نمونههایی از انتشارات اوقاف گیب.
کتابهای صوفیان و صوفیگری دستهی مهمی از آنهاست.
کتابهای صوفیان و صوفیگری دستهی مهمی از آنهاست.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش چهارم
🔸مادیگری چه میگوید؟
اما فلسفهی مادی ، بهتر است نخست چند سخنی از خود آن برانیم : این میگوید جهان جز ماده و نمایشهای آن نیست ، و در جهان هر جنبشی دیده میشود ازوست. سرما میشود ، گرما میشود ، باران میبارد ، تگرگ میبارد ، كشت میروید ، درخت بار میدهد ، بچه زاییده میشود ، پیر میمیرد ، و هزارها مانند اینها همگی از خود جهانست و همگی نتیجهی بهم پیوستن و از هم گسستن آخشیجهاست[عنصرها]. میگوید : همین جهانِ پدیدار است و در پشت سر این چیزی نیست.
میگوید : آدمی همین تن و جان میباشد و بس ، از درستی تن و گردش خون میزید ، و از بهم خوردن آن میمیرد. اندیشیدن و دریافتن و فهمیدن و خشم گرفتن و دوست داشتن و دیگر مانند اینها از كارهای دِماغ میباشد. هرچه هست از این تن و جان است و بیرون از این چیزی نیست.
اینست كوتاهشدهی گفتههای مادّیان ، و این تنها سخن نیست و دلیل بسیار برای آن یاد میكنند. امروز برداشت همهی دانشهای طبیعی اینست و همهی آنها از ماده و از نمایشهای آن گفتگو میكنند. شیمی میگوید : هر چیزی از بهم پیوستن چند آخشیج پدید آید : هیدروژن با آزت ، آمونیاك ؛ با اكسیژن ، آب ؛ با كلر ، اسید كلریدریك شود ، از سدیم با آب ، سود سوزنده ؛ با كلر ، نمك خوراك ؛ با اسید سولفریك ، سولفات دو سود پدید آید.
میگوید : تنهای جانوران و تنههای درختان و همهی رُستنیها هر یكی یك «فرمول» شیمیایست و نمودهای گوناگون كه از آنها پدیدار میشود همگی نتیجهی دیگر شدن آخشیجها و كم و بیش گردیدن اندازهی آنهاست.
پزشكی میگوید : كودك در شكم مادر از بهم آمیختن سلولهای نرینه و مادینه پدید میآید و همچون یك اندامی از مادر در تن او جا گرفته و از خوراكهایی كه او میخورد برخوردار شده و تن و اندامش از آن درست میگردد و روزبروز پرورش یافته بزرگ میشود ، تا نوبت بیرون آمدنش برسد.
گیتیشناسی میگوید : از بخارها ابر پیدا میشود ، از ابر باران فرومیریزد ، از ریزش باران و تابش آفتاب درختها و گیاهها پرورش مییابد و سر میافرازد.(1)
فلسفهی داروین میگوید : زندگی نخست از جانوران یكشكمی آغازیده و كمكم تا باینحال رسیده و همهی جانوران از یكدیگر جدا شده و آدمی نیز از بوزینه جدا گردیده.
همهی اینها نیز گفتههای مادّیان را میرساند و همه از جهانِ پدیدار سخن رانده و چیزی را در بیرون از آن نشان نمیدهد.
مادیگری از اینجا برخاسته و نتیجهی اینها باور نداشتن بخدا و بِروان بوده ولی مادّیان در این اندازه نایستاده و در جستجوهای خود بنتیجههای دیگری هم رسیدهاند :
نخست : جهان را نبردگاهی و زندگی را سراسر نبرد شناختهاند.
دوم : آدمیان را با چهارپایان و ددان یكی شناخته و جدایی درمیان آنها نیافتهاند.
سوم : به خرد یا به یك نیرویی كه راست از دروغ و نیك از بد شناسد باور نداشتهاند.
این نتیجهها یكسر با دین ناسازگار است. مادیگری گذشته از آنكه بنیاد دین را (كه باور داشتن بهستی آفریدگار و جاویدانی روانست) برمیاندازد زمینه هم برای آن باز نمیگزارد. در جایی كه زندگی سراسر نبرد است و هر كسی باید جز در اندیشهی خود نباشد و جز برای خود نكوشد ، در جایی كه آدمی با چهارپایان و ددان یكسان است و همچون آنها نیكیپذیر نمیباشد ، در جایی كه یك نیرویی برای شناختن نیك و بد و راست و دروغ درمیان نیست ، بیهودهترین كارها گفتگو از رستگاری و شمردن نیك و بد و راست و دروغ میباشد. اگر اینها راست است دین از یكسو بیپا و دروغ بوده و از یكسو بیهوده و بینتیجه میباشد.
مادیگری از دیدهی تاریخ ریشهی ژرفی داشته و میتوان گفت همیشه در جهان بوده است. همیشه كسانی زندگی را جز خوردن و خوابیدن و كام گزاردن و بر دیگران چیرگی نمودن نمیدانستهاند كه این خود مادیگری است. نیز میتوان گفت بنیاد فلسفه از نخست بمادیگری بوده و فیلسوفان چه از یونانیان و چه از دیگران كمتر جدایی میانهی آدمی و جانوران میگزاردهاند. لیكن در هیچ زمانی مادیگری با این زورآوری رو ننموده بود. در این زمان مادیگری با دانشها همدست و همداستان رخ نموده و هزارها دانشمندان آبرومند بآن گرویدهاند و هزارها كتاب در پیرامون آن نوشته شده و با یك نیرو و شكوه شگفتانگیزی نمودار گردیده و همچون سیل دمنده بهر سو رو آورده.
(1) : اين تكهها از يك گفتاريست كه يكي از هواداران فلسفهی مادي در پاسخ نوشتههاي پيمان نوشته و فرستاده بود.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش چهارم
🔸مادیگری چه میگوید؟
اما فلسفهی مادی ، بهتر است نخست چند سخنی از خود آن برانیم : این میگوید جهان جز ماده و نمایشهای آن نیست ، و در جهان هر جنبشی دیده میشود ازوست. سرما میشود ، گرما میشود ، باران میبارد ، تگرگ میبارد ، كشت میروید ، درخت بار میدهد ، بچه زاییده میشود ، پیر میمیرد ، و هزارها مانند اینها همگی از خود جهانست و همگی نتیجهی بهم پیوستن و از هم گسستن آخشیجهاست[عنصرها]. میگوید : همین جهانِ پدیدار است و در پشت سر این چیزی نیست.
میگوید : آدمی همین تن و جان میباشد و بس ، از درستی تن و گردش خون میزید ، و از بهم خوردن آن میمیرد. اندیشیدن و دریافتن و فهمیدن و خشم گرفتن و دوست داشتن و دیگر مانند اینها از كارهای دِماغ میباشد. هرچه هست از این تن و جان است و بیرون از این چیزی نیست.
اینست كوتاهشدهی گفتههای مادّیان ، و این تنها سخن نیست و دلیل بسیار برای آن یاد میكنند. امروز برداشت همهی دانشهای طبیعی اینست و همهی آنها از ماده و از نمایشهای آن گفتگو میكنند. شیمی میگوید : هر چیزی از بهم پیوستن چند آخشیج پدید آید : هیدروژن با آزت ، آمونیاك ؛ با اكسیژن ، آب ؛ با كلر ، اسید كلریدریك شود ، از سدیم با آب ، سود سوزنده ؛ با كلر ، نمك خوراك ؛ با اسید سولفریك ، سولفات دو سود پدید آید.
میگوید : تنهای جانوران و تنههای درختان و همهی رُستنیها هر یكی یك «فرمول» شیمیایست و نمودهای گوناگون كه از آنها پدیدار میشود همگی نتیجهی دیگر شدن آخشیجها و كم و بیش گردیدن اندازهی آنهاست.
پزشكی میگوید : كودك در شكم مادر از بهم آمیختن سلولهای نرینه و مادینه پدید میآید و همچون یك اندامی از مادر در تن او جا گرفته و از خوراكهایی كه او میخورد برخوردار شده و تن و اندامش از آن درست میگردد و روزبروز پرورش یافته بزرگ میشود ، تا نوبت بیرون آمدنش برسد.
گیتیشناسی میگوید : از بخارها ابر پیدا میشود ، از ابر باران فرومیریزد ، از ریزش باران و تابش آفتاب درختها و گیاهها پرورش مییابد و سر میافرازد.(1)
فلسفهی داروین میگوید : زندگی نخست از جانوران یكشكمی آغازیده و كمكم تا باینحال رسیده و همهی جانوران از یكدیگر جدا شده و آدمی نیز از بوزینه جدا گردیده.
همهی اینها نیز گفتههای مادّیان را میرساند و همه از جهانِ پدیدار سخن رانده و چیزی را در بیرون از آن نشان نمیدهد.
مادیگری از اینجا برخاسته و نتیجهی اینها باور نداشتن بخدا و بِروان بوده ولی مادّیان در این اندازه نایستاده و در جستجوهای خود بنتیجههای دیگری هم رسیدهاند :
نخست : جهان را نبردگاهی و زندگی را سراسر نبرد شناختهاند.
دوم : آدمیان را با چهارپایان و ددان یكی شناخته و جدایی درمیان آنها نیافتهاند.
سوم : به خرد یا به یك نیرویی كه راست از دروغ و نیك از بد شناسد باور نداشتهاند.
این نتیجهها یكسر با دین ناسازگار است. مادیگری گذشته از آنكه بنیاد دین را (كه باور داشتن بهستی آفریدگار و جاویدانی روانست) برمیاندازد زمینه هم برای آن باز نمیگزارد. در جایی كه زندگی سراسر نبرد است و هر كسی باید جز در اندیشهی خود نباشد و جز برای خود نكوشد ، در جایی كه آدمی با چهارپایان و ددان یكسان است و همچون آنها نیكیپذیر نمیباشد ، در جایی كه یك نیرویی برای شناختن نیك و بد و راست و دروغ درمیان نیست ، بیهودهترین كارها گفتگو از رستگاری و شمردن نیك و بد و راست و دروغ میباشد. اگر اینها راست است دین از یكسو بیپا و دروغ بوده و از یكسو بیهوده و بینتیجه میباشد.
مادیگری از دیدهی تاریخ ریشهی ژرفی داشته و میتوان گفت همیشه در جهان بوده است. همیشه كسانی زندگی را جز خوردن و خوابیدن و كام گزاردن و بر دیگران چیرگی نمودن نمیدانستهاند كه این خود مادیگری است. نیز میتوان گفت بنیاد فلسفه از نخست بمادیگری بوده و فیلسوفان چه از یونانیان و چه از دیگران كمتر جدایی میانهی آدمی و جانوران میگزاردهاند. لیكن در هیچ زمانی مادیگری با این زورآوری رو ننموده بود. در این زمان مادیگری با دانشها همدست و همداستان رخ نموده و هزارها دانشمندان آبرومند بآن گرویدهاند و هزارها كتاب در پیرامون آن نوشته شده و با یك نیرو و شكوه شگفتانگیزی نمودار گردیده و همچون سیل دمنده بهر سو رو آورده.
(1) : اين تكهها از يك گفتاريست كه يكي از هواداران فلسفهی مادي در پاسخ نوشتههاي پيمان نوشته و فرستاده بود.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی هجدهم)
🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش دو از دو)
این یك نمونهای از نقص جوانانست كه میآیند و بایرادهایی میپردازند و همینكه چند پرسشی میكنیم درمیمانند. چندی پیش بارها میشنیدم جوانان حزبی درست كردهاند و سههزار نفر جمعیتند. میگویند : ما بكسی اعتماد نداریم باید مملكت را خودمان اداره كنیم.
این سخنان را میشنیدم. روزی هم یك مرد دلسوزی گفتگو از آنان كرده چنین گفت : «اینان راه را گم كردهاند و بسیار پرت میروند. باید بآنان یك پندهایی دهیم».
گفتم : من نمیشناسم. گفت : من چند تن را میشناسم. وعده بخانهی خود میگیرم. شما نیز بیایید.
دو بار با آنان دیدار كردیم. بجای سههزار نفر بیش از پنج و شش تن ندیدیم. من پرسیدم : شما كه حزبی برپا كردهاید از چه راه آغاز بكار خواهید كرد؟!.. دردهایی كه تشخیص دادهاید چیست و چه چارهای برای آنها در اندیشه دارید؟!.
بپرسش من پاسخ نداده چنین گفتند : «مملكت بجوانان بیشتر از دیگران تعلق دارد و اینست جوانان باید بكوشند ...». از اینگونه بسیار سرودند.
گفتم : گرفتم كه سخنتان راست است و كشور بشما بیشتر تعلق دارد تا بدیگران ، من میپرسم : چه كار خواهید كرد؟!..
باز پاسخی نداده چنین گفتند : «ما میخواهیم هستهی این جمعیت از جوانان باشند و اساسش را اینان بگزارند ...»
گفتم باز میگویم : آن كارهایی كه خواهید كرد چیست؟!.. دیدم درماندهاند و بروی هم نگاه میكنند و پاسخی نمیتوانند. پس از زمانی یكی گفت : «باید بكوشیم و بكشور ترقی دهیم و جامعه را اصلاح كنیم».
گفتم : چگونه خواهید كوشید؟!.. چه كارهایی خواهید كرد؟!... دیدم باز پاسخی نمیتوانند. لحن سخن را تغییر داده گفتم : برای پیدایش یك جمعیتی باید نخست یك مقصودی درمیان باشد كه همگی آن را بخواهند و برای رسیدن بآن بكوشند. دوم باید اندیشهها یكی باشد و همگی از یك راه بكوشند. اینهاست كه میخواستم شما روشن گردانید و نظر حزب خود را بگویید.
با اینهمه تكرار پاسخی نتوانستند و ما ناگزیر شدیم كه سخن را بپایان رسانیده برخیزیم. این نمونهی رفتار جوانانست : آن غرور ایشان كه خود را برتر از دیگران میدانند و با آنها درآمیختن را كسر شأن خود میشمارند ، و این نارسایی اندیشهشان كه در پاسخ پرسشها درمیمانند و راستی اینست كه هیچگاه باین چیزها توجهی نداشته و هیچگاه در این بارهها نیندیشیدهاند.
یك سخنانی شنیدهاند و بیآنكه معنایش را بفهمند به دل سپاردهاند. بسیاری از اینان جمعیت یا اتحاد را همان گرد آمدن در یكجا میشمارند و اینست همینكه ده یا بیست تن در یكجا گرد آمدند آن را حزب یا جمعیت مینامند و آن را در بیرون انتشار میدهند.
در جای دیگر نیز نوشتهایم كسانی از اینان میآیند و با من گفتگو كرده ایراد میگیرند كه چرا هواداری از مشروطه مینمایم. میپرسم : ایرادتان چیست؟. میگویند : «مشروطه دیگر كهنه شده» یا میگویند : «دیگر هواداری ندارد» یا میگویند : «در این مدت آزموده شد این مردم لایق مشروطه نیستند» و چون میگویم : «حقایق كهنه نمیشود» ، یا میگویم : «ما را با دیگران چه كار است. اگر آنان هواداری نمیكنند نكنند ، ما یك چیزی را كه به سود كشور خود میشناسیم باید هوادارش باشیم» ، یا میپرسم : «این آزمایش را كه كرد؟. در این مدت در ایران مشروطه اجرا نگردیده تا دانسته شود مردم شایسته یا ناشایستهاند»ـ این پاسخها را كه میدهم بخاموشی میگرایند و دیگر سخنی نمیتوانند.
اینها همه نقیصهی جوانانست. اینها دلیل است كه از حقایق بسیار دورند ـ دلیل است كه سرمایهشان بسیار كمست. كنون باید این نقص را دریابند و بگردن گیرند و تكانی بخود داده بفراگرفتن حقایق پردازند. میدانم این به بسیاری از آنان گران خواهد افتاد. ولی چه باید كرد؟!. راستی اگرهم تلخ است باید گفته شود. اگرهم سخت است باید پذیرفته گردد.
اگر میخواهند بارزش خود بیفزایند باید این را بپذیرند. اگر میخواهند بكشور و تودهی خود نیكی توانند باید از این گردن نپیچند وگرنه با حال كنونی ، خود تباه گردیده و بتوده نیز جز زیان نتوانند رسانید.
شما ببینید : این نمونهی كردار ایشانست كه خود را از پیران و سالمندان جدا میگیرند و با یك گستاخی میگویند : «ما بدیگران اعتماد نداریم». این در كجای جهانست كه جوانان خود را بدینسان جدا گیرند؟!. در كجای جهانست كه بدینسان از بزرگتران بینیازی نمایند؟!. آیا این سخن جز نتیجهی نارسایی اندیشههاست؟!
دوباره میگویم : اینها گناه آنان نیست. گناه آن كسانیست كه در بیست و چند سال گذشته به گیج گردانیدن جوانان كوشیدهاند ، گناه آن كسانیست كه روانهای اینان را فرسوده گردانیده ، و از آنسوی با یاد دادن یك رشته تعلیمات پراكنده و بیهوده مغرورشان ساخته با این حال بمیان توده فرستادهاند.
👇
🔶بجوانان چه حمایتی باید کرد؟..
(بخش دو از دو)
این یك نمونهای از نقص جوانانست كه میآیند و بایرادهایی میپردازند و همینكه چند پرسشی میكنیم درمیمانند. چندی پیش بارها میشنیدم جوانان حزبی درست كردهاند و سههزار نفر جمعیتند. میگویند : ما بكسی اعتماد نداریم باید مملكت را خودمان اداره كنیم.
این سخنان را میشنیدم. روزی هم یك مرد دلسوزی گفتگو از آنان كرده چنین گفت : «اینان راه را گم كردهاند و بسیار پرت میروند. باید بآنان یك پندهایی دهیم».
گفتم : من نمیشناسم. گفت : من چند تن را میشناسم. وعده بخانهی خود میگیرم. شما نیز بیایید.
دو بار با آنان دیدار كردیم. بجای سههزار نفر بیش از پنج و شش تن ندیدیم. من پرسیدم : شما كه حزبی برپا كردهاید از چه راه آغاز بكار خواهید كرد؟!.. دردهایی كه تشخیص دادهاید چیست و چه چارهای برای آنها در اندیشه دارید؟!.
بپرسش من پاسخ نداده چنین گفتند : «مملكت بجوانان بیشتر از دیگران تعلق دارد و اینست جوانان باید بكوشند ...». از اینگونه بسیار سرودند.
گفتم : گرفتم كه سخنتان راست است و كشور بشما بیشتر تعلق دارد تا بدیگران ، من میپرسم : چه كار خواهید كرد؟!..
باز پاسخی نداده چنین گفتند : «ما میخواهیم هستهی این جمعیت از جوانان باشند و اساسش را اینان بگزارند ...»
گفتم باز میگویم : آن كارهایی كه خواهید كرد چیست؟!.. دیدم درماندهاند و بروی هم نگاه میكنند و پاسخی نمیتوانند. پس از زمانی یكی گفت : «باید بكوشیم و بكشور ترقی دهیم و جامعه را اصلاح كنیم».
گفتم : چگونه خواهید كوشید؟!.. چه كارهایی خواهید كرد؟!... دیدم باز پاسخی نمیتوانند. لحن سخن را تغییر داده گفتم : برای پیدایش یك جمعیتی باید نخست یك مقصودی درمیان باشد كه همگی آن را بخواهند و برای رسیدن بآن بكوشند. دوم باید اندیشهها یكی باشد و همگی از یك راه بكوشند. اینهاست كه میخواستم شما روشن گردانید و نظر حزب خود را بگویید.
با اینهمه تكرار پاسخی نتوانستند و ما ناگزیر شدیم كه سخن را بپایان رسانیده برخیزیم. این نمونهی رفتار جوانانست : آن غرور ایشان كه خود را برتر از دیگران میدانند و با آنها درآمیختن را كسر شأن خود میشمارند ، و این نارسایی اندیشهشان كه در پاسخ پرسشها درمیمانند و راستی اینست كه هیچگاه باین چیزها توجهی نداشته و هیچگاه در این بارهها نیندیشیدهاند.
یك سخنانی شنیدهاند و بیآنكه معنایش را بفهمند به دل سپاردهاند. بسیاری از اینان جمعیت یا اتحاد را همان گرد آمدن در یكجا میشمارند و اینست همینكه ده یا بیست تن در یكجا گرد آمدند آن را حزب یا جمعیت مینامند و آن را در بیرون انتشار میدهند.
در جای دیگر نیز نوشتهایم كسانی از اینان میآیند و با من گفتگو كرده ایراد میگیرند كه چرا هواداری از مشروطه مینمایم. میپرسم : ایرادتان چیست؟. میگویند : «مشروطه دیگر كهنه شده» یا میگویند : «دیگر هواداری ندارد» یا میگویند : «در این مدت آزموده شد این مردم لایق مشروطه نیستند» و چون میگویم : «حقایق كهنه نمیشود» ، یا میگویم : «ما را با دیگران چه كار است. اگر آنان هواداری نمیكنند نكنند ، ما یك چیزی را كه به سود كشور خود میشناسیم باید هوادارش باشیم» ، یا میپرسم : «این آزمایش را كه كرد؟. در این مدت در ایران مشروطه اجرا نگردیده تا دانسته شود مردم شایسته یا ناشایستهاند»ـ این پاسخها را كه میدهم بخاموشی میگرایند و دیگر سخنی نمیتوانند.
اینها همه نقیصهی جوانانست. اینها دلیل است كه از حقایق بسیار دورند ـ دلیل است كه سرمایهشان بسیار كمست. كنون باید این نقص را دریابند و بگردن گیرند و تكانی بخود داده بفراگرفتن حقایق پردازند. میدانم این به بسیاری از آنان گران خواهد افتاد. ولی چه باید كرد؟!. راستی اگرهم تلخ است باید گفته شود. اگرهم سخت است باید پذیرفته گردد.
اگر میخواهند بارزش خود بیفزایند باید این را بپذیرند. اگر میخواهند بكشور و تودهی خود نیكی توانند باید از این گردن نپیچند وگرنه با حال كنونی ، خود تباه گردیده و بتوده نیز جز زیان نتوانند رسانید.
شما ببینید : این نمونهی كردار ایشانست كه خود را از پیران و سالمندان جدا میگیرند و با یك گستاخی میگویند : «ما بدیگران اعتماد نداریم». این در كجای جهانست كه جوانان خود را بدینسان جدا گیرند؟!. در كجای جهانست كه بدینسان از بزرگتران بینیازی نمایند؟!. آیا این سخن جز نتیجهی نارسایی اندیشههاست؟!
دوباره میگویم : اینها گناه آنان نیست. گناه آن كسانیست كه در بیست و چند سال گذشته به گیج گردانیدن جوانان كوشیدهاند ، گناه آن كسانیست كه روانهای اینان را فرسوده گردانیده ، و از آنسوی با یاد دادن یك رشته تعلیمات پراكنده و بیهوده مغرورشان ساخته با این حال بمیان توده فرستادهاند.
👇
ما كنون باید بچاره پردازیم. كنون باید بجبران گذشته كوشیم. نویسندهی گفتار از تبریز میگوید : «بتودهی جوان حمایت كنید». میگویم : بهترین حمایت ما اینست كه نقیصههای آنان را رفع كنیم و اینك به همان میكوشیم.
یكی از مقاصد ما همانست كه جوانان را با حقایق آشنا گردانیم و از معنی درست زندگانی آگاهشان سازیم. این گفتارهای پیاپی برای همینست. ما از یكسوی این حقایق را برای ایشان روشن میگردانیم و از یكسو یک راهی برای كوشش و همدستی ـ چه در تهران و چه در تبریز ـ بروی ایشان باز كردهایم.
(پرچم روزانه شمارههای 42 و 43)
یكی از مقاصد ما همانست كه جوانان را با حقایق آشنا گردانیم و از معنی درست زندگانی آگاهشان سازیم. این گفتارهای پیاپی برای همینست. ما از یكسوی این حقایق را برای ایشان روشن میگردانیم و از یكسو یک راهی برای كوشش و همدستی ـ چه در تهران و چه در تبریز ـ بروی ایشان باز كردهایم.
(پرچم روزانه شمارههای 42 و 43)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش چهارم
🔸چه شد مادیگری رواج تندی یافت؟
مادیگری همراه دانشها و اختراعها در اروپا رو نمود و گذشته از زور و شكوه خود چند زور دیگری پیشرفت آن را تندتر گردانید : نخست آنكه چیزی جلوش را نگرفت. زیرا جلوش را دین بایستی گرفت و دینهایی كه میبود هیچ یكی برای جلوگیری از این نبود ، و آنها نه تنها در برابر این نایستاد خود راه پیشرفت آن را بازتر گردانید. مادّیان همیشه آلودگیهای دینها را دستاویز گرفتند و آن را دلیل روشنی باستواری گفتههای خود شمردند. ما بارها گفتهایم آنچه نیتچه و باخنر [1] و اینگونه دانشمندانِ بنام را بمادیگری برانگیخته زورگویی كشیشان و همكاران آنان بوده. دوم اینكه روزنامهها و مهنامهها آن را بهمه جا پراكندند. اینها كه برای پیشرفت كار خود همیشه پی سخنان نوینی گردند بدآموزی مادّیان را گرفته و هر زمان برنگهای دیگری در نامههای خود نوشتند و با آب و تاب بیشتر در همه جا رواج دادند. در زمانهای پیش اینگونه بدآموزیها درمیان خود اندیشندگان ماندی و كمتر به بیرون رسیدی و سالها زمان خواستی تا از كشوری بكشوری رفتی. ولی مادیگری در این زمان هرچه تندتر بهمه جا رسید و با زبانهای ساده و با رنگهای گوناگون در بیشتر دلها جا داده شد.
این چیرهترین و بدترین گمراهیست در جهان پیدا شده و هیچگاه این را با پرستش لات و هُبَل و دیگر گمراهیها در یك ترازو نتوان گزاشت. این ، از یكسو مردم را از باور داشتن بآفریدگار و امید بستن بیك جهان كیفر و پاداش بازمیدارد ، و از یكسو آدمی را از جایگاه خود فرود آورده با چهارپایان و ددان یكسان میگرداند و از پابستگی بخویهای ستوده و شیوهی مردمی دلسرد میسازد ، و گذشته از اینها داستان نیك و بد را از میان برده بهانه بدست بدكاران میدهد. یك كلمه گویم : همهی خویهای زشت را از آز و خشم و كینه و هوس و جز از این بتكان میآورد و آدمیان را بحال دُژرفتاری [2] و درندگی كه هزارها سال پیش داشتهاند بازمیگرداند. اینست از رواج آن ، زندگی در اروپا رنگ دیگر گرفت ، و نه تنها در زیست خاندانها در رفتار دولتها باهم نیز دیگرگونیها پدید آمد و این جنگ و خونریزی كه اكنون در اروپا درگرفته یكی از انگیزههای بزرگِ آن این را توان شمرد.
اما در شرق مادیگری ، باینجا همراه توپ و تفنگ و تلگراف بیسیم آمد ، و هنگامی بود شور اروپاییگری برخاسته و شرقیان آنچه از اروپا میرسید با دلخواه و آرزو میپذیرفتند ، و اینبود در اینجا نیز بتندی پیش رفت. در آنزمان مصر میانهی اروپا و شرق افتاده و مصریان باروپا از دیگران نزدیكتر شده و نویسندگان مصری آنچه را از اروپا گرفتندی با دست روزنامهها و مهنامههای خود كه در همه جا رواج داشت بشرقیان رسانیدندی. در این باره هم آن را كردند و نوشتههای مادّیان را (با بانگ و هیاهوی بیشتر) در شرق پراكندند و كسان دانشمند پرمایهای همچون شبلی شمیل و سلامه موسا كه سخت هوادار مادیگری بودند از میانشان برخاست.
سپس در ایران نوبت باروپارفتگان رسید و هر یكی از اینان چون از اروپا بازگشت كتابی همراه آورد و سخنانی را رواج داد : «زندگانی نبرد است» و «ناتوان خوراك تواناست» و «باید زیرك بود و پول درآورد» و صد مانند اینها.
سالها در ایران روزنامهها گفتارها در این زمینه از روزنامههای مصر و اروپا برداشتندی و بچاپ رسانیدندی. كسانی هم آنها را برنگ دیگر انداخته گفتارها از خود نوشتندی. شما بارها گفتار خواندیدی : «آدمی چون از نابودی میترسد اینست برای پس از مرگ خود هم زندگانی پنداشته است» و یا «راه اندیشهی هر كسی جداست و شناختن نیك و بد بسته بساختمان دِماغی و روش تربیت هر كسیست» و یا «بعقیدهی فلاسفه شرم یكی از بیماریها میباشد و مانع بسیاری از استفادهها و پیشرفتهاست». همیشه گفتهی «مبارزهی حیاتی» را در روزنامهها خواندیدی و از زبانها شنیدیدی. كمتر چیزی باین تندی در شرق رواج یافته است.
شما اگر میخواهید اندازهی اثر این را دریابید بیاد آورید كه تا سی سال پیش در ایران همگی به دین پابندی نمودندی و اكنون یك چهاریك آنان پابندی نمینمایند. این حال تنها از راه مادیگری پیدا نشده ولی این انگیزهی بزرگتر آن بوده.
[1] : Ludwig Buchner
[2] : دُژ = پیشوندیست که معنی بدی توأم با ناتراشیدگی را میدهد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش چهارم
🔸چه شد مادیگری رواج تندی یافت؟
مادیگری همراه دانشها و اختراعها در اروپا رو نمود و گذشته از زور و شكوه خود چند زور دیگری پیشرفت آن را تندتر گردانید : نخست آنكه چیزی جلوش را نگرفت. زیرا جلوش را دین بایستی گرفت و دینهایی كه میبود هیچ یكی برای جلوگیری از این نبود ، و آنها نه تنها در برابر این نایستاد خود راه پیشرفت آن را بازتر گردانید. مادّیان همیشه آلودگیهای دینها را دستاویز گرفتند و آن را دلیل روشنی باستواری گفتههای خود شمردند. ما بارها گفتهایم آنچه نیتچه و باخنر [1] و اینگونه دانشمندانِ بنام را بمادیگری برانگیخته زورگویی كشیشان و همكاران آنان بوده. دوم اینكه روزنامهها و مهنامهها آن را بهمه جا پراكندند. اینها كه برای پیشرفت كار خود همیشه پی سخنان نوینی گردند بدآموزی مادّیان را گرفته و هر زمان برنگهای دیگری در نامههای خود نوشتند و با آب و تاب بیشتر در همه جا رواج دادند. در زمانهای پیش اینگونه بدآموزیها درمیان خود اندیشندگان ماندی و كمتر به بیرون رسیدی و سالها زمان خواستی تا از كشوری بكشوری رفتی. ولی مادیگری در این زمان هرچه تندتر بهمه جا رسید و با زبانهای ساده و با رنگهای گوناگون در بیشتر دلها جا داده شد.
این چیرهترین و بدترین گمراهیست در جهان پیدا شده و هیچگاه این را با پرستش لات و هُبَل و دیگر گمراهیها در یك ترازو نتوان گزاشت. این ، از یكسو مردم را از باور داشتن بآفریدگار و امید بستن بیك جهان كیفر و پاداش بازمیدارد ، و از یكسو آدمی را از جایگاه خود فرود آورده با چهارپایان و ددان یكسان میگرداند و از پابستگی بخویهای ستوده و شیوهی مردمی دلسرد میسازد ، و گذشته از اینها داستان نیك و بد را از میان برده بهانه بدست بدكاران میدهد. یك كلمه گویم : همهی خویهای زشت را از آز و خشم و كینه و هوس و جز از این بتكان میآورد و آدمیان را بحال دُژرفتاری [2] و درندگی كه هزارها سال پیش داشتهاند بازمیگرداند. اینست از رواج آن ، زندگی در اروپا رنگ دیگر گرفت ، و نه تنها در زیست خاندانها در رفتار دولتها باهم نیز دیگرگونیها پدید آمد و این جنگ و خونریزی كه اكنون در اروپا درگرفته یكی از انگیزههای بزرگِ آن این را توان شمرد.
اما در شرق مادیگری ، باینجا همراه توپ و تفنگ و تلگراف بیسیم آمد ، و هنگامی بود شور اروپاییگری برخاسته و شرقیان آنچه از اروپا میرسید با دلخواه و آرزو میپذیرفتند ، و اینبود در اینجا نیز بتندی پیش رفت. در آنزمان مصر میانهی اروپا و شرق افتاده و مصریان باروپا از دیگران نزدیكتر شده و نویسندگان مصری آنچه را از اروپا گرفتندی با دست روزنامهها و مهنامههای خود كه در همه جا رواج داشت بشرقیان رسانیدندی. در این باره هم آن را كردند و نوشتههای مادّیان را (با بانگ و هیاهوی بیشتر) در شرق پراكندند و كسان دانشمند پرمایهای همچون شبلی شمیل و سلامه موسا كه سخت هوادار مادیگری بودند از میانشان برخاست.
سپس در ایران نوبت باروپارفتگان رسید و هر یكی از اینان چون از اروپا بازگشت كتابی همراه آورد و سخنانی را رواج داد : «زندگانی نبرد است» و «ناتوان خوراك تواناست» و «باید زیرك بود و پول درآورد» و صد مانند اینها.
سالها در ایران روزنامهها گفتارها در این زمینه از روزنامههای مصر و اروپا برداشتندی و بچاپ رسانیدندی. كسانی هم آنها را برنگ دیگر انداخته گفتارها از خود نوشتندی. شما بارها گفتار خواندیدی : «آدمی چون از نابودی میترسد اینست برای پس از مرگ خود هم زندگانی پنداشته است» و یا «راه اندیشهی هر كسی جداست و شناختن نیك و بد بسته بساختمان دِماغی و روش تربیت هر كسیست» و یا «بعقیدهی فلاسفه شرم یكی از بیماریها میباشد و مانع بسیاری از استفادهها و پیشرفتهاست». همیشه گفتهی «مبارزهی حیاتی» را در روزنامهها خواندیدی و از زبانها شنیدیدی. كمتر چیزی باین تندی در شرق رواج یافته است.
شما اگر میخواهید اندازهی اثر این را دریابید بیاد آورید كه تا سی سال پیش در ایران همگی به دین پابندی نمودندی و اكنون یك چهاریك آنان پابندی نمینمایند. این حال تنها از راه مادیگری پیدا نشده ولی این انگیزهی بزرگتر آن بوده.
[1] : Ludwig Buchner
[2] : دُژ = پیشوندیست که معنی بدی توأم با ناتراشیدگی را میدهد.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی نوزدهم)
🔶باید از دور و نزدیك دست بهم داد
(بخش یک از یک)
در یك رشته گفتارهای گذشته مقصود خود را روشن گردانیدم و اینك میخواهم روشنتر از آن گردانم :
امروز ایران در یك حالیست كه اگر كسی نیك اندیشد و حال گرفتاری این توده را بدیده گیرد باید رویش نخندد و همیشه دلتنگ و ناآرام باشد. باید شبها خوابش نبرد و همیشه دل پر از درد دارد.
ببینید كشوریست ما داریم : دارای هوای خوش ، آبهای گوارا ، زمینهای بارده ، كشوری پر از نعمت و بركت. در این كشور زندگی میكنیم و درپی نگهداری آن نیستیم ، در اندیشهی آبادیش نمیباشیم ، بهرهای كه از آن توان برداشت برنمیداریم.
امروز یك دستهی بزرگی در این كشور ببهانهی مذهب خود را كنار كشیده میگویند ما كاری بكشور نداریم. [1] اینان پول دولت را حرام میشمارند. كوشش در راه كشور و نگهداری آن را گناه میپندارند. تا میتوانند مالیات نمیدهند ، بسربازی نمیروند.
اینان تا حدی پافشارند كه ماها را كه بنگهداری كشور علاقهمندیم دشمن میدارند و آشكاره بد میگویند و ریشخند میكنند ، و هر زمان كه روز سختی بكشور پیش میآید بشماتت میپردازند.
دستههای کوچک دیگری با این كشور دشمن میباشند و نابودی آن را میخواهند. چون مذهبشان یا نژادشان جداست دل پر از كینهی ایرانیان دارند و برای كینهجویی بدبختی آنان را میخواهند. در این كشور زندگی میكنند و از خوشیهای آن بهره میبرند و از درون دل دشمن آن میباشند.
یك دستهی دیگر به بیگانگان گراییده به پیشرفت مقاصد آنان میكوشند. حزبی ساختهاند ، روزنامه مینویسند ، خود را از توده میخوانند ، ولی برای دیگران كار میكنند.
گروه انبوهی از جوانان جز درپی هوسبازیها و خودنماییها نیستند و هر كسی بكارهای هوسمندانهی دیگری میكوشند.
اینها شهرنشینانند. از آنسو روستاییان كه اكثریت با آنهاست [2] بیكبار از این مطالب ناآگاهند و بیچارگان از زندگی جز ستمكشی و توسریخوری نفهمیدهاند و كمترین علاقه را بكشور و این مطالب ندارند. ایلها كه آنها نیز دستهی بزرگی هستند از این زمینه بسیار دورند و زندگی را جز كوچیدن و رفتن و برگشتن ـ و اگر فرصت یافتند ـ چپاول كردن نمیشمارند.
اینست اجمالی از حال توده. کنون بگویید چه كار باید كرد؟! آیا باید پیروی از دیگران نماییم و ما نیز بیپروایی كنیم؟!. آیا باید چشم براه حوادث دوخته بكاری نكوشیم؟!..
نگهداری از كشور و آزادی توده وظیفهی آدمیگری هر كسی میباشد. هر کسی كه بهره از آدمیگری دارد ، باید بآزادی خود و كشورش بكوشد و از زیردستی بیگانگان دوری گزیند.
امروز ما اگر بنگهداری كشور خود نكوشیم آیندگان بما نفرینها خواهند فرستاد و نامهای ما را ببدی خواهند برد. فرزندان ما دچار تیرهروزی گردیده و ما را مسئول آن دانسته از بدگویی بازنخواهند ایستاد.
پس چگونه میتوان به پیروی از دیگران بیپروایی نمود؟!.. چگونه میتوان چشم براه حوادث دوخت و آسوده نشست؟!. چنین اندیشهای بسیار غلطست و ما نباید بیپروایی كنیم. دیگران نمیكوشند نكوشند ما باید بكوشیم.
امروز یک راه بیشتری نیست ، و آن اینكه غیرتمندان جدا گردند و از دور و نزدیك ، از پیر و جوان ، از زن و مرد ، باهم مربوط گردند ، و یک راه پیشرفتی باندیشه گرفته همگی آن را بپذیرند ، و برای كوشش در راه آن پیمان بندند و بدینسان یك دستهی بزرگی پدید آورده مردانه بكوشش پردازند.
امروز با همهی این آلودگیها مردان آزاده و غیرتمند كم نیستند. كم نیستند ولی پراكنده و بیراهند. باین معنی كه باهم مربوط نمیباشند و هر یكی در تنهایی این گرفتاریها را میبینند و میسوزند و ناله و افغان بلند میكنند. از آنسوی راهی برای كوشش در پیش ندارند و جز از گله و ناله و یا اظهار افسوس و دریغ كاری نمیشناسند ، نه دردها را نیك میدانند و نه چارهی آنها را میشناسند.
تنها چاره آنست كه اینان باهم مربوط گردند و یك توده باشند و همدستی نمایند. از آنسوی یک راهی برای كوشش بروی آنان باز باشد.
یگانه راه اینست و ما نیز باین میكوشیم. اگر حزب میگوییم این را میگوییم. اگر جمعیت مینامیم این را میخواهیم.
ما برای این كار زمینه آماده میكنیم. زیرا از یكسو یك رشته حقایقی را برگزیدهایم و یكایك آنها را شرح میدهیم تا زمینه برای یكی گردیدن اندیشهها باز شود.
آن گفتارها كه ما در پیرامون مشروطه نوشتیم مقدمهی همین كار است. كسانی اگر آنها را بخوانند همه حقیقت و همه راستی است. هر كسی كه از خرد بهره دارد و بدلیل گردن میگزارد باید آنها را بپذیرد. آنها در زمینهی یكی از مقاصد ماست. زمینههای دیگری را نیز یكایك بگفتگو گزارده حقایق را خواهیم نوشت.
از یكسو نیز میكوشیم همهی غیرتمندان از هر كجا که هستند بما گرایند و با ما همدست گردند. و برای این كار تلاشهایی بكار میبریم.
👇
🔶باید از دور و نزدیك دست بهم داد
(بخش یک از یک)
در یك رشته گفتارهای گذشته مقصود خود را روشن گردانیدم و اینك میخواهم روشنتر از آن گردانم :
امروز ایران در یك حالیست كه اگر كسی نیك اندیشد و حال گرفتاری این توده را بدیده گیرد باید رویش نخندد و همیشه دلتنگ و ناآرام باشد. باید شبها خوابش نبرد و همیشه دل پر از درد دارد.
ببینید كشوریست ما داریم : دارای هوای خوش ، آبهای گوارا ، زمینهای بارده ، كشوری پر از نعمت و بركت. در این كشور زندگی میكنیم و درپی نگهداری آن نیستیم ، در اندیشهی آبادیش نمیباشیم ، بهرهای كه از آن توان برداشت برنمیداریم.
امروز یك دستهی بزرگی در این كشور ببهانهی مذهب خود را كنار كشیده میگویند ما كاری بكشور نداریم. [1] اینان پول دولت را حرام میشمارند. كوشش در راه كشور و نگهداری آن را گناه میپندارند. تا میتوانند مالیات نمیدهند ، بسربازی نمیروند.
اینان تا حدی پافشارند كه ماها را كه بنگهداری كشور علاقهمندیم دشمن میدارند و آشكاره بد میگویند و ریشخند میكنند ، و هر زمان كه روز سختی بكشور پیش میآید بشماتت میپردازند.
دستههای کوچک دیگری با این كشور دشمن میباشند و نابودی آن را میخواهند. چون مذهبشان یا نژادشان جداست دل پر از كینهی ایرانیان دارند و برای كینهجویی بدبختی آنان را میخواهند. در این كشور زندگی میكنند و از خوشیهای آن بهره میبرند و از درون دل دشمن آن میباشند.
یك دستهی دیگر به بیگانگان گراییده به پیشرفت مقاصد آنان میكوشند. حزبی ساختهاند ، روزنامه مینویسند ، خود را از توده میخوانند ، ولی برای دیگران كار میكنند.
گروه انبوهی از جوانان جز درپی هوسبازیها و خودنماییها نیستند و هر كسی بكارهای هوسمندانهی دیگری میكوشند.
اینها شهرنشینانند. از آنسو روستاییان كه اكثریت با آنهاست [2] بیكبار از این مطالب ناآگاهند و بیچارگان از زندگی جز ستمكشی و توسریخوری نفهمیدهاند و كمترین علاقه را بكشور و این مطالب ندارند. ایلها كه آنها نیز دستهی بزرگی هستند از این زمینه بسیار دورند و زندگی را جز كوچیدن و رفتن و برگشتن ـ و اگر فرصت یافتند ـ چپاول كردن نمیشمارند.
اینست اجمالی از حال توده. کنون بگویید چه كار باید كرد؟! آیا باید پیروی از دیگران نماییم و ما نیز بیپروایی كنیم؟!. آیا باید چشم براه حوادث دوخته بكاری نكوشیم؟!..
نگهداری از كشور و آزادی توده وظیفهی آدمیگری هر كسی میباشد. هر کسی كه بهره از آدمیگری دارد ، باید بآزادی خود و كشورش بكوشد و از زیردستی بیگانگان دوری گزیند.
امروز ما اگر بنگهداری كشور خود نكوشیم آیندگان بما نفرینها خواهند فرستاد و نامهای ما را ببدی خواهند برد. فرزندان ما دچار تیرهروزی گردیده و ما را مسئول آن دانسته از بدگویی بازنخواهند ایستاد.
پس چگونه میتوان به پیروی از دیگران بیپروایی نمود؟!.. چگونه میتوان چشم براه حوادث دوخت و آسوده نشست؟!. چنین اندیشهای بسیار غلطست و ما نباید بیپروایی كنیم. دیگران نمیكوشند نكوشند ما باید بكوشیم.
امروز یک راه بیشتری نیست ، و آن اینكه غیرتمندان جدا گردند و از دور و نزدیك ، از پیر و جوان ، از زن و مرد ، باهم مربوط گردند ، و یک راه پیشرفتی باندیشه گرفته همگی آن را بپذیرند ، و برای كوشش در راه آن پیمان بندند و بدینسان یك دستهی بزرگی پدید آورده مردانه بكوشش پردازند.
امروز با همهی این آلودگیها مردان آزاده و غیرتمند كم نیستند. كم نیستند ولی پراكنده و بیراهند. باین معنی كه باهم مربوط نمیباشند و هر یكی در تنهایی این گرفتاریها را میبینند و میسوزند و ناله و افغان بلند میكنند. از آنسوی راهی برای كوشش در پیش ندارند و جز از گله و ناله و یا اظهار افسوس و دریغ كاری نمیشناسند ، نه دردها را نیك میدانند و نه چارهی آنها را میشناسند.
تنها چاره آنست كه اینان باهم مربوط گردند و یك توده باشند و همدستی نمایند. از آنسوی یک راهی برای كوشش بروی آنان باز باشد.
یگانه راه اینست و ما نیز باین میكوشیم. اگر حزب میگوییم این را میگوییم. اگر جمعیت مینامیم این را میخواهیم.
ما برای این كار زمینه آماده میكنیم. زیرا از یكسو یك رشته حقایقی را برگزیدهایم و یكایك آنها را شرح میدهیم تا زمینه برای یكی گردیدن اندیشهها باز شود.
آن گفتارها كه ما در پیرامون مشروطه نوشتیم مقدمهی همین كار است. كسانی اگر آنها را بخوانند همه حقیقت و همه راستی است. هر كسی كه از خرد بهره دارد و بدلیل گردن میگزارد باید آنها را بپذیرد. آنها در زمینهی یكی از مقاصد ماست. زمینههای دیگری را نیز یكایك بگفتگو گزارده حقایق را خواهیم نوشت.
از یكسو نیز میكوشیم همهی غیرتمندان از هر كجا که هستند بما گرایند و با ما همدست گردند. و برای این كار تلاشهایی بكار میبریم.
👇
این روزنامه برای همان مقصود است. هر كسی كه اینها را میخواند و در دلش تكانی پدید میآید و بصدد میآید كه مردانه كوشش در راه كشور و توده كند باید بما پیوندد و همراهی نماید. اینست آنچه ما میخواهیم ، اینست آنچه در راهش میكوشیم.
(پرچم روزانه شمارهی 47)
[1] : دستهای كه نویسنده اشاره دارد همانهاییاند كه امروز برای خود «تاریخ كوششهای سیاسی» پدید آورده مدعیاند كه نه تنها پس از شهریور 20 بلكه در زمان رضاشاه هم كوشش سیاسی میكردهاند. اینها همانهاییاند كه بالای منبر سخنانی از اینگونه گفتهاند : «ما از خارجه میترسیدیم كه میآیند و بقبور مسلمین هتك احترام میكنند. دولت گذشته (دولت [رضاشاه] پهلوی) قبرستانهای ما را كند و سنگهای آنها را در خیابانها در زیر پا انداخت. ما دیگر چه ترسی از آمدن خارجه داریم ...». همانهایی که تلگراف خشنودی و سپاسگزاری از بدار کشیدن آزادیخواهان تبریز به امپراتور نكولای تزاری در سال 1290 فرستادند. اینهایند که امروز مدعیاند برای نگاهداری کشور کوششها میکردهاند.
[2] : در آن زمان نسبت روستایی به شهرنشین 80 به 20 بلکه بیشتر بوده.
(پرچم روزانه شمارهی 47)
[1] : دستهای كه نویسنده اشاره دارد همانهاییاند كه امروز برای خود «تاریخ كوششهای سیاسی» پدید آورده مدعیاند كه نه تنها پس از شهریور 20 بلكه در زمان رضاشاه هم كوشش سیاسی میكردهاند. اینها همانهاییاند كه بالای منبر سخنانی از اینگونه گفتهاند : «ما از خارجه میترسیدیم كه میآیند و بقبور مسلمین هتك احترام میكنند. دولت گذشته (دولت [رضاشاه] پهلوی) قبرستانهای ما را كند و سنگهای آنها را در خیابانها در زیر پا انداخت. ما دیگر چه ترسی از آمدن خارجه داریم ...». همانهایی که تلگراف خشنودی و سپاسگزاری از بدار کشیدن آزادیخواهان تبریز به امپراتور نكولای تزاری در سال 1290 فرستادند. اینهایند که امروز مدعیاند برای نگاهداری کشور کوششها میکردهاند.
[2] : در آن زمان نسبت روستایی به شهرنشین 80 به 20 بلکه بیشتر بوده.
شادروان محمدحسن شیشهگر از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای شیشهگر از سال نخست پیمان با آن آشنا گردیده و سپس به تهران آمده بما پیوسته و در این نُه سال بآزمایشهایی افتاده و همیشه با دل پاک از آنها بیرون آمده. یک رشته تیرهدرونانِ بدنهادی که خود نیروی فهم و خرد را از دست هشته و خیم گرانمایهی راستیدوستی را از دست دادهاند ، چون میبینند که این جوانان پاکدل با فهم و خرد درست ، گردن به آمیغها میگزارند و با ما همراهی مینمایند ، خیرهرویان زبان بسرکوفت و ریشخند باز کرده پیاپی زخم بدلهای این جوانان شرمناک میزنند که باشد آنان را از راه راست بازگردانند. اینهاست که آزمایش مینامیم و آقای شیشهگر از این آزمایشها بارها دیده است.
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای شیشهگر از سال نخست پیمان با آن آشنا گردیده و سپس به تهران آمده بما پیوسته و در این نُه سال بآزمایشهایی افتاده و همیشه با دل پاک از آنها بیرون آمده. یک رشته تیرهدرونانِ بدنهادی که خود نیروی فهم و خرد را از دست هشته و خیم گرانمایهی راستیدوستی را از دست دادهاند ، چون میبینند که این جوانان پاکدل با فهم و خرد درست ، گردن به آمیغها میگزارند و با ما همراهی مینمایند ، خیرهرویان زبان بسرکوفت و ریشخند باز کرده پیاپی زخم بدلهای این جوانان شرمناک میزنند که باشد آنان را از راه راست بازگردانند. اینهاست که آزمایش مینامیم و آقای شیشهگر از این آزمایشها بارها دیده است.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 3 از بخش چهارم
🔸درماندگی کیشداران در برابر مادیگری
خواهید گفت پس علما چه كار كردند؟ میگویم آن كار را كردند كه هزاروصد سال پیش با فلسفهی یونان كرده بودند. در هزاروصد سال پیش چون فلسفهی یونان بمیان مسلمانان آمد پیشوایان خشمناك شدند و بایستادگی و دشمنی برخاستند و كسانی را باین گناه كشتند ولی چون پاسخی از راهش نتوانستند نتیجه آن شد كه خودشان هم بآن گراییدند و برواجش پرداختند و هزارها كتاب در فلسفه نوشتند و در زمان ما هفتاد درصد علما فلسفه میخواندند.
دربارهی مادیگری نیز نخست ایستادگیها نمودند و دشمنیها كردند ولی كمكم سست شدند و بسیاری از خود آنان گردن بآن بدآموزی نهادند و باورهای دینی را رها كردند و یا در آنها سست شدند ، و بسیاری هم این را در نهان كردند.
اینان كه از دانشهای اروپایی بدورند و سرمایهشان جز از فقه و اصول و احادیث نیست و خود یك تیرهی بیسر و بیسامان پراكندهای میباشند بمانند ، كشیشان اروپا با آن آشنایی بدانشهای طبیعی و با آن همدستیها و زورمندیها كاری نتوانسته ، و آنان نیز نخست دشمنی و هیاهو دریغ نگفته و سپس آن را خودشان فراگرفته بودند.
اینگونه كارها آسان نماید ولی بسیار دشوار است. این چیزهاست كه مردم نتوانند كرد و باید دین بآن برخیزد. این كارهاست كه باید دست خدا درمیان باشد.
چه كشیشان و چه علما و چه دیگران ، گروه انبوهی فلسفهی مادی را بیپا نمیشناختند تا درپی پاسخ دادن و چاره جستن باشند ، و بجای آن دین را بیپا شناخته و رفتنی میدانستند ، و اگر بآن میپرداختند برای نان خوردن بود. آری یك گروهِ ناتوانی بدانشها نزدیك نیامده و خود را كنار كشیده و در پیروی از دین پایدار مانده بودند ، و اینان نه كسانی بودند كه با دانشمندان و فیلسوفان مادی همسری توانند و بپاسخی برخیزند ، و یا بچارهای كوشند. آنان كه بگفتههای مادّیان گوش نداده و نفهمیده و سود خود را در نافهمی دیده بودند چه كاری توانستندی كرد؟!.
آری در اینجا یك چیزی بود ، و آن اینكه فلسفهی مادی خود نیز درماندگیهایی داشت و بهمهی پرسشها پاسخ نمیتوانست ، و از آنسوی با یك دریافت نهانی كه در آدمیانست درست نمیآمد. این دریافت در نهاد[=ذات] آدمی نهاده كه اینجهان را خودسر و بینیاز نمیتواند شناخت ، این دریافت اگرهم نهانست ، هست. اینها بود كه گاهی توانست در برابر مادیگری بایستد و فلاماریونها را بكوششهایی برانگیزاند ولی كوششهای بیسود و نارسایی.(1)
پیشروان دین و كسانی كه در آن پایدار میماندند نیز كوششهایی مینمودند ، ولی از چه راه؟!.. ما گاهی در پیمان نمونههایی از كوششهای آنان را یاد كردهایم. یكی اینست كه در ده و اند سال [پیش] یكی از بنگاههای مسیونری اروپا یا آمریكا كنگرهی بزرگی در نیویورك برپا كرد كه از همهی كشورها و از همهی دینها و كیشها نمایندگان گرد آیند و با گفتگو چارهای برای جلوگیری از بیدینی اندیشند و برای آمادگی در یك سال پیشتر نیمكنگرهای در ژاپن برپا كردند ، و ما چون از گفتگوهای این نیمكنگره آگاه شدهایم در اینجا آن را یاد میكنیم :
پیشوایانی از ترسایان ـ از كاتولیك و ارتودكس و پروتستان ـ و از مسلمانان ـ از سنی و شیعی ـ و از جهودان و زردشتیان و بهائیان گرد آمده بودند و همگی دست بهم دادند و ستایشهای فراوان از دین نموده و نكوهشهای بسیاری از بیدینی و مادیگری كردند ، و جهانیان را بدینداری خواندند.
میگویند : سیاهی بچهای را بآغوش گرفت. بچه ازو ترسیده میگریست و سیاه میگفت نترس من اینجایم. آشفتگی دینها و نارسایی آنها و زورگویی پیشروان دین زمینه بپیشرفت مادیگری باز كرده و اینان میگفتند بیایید دست بهم بدهیم و زورگوییهای خود را رویهم بریزیم. پیداست كه چه نتیجه بدست آمدی.(2)
دیگر اینست كه در یكی از شهرهای نزدیك عرب دستهای برای پشتیبانی از دین اسلام و نگهداری جوانان از بیدینی برپا شده و اینان سالانه كتابی بچاپ میرسانند و شما اگر یكی از آن كتابها را بخوانید خواهید دید هشتاد و چند تن در نوشتن آن دست داشتهاند و هر یكی باین كوشیدهاند كه سخنان گیراتری در ستایش دین بنویسند و گزافه نیز دریغ نگویند و از زورگویی هم بازنایستند ، و این شگفت كه بسیاری از آنان كسانیند كه در دبیرستان یا در بیرون بدانشهای طبیعی و بفلسفهی مادی پرداختهاند و بیگمان از درون بیدین و سستباور میباشند و اینها را برای رویهكاری[=ظاهرسازی] نوشتهاند.
این كار درست بدان میماند كه در شهری كه بیماری افتاده و هزاران كسان را گرفتار گردانیده كسانی گرد هم آیند و ستایشها از تندرستی سرایند و نكوهشها از بیماری نمایند و این را چارهی درد شناسند.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 3 از بخش چهارم
🔸درماندگی کیشداران در برابر مادیگری
خواهید گفت پس علما چه كار كردند؟ میگویم آن كار را كردند كه هزاروصد سال پیش با فلسفهی یونان كرده بودند. در هزاروصد سال پیش چون فلسفهی یونان بمیان مسلمانان آمد پیشوایان خشمناك شدند و بایستادگی و دشمنی برخاستند و كسانی را باین گناه كشتند ولی چون پاسخی از راهش نتوانستند نتیجه آن شد كه خودشان هم بآن گراییدند و برواجش پرداختند و هزارها كتاب در فلسفه نوشتند و در زمان ما هفتاد درصد علما فلسفه میخواندند.
دربارهی مادیگری نیز نخست ایستادگیها نمودند و دشمنیها كردند ولی كمكم سست شدند و بسیاری از خود آنان گردن بآن بدآموزی نهادند و باورهای دینی را رها كردند و یا در آنها سست شدند ، و بسیاری هم این را در نهان كردند.
اینان كه از دانشهای اروپایی بدورند و سرمایهشان جز از فقه و اصول و احادیث نیست و خود یك تیرهی بیسر و بیسامان پراكندهای میباشند بمانند ، كشیشان اروپا با آن آشنایی بدانشهای طبیعی و با آن همدستیها و زورمندیها كاری نتوانسته ، و آنان نیز نخست دشمنی و هیاهو دریغ نگفته و سپس آن را خودشان فراگرفته بودند.
اینگونه كارها آسان نماید ولی بسیار دشوار است. این چیزهاست كه مردم نتوانند كرد و باید دین بآن برخیزد. این كارهاست كه باید دست خدا درمیان باشد.
چه كشیشان و چه علما و چه دیگران ، گروه انبوهی فلسفهی مادی را بیپا نمیشناختند تا درپی پاسخ دادن و چاره جستن باشند ، و بجای آن دین را بیپا شناخته و رفتنی میدانستند ، و اگر بآن میپرداختند برای نان خوردن بود. آری یك گروهِ ناتوانی بدانشها نزدیك نیامده و خود را كنار كشیده و در پیروی از دین پایدار مانده بودند ، و اینان نه كسانی بودند كه با دانشمندان و فیلسوفان مادی همسری توانند و بپاسخی برخیزند ، و یا بچارهای كوشند. آنان كه بگفتههای مادّیان گوش نداده و نفهمیده و سود خود را در نافهمی دیده بودند چه كاری توانستندی كرد؟!.
آری در اینجا یك چیزی بود ، و آن اینكه فلسفهی مادی خود نیز درماندگیهایی داشت و بهمهی پرسشها پاسخ نمیتوانست ، و از آنسوی با یك دریافت نهانی كه در آدمیانست درست نمیآمد. این دریافت در نهاد[=ذات] آدمی نهاده كه اینجهان را خودسر و بینیاز نمیتواند شناخت ، این دریافت اگرهم نهانست ، هست. اینها بود كه گاهی توانست در برابر مادیگری بایستد و فلاماریونها را بكوششهایی برانگیزاند ولی كوششهای بیسود و نارسایی.(1)
پیشروان دین و كسانی كه در آن پایدار میماندند نیز كوششهایی مینمودند ، ولی از چه راه؟!.. ما گاهی در پیمان نمونههایی از كوششهای آنان را یاد كردهایم. یكی اینست كه در ده و اند سال [پیش] یكی از بنگاههای مسیونری اروپا یا آمریكا كنگرهی بزرگی در نیویورك برپا كرد كه از همهی كشورها و از همهی دینها و كیشها نمایندگان گرد آیند و با گفتگو چارهای برای جلوگیری از بیدینی اندیشند و برای آمادگی در یك سال پیشتر نیمكنگرهای در ژاپن برپا كردند ، و ما چون از گفتگوهای این نیمكنگره آگاه شدهایم در اینجا آن را یاد میكنیم :
پیشوایانی از ترسایان ـ از كاتولیك و ارتودكس و پروتستان ـ و از مسلمانان ـ از سنی و شیعی ـ و از جهودان و زردشتیان و بهائیان گرد آمده بودند و همگی دست بهم دادند و ستایشهای فراوان از دین نموده و نكوهشهای بسیاری از بیدینی و مادیگری كردند ، و جهانیان را بدینداری خواندند.
میگویند : سیاهی بچهای را بآغوش گرفت. بچه ازو ترسیده میگریست و سیاه میگفت نترس من اینجایم. آشفتگی دینها و نارسایی آنها و زورگویی پیشروان دین زمینه بپیشرفت مادیگری باز كرده و اینان میگفتند بیایید دست بهم بدهیم و زورگوییهای خود را رویهم بریزیم. پیداست كه چه نتیجه بدست آمدی.(2)
دیگر اینست كه در یكی از شهرهای نزدیك عرب دستهای برای پشتیبانی از دین اسلام و نگهداری جوانان از بیدینی برپا شده و اینان سالانه كتابی بچاپ میرسانند و شما اگر یكی از آن كتابها را بخوانید خواهید دید هشتاد و چند تن در نوشتن آن دست داشتهاند و هر یكی باین كوشیدهاند كه سخنان گیراتری در ستایش دین بنویسند و گزافه نیز دریغ نگویند و از زورگویی هم بازنایستند ، و این شگفت كه بسیاری از آنان كسانیند كه در دبیرستان یا در بیرون بدانشهای طبیعی و بفلسفهی مادی پرداختهاند و بیگمان از درون بیدین و سستباور میباشند و اینها را برای رویهكاری[=ظاهرسازی] نوشتهاند.
این كار درست بدان میماند كه در شهری كه بیماری افتاده و هزاران كسان را گرفتار گردانیده كسانی گرد هم آیند و ستایشها از تندرستی سرایند و نكوهشها از بیماری نمایند و این را چارهی درد شناسند.
👇
دیگری اینست كه جملههایی را از كتابهای دینی یا از گفتهی پیشوایان دین پیدا كنند و بزورِ گزارش با دانشهای نوین سازش دهند و چنین گویند كه فلان برانگیخته یا بَهمان امام از گردش زمین یا از هستی میكرب یا از ساخته شدن هواپیما و یا از كشیده شدن راهآهن آگاهی داده ، و فلان امام نیروی كشش را پیش از اسحاق نیوتن پیدا كرده ، و چنین زورگویی خنكی را كوشش در راه دین شناسند. این یكی از چیزهاییست كه در سالهای آخر بسیار رواج میداشت كه كسانی آن را از راه سادگی دنبال كرده و خودشان براستی آنها را باور میكردند و كسانی نیز رندانه آن را دستاویز ساخته جیب و كیسهی دینداران سادهدل را تهی میگردانیدند.
(1) : فلاماریون چند كتاب در این زمینهها نوشته و در اینجا خواستمان كتاب «پس از مرگ» اوست كه بفارسی ترجمه گردیده. فلاماریون در این كتاب جستجوی روان كرده و در آغاز آن سخنان دانشمندانهی سودمندی نوشته ولی سرانجام روان را پیدا نكرده و سخن را بداستانهای بیهودهی باور نكردنی رسانیده است.
(2) : در این باره گفتار نوزدهم [کتاب] «راه رستگاری» دیده شود.
(1) : فلاماریون چند كتاب در این زمینهها نوشته و در اینجا خواستمان كتاب «پس از مرگ» اوست كه بفارسی ترجمه گردیده. فلاماریون در این كتاب جستجوی روان كرده و در آغاز آن سخنان دانشمندانهی سودمندی نوشته ولی سرانجام روان را پیدا نكرده و سخن را بداستانهای بیهودهی باور نكردنی رسانیده است.
(2) : در این باره گفتار نوزدهم [کتاب] «راه رستگاری» دیده شود.