پستی و بیغیرتی را میآموزد) آغاز كردند ، كسی كه از ایران به یاری پرفسور فرستاده شد همین محمد قزوینی بود.
این همانست كه به همدستی براون تاریخ ادبیات ایران برای ما نوشت.
خودش بیرون داستان را چنین میگوید : یک سال و اند در لندن بودم و به کتابخانهها میرفتم تا اینکه براون که در آن هنگام راهبر «اوقاف گیب» بود (برای دانستن ماهیت این اوقاف ، کتاب در پیرامون «ادبیات» دیده شود.) به من پیشنهاد کرد به تصحیح جهانگشای جوینی که کتابیست تاریخی آغاز کنم و برای این کار میبایست به پاریس روم و از کتابخانههای آنجا سود جویم.
لیکن درون داستان اینست که از همان هنگام (و بسا از زمانی که از ایران رفت) قزوینی زنجیر «اوقاف گیب» را بگردن گرفته و نخست در لندن و سپس از همان پاریس به براون و شاگردش نیکلسن و رویهمرفته به اوقاف در پدید آوردن تاریخ ادبیات و تصحیح کتابهای زمان مغول یاری فراوانی کرد.
خود قزوینی و دیگران دربارهی فراهم آمدن هزینهی زندگانیش در اروپا به مدت 36 سال راههای گوناگونی را نوشتهاند. از جمله کمکهای محمدعلی فروغی ، سیدحسن تقیزاده ، حسینقلیخان نواب (سفیر ایران در برلین) و برادرش (با سرپوش درس زبان گرفتن از قزوینی) ، وزارت فرهنگ (با عنوان تصحیح و عکسبرداری از کتابهای خطی در اروپا) و همچنین ادوارد براون یا به سخن دیگر «اوقاف گیب» در انگلستان.
قزوینی در این باره چنین مینویسد : «این بنده قریب چهار سال است که در اروپا در ظل جناح افضال و مهمان مائدهی نوالی آن بزرگوار (براون) میباشم و در این مدت از هر جهت این ضعیف را مرفهالحال ، مراحالعله و مکفیالمؤونه داشتهاند و مانند آفتاب جهانتاب به حسن تربیت به کار انداخته و به خدمت علم و ادب واداشتهاند».
قزوینی دربارهی كتاب آذری (یا زبان باستان آذربایجان) نوشتهی كسروی «تقریظ» پر آب و تابی هم نوشته. چهبسا آرزو داشته كه كسروی هم به دستهی ایشان پیوندد. لیكن چنانكه كسروی یادآوری مینماید سود توده ارجمندترین چیزیست كه میباید در زندگانی همیشه بدیده داشت. آن تقریظها و صد ستایش دیگر نمیتوانست او را از راه و پیمانش دور گرداند.
دستهی اینان كیها بودند و چهها میكردند؟ و چرا كسروی با چنان مایهی دانشی از آنان دوری میجسته؟ پاسخ به این پرسش در همین گفتار به كوتاهی آمده. برای آگاهی بیشتر كتاب «در پیرامون ادبیات» دیده شود.