✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش چهارم
🔸دوسرشتی بودن آدمی ؛ جان و روان ـ 2
در آدمی نیز این خویها ، كمتر یا بیشتر هست ، و او نیز یك رشته از كارها را از روی «خودخواهی» میكند. او نیز میخورد و میخوابد و میگردد و بتوانگری میكوشد و پول میاندوزد و با دیگران كشاكش میكند و بآنان برتری میفروشد و بناتوانان چیرگی مینماید. سرچشمهی همهی این كارها «خودخواهی» است. چیزی كه هست كارهای آدمی تنها اینها نیست ، و ما درو یك رشته كارهایی مییابیم كه نه تنها از روی خودخواهی نیست با آن یكسره ناسازگار است. كسی كه از خیابان میگذرد و یك ناتوانی را افتاده میبیند و دلش باو میسوزد و دستش را گرفته بلند میكند و تا بپناهگاهی میرساند ، در این كارهای او خودخواهی كجاست؟!. اینها از خودگذشتگی و دستگیری از دیگرانست یا خودخواهی؟!.
از آنسوی برای اینها انگیزهای نتوان یافت. اگر دیگری بروی زمین افتاده و در رنج است این رهگذرنده را چه؟!. جانوران چنین دریافتی نمیدارند. گوسفندی را كه سر میبرند گوسفندان دیگر در نزدیكی آن آسوده چریده و پروا ننمایند.
اینگونه كارهای آدمی بسیار است و ما آنها را زیر سه عنوان میشماریم :
١ـ دلسوزی بدیگران : رنج و اندوه دیگری را درمییابد و دلش بآنان میسوزد و بآنان همدستی و همدردی دریغ نمیگوید. یكی را كه لخت میبیند دلش بتكان میآید و رخت خود را باو میدهد.
٢ـ نیكیدوستی : از یك نیكی كه آگاه میشود بیآنكه بهره از آن دارد شادمان میگردد. میشنود در آمریكا توانگری برای بینوایان بیمارستانی بنیاد نهاده از آن خشنود میگردد.
٣ـ راستیپژوهی : جستجوی راستیها میكند و چون بآنها میرسد بخشنودی میپذیرد و در راه پیشرفت آن كوشیده و جانفشانی نیز دریغ نمیگوید. بارها گفتهایم پیشرفت جهان همیشه در سایهی این خیم نیك آدمیان بوده.
چهارپایان از اینها بیكباره بیبهرهاند ، و چنانكه گفتیم اینها در آدمی نه تنها از روی خودخواهی نیست با آن یكسره ناسازگار است. نیز گفتیم اینها انگیزهی طبیعی نمیدارد. فیلسوفان از اینها ناآگاه ماندهاند ، و اینست آدمی را از هر باره با جانوران یكسان شمرده و این را هم از هر باره زیردست قانونهای مادی و طبیعی شماردهاند ، و این یك لغزش بسیار بزرگی از ایشان میباشد.
راست است كه آدمی نیز دارای خیمهای آز و رشك و كینه و خشم و خودنمایی و مانند اینهاست و در یك رشته از كارها با جانوران همباز[=شریک] میباشد ولی در پهلوی آنها این خیمها و كارها را نیز داراست. از اینجاست ما میگوییم : آدمی از دو نهاد سرشته : یكی نهاد جانوری و دیگری نهاد آدمی. روشنتر گویم : جانوران یك تن و یك جان میدارند. آدمی آن دو را میدارد ، و گذشته از آنها یك روان نیز میدارد كه خود گوهر دیگری و دستگاه دیگریست و آن خیمها و كارها كه شمردیم از این گوهر روانی او میباشد.
.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 6 از بخش چهارم
🔸دوسرشتی بودن آدمی ؛ جان و روان ـ 2
در آدمی نیز این خویها ، كمتر یا بیشتر هست ، و او نیز یك رشته از كارها را از روی «خودخواهی» میكند. او نیز میخورد و میخوابد و میگردد و بتوانگری میكوشد و پول میاندوزد و با دیگران كشاكش میكند و بآنان برتری میفروشد و بناتوانان چیرگی مینماید. سرچشمهی همهی این كارها «خودخواهی» است. چیزی كه هست كارهای آدمی تنها اینها نیست ، و ما درو یك رشته كارهایی مییابیم كه نه تنها از روی خودخواهی نیست با آن یكسره ناسازگار است. كسی كه از خیابان میگذرد و یك ناتوانی را افتاده میبیند و دلش باو میسوزد و دستش را گرفته بلند میكند و تا بپناهگاهی میرساند ، در این كارهای او خودخواهی كجاست؟!. اینها از خودگذشتگی و دستگیری از دیگرانست یا خودخواهی؟!.
از آنسوی برای اینها انگیزهای نتوان یافت. اگر دیگری بروی زمین افتاده و در رنج است این رهگذرنده را چه؟!. جانوران چنین دریافتی نمیدارند. گوسفندی را كه سر میبرند گوسفندان دیگر در نزدیكی آن آسوده چریده و پروا ننمایند.
اینگونه كارهای آدمی بسیار است و ما آنها را زیر سه عنوان میشماریم :
١ـ دلسوزی بدیگران : رنج و اندوه دیگری را درمییابد و دلش بآنان میسوزد و بآنان همدستی و همدردی دریغ نمیگوید. یكی را كه لخت میبیند دلش بتكان میآید و رخت خود را باو میدهد.
٢ـ نیكیدوستی : از یك نیكی كه آگاه میشود بیآنكه بهره از آن دارد شادمان میگردد. میشنود در آمریكا توانگری برای بینوایان بیمارستانی بنیاد نهاده از آن خشنود میگردد.
٣ـ راستیپژوهی : جستجوی راستیها میكند و چون بآنها میرسد بخشنودی میپذیرد و در راه پیشرفت آن كوشیده و جانفشانی نیز دریغ نمیگوید. بارها گفتهایم پیشرفت جهان همیشه در سایهی این خیم نیك آدمیان بوده.
چهارپایان از اینها بیكباره بیبهرهاند ، و چنانكه گفتیم اینها در آدمی نه تنها از روی خودخواهی نیست با آن یكسره ناسازگار است. نیز گفتیم اینها انگیزهی طبیعی نمیدارد. فیلسوفان از اینها ناآگاه ماندهاند ، و اینست آدمی را از هر باره با جانوران یكسان شمرده و این را هم از هر باره زیردست قانونهای مادی و طبیعی شماردهاند ، و این یك لغزش بسیار بزرگی از ایشان میباشد.
راست است كه آدمی نیز دارای خیمهای آز و رشك و كینه و خشم و خودنمایی و مانند اینهاست و در یك رشته از كارها با جانوران همباز[=شریک] میباشد ولی در پهلوی آنها این خیمها و كارها را نیز داراست. از اینجاست ما میگوییم : آدمی از دو نهاد سرشته : یكی نهاد جانوری و دیگری نهاد آدمی. روشنتر گویم : جانوران یك تن و یك جان میدارند. آدمی آن دو را میدارد ، و گذشته از آنها یك روان نیز میدارد كه خود گوهر دیگری و دستگاه دیگریست و آن خیمها و كارها كه شمردیم از این گوهر روانی او میباشد.
.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 دیباچه
تکهی 1 از 3
کوشاد تلگرام :
کسروی در دفتر «انکیزیسیون در ایران» چنین مینویسد :
«از شصت و هفتاد سال پیش در این توده بیداری پیدا شده و چارهجوییهایی رفته. نخست کسانی داستان را ساده گرفته میپنداشتهاند اگر پادشاهی یا وزیری باشد که هوش و خرد بکار دهد چارهی دردها خواهد بود و این توده به راه پیشرفت افتاده با تودههای دیگر همگام خواهد گردید. قائممقام فراهانی و میرزا تقیخان امیرکبیر از این کسان بودهاند و هر یکی بنوبت خود بکوششهایی برخاسته جانهای خود را در آن راه باختهاند بیآنکه نتیجهای بدست آید.
پس از ایشان کسانی پنداشتهاند مایهی بدبختی ایران استبداد است. در این کشور چون قانون نیست و پادشاه و درباریان بدلخواه و خودسر فرمان میرانند کارها نابسامان میباشد و توده از پیشرفت بازمیماند. حاجیمیرزا حسینخان سپهسالار و میرزا علیخان امینالدوله و مَلکَمخان و دیگران از این دسته بودهاند و هر یکی خواسته قانونهایی در این کشور روان گردانَد. سپس هم اندیشهی مشروطهخواهی پیدا شده و پس از جانفشانیهای بسیار در این کشور روان گردیده.
مشروطهخواهان بیگمان بودند که چارهی دردهای توده را پیدا کردهاند. جشنها و شادیهای بیاندازه مینمودند. بارها در انجمنها به زبان میآوردند : «این ملت نجیب که بیدار شده و براه ترقی افتاده چند سال بیشتر نخواهد گذشت که خود را به پایهی ملت فرانسه خواهد رسانید». آن جوش و خروش ساختگی را که از مردم میدیدند این مصرع بزبانها افتاده بود : «این طفل یکشبه ره صدساله میرود». پیرمردها اندوه میخوردند که خواهند مرد و نخواهند دید آن روزی را که «ملت نجیب ایران در صف ملل مترقیهی عالم جا گرفته».
ولی این امیدها همه بیجا درآمد. مشروطه در ایران نه تنها این توده را براه پیشرفت نینداخت ، خود آن پیش نرفت و پا نگرفت و امروز در برابر چشمهاست که ما چه دستگاه رسوایی بنام مشروطه داریم.
از همان سالهای دوم و سوم مشروطه پیدا بود که کوششها و امیدها هدر رفته و مشروطه به درد این توده درمان نخواهد کرد. اینبود گروهی از کوشندگان از همان هنگام دچار نومیدی گردیده خود را کنار کشیدند. یک دستهی دیگر روزنهی امید دیگری پیدا کرده چنین گفتند : «جامعه چون بیسواد است و رشد سیاسی ندارد سرچشمهی بدبختیها اینست. باید جامعه را باسواد گردانید. باید فرش و رخت خود را فروخت و دبستان برپا گردانید». بدینسان چشم امید بدبستانها دوختند.
در حالی که از این هم نتیجهی وارونه پیدا شد. چهل سال بیشتر است وزارت فرهنگ برپا گردیده و کوششهای بسیار بکار رفته و کمترین نشانهی بهبود در حال کشور و توده پدید نیامده بلکه راستش اینست که ما اگر درسخواندگان را رویهمرفته بگیریم و آنها را با روستاییانِ بیسواد در ترازو گزارده بخواهیم از دیدهی «شایستگی بزندگانی» بسنجیم بیگمان سنگینی در کفهی روستاییان بیسواد خواهد بود. این یک داستانیست که فرهنگ بجای اینکه به شایستگی جوانان بیفزاید از آن میکاهد.[1]
به هر حال از دبستانها هم چارهای نشد. در اینجا بود که داستان صورت چیستان پیدا میکرد. در اینجا بود که نومیدی همه را فرامیگرفت. در اینجا بود که عنوان بدست بدخواهان افتاده میگفتند : «این توده دِژِنِره[=تباه] شده ، دردهایش درمانپذیر نیست». یک دسته تیشه را از ریشه زده میگفتند : «ایران از نخست هیچی نبوده».
چنانکه گفتیم در آغازِ کوشش با چنین چیستانی روبرو گردیدیم ولی بزودی آن را گشادیم. بزودی سرچشمهی بدبختیها و گرفتاریهای ایران را پیدا کردیم.
در این باره ما کتابهای بسیار نوشتهایم [2] و نتیجهی گفتههای ما دو چیز است :
1) گرفتاریهای این توده چیز سادهای نیست. از بیپروایی[=بیتوجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست. گرفتاریهای ریشهداریست و بچارهی ریشهداری نیاز دارد.
2) سرچشمهی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشههاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده. این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده».
[1] : کتاب «فرهنگ چیست؟» دیده شود.
[2] : کتاب «دادگاه» دیده شود.
.
🔸 دیباچه
تکهی 1 از 3
کوشاد تلگرام :
کسروی در دفتر «انکیزیسیون در ایران» چنین مینویسد :
«از شصت و هفتاد سال پیش در این توده بیداری پیدا شده و چارهجوییهایی رفته. نخست کسانی داستان را ساده گرفته میپنداشتهاند اگر پادشاهی یا وزیری باشد که هوش و خرد بکار دهد چارهی دردها خواهد بود و این توده به راه پیشرفت افتاده با تودههای دیگر همگام خواهد گردید. قائممقام فراهانی و میرزا تقیخان امیرکبیر از این کسان بودهاند و هر یکی بنوبت خود بکوششهایی برخاسته جانهای خود را در آن راه باختهاند بیآنکه نتیجهای بدست آید.
پس از ایشان کسانی پنداشتهاند مایهی بدبختی ایران استبداد است. در این کشور چون قانون نیست و پادشاه و درباریان بدلخواه و خودسر فرمان میرانند کارها نابسامان میباشد و توده از پیشرفت بازمیماند. حاجیمیرزا حسینخان سپهسالار و میرزا علیخان امینالدوله و مَلکَمخان و دیگران از این دسته بودهاند و هر یکی خواسته قانونهایی در این کشور روان گردانَد. سپس هم اندیشهی مشروطهخواهی پیدا شده و پس از جانفشانیهای بسیار در این کشور روان گردیده.
مشروطهخواهان بیگمان بودند که چارهی دردهای توده را پیدا کردهاند. جشنها و شادیهای بیاندازه مینمودند. بارها در انجمنها به زبان میآوردند : «این ملت نجیب که بیدار شده و براه ترقی افتاده چند سال بیشتر نخواهد گذشت که خود را به پایهی ملت فرانسه خواهد رسانید». آن جوش و خروش ساختگی را که از مردم میدیدند این مصرع بزبانها افتاده بود : «این طفل یکشبه ره صدساله میرود». پیرمردها اندوه میخوردند که خواهند مرد و نخواهند دید آن روزی را که «ملت نجیب ایران در صف ملل مترقیهی عالم جا گرفته».
ولی این امیدها همه بیجا درآمد. مشروطه در ایران نه تنها این توده را براه پیشرفت نینداخت ، خود آن پیش نرفت و پا نگرفت و امروز در برابر چشمهاست که ما چه دستگاه رسوایی بنام مشروطه داریم.
از همان سالهای دوم و سوم مشروطه پیدا بود که کوششها و امیدها هدر رفته و مشروطه به درد این توده درمان نخواهد کرد. اینبود گروهی از کوشندگان از همان هنگام دچار نومیدی گردیده خود را کنار کشیدند. یک دستهی دیگر روزنهی امید دیگری پیدا کرده چنین گفتند : «جامعه چون بیسواد است و رشد سیاسی ندارد سرچشمهی بدبختیها اینست. باید جامعه را باسواد گردانید. باید فرش و رخت خود را فروخت و دبستان برپا گردانید». بدینسان چشم امید بدبستانها دوختند.
در حالی که از این هم نتیجهی وارونه پیدا شد. چهل سال بیشتر است وزارت فرهنگ برپا گردیده و کوششهای بسیار بکار رفته و کمترین نشانهی بهبود در حال کشور و توده پدید نیامده بلکه راستش اینست که ما اگر درسخواندگان را رویهمرفته بگیریم و آنها را با روستاییانِ بیسواد در ترازو گزارده بخواهیم از دیدهی «شایستگی بزندگانی» بسنجیم بیگمان سنگینی در کفهی روستاییان بیسواد خواهد بود. این یک داستانیست که فرهنگ بجای اینکه به شایستگی جوانان بیفزاید از آن میکاهد.[1]
به هر حال از دبستانها هم چارهای نشد. در اینجا بود که داستان صورت چیستان پیدا میکرد. در اینجا بود که نومیدی همه را فرامیگرفت. در اینجا بود که عنوان بدست بدخواهان افتاده میگفتند : «این توده دِژِنِره[=تباه] شده ، دردهایش درمانپذیر نیست». یک دسته تیشه را از ریشه زده میگفتند : «ایران از نخست هیچی نبوده».
چنانکه گفتیم در آغازِ کوشش با چنین چیستانی روبرو گردیدیم ولی بزودی آن را گشادیم. بزودی سرچشمهی بدبختیها و گرفتاریهای ایران را پیدا کردیم.
در این باره ما کتابهای بسیار نوشتهایم [2] و نتیجهی گفتههای ما دو چیز است :
1) گرفتاریهای این توده چیز سادهای نیست. از بیپروایی[=بیتوجهی] پادشاهان برنخاسته و چیزی که با دست پادشاهان یا وزیران چاره پذیرد نیست. گرفتاریهای ریشهداریست و بچارهی ریشهداری نیاز دارد.
2) سرچشمهی گرفتاریهای ایران آن باورها و اندیشههاست که بنامهای مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات در مغزها جا داده شده. این گرفتاری برای ایرانیان از هزار سال پیش رو آورده و زمان بزمان بیشتر و بدتر گردیده تا بحال امروزی رسیده».
[1] : کتاب «فرهنگ چیست؟» دیده شود.
[2] : کتاب «دادگاه» دیده شود.
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستوسوم)
🔶دربارهی استقلال (بخش یک از دو)
در شمارهی 57 پرچم گفتاری از آقای دادپرور دربارهی آذربایجان بچاپ رسانیدیم كه در آن چنین میگوید : «در آذربایجان پرچم مانند دسته گلی دست بدست میگردد ... هر كس میخواهد ببیند نسبت به آذربایجان تازه چه نوشته شده ... اما افسوس ... كمتر در پرچم خبر مسرتبخشی نسبت به آذربایجان خوانده میشود». [1]
میگویم : چه آذربایجان و چه دیگر جاها «خبر شادیآور» بسته بكوششهای خود ماست. ما را از این گرفتاریها جز كوششهای خودمان رها نخواهد گردانید. باید بكوشیم و فیروز گردیم و به نتیجههای شادیآور رسیم.
بدانید ای آقای دادپرور : در جهان هیچ كاری بیانگیزه نتواند بود. همان ناموسهایی كه در فیزیك و شیمی و دیگر علوم خواندهاید در سراسر كارهای جهان حكمفرماست. این گرفتاریها و سختیهای ما بیعلت نیست. یك كار تصادفی نبوده. نتیجهی اوضاع كواكب نمیباشد. اینها نتیجهی آلودگیهای هزارساله است. آلودگیهای هزارساله این توده را ناتوان گردانیده و از پا انداخته و اینست همیشه صدمه میخورد ، همیشه گزند میبیند.
از اینسوی امروز هم اگر از راهش بكار درآییم و بكوششهای دلسوزانه پردازیم ، این كوششها بینتیجه نخواهد ماند و هرآینه فیروزمند خواهیم گردید.
آذربایجان یك رشته نیازمندیهایی دارد كه باید دولت توجه كند. دربارهی آنها گفتگو شده است و ما نیز فشار توانیم آورد. ولی اساس چیزهای دیگریست. یك رشته موضوعهای بسیار مهمتری درمیان است كه مربوط بخود توده است.
🔸امروز در گام نخست ما نیاز بنگهداری كشور خود داریم. امروز این جنگها و خونریزیها كه در جهان برخاسته همه برای آب و خاكست. ما نیز باید در اندیشه باشیم. نباید بیپروا نشینیم و چشم براه حوادث دوزیم.
امروز جنگ است و دولتها در برابر یكدیگر میدانها باز كردهاند. شاید فردا نیز گفتگوی آشتی و تقسیم غنایم جنگ بمیان آید. در همهی این حالها بكشور ما خطرهایی متوجه است و ما باید خود را برای مقاومت با حوادث آماده گردانیم.
من میشنوم كسانی در این مجلس و آن مجلس نشسته چنین میگویند : «ایران طلسمی است كه هر كه در آن افتاد بیرون رفتن نخواهد توانست». بتودهای كه بدبختی رو آوَرَد اینگونه پندارهای بیخردانه فراوان میگردد. خلفای عباسی در دورههای ناتوانی خود عقیده داشتند كه هیچ كس با آنان دشمنی نتواند كرد : «ان خلافة آل عباس موصولة بیوم القیمة».[خلافت دودمان عباس تا روز قیامت دنباله دارد]
🔸با این خرافهی رسوا دلهای خود را شاد میساختند ولی روزی رسید كه از دست مغولان مشت سختی را خوردند و خلافت بماند كه خاندانشان از میان رفت. بشومی آن خرافهی رسوا بود كه چهل روز در بغداد كشتار میرفت و مغولان از خون مردان و بچگان جویها روان میگردانیدند.
🔸این ننگی برای یك توده است كه بجای كوششهای مردانه ، خود را با این خرافهها دلخوش گرداند. ننگ است كه چنین اندیشهای از دل كسی گذرد ، چه رسد بآنكه بزبان آورد و در این مجلس و آن مجلس بگوید.
🔸مگر ایرانیان جز از دیگر مردمانند كه نكوشند و استقلال داشته باشند؟! چه شده كه قانون طبیعت دربارهی اینها نقض گردد؟!..
كسان دیگری را میشنوم چنین میگویند : «این مملكت صاحبی دارد. او خود نگه میدارد». بپرسید : آن صاحب كشور كیست؟!.. تا كی میتوان این سخنان پیرهزنانه را شنید؟!..
یك دسته هم رنگ سوسیالی به پستیهای خود داده چنین میگویند : «چه كشور؟!.. چه میهن؟!.. باید همهی اینها یكی گردد». آنها نیز برای بیدردی و تنبلی خود این بهانه را پیش میآورند.[2]
باید گفت :
🔶 نخست كشور است و پس از آن مسلك و اندیشه.
ای بیخردان سوسیالهای اروپا تفنگ بدوش گرفته بر سر آب و خاك ، خون یكدیگر را میریزند ، و بر سر خاندانهای همدیگر آتش و آهن میبارانند. مگر ای بدبختها با این سخن شما را بحال خود خواهند گزاشت؟!
یك دستهی دیگر نومیدی نشان داده چنین میگویند : «ما بیستملیون نفر چه كار خواهیم توانست و بكجا خواهیم رسید؟!..» این هم بهانهی آنهاست. اینها نمیفهمند كه شرط استقلال و سرفرازی تنها فزونی نفوس نمیباشد و امروز درمیان دولتها تودههای سهملیونی و پنجملیونی هست كه استقلال دارند و دولتها از آنها حساب میبرند. گذشته از اینكه ما هم كم نیستیم و اگر از راهش كوشیم بسیار فزونتر از آنیم كه پنداشته میشود.
به هر حال اینها همه بهانههای بیجاییست و ما باید بكشور خود علاقهمند باشیم و برای كوشش و جانفشانی آماده گردیم. جهان آیندهاش بیمناكست و كسی نمیداند چه حوادثی در پیش خواهد بود. كسی نمیداند چه تاختهایی از زمین و از هوا بكشور ما خواهد بود. كسی نمیداند چه طمعهایی به آب و خاك ما در دلهای آزمندان خوابیده. به هر حال ما باید بیپروایی ننماییم و برای روبرو شدن با حوادث آماده گردیم.
👇
🔶دربارهی استقلال (بخش یک از دو)
در شمارهی 57 پرچم گفتاری از آقای دادپرور دربارهی آذربایجان بچاپ رسانیدیم كه در آن چنین میگوید : «در آذربایجان پرچم مانند دسته گلی دست بدست میگردد ... هر كس میخواهد ببیند نسبت به آذربایجان تازه چه نوشته شده ... اما افسوس ... كمتر در پرچم خبر مسرتبخشی نسبت به آذربایجان خوانده میشود». [1]
میگویم : چه آذربایجان و چه دیگر جاها «خبر شادیآور» بسته بكوششهای خود ماست. ما را از این گرفتاریها جز كوششهای خودمان رها نخواهد گردانید. باید بكوشیم و فیروز گردیم و به نتیجههای شادیآور رسیم.
بدانید ای آقای دادپرور : در جهان هیچ كاری بیانگیزه نتواند بود. همان ناموسهایی كه در فیزیك و شیمی و دیگر علوم خواندهاید در سراسر كارهای جهان حكمفرماست. این گرفتاریها و سختیهای ما بیعلت نیست. یك كار تصادفی نبوده. نتیجهی اوضاع كواكب نمیباشد. اینها نتیجهی آلودگیهای هزارساله است. آلودگیهای هزارساله این توده را ناتوان گردانیده و از پا انداخته و اینست همیشه صدمه میخورد ، همیشه گزند میبیند.
از اینسوی امروز هم اگر از راهش بكار درآییم و بكوششهای دلسوزانه پردازیم ، این كوششها بینتیجه نخواهد ماند و هرآینه فیروزمند خواهیم گردید.
آذربایجان یك رشته نیازمندیهایی دارد كه باید دولت توجه كند. دربارهی آنها گفتگو شده است و ما نیز فشار توانیم آورد. ولی اساس چیزهای دیگریست. یك رشته موضوعهای بسیار مهمتری درمیان است كه مربوط بخود توده است.
🔸امروز در گام نخست ما نیاز بنگهداری كشور خود داریم. امروز این جنگها و خونریزیها كه در جهان برخاسته همه برای آب و خاكست. ما نیز باید در اندیشه باشیم. نباید بیپروا نشینیم و چشم براه حوادث دوزیم.
امروز جنگ است و دولتها در برابر یكدیگر میدانها باز كردهاند. شاید فردا نیز گفتگوی آشتی و تقسیم غنایم جنگ بمیان آید. در همهی این حالها بكشور ما خطرهایی متوجه است و ما باید خود را برای مقاومت با حوادث آماده گردانیم.
من میشنوم كسانی در این مجلس و آن مجلس نشسته چنین میگویند : «ایران طلسمی است كه هر كه در آن افتاد بیرون رفتن نخواهد توانست». بتودهای كه بدبختی رو آوَرَد اینگونه پندارهای بیخردانه فراوان میگردد. خلفای عباسی در دورههای ناتوانی خود عقیده داشتند كه هیچ كس با آنان دشمنی نتواند كرد : «ان خلافة آل عباس موصولة بیوم القیمة».[خلافت دودمان عباس تا روز قیامت دنباله دارد]
🔸با این خرافهی رسوا دلهای خود را شاد میساختند ولی روزی رسید كه از دست مغولان مشت سختی را خوردند و خلافت بماند كه خاندانشان از میان رفت. بشومی آن خرافهی رسوا بود كه چهل روز در بغداد كشتار میرفت و مغولان از خون مردان و بچگان جویها روان میگردانیدند.
🔸این ننگی برای یك توده است كه بجای كوششهای مردانه ، خود را با این خرافهها دلخوش گرداند. ننگ است كه چنین اندیشهای از دل كسی گذرد ، چه رسد بآنكه بزبان آورد و در این مجلس و آن مجلس بگوید.
🔸مگر ایرانیان جز از دیگر مردمانند كه نكوشند و استقلال داشته باشند؟! چه شده كه قانون طبیعت دربارهی اینها نقض گردد؟!..
كسان دیگری را میشنوم چنین میگویند : «این مملكت صاحبی دارد. او خود نگه میدارد». بپرسید : آن صاحب كشور كیست؟!.. تا كی میتوان این سخنان پیرهزنانه را شنید؟!..
یك دسته هم رنگ سوسیالی به پستیهای خود داده چنین میگویند : «چه كشور؟!.. چه میهن؟!.. باید همهی اینها یكی گردد». آنها نیز برای بیدردی و تنبلی خود این بهانه را پیش میآورند.[2]
باید گفت :
🔶 نخست كشور است و پس از آن مسلك و اندیشه.
ای بیخردان سوسیالهای اروپا تفنگ بدوش گرفته بر سر آب و خاك ، خون یكدیگر را میریزند ، و بر سر خاندانهای همدیگر آتش و آهن میبارانند. مگر ای بدبختها با این سخن شما را بحال خود خواهند گزاشت؟!
یك دستهی دیگر نومیدی نشان داده چنین میگویند : «ما بیستملیون نفر چه كار خواهیم توانست و بكجا خواهیم رسید؟!..» این هم بهانهی آنهاست. اینها نمیفهمند كه شرط استقلال و سرفرازی تنها فزونی نفوس نمیباشد و امروز درمیان دولتها تودههای سهملیونی و پنجملیونی هست كه استقلال دارند و دولتها از آنها حساب میبرند. گذشته از اینكه ما هم كم نیستیم و اگر از راهش كوشیم بسیار فزونتر از آنیم كه پنداشته میشود.
به هر حال اینها همه بهانههای بیجاییست و ما باید بكشور خود علاقهمند باشیم و برای كوشش و جانفشانی آماده گردیم. جهان آیندهاش بیمناكست و كسی نمیداند چه حوادثی در پیش خواهد بود. كسی نمیداند چه تاختهایی از زمین و از هوا بكشور ما خواهد بود. كسی نمیداند چه طمعهایی به آب و خاك ما در دلهای آزمندان خوابیده. به هر حال ما باید بیپروایی ننماییم و برای روبرو شدن با حوادث آماده گردیم.
👇
خواهید گفت : از چه راه؟.. میگویم از همان راهی كه بارها شرح دادهایم. باید یك دسته غیرتمندان و آزادگان جدا گردند و دست بهم دهند و اندیشه و سخن یكی گردانند و برای كوشش و جانفشانی آماده باشند.
امروز با این شتابی كه درمیانست و حوادث گام بگام بما نزدیك میگردد نخواهیم توانست همگیِ مردم كشور را براه آوریم و بكار واداریم. ولی این خواهیم توانست كه مردان باخرد و غیرت را بتكان آوریم و با خود همدست و همراه سازیم. چه دربارهی آذربایجان و چه دربارهی سراسر ایران چاره همینست و باید بهمین بكوشیم.
[1] : اندکزمانی پس از پیشامدهای شهریور 1320 در آذربایجان آواز جداییخواهی و آشوبگری برخاست. اینها جز از جداییخواهیِ رسمیتر «فرقهی دمکرات آذربایجان» در سال 1324 بود. بیگفتگو آنچه در آن زمان در آذربایجان روی میداد جز کار یکمشت بیگانهپرست نبود که به شیوهی شاهسونان راه میزدند و روستاها را تاراج کرده سراسر آذربایجان را میدان تاخت و تاز خود گردانیده بودند. این سیاهکاریها را در چنان هنگامهی بیمناکی که افتادن رضاشاه و درآمدن سپاهیان روس و انگلیس به ایران پدید آورده بود میکردند ـ هنگامهای که کشور در هرج و مرج سراسری بود. دستاویزی که برای جدایی نشان میدادند زبان ترکی بود که آن را بهانهی دشمنی با دولت و مردم دیگر استانها گرفته بودند. روزنامهی پرچم از نخستین شمارهاش به آن آشوبها پرداخت و با گفتارهای خردمندانهی خود ، مردم آذربایجان را از دستهای پشت پرده و بهانهجوییهای آشوبگران آگاه ساخت و نقاب از چهرهشان برکشید. شمارههای بسیاری از پرچم بیرون نیامده بود که آشوبگران نقشههای خود را بر باد رفته یافتند. مردم آنجا آنان را بهتر شناختند و از گِردشان پراکنده شدند. آشوب از آن بیمناکی آغازی بیرون آمد ولی این گوشه و آن گوشه هنوز ادامه داشت زیرا دستهایی در کار بود که دولت ناتوان باشد و همه با نابسامانیها سرگرم باشند. از آنسو هم آرتشی که آن را «درهم شکسته» میشماردند هنوز راهبر درستی نداشت تا سرکشان را در کوتاه زمانی سر بکوبد.
مغز سخن در این گفتار «انتظارات و مطالباتِ» مردم برای سامان گرفتن کارها و اینکه «چه باید کرد» میباشد. با آنکه نزدیک به هشتاد سال درمیانه میگذرد چه مانندگیهایی با حال امروز کشور دارد!
[2] : دستهی دیگری هم كه بیشتر شعرپرستان و «ادیبان»اند این معنی را بر زبانها انداختهاند كه ایران را فرهنگ و ادبیات آن نگه داشته و از مهلكهها رهانیده ، همیشه این عامل بزرگی در «مستحیل» كردن بیگانگان در وطن ما شده بطوری كه اگر آنان از نبردگاه پیروز درآمدهاند لیكن در پهنهی فرهنگی شكست خوردهاند!
امروز با این شتابی كه درمیانست و حوادث گام بگام بما نزدیك میگردد نخواهیم توانست همگیِ مردم كشور را براه آوریم و بكار واداریم. ولی این خواهیم توانست كه مردان باخرد و غیرت را بتكان آوریم و با خود همدست و همراه سازیم. چه دربارهی آذربایجان و چه دربارهی سراسر ایران چاره همینست و باید بهمین بكوشیم.
[1] : اندکزمانی پس از پیشامدهای شهریور 1320 در آذربایجان آواز جداییخواهی و آشوبگری برخاست. اینها جز از جداییخواهیِ رسمیتر «فرقهی دمکرات آذربایجان» در سال 1324 بود. بیگفتگو آنچه در آن زمان در آذربایجان روی میداد جز کار یکمشت بیگانهپرست نبود که به شیوهی شاهسونان راه میزدند و روستاها را تاراج کرده سراسر آذربایجان را میدان تاخت و تاز خود گردانیده بودند. این سیاهکاریها را در چنان هنگامهی بیمناکی که افتادن رضاشاه و درآمدن سپاهیان روس و انگلیس به ایران پدید آورده بود میکردند ـ هنگامهای که کشور در هرج و مرج سراسری بود. دستاویزی که برای جدایی نشان میدادند زبان ترکی بود که آن را بهانهی دشمنی با دولت و مردم دیگر استانها گرفته بودند. روزنامهی پرچم از نخستین شمارهاش به آن آشوبها پرداخت و با گفتارهای خردمندانهی خود ، مردم آذربایجان را از دستهای پشت پرده و بهانهجوییهای آشوبگران آگاه ساخت و نقاب از چهرهشان برکشید. شمارههای بسیاری از پرچم بیرون نیامده بود که آشوبگران نقشههای خود را بر باد رفته یافتند. مردم آنجا آنان را بهتر شناختند و از گِردشان پراکنده شدند. آشوب از آن بیمناکی آغازی بیرون آمد ولی این گوشه و آن گوشه هنوز ادامه داشت زیرا دستهایی در کار بود که دولت ناتوان باشد و همه با نابسامانیها سرگرم باشند. از آنسو هم آرتشی که آن را «درهم شکسته» میشماردند هنوز راهبر درستی نداشت تا سرکشان را در کوتاه زمانی سر بکوبد.
مغز سخن در این گفتار «انتظارات و مطالباتِ» مردم برای سامان گرفتن کارها و اینکه «چه باید کرد» میباشد. با آنکه نزدیک به هشتاد سال درمیانه میگذرد چه مانندگیهایی با حال امروز کشور دارد!
[2] : دستهی دیگری هم كه بیشتر شعرپرستان و «ادیبان»اند این معنی را بر زبانها انداختهاند كه ایران را فرهنگ و ادبیات آن نگه داشته و از مهلكهها رهانیده ، همیشه این عامل بزرگی در «مستحیل» كردن بیگانگان در وطن ما شده بطوری كه اگر آنان از نبردگاه پیروز درآمدهاند لیكن در پهنهی فرهنگی شكست خوردهاند!
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش چهارم
🔸دریافتهای روانی آدمی (فهم ، اندیشه ، خرد)
از اینها گذشته ، آدمی دارای فهم و اندیشه و خرد است كه اینها نیز از گوهر روانیست. یك چیزی را كه میشنود میفهمد (فهم) ، و از یك چیز بچیز دیگری پی میبرد (اندیشه) ، و نیك و بد ، و راست و دروغ ، و داد و بیداد را از هم بازمیشناسد (خرد).
شما با یك تن عامی از تاریخ یونان باستان سخن میرانید : «پیش از یونان در همه جا رشتهی فرمانروایی در دست خودكامگان بوده كه بدلخواه بمردم فرمان راندندی. كسانی در یونان برخاستند و گفتند باید رشتهی فرمانروایی در دست توده باشد ...» ، شنونده اینها را نیک فهمد ، و باندیشه این دریابد كه اروپاییان و دیگران هم مشروطه را از یونان برداشتهاند ، و با خرد نیكی آن را دانسته و از یونانیان كه بچنین كاری كوشیدهاند خشنودی نماید. اینست معنی فهم و اندیشه و خرد.
بیش از همه سخن ما از خرد است كه شناسندهی نیك بد و راست و دروغش میشناسیم و آن را از دستگاه روان و یك نیروی ویژهی آدمی میشماریم. ولی در فلسفه این را هم نشناختهاند و بچنین نیرویی در آدمی باور نكردهاند. آنان فهم و اندیشه را «خرد» نامیده و آن را هم كار دِماغ شناختهاند ، و چهارپایان و ددان را بیبهره از آن ندانستهاند.
داروین كه پیر این راه بوده كتابی دربارهی آدمی پرداخته و در آن از «خرد و پیدایش آن در جانوران و آدمی» سخن میراند و داستانها از بوزینهها و فیلها و سگها نوشته و آنها را دلیل «خرد داشتن» اینها میشمارد. ولی شما اگر گفتههای او را نیك اندیشید خواهید دید همان فهم و اندیشه را «خرد» مینامد و از خرد بمعنایی كه ما میگوییم ناآگاه است. تنها او نیست. همگی دانشمندان نوین اروپا چنانكه روان را در آدمی نشناختهاند خرد را هم نشناختهاند. ما این گفتههای داروین را در جای دیگری آورده و در پیرامونش چیزهایی خواهیم نوشت در اینجا سخن خود را دنبال میكنیم.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش چهارم
🔸دریافتهای روانی آدمی (فهم ، اندیشه ، خرد)
از اینها گذشته ، آدمی دارای فهم و اندیشه و خرد است كه اینها نیز از گوهر روانیست. یك چیزی را كه میشنود میفهمد (فهم) ، و از یك چیز بچیز دیگری پی میبرد (اندیشه) ، و نیك و بد ، و راست و دروغ ، و داد و بیداد را از هم بازمیشناسد (خرد).
شما با یك تن عامی از تاریخ یونان باستان سخن میرانید : «پیش از یونان در همه جا رشتهی فرمانروایی در دست خودكامگان بوده كه بدلخواه بمردم فرمان راندندی. كسانی در یونان برخاستند و گفتند باید رشتهی فرمانروایی در دست توده باشد ...» ، شنونده اینها را نیک فهمد ، و باندیشه این دریابد كه اروپاییان و دیگران هم مشروطه را از یونان برداشتهاند ، و با خرد نیكی آن را دانسته و از یونانیان كه بچنین كاری كوشیدهاند خشنودی نماید. اینست معنی فهم و اندیشه و خرد.
بیش از همه سخن ما از خرد است كه شناسندهی نیك بد و راست و دروغش میشناسیم و آن را از دستگاه روان و یك نیروی ویژهی آدمی میشماریم. ولی در فلسفه این را هم نشناختهاند و بچنین نیرویی در آدمی باور نكردهاند. آنان فهم و اندیشه را «خرد» نامیده و آن را هم كار دِماغ شناختهاند ، و چهارپایان و ددان را بیبهره از آن ندانستهاند.
داروین كه پیر این راه بوده كتابی دربارهی آدمی پرداخته و در آن از «خرد و پیدایش آن در جانوران و آدمی» سخن میراند و داستانها از بوزینهها و فیلها و سگها نوشته و آنها را دلیل «خرد داشتن» اینها میشمارد. ولی شما اگر گفتههای او را نیك اندیشید خواهید دید همان فهم و اندیشه را «خرد» مینامد و از خرد بمعنایی كه ما میگوییم ناآگاه است. تنها او نیست. همگی دانشمندان نوین اروپا چنانكه روان را در آدمی نشناختهاند خرد را هم نشناختهاند. ما این گفتههای داروین را در جای دیگری آورده و در پیرامونش چیزهایی خواهیم نوشت در اینجا سخن خود را دنبال میكنیم.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 دیباچه
تکهی 2 از 3
کوشاد تلگرام :
همه میدانند که نخستین گام برای انجام هر کار گروهی (از جمله اصلاحی) اتحاد است. اتحاد نیز جز از هماندیشگی بدست نمیآید. ولی در ایران که «درمیان بیستملیون ، ده تن با یک اندیشه و باور پیدا نشود» جای شگفت نیست که «در سختترین روزی نیز همدستی نتوانند ، و اینست همیشه در برابر حوادث شکست خورند و لگدمال دیگران گردند».[1]
«چنانكه گفتیم سرچشمهی همهی كارهای آدمی اندیشههای اوست ، و این آشفتگی اندیشهها در ایرانیان روانها را ناتوان و خردها را سست و خویها را بسیار پست گردانیده»[2]
چنانکه در بالا آمد ، او نشان میدهد که اندیشههای پراکنده درمیان ایرانیان زیر عنوانهایی همچون مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات بمغزها راه یافته. نشان میدهد که تا این اندیشههای پراکنده هست اتحاد بدست نیاید. همو چاره را در یافتن حقایق در هر زمینه نشان میدهد.
«دانشها كه امروز هست (از فيزيك و شيمی و ستارهشناسی و پزشكی و روانشناسی و مانند اينها) هر كدام از آنها يك رشته از كارهای طبيعت و يا گيتی را گرفته و زمينهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانيده ، و چون شما بآنها پردازيد خواهيد ديد هر يكی در زمينهی خود به يك رشته قاعدههای استواری دست يافته ، و خود از دست يافتن بآن قاعدهها بوده كه دانش پيدا شده.
زندگانی آدميان ، و رفتار تودهها با يكديگر ، و پيشرفت و پسرفت آنها نيز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردميست كه اين قاعدهها را بشناسد و هميشه در پيش چشم دارد و از روی آنها زندگی كند و چنين تودهای هرآينه فيروزمند خواهد بود» [3]
یک رشته از آن قاعدهها (یا حقایق) را باید در زمینهی ادبیات جستجو کرد. کسروی چون در سال دوم پیمان سخن از حقیقت شعر و ادبیات آغاز کرد غوغای شگفتی برخاست. کسانی از «ادیبان» یا هواداران شعر و شاعری زیر تأثیر هیاهوی ادبیاتبازی که از چند سال پس از مشروطه برپا شده بود ، بیآنکه به سخنان او پروا کنند ، آغاز کردند به بدزبانی نمودن.
در حالی که سخن او ساده و استوارست و اگر کسی بتواند خود را از تأثیر هیاهوی ادبیاتبازی بیرون کشد به آسانی فهمد و پذیرد. او میگوید :
«اگر گفتههای ما را دربارهی شعر کوتاه کنند در چند جمله جا گیرد : «شعر سخنست. سخن باید از روی نیاز باشد. سخن که از روی نیاز نباشد چه شعر و چه نثر بیهوده است. خرد از بیهودهگویی بیزار است».
کنون میخواهیم بخردان داوری نمایند : کدام یکی از اینها راست نیست؟!. در کدام یکی گمان دیگری توان برد؟!.».[4]
پیمان یک سال (1313تا 1314) به نبرد با گمراهی زهرناک و غیرتکشی که در ایران بنام «ادبیات»شناخته شده پرداخت و حقایق آن را نیک روشن گردانید. پس از آن پیمان بجستارهای دیگری پرداخت و تا بنیادگزاری روزنامهی پرچم (1320) سخن تازهای از شعر و ادبیات پیش کشیده نشد. چون پس از شهریور 1320و برافتادن رضاشاه روزنامهها به فراوانی پدیدار شد و پیداست در آن آشفتهبازار یک مشت بیفرهنگ نیز روزنامهنویسی را راهی برای سودجویی و هوسبازیهای خود گرفته بودند و از آنسو در 1321 در روزنامهی پرچم یک رشته گفتار در زمینهی شعر بمیان آمد ، این بار آن روزنامهها هیاهوی بزرگی برانگیخته بنای ناسزاگویی و بدزبانی گزاشتند.
در آن گفتارها چنین آمده بود :
«یکی از علل پریشانی اندیشهها شعرهای همان شاعران میباشد. اینان در زمان مغول در دور بدبختی و زبونی ایرانیان برخاسته و هرچه شنیده و اندیشیدهاند ـ از کج و راست و سودمند و زیانمند ـ برشتهی نظم کشیده برای آیندگان یادگار گزاردهاند».[5]
یکی از روزنامهها بنام «آزاد» از در دیگری درآمده خواستار یک «محاکمهی ملی» شده بود تا کسروی را «بگناه توهین بسعدی و حافظ» محاکمه کنند.
[1] : پرچم ش 192
[2] : ما چه میخواهیم؟ ، بخش یکم.
[3] : (603153)
[4] : ما چه میخواهیم؟ ، بخش دوم.
[5] : پرچم ، ش 70
.
🔸 دیباچه
تکهی 2 از 3
کوشاد تلگرام :
همه میدانند که نخستین گام برای انجام هر کار گروهی (از جمله اصلاحی) اتحاد است. اتحاد نیز جز از هماندیشگی بدست نمیآید. ولی در ایران که «درمیان بیستملیون ، ده تن با یک اندیشه و باور پیدا نشود» جای شگفت نیست که «در سختترین روزی نیز همدستی نتوانند ، و اینست همیشه در برابر حوادث شکست خورند و لگدمال دیگران گردند».[1]
«چنانكه گفتیم سرچشمهی همهی كارهای آدمی اندیشههای اوست ، و این آشفتگی اندیشهها در ایرانیان روانها را ناتوان و خردها را سست و خویها را بسیار پست گردانیده»[2]
چنانکه در بالا آمد ، او نشان میدهد که اندیشههای پراکنده درمیان ایرانیان زیر عنوانهایی همچون مذهب ، عرفان ، فلسفه ، اخلاق ، ادبیات بمغزها راه یافته. نشان میدهد که تا این اندیشههای پراکنده هست اتحاد بدست نیاید. همو چاره را در یافتن حقایق در هر زمینه نشان میدهد.
«دانشها كه امروز هست (از فيزيك و شيمی و ستارهشناسی و پزشكی و روانشناسی و مانند اينها) هر كدام از آنها يك رشته از كارهای طبيعت و يا گيتی را گرفته و زمينهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانيده ، و چون شما بآنها پردازيد خواهيد ديد هر يكی در زمينهی خود به يك رشته قاعدههای استواری دست يافته ، و خود از دست يافتن بآن قاعدهها بوده كه دانش پيدا شده.
زندگانی آدميان ، و رفتار تودهها با يكديگر ، و پيشرفت و پسرفت آنها نيز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردميست كه اين قاعدهها را بشناسد و هميشه در پيش چشم دارد و از روی آنها زندگی كند و چنين تودهای هرآينه فيروزمند خواهد بود» [3]
یک رشته از آن قاعدهها (یا حقایق) را باید در زمینهی ادبیات جستجو کرد. کسروی چون در سال دوم پیمان سخن از حقیقت شعر و ادبیات آغاز کرد غوغای شگفتی برخاست. کسانی از «ادیبان» یا هواداران شعر و شاعری زیر تأثیر هیاهوی ادبیاتبازی که از چند سال پس از مشروطه برپا شده بود ، بیآنکه به سخنان او پروا کنند ، آغاز کردند به بدزبانی نمودن.
در حالی که سخن او ساده و استوارست و اگر کسی بتواند خود را از تأثیر هیاهوی ادبیاتبازی بیرون کشد به آسانی فهمد و پذیرد. او میگوید :
«اگر گفتههای ما را دربارهی شعر کوتاه کنند در چند جمله جا گیرد : «شعر سخنست. سخن باید از روی نیاز باشد. سخن که از روی نیاز نباشد چه شعر و چه نثر بیهوده است. خرد از بیهودهگویی بیزار است».
کنون میخواهیم بخردان داوری نمایند : کدام یکی از اینها راست نیست؟!. در کدام یکی گمان دیگری توان برد؟!.».[4]
پیمان یک سال (1313تا 1314) به نبرد با گمراهی زهرناک و غیرتکشی که در ایران بنام «ادبیات»شناخته شده پرداخت و حقایق آن را نیک روشن گردانید. پس از آن پیمان بجستارهای دیگری پرداخت و تا بنیادگزاری روزنامهی پرچم (1320) سخن تازهای از شعر و ادبیات پیش کشیده نشد. چون پس از شهریور 1320و برافتادن رضاشاه روزنامهها به فراوانی پدیدار شد و پیداست در آن آشفتهبازار یک مشت بیفرهنگ نیز روزنامهنویسی را راهی برای سودجویی و هوسبازیهای خود گرفته بودند و از آنسو در 1321 در روزنامهی پرچم یک رشته گفتار در زمینهی شعر بمیان آمد ، این بار آن روزنامهها هیاهوی بزرگی برانگیخته بنای ناسزاگویی و بدزبانی گزاشتند.
در آن گفتارها چنین آمده بود :
«یکی از علل پریشانی اندیشهها شعرهای همان شاعران میباشد. اینان در زمان مغول در دور بدبختی و زبونی ایرانیان برخاسته و هرچه شنیده و اندیشیدهاند ـ از کج و راست و سودمند و زیانمند ـ برشتهی نظم کشیده برای آیندگان یادگار گزاردهاند».[5]
یکی از روزنامهها بنام «آزاد» از در دیگری درآمده خواستار یک «محاکمهی ملی» شده بود تا کسروی را «بگناه توهین بسعدی و حافظ» محاکمه کنند.
[1] : پرچم ش 192
[2] : ما چه میخواهیم؟ ، بخش یکم.
[3] : (603153)
[4] : ما چه میخواهیم؟ ، بخش دوم.
[5] : پرچم ، ش 70
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستوچهارم)
🔶 دربارهی استقلال (بخش دو از دو)
امروز دستههای بسیاری بكوشش در راه نگهداری كشور گردن نمیگزارند. چنین وظیفهای برای خود نمیشناسند و هر دستهای بهانهی دیگری دارند. بارها گله كردهایم كه بسیاری از اینان همینكه نام «میهنپرستی» میشنوند ریشخند میكنند. مردك نمیداند میهنپرستی یعنی نگهداری خانه و خاندان خود ، میهنپرستی یعنی غیرت و مردانگی.
🔸كار پستی تا باینجا كشیده كه دستههای انبوهی زندگانی را جز پول درآوردن و خوش خوردن و خوش خوابیدن و روز گزاردن نمیشناسند و پروای غیرت و مردانگی را ندارند. آری كار پستی تا باینجا كشیده.
🔸اینها نتیجهی آن تعلیمات بیهوده و پستیست كه از پیشوایان و آموزگاران خود گرفتهاند. نتیجهی آنست كه معنی زندگی را نمیدانند.
هرچه هست باید از اینان چشم پوشیم. امروز با این گرفتاری بآنان نتوانیم پرداخت. هستند دستههای انبوه دیگری كه علاقه بكشور خود دارند و بكوشش و جانفشانی در راه آن آمادهاند. باید باینان پردازیم. باید از اینان یك دستهای پدید آوریم.
اینان یك نقص بزرگی دارند و آن اینكه پراكندهاند و باهم یكی نیستند. هر كس به تنهایی آرزومند كوشش و تلاش است. از آنسوی نمیدانند چه كار كنند و از چه راه بكوشند. باید این نقص را از میان برداریم و همهی اینها را تا آنجا كه میتوانیم بیک راه درآوریم و باهم مربوط گردانیم.
باین كار است كه باید امروز بكوشیم و از این راهست كه خواهیم توانست فیروز گردیم و به «خبرهای شادیآور» برسیم.
🔸این كار را هم ما باید بكنیم نه دولت. این چیزی نیست كه از دست دولت برآید یا وظیفهی او باشد. این وظیفهی خود مردم است.
چه در آذربایجان و چه در دیگر جاها باید باین كوشید. باید همهی غیرتمندان را باین راه خواند.
ما نیز باین میكوشیم. این روزنامه را هم برای آن بنیاد نهادهایم. این روزنامه زبان «آزادگان» [1] است. دستهای باین نام چه در تهران و چه در تبریز و چه در شهرهای دیگر هستند و میكوشند كه دیگر غیرتمندان را نیز با خود همدست گردانند و برای كوشش در راه آزادی و استقلال ایران آماده گردانند.
این كار امروز تنها دو مانع در پیش دارد :
🔹1) پراكندگی اندیشهها : چون راهی درمیان نبوده و حقایق زندگانی دانسته نگردیده هر كس چیزهای دیگری اندیشیده ، و چیزهای دیگری از اینجا و آنجا یاد گرفته. این خود علت بزرگ بدبختیست.
🔸مردمی كه اندیشههاشان پریشان و پراكنده است در هیچ كاری همدست نتوانند گردید. چنین مردمی پراكندهاند اگرچه در یكجا باشند.
برای چارهی این درد ما بنشر حقایق زندگانی پرداختهایم. چارهی پراكندگی جز با نشر حقایق نیست. اینكه مشروطه (یا سررشتهداریِ توده) را معنی میكنیم و مزایای آن را شرح میدهیم ، اینكه «میهن» و «میهنپرستی» را تفسیر میكنیم ، اینكه حقیقت «دارایی» را روشن میگردانیم ، اینكه از «كارها و پیشهها» بگفتگو میپردازیم ـ همهی اینها بنام نشر حقایق و برای چارهی اندیشههای پراكنده است.
🔹2) هوسها و خودنماییها : یك دستهای چنان گرفتاری هوسبازی و خودنماییاند كه در چنین هنگام نیز از آن دستبرداری نمیتوانند. ما بارها میشنویم فلان آقا یك حزبی درست كرده ، فلان كسان جمعیتی تأسیس كردهاند.
اینها برای چیست؟!. آیا جز هوسبازی چه علتی دارد؟!.. از این كارها چه نتیجه تواند بود؟!.. اگر شما در اندیشهی كوششید چرا نمیآیید با ما همدست گردید؟!. ما سالهاست میكوشیم و كنون هم یك دستهی بزرگی هستیم. چه شده كه شما در اندیشهی حزب دیگری میباشید؟!.. و آنگاه با كدام مایه بچنان كاری برخاستهاید؟!.. كدام همدستانی را دارید؟!.. جز آنكه چند زمانی بیایید و بروید و باهم بنشینید و یك رشته سخنان پوچ و بیهودهای را كه از روزنامهها یاد گرفتهاید بهمدیگر فروشید چه كاری توانید كرد؟!..
در این باره یك داستانی از همان تبریز بنویسم : در چند ماه پیش كه نویسنده به تبریز آمدم مقصودی جز این نداشتم كه در چنین هنگامی با همشهریان خود از نزدیك دیدار و گفتگو كنم و آنان را بهمدستی و یگانگی وادارم. چون بگفتگوها پرداختم كسانی را دیدم در جهان دیگری هستند و پیشامد را فرصت شمردهاند كه نهاد بد خود را بیرون آورند. دیگران را دیدم درپی هوسبازیند و مردان چهلساله و پنجاهساله تنها این را میخواهند كه جلسهها درست كنند و بنشینند و گفتگو كنند و بیهیچ نتیجهای از هم جدا گردند ، و همین را آزادیخواهی میشمارند و یك قیمتی بآن میدهند.
ناگزیر از آنان چشم پوشیدم و با یك دستهی دیگری گفتگوها كردیم و جلسهها برپا ساختیم و در نتیجه یك جمعیتی پدید آمد. جمعیتی كه از حال و مقصد آنان همه آگاهند و من نمیخواهم در اینجا آن را شرح دهم.
👇
🔶 دربارهی استقلال (بخش دو از دو)
امروز دستههای بسیاری بكوشش در راه نگهداری كشور گردن نمیگزارند. چنین وظیفهای برای خود نمیشناسند و هر دستهای بهانهی دیگری دارند. بارها گله كردهایم كه بسیاری از اینان همینكه نام «میهنپرستی» میشنوند ریشخند میكنند. مردك نمیداند میهنپرستی یعنی نگهداری خانه و خاندان خود ، میهنپرستی یعنی غیرت و مردانگی.
🔸كار پستی تا باینجا كشیده كه دستههای انبوهی زندگانی را جز پول درآوردن و خوش خوردن و خوش خوابیدن و روز گزاردن نمیشناسند و پروای غیرت و مردانگی را ندارند. آری كار پستی تا باینجا كشیده.
🔸اینها نتیجهی آن تعلیمات بیهوده و پستیست كه از پیشوایان و آموزگاران خود گرفتهاند. نتیجهی آنست كه معنی زندگی را نمیدانند.
هرچه هست باید از اینان چشم پوشیم. امروز با این گرفتاری بآنان نتوانیم پرداخت. هستند دستههای انبوه دیگری كه علاقه بكشور خود دارند و بكوشش و جانفشانی در راه آن آمادهاند. باید باینان پردازیم. باید از اینان یك دستهای پدید آوریم.
اینان یك نقص بزرگی دارند و آن اینكه پراكندهاند و باهم یكی نیستند. هر كس به تنهایی آرزومند كوشش و تلاش است. از آنسوی نمیدانند چه كار كنند و از چه راه بكوشند. باید این نقص را از میان برداریم و همهی اینها را تا آنجا كه میتوانیم بیک راه درآوریم و باهم مربوط گردانیم.
باین كار است كه باید امروز بكوشیم و از این راهست كه خواهیم توانست فیروز گردیم و به «خبرهای شادیآور» برسیم.
🔸این كار را هم ما باید بكنیم نه دولت. این چیزی نیست كه از دست دولت برآید یا وظیفهی او باشد. این وظیفهی خود مردم است.
چه در آذربایجان و چه در دیگر جاها باید باین كوشید. باید همهی غیرتمندان را باین راه خواند.
ما نیز باین میكوشیم. این روزنامه را هم برای آن بنیاد نهادهایم. این روزنامه زبان «آزادگان» [1] است. دستهای باین نام چه در تهران و چه در تبریز و چه در شهرهای دیگر هستند و میكوشند كه دیگر غیرتمندان را نیز با خود همدست گردانند و برای كوشش در راه آزادی و استقلال ایران آماده گردانند.
این كار امروز تنها دو مانع در پیش دارد :
🔹1) پراكندگی اندیشهها : چون راهی درمیان نبوده و حقایق زندگانی دانسته نگردیده هر كس چیزهای دیگری اندیشیده ، و چیزهای دیگری از اینجا و آنجا یاد گرفته. این خود علت بزرگ بدبختیست.
🔸مردمی كه اندیشههاشان پریشان و پراكنده است در هیچ كاری همدست نتوانند گردید. چنین مردمی پراكندهاند اگرچه در یكجا باشند.
برای چارهی این درد ما بنشر حقایق زندگانی پرداختهایم. چارهی پراكندگی جز با نشر حقایق نیست. اینكه مشروطه (یا سررشتهداریِ توده) را معنی میكنیم و مزایای آن را شرح میدهیم ، اینكه «میهن» و «میهنپرستی» را تفسیر میكنیم ، اینكه حقیقت «دارایی» را روشن میگردانیم ، اینكه از «كارها و پیشهها» بگفتگو میپردازیم ـ همهی اینها بنام نشر حقایق و برای چارهی اندیشههای پراكنده است.
🔹2) هوسها و خودنماییها : یك دستهای چنان گرفتاری هوسبازی و خودنماییاند كه در چنین هنگام نیز از آن دستبرداری نمیتوانند. ما بارها میشنویم فلان آقا یك حزبی درست كرده ، فلان كسان جمعیتی تأسیس كردهاند.
اینها برای چیست؟!. آیا جز هوسبازی چه علتی دارد؟!.. از این كارها چه نتیجه تواند بود؟!.. اگر شما در اندیشهی كوششید چرا نمیآیید با ما همدست گردید؟!. ما سالهاست میكوشیم و كنون هم یك دستهی بزرگی هستیم. چه شده كه شما در اندیشهی حزب دیگری میباشید؟!.. و آنگاه با كدام مایه بچنان كاری برخاستهاید؟!.. كدام همدستانی را دارید؟!.. جز آنكه چند زمانی بیایید و بروید و باهم بنشینید و یك رشته سخنان پوچ و بیهودهای را كه از روزنامهها یاد گرفتهاید بهمدیگر فروشید چه كاری توانید كرد؟!..
در این باره یك داستانی از همان تبریز بنویسم : در چند ماه پیش كه نویسنده به تبریز آمدم مقصودی جز این نداشتم كه در چنین هنگامی با همشهریان خود از نزدیك دیدار و گفتگو كنم و آنان را بهمدستی و یگانگی وادارم. چون بگفتگوها پرداختم كسانی را دیدم در جهان دیگری هستند و پیشامد را فرصت شمردهاند كه نهاد بد خود را بیرون آورند. دیگران را دیدم درپی هوسبازیند و مردان چهلساله و پنجاهساله تنها این را میخواهند كه جلسهها درست كنند و بنشینند و گفتگو كنند و بیهیچ نتیجهای از هم جدا گردند ، و همین را آزادیخواهی میشمارند و یك قیمتی بآن میدهند.
ناگزیر از آنان چشم پوشیدم و با یك دستهی دیگری گفتگوها كردیم و جلسهها برپا ساختیم و در نتیجه یك جمعیتی پدید آمد. جمعیتی كه از حال و مقصد آنان همه آگاهند و من نمیخواهم در اینجا آن را شرح دهم.
👇
آنچه میخواهم شرح دهم آنست كه پس از بازگشت من دو سه تنی خود را كنار كشیده و یك حزبی ساختهاند. یك مرامنامهای نوشته و چند كسی را با خود گردانیده و یك نامی نیز نهاده حزبی شدهاند. در نظر آنان حزب همینست. با همین چند چیز میتوان یك حزبی پدید آورد.
شما بیندیشید كه این كار چه علتی داشته؟! آیا جز خودخواهی علت دیگری برای آن توان پنداشت؟! آن كسان از چه رنجیدهاند؟!.. آیا چه ایرادی گرفتهاند؟!..
شنیدم گفتهاند : چون دیدیم كاری پیش نمیرود این ترتیب كردیم. بهانه را تماشا كنید؟! با همدستی كار پیش نمیرفته دست بدامن پراكندگی زدهاند كه كاری پیش ببرند. بسیار خوب در این مدت كه جدا هستید چه كاری پیش بردید؟! چه نتیجهای را بدست آوردید؟!..
این را برای مَثَل یاد كردم. در تهران نیز از این كارها بسیار است. امروز مانع ما این دو چیز است. این دو چیز جلوگیر همدستی علاقهمندان بكشور و توده میباشد. ولی باید بكوشیم و باینها نیز چیره درآییم. باید این دو مانع را هم از جلو برداریم. با این كوششها و از این راهست كه خود را از گرفتاری رها گردانیده بخبرهای شادیآور خواهیم رسید.
(پرچم روزانه شمارهی 61 و 62)
[1] : یاران و همباوران کسروی این نام (آزادگان) را از سال 1320 بروی دسته و جمعیت خود داشتند. «آزادگان» (آزادهها) به معنی گردنفرازان و کسانی که از ناستودگیها و خواریها خود را دور میگیرند میباشد. ولی حکومت ملایان از ناآگاه ماندن مردم از چنین دستهای ، سود جست و این نام را برای بفراموشی کشانیدن آنها به اسیران آزاد شده از بندهای عراق بکار برد.
شما بیندیشید كه این كار چه علتی داشته؟! آیا جز خودخواهی علت دیگری برای آن توان پنداشت؟! آن كسان از چه رنجیدهاند؟!.. آیا چه ایرادی گرفتهاند؟!..
شنیدم گفتهاند : چون دیدیم كاری پیش نمیرود این ترتیب كردیم. بهانه را تماشا كنید؟! با همدستی كار پیش نمیرفته دست بدامن پراكندگی زدهاند كه كاری پیش ببرند. بسیار خوب در این مدت كه جدا هستید چه كاری پیش بردید؟! چه نتیجهای را بدست آوردید؟!..
این را برای مَثَل یاد كردم. در تهران نیز از این كارها بسیار است. امروز مانع ما این دو چیز است. این دو چیز جلوگیر همدستی علاقهمندان بكشور و توده میباشد. ولی باید بكوشیم و باینها نیز چیره درآییم. باید این دو مانع را هم از جلو برداریم. با این كوششها و از این راهست كه خود را از گرفتاری رها گردانیده بخبرهای شادیآور خواهیم رسید.
(پرچم روزانه شمارهی 61 و 62)
[1] : یاران و همباوران کسروی این نام (آزادگان) را از سال 1320 بروی دسته و جمعیت خود داشتند. «آزادگان» (آزادهها) به معنی گردنفرازان و کسانی که از ناستودگیها و خواریها خود را دور میگیرند میباشد. ولی حکومت ملایان از ناآگاه ماندن مردم از چنین دستهای ، سود جست و این نام را برای بفراموشی کشانیدن آنها به اسیران آزاد شده از بندهای عراق بکار برد.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش چهارم
🔸نتیجههای این سخنان
از این گفتهها ما نتیجههای بسیاری بدست میآوریم كه اینك فهرستوار میشماریم :
١ـ معنی آدمی و آدمیگری را میشناسیم. آدمی را پیش از همه شناختن خودش باید. این بسیار زیانكاریست كه آدمی خود را نشناسد و خود را همپای چهارپایان و ددان داند.
٢ـ جدا بودن جان از روان و دارای دو نهاد بودن آدمی را بدست میآوریم. از اینجا بسیاری از دشواریها آسان میگردد و معنی خیمهای ستوده و ناستوده و انگیزهی آنها دانسته میشود.
٣ـ بفلسفهی مادی یك پاسخ گیرایی داده میشود. آنان كه میگفتند : همین جهان مادیست و جز از آن چیز دیگری نیست ، ما بایشان در كالبد خودشان یك دستگاهی جز از تن و جان مادی نشان میدهیم ، و همین نمونه است كه در پشت سرِ اینجهان بزرگ نیز یك دستگاه دیگری میباشد و بآسانی باید آن را پذیرفت.
٤ـ نیكیپذیری آدمی را روشن میگردانیم. آنان كه آدمی را بپای چهارپایان و ددان برده و میگفتند بدانسان كه آنان نیكی نپذیرند آدمی نیز نیكیناپذیر است ، و خیمهای ناستوده را از نهاد آدمی شناخته و میگفتند نهاد آن دیگر نگردد ، و سرچشمهی همهی جنبشها را خودخواهی دانسته و میگفتند با اینحال چه چشم نیكی از مردم توان داشت ـ ما همهی این دشواریها را آسان گردانیدیم. آدمی با ددان و چهارپایان یكی نیست و در این گوهر بسیار ارجمندی هست كه جانوران آن را نمیدارند ، و آدمی چنانكه خیمهای ناستوده را در نهادِ خود میدارد خیمهای ستوده نیز در نهاد او هست و ما چون نهاد روانی این را نیرومند گردانیم بر خیمهای ناستوده چیره درآید و آنها را از خود دور گرداند. آدمی نه تنها نیكیپذیر است خود خواهان و جویای نیكی میباشد.
٥ـ اگر سرچشمهی همهی كارهای جانوران خودخواهیست و آیین زیست آنان نبرد میباشد آن در آدمی نیست و آدمی در زندگانی خود نیاز بسیاری به نبرد نمیدارد. سرچشمهی كارهای آدمی بیشتر دلسوزی و نیكیدوستی و راستیپژوهیست و باید آیین زیست او همین باشد.
٦ـ روان چون جز از تن و جان مادی و بیرون از قانون طبیعی و مادی میباشد اینست گوهر جداگانهایست و پس از مرگ تن بازماند و نابود نشود.
٧ـ خرد بمعنی درست خود كه «داور راست و كج و نیك و بد» باشد شناخته شده و نبودن آن از «دماغ» كه گفتهی فلسفه است روشن میگردد. زیرا چنانكه گفتیم فیلسوفان سرچشمهی هر كار و جنبش را در جهان خودخواهی میدانند و ما نیز این را دربارهی جانوران و نیز دربارهی نهاد «تن و جانِ» آدمی براست داشتیم ، و از اینسوی میبینیم خرد در داوریهای خود بییكسویست [1] و هیچگاه دربند سود و زیان كسی نمیباشد و آشكاره بزیان خود كسان داوری میكند و این دلیل روشن میباشد كه از تن و جان مادی نیست.
اینها نتیجه[ها]ی بسیار گرانمایهایست و هر یكی درخورِ آنست كه جداگانه گفتگو شود. روشن گردیدن این زمینه بسیاری از دشواریها را برای ما آسان گردانیده و راه پیشرفت را بروی ما باز ساخت. دوباره میگویم : اگر این نبودی بایستی از هر گفتگویی دربارهی دین و رستگاری زبان بست ، و یا همچون دیگران بزورگویی پرداخت.
این روشنی نه تنها راه دین را باز میكند و آن را بروی یك بنیاد بسیار استواری میگزارد بدانشها نیز یاوری میكند و بسیاری از نارساییهای آنها را برمیدارد. «روانشناسی» بیاین بسیار خام و نارساست و فلسفه بیاین از راه بیرون میباشد.
بارها گفتهایم داروین و دیگران كه در این راهها كوشیدهاند مردان ارجمندی بودهاند و بنیكی جهان كوشیدهاند. داروین كه بهستی خدا خَستُوَنده[=معترف] بوده بماند. نیتچه و باخنر و یاران ایشان هم بنیكی جهان كوشیدهاند. اینان اگرهم براستیها نرسیدهاند با كجیها نبرد بسیار كردهاند. بارها گفتهایم دین و دانش همدوش یكدیگرند. آنان آن گامها را برداشتهاند و بآگاهیهای بسیاری رسیدهاند و این كار ما بوده كه لغزشهای آنان را بازنماییم و راستیها را بدینسان روشن گردانیم.
[1] : بییکسو(ی) = بیطرف
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش چهارم
🔸نتیجههای این سخنان
از این گفتهها ما نتیجههای بسیاری بدست میآوریم كه اینك فهرستوار میشماریم :
١ـ معنی آدمی و آدمیگری را میشناسیم. آدمی را پیش از همه شناختن خودش باید. این بسیار زیانكاریست كه آدمی خود را نشناسد و خود را همپای چهارپایان و ددان داند.
٢ـ جدا بودن جان از روان و دارای دو نهاد بودن آدمی را بدست میآوریم. از اینجا بسیاری از دشواریها آسان میگردد و معنی خیمهای ستوده و ناستوده و انگیزهی آنها دانسته میشود.
٣ـ بفلسفهی مادی یك پاسخ گیرایی داده میشود. آنان كه میگفتند : همین جهان مادیست و جز از آن چیز دیگری نیست ، ما بایشان در كالبد خودشان یك دستگاهی جز از تن و جان مادی نشان میدهیم ، و همین نمونه است كه در پشت سرِ اینجهان بزرگ نیز یك دستگاه دیگری میباشد و بآسانی باید آن را پذیرفت.
٤ـ نیكیپذیری آدمی را روشن میگردانیم. آنان كه آدمی را بپای چهارپایان و ددان برده و میگفتند بدانسان كه آنان نیكی نپذیرند آدمی نیز نیكیناپذیر است ، و خیمهای ناستوده را از نهاد آدمی شناخته و میگفتند نهاد آن دیگر نگردد ، و سرچشمهی همهی جنبشها را خودخواهی دانسته و میگفتند با اینحال چه چشم نیكی از مردم توان داشت ـ ما همهی این دشواریها را آسان گردانیدیم. آدمی با ددان و چهارپایان یكی نیست و در این گوهر بسیار ارجمندی هست كه جانوران آن را نمیدارند ، و آدمی چنانكه خیمهای ناستوده را در نهادِ خود میدارد خیمهای ستوده نیز در نهاد او هست و ما چون نهاد روانی این را نیرومند گردانیم بر خیمهای ناستوده چیره درآید و آنها را از خود دور گرداند. آدمی نه تنها نیكیپذیر است خود خواهان و جویای نیكی میباشد.
٥ـ اگر سرچشمهی همهی كارهای جانوران خودخواهیست و آیین زیست آنان نبرد میباشد آن در آدمی نیست و آدمی در زندگانی خود نیاز بسیاری به نبرد نمیدارد. سرچشمهی كارهای آدمی بیشتر دلسوزی و نیكیدوستی و راستیپژوهیست و باید آیین زیست او همین باشد.
٦ـ روان چون جز از تن و جان مادی و بیرون از قانون طبیعی و مادی میباشد اینست گوهر جداگانهایست و پس از مرگ تن بازماند و نابود نشود.
٧ـ خرد بمعنی درست خود كه «داور راست و كج و نیك و بد» باشد شناخته شده و نبودن آن از «دماغ» كه گفتهی فلسفه است روشن میگردد. زیرا چنانكه گفتیم فیلسوفان سرچشمهی هر كار و جنبش را در جهان خودخواهی میدانند و ما نیز این را دربارهی جانوران و نیز دربارهی نهاد «تن و جانِ» آدمی براست داشتیم ، و از اینسوی میبینیم خرد در داوریهای خود بییكسویست [1] و هیچگاه دربند سود و زیان كسی نمیباشد و آشكاره بزیان خود كسان داوری میكند و این دلیل روشن میباشد كه از تن و جان مادی نیست.
اینها نتیجه[ها]ی بسیار گرانمایهایست و هر یكی درخورِ آنست كه جداگانه گفتگو شود. روشن گردیدن این زمینه بسیاری از دشواریها را برای ما آسان گردانیده و راه پیشرفت را بروی ما باز ساخت. دوباره میگویم : اگر این نبودی بایستی از هر گفتگویی دربارهی دین و رستگاری زبان بست ، و یا همچون دیگران بزورگویی پرداخت.
این روشنی نه تنها راه دین را باز میكند و آن را بروی یك بنیاد بسیار استواری میگزارد بدانشها نیز یاوری میكند و بسیاری از نارساییهای آنها را برمیدارد. «روانشناسی» بیاین بسیار خام و نارساست و فلسفه بیاین از راه بیرون میباشد.
بارها گفتهایم داروین و دیگران كه در این راهها كوشیدهاند مردان ارجمندی بودهاند و بنیكی جهان كوشیدهاند. داروین كه بهستی خدا خَستُوَنده[=معترف] بوده بماند. نیتچه و باخنر و یاران ایشان هم بنیكی جهان كوشیدهاند. اینان اگرهم براستیها نرسیدهاند با كجیها نبرد بسیار كردهاند. بارها گفتهایم دین و دانش همدوش یكدیگرند. آنان آن گامها را برداشتهاند و بآگاهیهای بسیاری رسیدهاند و این كار ما بوده كه لغزشهای آنان را بازنماییم و راستیها را بدینسان روشن گردانیم.
[1] : بییکسو(ی) = بیطرف
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 دیباچه
تکهی 3 از 3
کوشاد تلگرام :
کسروی خود پیش افتاده ستونی در روزنامه بنام «داوری توده» باز کرد تا هر کسی بتواند داوری خود را دربارهی نوشتههای روزنامه در زمینهی شعر و شاعری در آنجا بنویسد :
«چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم».[1]
بدینسان در آن روزنامه نزدیک به 50 گفتار در زمینهی شعر و ادبیات که از خوانندگان رسیده بود بچاپ رسید. از آن گفتارها جز یکی ، بقلم آقای منوچهر عدل ، دیگرها همگی در هواداری و استوار داشتن سخنان روزنامه بود. این گفتارها را ما یکجا در دفتری بنام «داوری توده دربارهی شعر در ایران» گرد آورده و در کانال گزاردهایم.
گفتار آقای عدل هم چون بچاپ رسید کسانی از خوانندگان و پشتیبانان پیمان به آن پاسخ دادند. آن گفتار و پاسخها به آنست که ما در این دفتر جداگانه گرد آوردهایم و میتوان گفت خود گفتگوی ارجداری میباشد.
در این دفتر نخست گفتار آقای عدل و پس از آن پاسخهای خوانندگان به آن را آوردهایم.
دو نکته دربارهی هایهوی شعر و ادبیات و ستون داوری توده درخور پرواست.
نخست ببینیم چه نتیجهای از باز شدن این ستون که در آن زمان یک کار دمکراتیکی بشمار میآمد بدست آمده. شما نامهای «ادیبان» بنام آن زمان را بسیار شنیدهاید. کسانی مانند محمدتقی بهار ، سعید نفیسی ، رشید یاسمی ، محمدعلی فروغی ، علیاصغر حکمت ، عباس اقبال ، محمد قزوینی ، بدیعالزمان فروزانفر ، حبیب یغمایی ، دکتر رعدی آذرخشی ، لطفعلی صورتگر ، پرویز ناتل خانلری ، دکتر قاسم غنی و مانندگانشان. اینها همگی یا به زنده گردانیدن کتابهای بازمانده از زمان مغول کوشیده و یا از سخنبازی شاعران آن دوره ستایش سرودهاند. با چنان حالی نوشتههای پرچم دربارهی شعر و شاعری میبایست به اینان برخورَد و چون خود قلم توانا داشتند از آنها انتظار میرفت باری در دفاع از کارهای خود گفتار بنویسند و «پاسخی» به نوشتههای پرچم بدهند.
لیکن دریغ از یک پاراگراف دفاعیه! برخی از اینان از همان سال 1313 فرصت پاسخگویی داشتند. لیکن نه تا سال 1321 که روزنامهی پرچم آن ستون را آزادانه در اختیار خوانندگان نهاد بلکه تا سالهای دیرتر نیز پاسخی از ایشان بیرون نتراوید. تنها چند سالی که از کشته شدن کسروی گذشت رفتهرفته زبانشان گویایی و قلمشان توانایی گرفت و جسته گریخته سخنانی (نه دلیلهایی) با بدزبانی و سرزنش نوشتند.
کسی از ایشان نپرسید ، پس این سخنان را چرا در آن زمان نمیگفتی؟! مگر آزاد نبودی و جلوت را گرفته بودند؟! گیریم در پرچم نمیخواستی بنویسی ، در روزنامههای دیگر چرا ننوشتی؟! آنگاه چرا دلیل نمیآوری و تنها سرزنش و بدزبانی مینمایی؟!
دوم ، بررسی و بریشهی کارها رسیدن نیازمند کوشش و حوصله بکار بردنست. بیشتر ایرانیان در کارها حوصلهی جستجو و پژوهش ندارند و اینست دربارهی جستاری که نمیدانند همینکه یک سخنی را شنیدند که با دلخواهشان سازگار درآمد ، آن را راستی شمارند و بجستجوی دیگری نپردازند. دربارهی شعر و ادبیات هم بجای آنکه بجستجو پردازند و بریشهی سخنان و خواست نوشتههای پیمان و پرچم برسند ، همینکه یکی از روی دشمنی گفت : کسروی مخالف شعر بوده ، دیگر همین برای او بس است. زیرا شعر باید باشد و شاعری یکی از هنرهاست ، پس کسروی هم که مخالف شعر بوده براه کج پا گزارده.
لیکن ما به خوانندگان پیشنهاد میکنیم این دفتر کمبرگ را به اندیشه بخوانند و نه از روی هیاهویی که در زمینهی شعر و ادبیات برپا شده یا گفتهی فلان پرفسور بیگانه ، بلکه از روی خرد و سود و زیانی که این کار برای توده دارد داوری کنند. آنگاه خواهند دید که میان آنچه میپنداشتهاند و خواست ما از این نوشتهها جدایی بسیارست : ما با پراکندگی اندیشهها که از بدترین گرفتاریهای یک توده میباشد مینبردیم و میکوشیم راه یگانگی (اتحاد) ایرانیان را هموار گردانیم ، ولی آنها بما تهمت مخالفت با شعر میبندند.
[1] : پرچم ، ش 129
🔸 دیباچه
تکهی 3 از 3
کوشاد تلگرام :
کسروی خود پیش افتاده ستونی در روزنامه بنام «داوری توده» باز کرد تا هر کسی بتواند داوری خود را دربارهی نوشتههای روزنامه در زمینهی شعر و شاعری در آنجا بنویسد :
«چون روزنامهی آزاد شرحی نوشته بود که باید دارندهی پرچم را بگناه آنکه بشعرا ایراد میگیرد بمحاکمه بکشند و یک محاکمهی ملی (یا داوری توده) خواستار گردیده بود ما پیشنهاد آن روزنامه را بخوشی پذیرفتیم و اینک خودمان یک بابی در پرچم باز میکنیم تا گفتارهایی را که در این یکی دو هفته در پاسخ نوشتههای بیادبانهی برخی روزنامهها (جز از روزنامهی آزاد) رسیده بود بتدریج بچاپ رسانیم. در این گفتارها ما کوشیدهایم که تنها مطلب باشد و بگفتههای ناشایست آن روزنامهها مقابله بمثل نشود ، و نامی از آنها بمیان نیاید. زیرا ما بآنها پاسخی نداریم و نباید داشته باشیم».[1]
بدینسان در آن روزنامه نزدیک به 50 گفتار در زمینهی شعر و ادبیات که از خوانندگان رسیده بود بچاپ رسید. از آن گفتارها جز یکی ، بقلم آقای منوچهر عدل ، دیگرها همگی در هواداری و استوار داشتن سخنان روزنامه بود. این گفتارها را ما یکجا در دفتری بنام «داوری توده دربارهی شعر در ایران» گرد آورده و در کانال گزاردهایم.
گفتار آقای عدل هم چون بچاپ رسید کسانی از خوانندگان و پشتیبانان پیمان به آن پاسخ دادند. آن گفتار و پاسخها به آنست که ما در این دفتر جداگانه گرد آوردهایم و میتوان گفت خود گفتگوی ارجداری میباشد.
در این دفتر نخست گفتار آقای عدل و پس از آن پاسخهای خوانندگان به آن را آوردهایم.
دو نکته دربارهی هایهوی شعر و ادبیات و ستون داوری توده درخور پرواست.
نخست ببینیم چه نتیجهای از باز شدن این ستون که در آن زمان یک کار دمکراتیکی بشمار میآمد بدست آمده. شما نامهای «ادیبان» بنام آن زمان را بسیار شنیدهاید. کسانی مانند محمدتقی بهار ، سعید نفیسی ، رشید یاسمی ، محمدعلی فروغی ، علیاصغر حکمت ، عباس اقبال ، محمد قزوینی ، بدیعالزمان فروزانفر ، حبیب یغمایی ، دکتر رعدی آذرخشی ، لطفعلی صورتگر ، پرویز ناتل خانلری ، دکتر قاسم غنی و مانندگانشان. اینها همگی یا به زنده گردانیدن کتابهای بازمانده از زمان مغول کوشیده و یا از سخنبازی شاعران آن دوره ستایش سرودهاند. با چنان حالی نوشتههای پرچم دربارهی شعر و شاعری میبایست به اینان برخورَد و چون خود قلم توانا داشتند از آنها انتظار میرفت باری در دفاع از کارهای خود گفتار بنویسند و «پاسخی» به نوشتههای پرچم بدهند.
لیکن دریغ از یک پاراگراف دفاعیه! برخی از اینان از همان سال 1313 فرصت پاسخگویی داشتند. لیکن نه تا سال 1321 که روزنامهی پرچم آن ستون را آزادانه در اختیار خوانندگان نهاد بلکه تا سالهای دیرتر نیز پاسخی از ایشان بیرون نتراوید. تنها چند سالی که از کشته شدن کسروی گذشت رفتهرفته زبانشان گویایی و قلمشان توانایی گرفت و جسته گریخته سخنانی (نه دلیلهایی) با بدزبانی و سرزنش نوشتند.
کسی از ایشان نپرسید ، پس این سخنان را چرا در آن زمان نمیگفتی؟! مگر آزاد نبودی و جلوت را گرفته بودند؟! گیریم در پرچم نمیخواستی بنویسی ، در روزنامههای دیگر چرا ننوشتی؟! آنگاه چرا دلیل نمیآوری و تنها سرزنش و بدزبانی مینمایی؟!
دوم ، بررسی و بریشهی کارها رسیدن نیازمند کوشش و حوصله بکار بردنست. بیشتر ایرانیان در کارها حوصلهی جستجو و پژوهش ندارند و اینست دربارهی جستاری که نمیدانند همینکه یک سخنی را شنیدند که با دلخواهشان سازگار درآمد ، آن را راستی شمارند و بجستجوی دیگری نپردازند. دربارهی شعر و ادبیات هم بجای آنکه بجستجو پردازند و بریشهی سخنان و خواست نوشتههای پیمان و پرچم برسند ، همینکه یکی از روی دشمنی گفت : کسروی مخالف شعر بوده ، دیگر همین برای او بس است. زیرا شعر باید باشد و شاعری یکی از هنرهاست ، پس کسروی هم که مخالف شعر بوده براه کج پا گزارده.
لیکن ما به خوانندگان پیشنهاد میکنیم این دفتر کمبرگ را به اندیشه بخوانند و نه از روی هیاهویی که در زمینهی شعر و ادبیات برپا شده یا گفتهی فلان پرفسور بیگانه ، بلکه از روی خرد و سود و زیانی که این کار برای توده دارد داوری کنند. آنگاه خواهند دید که میان آنچه میپنداشتهاند و خواست ما از این نوشتهها جدایی بسیارست : ما با پراکندگی اندیشهها که از بدترین گرفتاریهای یک توده میباشد مینبردیم و میکوشیم راه یگانگی (اتحاد) ایرانیان را هموار گردانیم ، ولی آنها بما تهمت مخالفت با شعر میبندند.
[1] : پرچم ، ش 129
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستوپنجم)
🔶همه چیز از دانستن برخیزد
(بخش یک از یک)
گفتارهایی كه در شمارههای اخیر پرچم در زمینهی كارها و پیشهها نوشتیم یكی از «ادباء» خوانده و چنین گفته : «اینها سودش چیست؟!..»
میگویم : نخست ، دانستن اینها خود سود است. مردم چنانكه باید خود را بشناسند ، جهان را بشناسند ، باید معنی كارهای خود را نیز بشناسند. این بسیار ننگ است برای مردمی كه بكارها و پیشههایی بپردازند ولی معنی آنها را ندانند ، و از نتیجهای كه باید داد آگاه نباشند.
شما امروز اگر از یك كارگری بپرسید : این كار را چرا میكنید ، خواهد گفت : «برای آنكه یك لقمه نانی بدست آورم». اگر از یك بازرگانی بپرسید : باین كار چرا برخاستهاید ، خواهد گفت : «برای آنكه داد و ستد كنم و پول بدست آورم». بیش از این آگاهی ندارند.
داستان اینان داستان نابینایانست كه در جهانند ولی آن را نمیبینند و جز یك تصورهای غلطی از آن در دل ندارند. اینان نیز كوردلند. زندگی میكنند ولی معنی آن را نمیدانند و از هر كاری یك تصور غلطی در اندیشه دارند.
باید بجای تاریخچهی شعرا و شعرهای بیهوده و فلسفههای كهن و قصص بنیاسرائیل و دیگر آموختنیها كه در دبستانها یا در بیرونها بمردم میآموزند اینها را یاد دهند. اینها و مانند اینهاست كه سرمایهی زندگانی تواند بود. اینها از سودمندترین دانشهاست.
دوم ، در جهان همه چیز از دانستن برخیزد. هر چیزی نخست در اندیشهها جا گیرد و سپس جریان پیدا كند. امروز باید این حقایق را منتشر گردانید و بهمهی مردم یاد داد ، و از همین یاد دادن نتیجهها خواهد بود.
زیرا اینها چون دانسته شد بیشتر مردم خودبخود آنها را بكار خواهند بست و دیگر پی كارهای بیهوده (كارهایی كه بزندگانی تأثیر ندارد) نخواهند رفت و از مفتخواری پرهیز خواهند نمود. از آنسوی كمكم زمینه آماده گردیده قانونها بروی اینها گزارده خواهد شد.
🔸این بیترتیبیهای امروزی همه از نادانستن است. سرچشمهی كارهای آدمی مغز اوست. در جایی كه مغزها آكنده از اندیشههای نادرست است كارها نیز همه نادرست خواهد درآمد.
یكی از آشنایانم چند سال پیش از تبریز بازگشته بود و درمیان گلههایی كه میكرد چنین میگفت : در خانهی فلان رئیس اداره برای ناهار میهمان بودم. از ادارهاش باهم رفتیم. در راه بقالی جلو آمد و چنین گفت : «آن روغنها كه فرستادیم پولش همچنان مانده ...» رئیس اداره از این طلبكاری بدش آمد و درشتیها كرد. سپس چون بخانه رسیدیم دیدم یك مرد ژولیدهمانندی در آنجاست. میزبان باو احترام بسیاری كرد و دانسته شد یكی از درویشانست و آقای رئیس اداره باو ارادت میورزد. پس از ناهار چون درویش میخواست برود با احترام راهش انداختند و میزبان دو لیره از جیبش درآورده و در كف او نهاد.
میگفت : من بسیار رنجیدم و با خود گفتم : بقال طلبش میخواست و آن درشتیها را شنید ولی این مفتخوار بیهوده این احترامها را دید و دو لیره هم دستی گرفت و رفت. این گله را آن آشنا میكرد.
من گفتم : این گناه او نیست. گناهِ آنست كه در این كشور حقایق لگدمالست. گناه آنست كه نیك و بد بنیادی ندارد. آن رئیس اداره از روزی كه خود را شناخته همیشه ستایش «مشایخ و عرفاء» را شنیده ولی هیچگاه ستایشی از بقال و عطار و برزگر بگوش او نخورده. در همین كشور شما صد كتاب بیشتر دربارهی صوفیگری و صوفیان پیدا توانید كرد. ولی یك كتاب دربارهی كار و پیشه و معنی آنها بدست نتوانید آورد. بلكه اگر كتابها را بخوانید پر است از نكوهش بازاریان و سوداگران و رنجبران و در كتاب صوفیان حدیثها نقل كردهاند كه بازار جایگاه شیطانست.
نتیجهی این نادانیها همانست كه یك رئیس اداره یا هر كس دیگری به بقال و عطار و سبزیفروش و برزگر و بزاز و دیگر مانند اینها كه ادارهكنندگان دستگاه زندگانیند با دیدهی توهین نگرد و از پرداختن طلب آنها خودداری كند. ولی بفلان درویش شیاد مفتخوار احترامها كند و پولها پردازد.
مانندهی این داستان فراوانست. در جلسهی اخیر روزنامهنویسان آقای وزیر دارایی یكی از گلههایش این بود كه آردی كه بنانوایان میدهند آرد خالص گندم میباشد ولی صدی چهارده نیز آرد جو میدهند كه با آن مخلوط نمایند و توضیح میداد كه این اندازه آرد نه تنها نان را مغشوش نگرداند بلكه رنگ آن را سفیدتر ساخته و بخوشخوراكیش میافزاید. میگفت : ولی نانوایان مقداری از آرد خالص را بقیمتهای گزافی میفروشند ولی جوش را نگه داشته به نان میافزایند و در نتیجهی آنست كه نانها باین ترتیب مغشوش درمیآید.
👇
🔶همه چیز از دانستن برخیزد
(بخش یک از یک)
گفتارهایی كه در شمارههای اخیر پرچم در زمینهی كارها و پیشهها نوشتیم یكی از «ادباء» خوانده و چنین گفته : «اینها سودش چیست؟!..»
میگویم : نخست ، دانستن اینها خود سود است. مردم چنانكه باید خود را بشناسند ، جهان را بشناسند ، باید معنی كارهای خود را نیز بشناسند. این بسیار ننگ است برای مردمی كه بكارها و پیشههایی بپردازند ولی معنی آنها را ندانند ، و از نتیجهای كه باید داد آگاه نباشند.
شما امروز اگر از یك كارگری بپرسید : این كار را چرا میكنید ، خواهد گفت : «برای آنكه یك لقمه نانی بدست آورم». اگر از یك بازرگانی بپرسید : باین كار چرا برخاستهاید ، خواهد گفت : «برای آنكه داد و ستد كنم و پول بدست آورم». بیش از این آگاهی ندارند.
داستان اینان داستان نابینایانست كه در جهانند ولی آن را نمیبینند و جز یك تصورهای غلطی از آن در دل ندارند. اینان نیز كوردلند. زندگی میكنند ولی معنی آن را نمیدانند و از هر كاری یك تصور غلطی در اندیشه دارند.
باید بجای تاریخچهی شعرا و شعرهای بیهوده و فلسفههای كهن و قصص بنیاسرائیل و دیگر آموختنیها كه در دبستانها یا در بیرونها بمردم میآموزند اینها را یاد دهند. اینها و مانند اینهاست كه سرمایهی زندگانی تواند بود. اینها از سودمندترین دانشهاست.
دوم ، در جهان همه چیز از دانستن برخیزد. هر چیزی نخست در اندیشهها جا گیرد و سپس جریان پیدا كند. امروز باید این حقایق را منتشر گردانید و بهمهی مردم یاد داد ، و از همین یاد دادن نتیجهها خواهد بود.
زیرا اینها چون دانسته شد بیشتر مردم خودبخود آنها را بكار خواهند بست و دیگر پی كارهای بیهوده (كارهایی كه بزندگانی تأثیر ندارد) نخواهند رفت و از مفتخواری پرهیز خواهند نمود. از آنسوی كمكم زمینه آماده گردیده قانونها بروی اینها گزارده خواهد شد.
🔸این بیترتیبیهای امروزی همه از نادانستن است. سرچشمهی كارهای آدمی مغز اوست. در جایی كه مغزها آكنده از اندیشههای نادرست است كارها نیز همه نادرست خواهد درآمد.
یكی از آشنایانم چند سال پیش از تبریز بازگشته بود و درمیان گلههایی كه میكرد چنین میگفت : در خانهی فلان رئیس اداره برای ناهار میهمان بودم. از ادارهاش باهم رفتیم. در راه بقالی جلو آمد و چنین گفت : «آن روغنها كه فرستادیم پولش همچنان مانده ...» رئیس اداره از این طلبكاری بدش آمد و درشتیها كرد. سپس چون بخانه رسیدیم دیدم یك مرد ژولیدهمانندی در آنجاست. میزبان باو احترام بسیاری كرد و دانسته شد یكی از درویشانست و آقای رئیس اداره باو ارادت میورزد. پس از ناهار چون درویش میخواست برود با احترام راهش انداختند و میزبان دو لیره از جیبش درآورده و در كف او نهاد.
میگفت : من بسیار رنجیدم و با خود گفتم : بقال طلبش میخواست و آن درشتیها را شنید ولی این مفتخوار بیهوده این احترامها را دید و دو لیره هم دستی گرفت و رفت. این گله را آن آشنا میكرد.
من گفتم : این گناه او نیست. گناهِ آنست كه در این كشور حقایق لگدمالست. گناه آنست كه نیك و بد بنیادی ندارد. آن رئیس اداره از روزی كه خود را شناخته همیشه ستایش «مشایخ و عرفاء» را شنیده ولی هیچگاه ستایشی از بقال و عطار و برزگر بگوش او نخورده. در همین كشور شما صد كتاب بیشتر دربارهی صوفیگری و صوفیان پیدا توانید كرد. ولی یك كتاب دربارهی كار و پیشه و معنی آنها بدست نتوانید آورد. بلكه اگر كتابها را بخوانید پر است از نكوهش بازاریان و سوداگران و رنجبران و در كتاب صوفیان حدیثها نقل كردهاند كه بازار جایگاه شیطانست.
نتیجهی این نادانیها همانست كه یك رئیس اداره یا هر كس دیگری به بقال و عطار و سبزیفروش و برزگر و بزاز و دیگر مانند اینها كه ادارهكنندگان دستگاه زندگانیند با دیدهی توهین نگرد و از پرداختن طلب آنها خودداری كند. ولی بفلان درویش شیاد مفتخوار احترامها كند و پولها پردازد.
مانندهی این داستان فراوانست. در جلسهی اخیر روزنامهنویسان آقای وزیر دارایی یكی از گلههایش این بود كه آردی كه بنانوایان میدهند آرد خالص گندم میباشد ولی صدی چهارده نیز آرد جو میدهند كه با آن مخلوط نمایند و توضیح میداد كه این اندازه آرد نه تنها نان را مغشوش نگرداند بلكه رنگ آن را سفیدتر ساخته و بخوشخوراكیش میافزاید. میگفت : ولی نانوایان مقداری از آرد خالص را بقیمتهای گزافی میفروشند ولی جوش را نگه داشته به نان میافزایند و در نتیجهی آنست كه نانها باین ترتیب مغشوش درمیآید.
👇
این را چون میگفت من با خود میاندیشیدم كه این نانوایان چون مال دولت را حرام میدانند از روی عقیدهی خود جایز میشمارند كه در آن تقلب كنند ، نهایت باید یك «رد مظالمی» دهند و یا از یكی از علما تحصیل اجازه كنند. اینست ، نتیجه آن میشود كه آرد خالص را بفروشند و بمردم نان جو بخورانند. اینها نتیجهی نادانیهاست. نتیجهی آنست كه حقایق وارونه گردیده.
از اینسوی اگر چاره میخواهیم نخستین گام آن اینست كه با نادانیها مبارزه كنیم و حقایق را با گفتن و نوشتن در دلها جا دهیم. اینست سودی كه از نوشتن این گفتارها چشم میداریم.
(پرچم روزانه شمارهی 65)
از اینسوی اگر چاره میخواهیم نخستین گام آن اینست كه با نادانیها مبارزه كنیم و حقایق را با گفتن و نوشتن در دلها جا دهیم. اینست سودی كه از نوشتن این گفتارها چشم میداریم.
(پرچم روزانه شمارهی 65)