✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش چهارم
🔸پاسخ به خردهگیریها ـ 1
همیشه كه این گفتگو بمیان آید كسانی خردهها گیرند و پرسشها كنند و اینست آنها را نیز یاد كرده و پاسخ مینویسیم :
برخی میگویند : ما در دلهای جانوران نیستیم تا بگوییم غمخواری و دلسوزی با یكدیگر ندارند. هنگامی كه سر گوسفندی را میبرند ما از كجا میدانیم گوسفندهای دیگر را دل بر آن نمیسوزد؟!. میگویم : دلسوزی تنها در دل نیست كه ما راه بآن نداریم و ندانیم. اگر آنها را دل سوختی باری از چَرا بازایستادندی. پس چرا هنگامی كه میترسند و یا گرسنه میشوند و چیزی را میخواهند ما میفهمیم و تنها این را نمیفهمیم؟!.
برخی هم داستانها از دلسوزیهای جانوران یاد میكنند. در اردیبهشت ماه گذشته كه بآذربایجان رفتم شبی در مهاباد (ساوَجبُلاغ) با دانشمندانی همین زمینه درمیان بود. میگفتند : گاوی را كه بكشند گاوان دیگر چون خون او را ببینند بخشم آیند و شب نخوابند و بانگ درآورند. اینست باید خاك بروی آن خون ریخت و او را پوشیده داشت. گفتم : همین میرساند كه آن خشم و ناآسودگی گاوان از گم كردن یك یار خودشان نباشد و از دیدن خون باشد وگرنه خاك ریختن و پوشیده داشتن سودی ندادی. سپس پرسیدم : اگر گاوی بیمار باشد آیا گاوان دیگر پروای او نمایند و بسرش گرد آیند؟!. گفتند : نه. گفتم : همین دلیل دیگر است كه دلسوزی و غمخواری در آنان نیست.
برخی دیگر دلبستگیای را كه جانوران به بچههای نوزاد خود نشان دهند بگواهی میآورند. میگویم : آن از روی دلسوزی و غمخواری نیست و از راه ناگزیریست. آفریدگار چون پایداری نژاد آنها را خواسته این را در نهادشان گزارده كه چون بچه میزایند آن را نگه دارند و بپرورند و بزرگ گردانند. بیدلخواه و بیخویشتن بآن میپردازند. اینست با بچهی دیگری دلبستگی ننمایند. گربه كه بدانسان بچههای خود را نگه دارد و از راههای دور خوراك برای آنها آورد اگر بچهگربهی دیگری را بیند بآزارش برخیزد و كمترین دلسوزی ننماید. از این گذشته ، چه گربه و چه مرغ و چه دیگر جانوران همینكه بچههاشان بزرگ گردیدند و بینیاز از پرستاری آنها شدند دیگر دوستشان ندارند و بنزدیك نگزارند و بلكه دشمنی نمایند و دور رانند. این بهترین دلیل است كه آن پرستاری و پرورش از روی دلسوزی و غمخواری نبوده.
این خود گفتنی است كه مهر پدر و مادر به بچه از كارهای تن و جان میباشد و اینست در جانوران نیز هست. شیر و پلنگ و دیگر دَرایان [1] با آن دُژخویی ، با بچگان خود مهر نمایند و از پرورش آنها بازنایستند. در آدمیان نیز از آن راه است. چیزی كه هست در اینجا دلسوزی نیز درمیان میباشد و میباید گفت : دو مهر در یكجا گرد آمده. اینست یك زن تنها بچهی خود را دوست ندارد. ببچههای دیگر نیز دلسوزی دریغ نگوید. اگر یك بچهای بیمادر باشد بنگهداری و پرورش آن برخیزد. ولی پیداست كه باندازهی زادهی خود دوست ندارد وآنگاه در شیر دادن باو و در دیگر پرستاریها آن خوشی و آسایش را كه در پرستاری از زادهی خود میداشت ندارد ، و آن را رنجی برای خود شمارَد ، اینها همه گفتههای ما را روشن میسازد.
یك دسته هم خرده بگفتهی ما گرفته میگویند : این روان (بگفتهی خود آنان : نفس) كه در آدمیست همانست كه در چهارپایان و جانوران دیگر بوده ، چیزی كه هست والاتر گردیده (ترقی كرده) ، و آن كارهایی كه شما از آن میشمارید ، از دلسوزی و نیكیدوستی و راستیپژوهی و مانند اینها همگی نتیجهی والاتری آن میباشد. میخواهند با این سخن پرده بروی لغزشهای فیلسوفان كشند.
میگویم : این سخن بدو دلیل نادرست است : نخست این روان كه ما در آدمی میشناسیم و گفتگو از آن میكنیم با جان (یا بگفتهی شما نفس) كه در جانورانست مانستگی بهم نمیدارند و بلكه آخشیج[=ضد] هم میباشند. زیرا آن بگفتهی خود فلسفه پیرو «خودخواهی» است ، و این نه تنها پیرو آن نیست خود همیشه بوارونهی آن كار میكند ، یك چیزی كه از دیگری جدا میشود و از آن والاتر میگردد وارونهی آن نتواند بود. جان با روان گوهرشان از هم جداست.
[1] : دَرا = همیشه درنده
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 9 از بخش چهارم
🔸پاسخ به خردهگیریها ـ 1
همیشه كه این گفتگو بمیان آید كسانی خردهها گیرند و پرسشها كنند و اینست آنها را نیز یاد كرده و پاسخ مینویسیم :
برخی میگویند : ما در دلهای جانوران نیستیم تا بگوییم غمخواری و دلسوزی با یكدیگر ندارند. هنگامی كه سر گوسفندی را میبرند ما از كجا میدانیم گوسفندهای دیگر را دل بر آن نمیسوزد؟!. میگویم : دلسوزی تنها در دل نیست كه ما راه بآن نداریم و ندانیم. اگر آنها را دل سوختی باری از چَرا بازایستادندی. پس چرا هنگامی كه میترسند و یا گرسنه میشوند و چیزی را میخواهند ما میفهمیم و تنها این را نمیفهمیم؟!.
برخی هم داستانها از دلسوزیهای جانوران یاد میكنند. در اردیبهشت ماه گذشته كه بآذربایجان رفتم شبی در مهاباد (ساوَجبُلاغ) با دانشمندانی همین زمینه درمیان بود. میگفتند : گاوی را كه بكشند گاوان دیگر چون خون او را ببینند بخشم آیند و شب نخوابند و بانگ درآورند. اینست باید خاك بروی آن خون ریخت و او را پوشیده داشت. گفتم : همین میرساند كه آن خشم و ناآسودگی گاوان از گم كردن یك یار خودشان نباشد و از دیدن خون باشد وگرنه خاك ریختن و پوشیده داشتن سودی ندادی. سپس پرسیدم : اگر گاوی بیمار باشد آیا گاوان دیگر پروای او نمایند و بسرش گرد آیند؟!. گفتند : نه. گفتم : همین دلیل دیگر است كه دلسوزی و غمخواری در آنان نیست.
برخی دیگر دلبستگیای را كه جانوران به بچههای نوزاد خود نشان دهند بگواهی میآورند. میگویم : آن از روی دلسوزی و غمخواری نیست و از راه ناگزیریست. آفریدگار چون پایداری نژاد آنها را خواسته این را در نهادشان گزارده كه چون بچه میزایند آن را نگه دارند و بپرورند و بزرگ گردانند. بیدلخواه و بیخویشتن بآن میپردازند. اینست با بچهی دیگری دلبستگی ننمایند. گربه كه بدانسان بچههای خود را نگه دارد و از راههای دور خوراك برای آنها آورد اگر بچهگربهی دیگری را بیند بآزارش برخیزد و كمترین دلسوزی ننماید. از این گذشته ، چه گربه و چه مرغ و چه دیگر جانوران همینكه بچههاشان بزرگ گردیدند و بینیاز از پرستاری آنها شدند دیگر دوستشان ندارند و بنزدیك نگزارند و بلكه دشمنی نمایند و دور رانند. این بهترین دلیل است كه آن پرستاری و پرورش از روی دلسوزی و غمخواری نبوده.
این خود گفتنی است كه مهر پدر و مادر به بچه از كارهای تن و جان میباشد و اینست در جانوران نیز هست. شیر و پلنگ و دیگر دَرایان [1] با آن دُژخویی ، با بچگان خود مهر نمایند و از پرورش آنها بازنایستند. در آدمیان نیز از آن راه است. چیزی كه هست در اینجا دلسوزی نیز درمیان میباشد و میباید گفت : دو مهر در یكجا گرد آمده. اینست یك زن تنها بچهی خود را دوست ندارد. ببچههای دیگر نیز دلسوزی دریغ نگوید. اگر یك بچهای بیمادر باشد بنگهداری و پرورش آن برخیزد. ولی پیداست كه باندازهی زادهی خود دوست ندارد وآنگاه در شیر دادن باو و در دیگر پرستاریها آن خوشی و آسایش را كه در پرستاری از زادهی خود میداشت ندارد ، و آن را رنجی برای خود شمارَد ، اینها همه گفتههای ما را روشن میسازد.
یك دسته هم خرده بگفتهی ما گرفته میگویند : این روان (بگفتهی خود آنان : نفس) كه در آدمیست همانست كه در چهارپایان و جانوران دیگر بوده ، چیزی كه هست والاتر گردیده (ترقی كرده) ، و آن كارهایی كه شما از آن میشمارید ، از دلسوزی و نیكیدوستی و راستیپژوهی و مانند اینها همگی نتیجهی والاتری آن میباشد. میخواهند با این سخن پرده بروی لغزشهای فیلسوفان كشند.
میگویم : این سخن بدو دلیل نادرست است : نخست این روان كه ما در آدمی میشناسیم و گفتگو از آن میكنیم با جان (یا بگفتهی شما نفس) كه در جانورانست مانستگی بهم نمیدارند و بلكه آخشیج[=ضد] هم میباشند. زیرا آن بگفتهی خود فلسفه پیرو «خودخواهی» است ، و این نه تنها پیرو آن نیست خود همیشه بوارونهی آن كار میكند ، یك چیزی كه از دیگری جدا میشود و از آن والاتر میگردد وارونهی آن نتواند بود. جان با روان گوهرشان از هم جداست.
[1] : دَرا = همیشه درنده
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار یکم
تکهی 1 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
همانطوری كه در ایران یك عدهای بنام پیشوایان مذهب ، ما ایرانیان را به بداخلاقی و بدبختی سوق دادهاند عدهای هم بنام شاعر و فیلسوف و صوفی ، صفات برجسته و عالی باستانی ما ایرانیان را از ریشه كندند!
در نتیجه «ادبیات» كه باید با قلم توانای نویسندگان خود روانهای خشن و پست را به اعلاترین درجهی اخلاق برساند ، به پستترین درجهی اخلاقی امروزه رسانیده است.
امروز كه آقای كسروی سر منشاء سستی و پراكندگی افكار ما را نتیجهی مستقیم شاعران میداند انصافاً نمیشود حكم كرد كه حق ندارند.
ولی اعمال بد و بیرویهی شاعران نباید عظمت و بزرگی گویندگان و نویسندگان بااخلاق و بااراده را نیز محو و نابود سازد.
مثلاً مسعود سعد سلمان كه میفرماید :
گر تو سنگی بلای سختی كش ور نه ای سنگ بشكن و بگداز
بكم از قدر خود مشو راضی بین كه گنجشك را نگیرد باز ... الخ
درسهای عالی شهامت و عزت نفس و علو همت یاد ما داده وقتی كه بگوییم شاعران صد در صد باعث بدبختی ما هستند قاضی عادلی نبودهایم. اینست هرچه زودتر لازم است وزارت فرهنگ برای حفظ شئونات نویسندگان و عالم ادبیات ایران از مردان خردمند و از اشخاص باذوق و حساس (چون مردمان دو قسماند 1ـ خردمندان 2ـ اشخاص حساس و با ذوق. خردمندان بهیچ وجه مطیع احساسات نمیشوند و راهنمای آنها خرد آنهاست ولی اشخاص حساس اغلب علاوه از خرد خود تابع احساسات خود هستند ولی بشرط اینكه احساسات آنها علوی و پاك باشد چون عدهی دیگری هم هستند كه از خرد عاری بوده ولی یك قسم احساسات غلط و ناپاكی دارند كه ما با آنها كاری نداریم) منظور از طبقهی خردمندان و از طبقهی اشخاص احساساتی كه دارای روح لطیف و ذوق سلیم هستند انجمنی تشكیل دهند و كلیهی كتب و دیوان نویسندگان ایران را جمعآوری و در دسترس آنها بگذارند و آنان مطالب مضر كتب مزبور را برداشته و بسوزانند و نكات اخلاقی و مطالب مفید را باقی بگذارند. تا از احترام نیاكان عالِم و دانا كه بر هر ملت متمدن و باادبی لازم است قصور نكرده باشیم.
(خطاب به آقای كسروی دارندهی پرچم)
با اینكه مذاهب و عقاید فیلسوفان و علماء تا اندازهای ابهام و تاریكی عالَم حیاتی را برطرف ساخته و تا حدی آغاز و انجام موجودیت و حیات انسانی را نشان داده است ولی با وصف این وقتی درست در عالم خلقت و تكوین كاینات دقیق میشویم جز سرگیجه و بهت چیزی دستگیرمان نمیشود!
موجود جاندار حركت میكند ، میخورد ، احساسات گوناگون از خود بروز میدهد ، جانداران دیگر را میكشد پس از مدتی معدوم میشود!
در این چنین دنیا حیوانات و جانداران مختلف را تماشا میكنیم. عدهای از حیوانات آرزویی جز خوردن و خوابیدن و اطفاء آتش شهوت ندارند!
ولی عدهای دیگر علاوه بر نیازهای نامبرده یك نوع احتیاجات باطنی و خیالی دارند ولو اینكه این نیازها هیچیك از احتیاجات مادی آنها را برطرف نمیكند.
معهذا برای آنها قیمت داشته و شیرین است. آیا نه اینست كه كلیهی اشیاء محسوسه باندازهای كه مورد احتیاج هستند ارزش پیدا میكنند؟
موسیقی ، مذهب ، مسلك ، ادبیات ، از جهت اینكه یكی از نیازهای باطنی بشر را مرتفع میكنند بهادار هستند.
یك نفر بیچارهی درمانده موقعی كه محزون است با خواندن آواز خود را سرگرم میكند روح او منبسط میشود نشاط و فرح جوانی احساس میكند. كسی كه دل حساس دارد از نكتههای ظریف ادبیات لذت میبرد. وقتی كه یك نفر صاحبدل به آواز شور میخواند :
بیستون خانقه راز و نیاز است هنوز
مأمن دوستی و مدفن راز است هنوز
بیستون ماند و بناهای دگر گشت خراب
كاین در خانهی عشق است كه باز است هنوز
از هم و غم دنیا فارغ شده دنیا را بهشت جاویدانی میداند. آیا این قیمت ندارد؟
چیزی كه اینطور شفای عاجل میبخشد ، تسكین میدهد ، درد را ساكت میكند ، حیات میبخشد ، قابل ستایش نیست؟
🔸 گفتار یکم
تکهی 1 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
همانطوری كه در ایران یك عدهای بنام پیشوایان مذهب ، ما ایرانیان را به بداخلاقی و بدبختی سوق دادهاند عدهای هم بنام شاعر و فیلسوف و صوفی ، صفات برجسته و عالی باستانی ما ایرانیان را از ریشه كندند!
در نتیجه «ادبیات» كه باید با قلم توانای نویسندگان خود روانهای خشن و پست را به اعلاترین درجهی اخلاق برساند ، به پستترین درجهی اخلاقی امروزه رسانیده است.
امروز كه آقای كسروی سر منشاء سستی و پراكندگی افكار ما را نتیجهی مستقیم شاعران میداند انصافاً نمیشود حكم كرد كه حق ندارند.
ولی اعمال بد و بیرویهی شاعران نباید عظمت و بزرگی گویندگان و نویسندگان بااخلاق و بااراده را نیز محو و نابود سازد.
مثلاً مسعود سعد سلمان كه میفرماید :
گر تو سنگی بلای سختی كش ور نه ای سنگ بشكن و بگداز
بكم از قدر خود مشو راضی بین كه گنجشك را نگیرد باز ... الخ
درسهای عالی شهامت و عزت نفس و علو همت یاد ما داده وقتی كه بگوییم شاعران صد در صد باعث بدبختی ما هستند قاضی عادلی نبودهایم. اینست هرچه زودتر لازم است وزارت فرهنگ برای حفظ شئونات نویسندگان و عالم ادبیات ایران از مردان خردمند و از اشخاص باذوق و حساس (چون مردمان دو قسماند 1ـ خردمندان 2ـ اشخاص حساس و با ذوق. خردمندان بهیچ وجه مطیع احساسات نمیشوند و راهنمای آنها خرد آنهاست ولی اشخاص حساس اغلب علاوه از خرد خود تابع احساسات خود هستند ولی بشرط اینكه احساسات آنها علوی و پاك باشد چون عدهی دیگری هم هستند كه از خرد عاری بوده ولی یك قسم احساسات غلط و ناپاكی دارند كه ما با آنها كاری نداریم) منظور از طبقهی خردمندان و از طبقهی اشخاص احساساتی كه دارای روح لطیف و ذوق سلیم هستند انجمنی تشكیل دهند و كلیهی كتب و دیوان نویسندگان ایران را جمعآوری و در دسترس آنها بگذارند و آنان مطالب مضر كتب مزبور را برداشته و بسوزانند و نكات اخلاقی و مطالب مفید را باقی بگذارند. تا از احترام نیاكان عالِم و دانا كه بر هر ملت متمدن و باادبی لازم است قصور نكرده باشیم.
(خطاب به آقای كسروی دارندهی پرچم)
با اینكه مذاهب و عقاید فیلسوفان و علماء تا اندازهای ابهام و تاریكی عالَم حیاتی را برطرف ساخته و تا حدی آغاز و انجام موجودیت و حیات انسانی را نشان داده است ولی با وصف این وقتی درست در عالم خلقت و تكوین كاینات دقیق میشویم جز سرگیجه و بهت چیزی دستگیرمان نمیشود!
موجود جاندار حركت میكند ، میخورد ، احساسات گوناگون از خود بروز میدهد ، جانداران دیگر را میكشد پس از مدتی معدوم میشود!
در این چنین دنیا حیوانات و جانداران مختلف را تماشا میكنیم. عدهای از حیوانات آرزویی جز خوردن و خوابیدن و اطفاء آتش شهوت ندارند!
ولی عدهای دیگر علاوه بر نیازهای نامبرده یك نوع احتیاجات باطنی و خیالی دارند ولو اینكه این نیازها هیچیك از احتیاجات مادی آنها را برطرف نمیكند.
معهذا برای آنها قیمت داشته و شیرین است. آیا نه اینست كه كلیهی اشیاء محسوسه باندازهای كه مورد احتیاج هستند ارزش پیدا میكنند؟
موسیقی ، مذهب ، مسلك ، ادبیات ، از جهت اینكه یكی از نیازهای باطنی بشر را مرتفع میكنند بهادار هستند.
یك نفر بیچارهی درمانده موقعی كه محزون است با خواندن آواز خود را سرگرم میكند روح او منبسط میشود نشاط و فرح جوانی احساس میكند. كسی كه دل حساس دارد از نكتههای ظریف ادبیات لذت میبرد. وقتی كه یك نفر صاحبدل به آواز شور میخواند :
بیستون خانقه راز و نیاز است هنوز
مأمن دوستی و مدفن راز است هنوز
بیستون ماند و بناهای دگر گشت خراب
كاین در خانهی عشق است كه باز است هنوز
از هم و غم دنیا فارغ شده دنیا را بهشت جاویدانی میداند. آیا این قیمت ندارد؟
چیزی كه اینطور شفای عاجل میبخشد ، تسكین میدهد ، درد را ساكت میكند ، حیات میبخشد ، قابل ستایش نیست؟
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستوششم)
🔶بخوانندگان پرچم (بخش یک از یک)
چنانكه خوانندگان دانستهاند پرچم یك روزنامهای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد نیست. این روزنامه برای پول پراكنده نمیشود و ما از این راه نان نمیخوریم. پرچم برای یك مقصد بسیار بزرگیست كه بارها یادآوری كردهایم. اگر بخواهیم مقاصد پرچم را در یك جمله بگنجانیم باید بگوییم : «نشر حقایق» (یا بفارسی : پراكندن راستیها) است.
این مقصود پرچم است ولی در این راه بهمدستی و یاری خوانندگان نیاز سختی دارد. رابطهی ما با خوانندگان پرچم آن نیست كه ما بنویسیم و آنان بخوانند و ما درپی پول گرفتن باشیم و آنان با پرداختن روزانه یك ریال در آرزوی وقتگذرانی باشند. رابطهی ما با خوانندگان رابطهی همدستی و برادری باید بود.[bud] ما در راه نجات این توده میكوشیم و بوسیلهی این روزنامه یك رشته حقایق را نشر میدهیم. خوانندگان باید در این باره یاوری نمایند ، بدینسان كه این حقایق را خوانده نخست خود بپذیرند و آنگاه اینها را بكسان دیگری نیز برسانند و آنان را با این حقایق آشنا گردانند.
مثلاً یك رشته گفتارهایی زیر عنوان «پندارها» نوشته میشود كه دربارهی فال و ستارهشماری و پیشگویی و اینگونه چیزها سخن میراند. این چیزها امروزه درمیان توده رواج بیاندازه دارند.
در این توده امروز هزارها كسان با فالگیری و دعانویسی و پیشگویی و ستارهشماری و مانند اینها زندگی میكنند. اینان گذشته از آنكه مفتخوارند و نان از دسترنج دیگران میخورند و این خود زیان بزرگی میباشد با همان دعویهای بیپای خود مردم را فریب میدهند و آنان را از راه در برده دچار پندارپرستی و گمراهی میگردانند. از آنسوی چند رشته زیانهای دیگر میرسانند چهبسا جنایتهایی از آنان سر میزند. اینها را باید دنبال كرد و از میان برداشت و این در نتیجهی آنست كه مردم را با حقایق آشنا گردانیم.
ببینید : پاره شیادانی در شهرهای ایران هستند كه استخارههای سربسته میكنند. باینمعنی كه ادعا میكنند هر كسی كه یك پرسشی در یك پاكتی بنویسد و در پاكت را بسته در آن باره استخاره بخواهد آنان بیآنكه در پاكت را باز كنند پاسخی بر طبق آن پرسش پاسخ گفته روی پاكت مینویسند. این یكی از شیادیهاییست كه رواج بسیار یافته.
باید گفت : نخست اینان دروغ میگویند. برخی از آنان نهانی پاكت را باز كرده از مضمون نوشته آگاه میگردند و برخی دیگر بیك پاسخ مبهمی كه به هر پرسشی جور بیاید نوشته میفرستند. مثلاً مینویسند : «با توكل بخدا اقدام كن خوبست». این پاسخ با هر پرسشی جور تواند آمد.
از آنسوی ما اگر دعوی اینان را بشكافیم چند دروغ را بهم آمیختهاند ، نخست اینان مدعی غیبدانی هستند. چیزی را كه خدا برای خود نگه داشته و به برانگیختگان نیز نداده اینان برای خود ادعا میكنند. دوم اینان بخدا دروغ بسته مدعی میشوند كه هر پرسشی كه بوسیلهی آنان از خدا كرده شود پاسخ میدهد ، چنین دروغ بیشرمانهای را میگویند.
پس از همهی اینها بیك رشته جنایتهای نهانی مرتكب میشوند كه كسی آگاه نمیگردد و تعقیبشان نمیكند. مثلاً فلان زن آبستن نمیشود و چون بقابله رجوع میكند گفته میشود باید فلان درمان را كرد ، زن مردد گردیده ، از فلان ملا استخاره میخواهد و آن مردك در پای پاكت مینویسد : «بسیار خوبست اقدام شود». زن بدبخت بعقیدهی آنكه دستور خداست و گمان خطا نتوان برد تن بآن درمان غلط عامیانه میدهد كه در نتیجهی آن صدمه یافته و پس از زمانی میمیرد ، و كسی از چگونگی آگاه نگردیده نمیداند كه این جنایت را آن قابله با شركت این ملای استخارهفروش كرده است.
این را برای مثل میگویم. تنها این نیست و از این استخارهفروشان جنایتهای بسیار رخ میدهد. تنها این ملایان نیستند ، فالگیر و رمال و جادوگر و دعانویس و ستارهشمار و دیگران همگی از این جنایتها دارند. تنها این زمینه نیست و زمینههای دیگر بسیار برای گرفتاری این توده توانیم شمرد.
مقصود آنست كه باید خوانندگان در همگی اینها با ما شركت كنند ، باینمعنی كه هر یكی از آنان خود را وظیفهدار شناسد كه این حقایق را درمیان توده منتشر گردانند. از آنسوی هر یكی از ایشان حكایتهایی كه از اینگونه سراغ دارند برای چاپ در روزنامه بنویسند و بفرستند ، اینست آن همدستی و یاوری كه ما خواهانیم.
ما دربارهی شعر اندیشهی خود را نوشتیم و در اینجا یادآور میشویم كه یكی از زمینههای شعرگویی همین زمینه تواند بود. بسیار بجا میافتد اگر كسانی این جنایتهای استخارهفروشان و دعانویسان و فالچیان را برشتهی شعر كشند و برای چاپ بفرستند ، ما كه شعر بچاپ نمیرسانیم اینها را خواهیم رسانید.
(پرچم روزانه شمارهی 84 سال)
.
🔶بخوانندگان پرچم (بخش یک از یک)
چنانكه خوانندگان دانستهاند پرچم یك روزنامهای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد نیست. این روزنامه برای پول پراكنده نمیشود و ما از این راه نان نمیخوریم. پرچم برای یك مقصد بسیار بزرگیست كه بارها یادآوری كردهایم. اگر بخواهیم مقاصد پرچم را در یك جمله بگنجانیم باید بگوییم : «نشر حقایق» (یا بفارسی : پراكندن راستیها) است.
این مقصود پرچم است ولی در این راه بهمدستی و یاری خوانندگان نیاز سختی دارد. رابطهی ما با خوانندگان پرچم آن نیست كه ما بنویسیم و آنان بخوانند و ما درپی پول گرفتن باشیم و آنان با پرداختن روزانه یك ریال در آرزوی وقتگذرانی باشند. رابطهی ما با خوانندگان رابطهی همدستی و برادری باید بود.[bud] ما در راه نجات این توده میكوشیم و بوسیلهی این روزنامه یك رشته حقایق را نشر میدهیم. خوانندگان باید در این باره یاوری نمایند ، بدینسان كه این حقایق را خوانده نخست خود بپذیرند و آنگاه اینها را بكسان دیگری نیز برسانند و آنان را با این حقایق آشنا گردانند.
مثلاً یك رشته گفتارهایی زیر عنوان «پندارها» نوشته میشود كه دربارهی فال و ستارهشماری و پیشگویی و اینگونه چیزها سخن میراند. این چیزها امروزه درمیان توده رواج بیاندازه دارند.
در این توده امروز هزارها كسان با فالگیری و دعانویسی و پیشگویی و ستارهشماری و مانند اینها زندگی میكنند. اینان گذشته از آنكه مفتخوارند و نان از دسترنج دیگران میخورند و این خود زیان بزرگی میباشد با همان دعویهای بیپای خود مردم را فریب میدهند و آنان را از راه در برده دچار پندارپرستی و گمراهی میگردانند. از آنسوی چند رشته زیانهای دیگر میرسانند چهبسا جنایتهایی از آنان سر میزند. اینها را باید دنبال كرد و از میان برداشت و این در نتیجهی آنست كه مردم را با حقایق آشنا گردانیم.
ببینید : پاره شیادانی در شهرهای ایران هستند كه استخارههای سربسته میكنند. باینمعنی كه ادعا میكنند هر كسی كه یك پرسشی در یك پاكتی بنویسد و در پاكت را بسته در آن باره استخاره بخواهد آنان بیآنكه در پاكت را باز كنند پاسخی بر طبق آن پرسش پاسخ گفته روی پاكت مینویسند. این یكی از شیادیهاییست كه رواج بسیار یافته.
باید گفت : نخست اینان دروغ میگویند. برخی از آنان نهانی پاكت را باز كرده از مضمون نوشته آگاه میگردند و برخی دیگر بیك پاسخ مبهمی كه به هر پرسشی جور بیاید نوشته میفرستند. مثلاً مینویسند : «با توكل بخدا اقدام كن خوبست». این پاسخ با هر پرسشی جور تواند آمد.
از آنسوی ما اگر دعوی اینان را بشكافیم چند دروغ را بهم آمیختهاند ، نخست اینان مدعی غیبدانی هستند. چیزی را كه خدا برای خود نگه داشته و به برانگیختگان نیز نداده اینان برای خود ادعا میكنند. دوم اینان بخدا دروغ بسته مدعی میشوند كه هر پرسشی كه بوسیلهی آنان از خدا كرده شود پاسخ میدهد ، چنین دروغ بیشرمانهای را میگویند.
پس از همهی اینها بیك رشته جنایتهای نهانی مرتكب میشوند كه كسی آگاه نمیگردد و تعقیبشان نمیكند. مثلاً فلان زن آبستن نمیشود و چون بقابله رجوع میكند گفته میشود باید فلان درمان را كرد ، زن مردد گردیده ، از فلان ملا استخاره میخواهد و آن مردك در پای پاكت مینویسد : «بسیار خوبست اقدام شود». زن بدبخت بعقیدهی آنكه دستور خداست و گمان خطا نتوان برد تن بآن درمان غلط عامیانه میدهد كه در نتیجهی آن صدمه یافته و پس از زمانی میمیرد ، و كسی از چگونگی آگاه نگردیده نمیداند كه این جنایت را آن قابله با شركت این ملای استخارهفروش كرده است.
این را برای مثل میگویم. تنها این نیست و از این استخارهفروشان جنایتهای بسیار رخ میدهد. تنها این ملایان نیستند ، فالگیر و رمال و جادوگر و دعانویس و ستارهشمار و دیگران همگی از این جنایتها دارند. تنها این زمینه نیست و زمینههای دیگر بسیار برای گرفتاری این توده توانیم شمرد.
مقصود آنست كه باید خوانندگان در همگی اینها با ما شركت كنند ، باینمعنی كه هر یكی از آنان خود را وظیفهدار شناسد كه این حقایق را درمیان توده منتشر گردانند. از آنسوی هر یكی از ایشان حكایتهایی كه از اینگونه سراغ دارند برای چاپ در روزنامه بنویسند و بفرستند ، اینست آن همدستی و یاوری كه ما خواهانیم.
ما دربارهی شعر اندیشهی خود را نوشتیم و در اینجا یادآور میشویم كه یكی از زمینههای شعرگویی همین زمینه تواند بود. بسیار بجا میافتد اگر كسانی این جنایتهای استخارهفروشان و دعانویسان و فالچیان را برشتهی شعر كشند و برای چاپ بفرستند ، ما كه شعر بچاپ نمیرسانیم اینها را خواهیم رسانید.
(پرچم روزانه شمارهی 84 سال)
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش چهارم
🔸پاسخ به خردهگیریها ـ 2
دوم : همان جان یا نفس به همان سان كه در جانوران بوده در آدمی نیز هست. ما چنانكه میگوییم ، آدمی دارای تن و جان نیز میباشد و همهی خویها و دریافتها و درخواستها كه در جانوران بوده در این نیز هست. اگر راستی را بخواهیم آدمی میان دو نهاد افتاده و با خود همیشه در كشاكش میباشد. اینست یك بار میبینی با دیگران در نبرد است و آزمندانه میخواهد همه چیز را از دست آنان برباید و برای صد ریال سیلی بروی برادر خود میزند ، یك بار هم بدلسوزی و غمخواری برخاسته و دارایی خود را بدیگران میبخشد. آن خوی جانوری ، پست است و این خوی آدمی بسیار والا.
در سال ١٣٣٦[ق] كه نایابی و گرسنگی بس سختی پیش آمد (داستانش در بخش تاریخ [1] نوشته شده) چون برای گروهی از بیچیزان نان با دست من داده میشد یك روز شنیدم پدری رسَد[=سهم] پسر جوان خود را هم گرفته و خورده و آن را یك شبانهروز گرسنه گزارده كه بایستی گفت كشته. یك روز هم زنی را از خویشان خود دیدم كه نانش را نخورد و چنین گفت : «از جلو فلان در میگذشتم دختر جوانی با رنگ زرد و چشمهای فرورفته ایستاده بود. پیداست كه گرسنگی سختی میكشد ، این نان را امشب برای او خواهم برد». این را گفت و فانوس برداشت و روانه گردید و چون بازگشت داستان دلگدازی از گرسنگی آن دختر میسرود و از اینكه نان خود را باو داده خشنودی بسیار مینمود.
خواستم اینست كه همان جان پست جانوری از آدمی دور نشده و در پهلوی روان ، آن هم هست و درست نخواهد بود اگر گفته شود این روان در آدمی والاتر شدهی آن جانیست كه در جانوران بوده.
این هم شنیدنیست كه یكی بما نامه نوشته و در آن چنین میگوید : «شما كه میخواهید دین را اصلاح كنید چه كار با داروین و مطالب فلاسفه دارید؟..» گفتهاند یك دیوانه سنگی بچاه میاندازد كه ده خردمند نتوانند آن را بیرون آورند. یك سخنی مینویسد كه ما باید چند صفحه سخن رانیم تا پاسخ آن داده باشیم. پس از آنهمه گفتارها كه دربارهی دین نوشته و آن را معنی كردهایم اینان باز همان دانستههای بیسر و بن كهن خود را میدارند و دین را بآن معنی كه میدانستند میشناسند. در نزد این ، دین آنست كه كسی چند باوری را از راست و دروغ بدل سپارد و نامهای امامانی را یاد گیرد و سر پایین انداخته و بآرزوی بهشت روز گزارد. پیداست كه برای داشتن چنین دینی گفتگو از روان و معنی آن و جستجوی راستیها و دیگر كارهایی كه ما میكنیم همهاش بیهوده است.
این یك داستانیست كه كسانی همیشه میخواهند گفتههای ما را با سنجهی دانستهها و باورهای نادرست خود بسنجند. این یك مثل شیرینی دارد و آن اینكه روزی دیدم دو تن در خیابان باهم گفتگو میكردند و یكی از ایشان چنین میگفت : «این كیلو كه درست كردهاند سنگ خوبی هم نیست. زیرا نه یك چارك است نه پانزده سیر است. با هیچ چیز درست نمیآید. میگویند سه كیلو یك من است. آن هم درست نمیآید ...» این میپندارد كه من و چارك و سیر كه بوده همیشه خواهد ماند و همیشه كیلو با آن بسنجش گزارده خواهد شد. اینست اندوه میخورد كه درست نمیآید. چون چشم باز كرده و سنجه و یا سنگ همان من و چارك و سیر دیده میپندارد سنجهی درست و طبیعی همانست و بس و هر سنجهی نوینی كه پیدا شد باید از روی سنجیدن با آن حساب كرد.
رفتار یك دسته با پیمان نیز از اینگونه است. سالهاست كه ما بیپایی كیشها و آلودگی آنها را مینویسیم و آشكاره میگوییم كه خواست ما برانداختن آنهاست اینان باز بروی خود نیاورده و میخواهند گفتههای ما را با سنجهی آنها بسنجند.
در این چند ساله ما صد لغزش از اینها شمردهایم و باز بخود نمیآیند و شكست بخود راه نمیدهند. ما بیك بنیاد بسیار استوار بزرگی برخاستهایم و آنان بیخردانه میپندارند برواج دانستههای آنان میكوشیم و بدینسان ایراد و گله مینمایند.
سخن را ببینید : «چه كار با داروین و مطالب فلاسفه دارید؟!..» بیخرد نمیداند كه همان «مطالب داروین و فلاسفه» است كه بسراسر جهان تكان داده و نُه دهیك مردم را از دین بیزار گردانیده و صدهزاران كشیشان و حاخامها و دیگران از پاسخ آن درماندهاند. نمیداند كه به همان «مطالب» اگر پاسخ نگفته بودیمی بایستی بهیچ سخنی لب نگشاییم.
این اندازهی دانش و آگاهی یك «پیشوا» است. اینان همان كسانیند كه در سی سال پیش هم گفتند : «اگر مملكت برود دین من كه میماند».
یك دینی كه پروای رفتن و ماندن كشور نمینمود چه شگفت كه پروای دانشها ننماید؟!.. اندوه ما از اینرو نیست ، از آنروست كه چنین دستگاه پست و رسوایی دین نامیده گردد و بنام خدا خوانده شود.
[1] : خواست از بخش تاریخ ، بخش پیوست مهنامهی پیمانست که دو کتاب تاریخ پانصدسالهی خوزستان و تاریخ مشروطه (تاریخ هجدهسالهی آذربایجان) در آن پیوست تکه تکه نوشته میشد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش چهارم
🔸پاسخ به خردهگیریها ـ 2
دوم : همان جان یا نفس به همان سان كه در جانوران بوده در آدمی نیز هست. ما چنانكه میگوییم ، آدمی دارای تن و جان نیز میباشد و همهی خویها و دریافتها و درخواستها كه در جانوران بوده در این نیز هست. اگر راستی را بخواهیم آدمی میان دو نهاد افتاده و با خود همیشه در كشاكش میباشد. اینست یك بار میبینی با دیگران در نبرد است و آزمندانه میخواهد همه چیز را از دست آنان برباید و برای صد ریال سیلی بروی برادر خود میزند ، یك بار هم بدلسوزی و غمخواری برخاسته و دارایی خود را بدیگران میبخشد. آن خوی جانوری ، پست است و این خوی آدمی بسیار والا.
در سال ١٣٣٦[ق] كه نایابی و گرسنگی بس سختی پیش آمد (داستانش در بخش تاریخ [1] نوشته شده) چون برای گروهی از بیچیزان نان با دست من داده میشد یك روز شنیدم پدری رسَد[=سهم] پسر جوان خود را هم گرفته و خورده و آن را یك شبانهروز گرسنه گزارده كه بایستی گفت كشته. یك روز هم زنی را از خویشان خود دیدم كه نانش را نخورد و چنین گفت : «از جلو فلان در میگذشتم دختر جوانی با رنگ زرد و چشمهای فرورفته ایستاده بود. پیداست كه گرسنگی سختی میكشد ، این نان را امشب برای او خواهم برد». این را گفت و فانوس برداشت و روانه گردید و چون بازگشت داستان دلگدازی از گرسنگی آن دختر میسرود و از اینكه نان خود را باو داده خشنودی بسیار مینمود.
خواستم اینست كه همان جان پست جانوری از آدمی دور نشده و در پهلوی روان ، آن هم هست و درست نخواهد بود اگر گفته شود این روان در آدمی والاتر شدهی آن جانیست كه در جانوران بوده.
این هم شنیدنیست كه یكی بما نامه نوشته و در آن چنین میگوید : «شما كه میخواهید دین را اصلاح كنید چه كار با داروین و مطالب فلاسفه دارید؟..» گفتهاند یك دیوانه سنگی بچاه میاندازد كه ده خردمند نتوانند آن را بیرون آورند. یك سخنی مینویسد كه ما باید چند صفحه سخن رانیم تا پاسخ آن داده باشیم. پس از آنهمه گفتارها كه دربارهی دین نوشته و آن را معنی كردهایم اینان باز همان دانستههای بیسر و بن كهن خود را میدارند و دین را بآن معنی كه میدانستند میشناسند. در نزد این ، دین آنست كه كسی چند باوری را از راست و دروغ بدل سپارد و نامهای امامانی را یاد گیرد و سر پایین انداخته و بآرزوی بهشت روز گزارد. پیداست كه برای داشتن چنین دینی گفتگو از روان و معنی آن و جستجوی راستیها و دیگر كارهایی كه ما میكنیم همهاش بیهوده است.
این یك داستانیست كه كسانی همیشه میخواهند گفتههای ما را با سنجهی دانستهها و باورهای نادرست خود بسنجند. این یك مثل شیرینی دارد و آن اینكه روزی دیدم دو تن در خیابان باهم گفتگو میكردند و یكی از ایشان چنین میگفت : «این كیلو كه درست كردهاند سنگ خوبی هم نیست. زیرا نه یك چارك است نه پانزده سیر است. با هیچ چیز درست نمیآید. میگویند سه كیلو یك من است. آن هم درست نمیآید ...» این میپندارد كه من و چارك و سیر كه بوده همیشه خواهد ماند و همیشه كیلو با آن بسنجش گزارده خواهد شد. اینست اندوه میخورد كه درست نمیآید. چون چشم باز كرده و سنجه و یا سنگ همان من و چارك و سیر دیده میپندارد سنجهی درست و طبیعی همانست و بس و هر سنجهی نوینی كه پیدا شد باید از روی سنجیدن با آن حساب كرد.
رفتار یك دسته با پیمان نیز از اینگونه است. سالهاست كه ما بیپایی كیشها و آلودگی آنها را مینویسیم و آشكاره میگوییم كه خواست ما برانداختن آنهاست اینان باز بروی خود نیاورده و میخواهند گفتههای ما را با سنجهی آنها بسنجند.
در این چند ساله ما صد لغزش از اینها شمردهایم و باز بخود نمیآیند و شكست بخود راه نمیدهند. ما بیك بنیاد بسیار استوار بزرگی برخاستهایم و آنان بیخردانه میپندارند برواج دانستههای آنان میكوشیم و بدینسان ایراد و گله مینمایند.
سخن را ببینید : «چه كار با داروین و مطالب فلاسفه دارید؟!..» بیخرد نمیداند كه همان «مطالب داروین و فلاسفه» است كه بسراسر جهان تكان داده و نُه دهیك مردم را از دین بیزار گردانیده و صدهزاران كشیشان و حاخامها و دیگران از پاسخ آن درماندهاند. نمیداند كه به همان «مطالب» اگر پاسخ نگفته بودیمی بایستی بهیچ سخنی لب نگشاییم.
این اندازهی دانش و آگاهی یك «پیشوا» است. اینان همان كسانیند كه در سی سال پیش هم گفتند : «اگر مملكت برود دین من كه میماند».
یك دینی كه پروای رفتن و ماندن كشور نمینمود چه شگفت كه پروای دانشها ننماید؟!.. اندوه ما از اینرو نیست ، از آنروست كه چنین دستگاه پست و رسوایی دین نامیده گردد و بنام خدا خوانده شود.
[1] : خواست از بخش تاریخ ، بخش پیوست مهنامهی پیمانست که دو کتاب تاریخ پانصدسالهی خوزستان و تاریخ مشروطه (تاریخ هجدهسالهی آذربایجان) در آن پیوست تکه تکه نوشته میشد.
شادروان سایهلی از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی شادروان سایهلی چنین مینویسد :
این جوان آرام و کمگو که خویشاوندی نیز با دارندهی پرچم میدارد ، از چند سال باز با پیمان و راه آن آشنا گردیده و پاکدلانه گردن به آمیغها گزارده است. آقای سایهلی با همهی کمسالی در راه کشور آسیبها نیز دیده. زیرا در شهریورماه 1320 که آن داستان رخ داد این جوان درمیان سپاهیانی میبود که در سردشت لشکرگاه میداشتند و پس از آن داستان گرفتار تاخت و تاز کُردانِ محمد رشید گردیده با یک آسیبهای دلگدازی دچار آمدند. سپس نیز در میاندوآب بدست سپاهیان بیگانه افتادند که افسران را دستگیر گردانیده به تبریز آوردند و تا چند ماهی در بند نگه می داشتند تا آزاد گردانیدند.
پرچم دربارهی شادروان سایهلی چنین مینویسد :
این جوان آرام و کمگو که خویشاوندی نیز با دارندهی پرچم میدارد ، از چند سال باز با پیمان و راه آن آشنا گردیده و پاکدلانه گردن به آمیغها گزارده است. آقای سایهلی با همهی کمسالی در راه کشور آسیبها نیز دیده. زیرا در شهریورماه 1320 که آن داستان رخ داد این جوان درمیان سپاهیانی میبود که در سردشت لشکرگاه میداشتند و پس از آن داستان گرفتار تاخت و تاز کُردانِ محمد رشید گردیده با یک آسیبهای دلگدازی دچار آمدند. سپس نیز در میاندوآب بدست سپاهیان بیگانه افتادند که افسران را دستگیر گردانیده به تبریز آوردند و تا چند ماهی در بند نگه می داشتند تا آزاد گردانیدند.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار یکم
تکهی 2 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
یك نفر به یك تابلوی نقاشی نگاه میكند و از دورنمای زیبای آن لذت میبرد ، یك نفر شاعر نیز از خواندن این شعر مثلاً :
هر شب مه نو سوی فزونی تازد تا همچو جمال تو جمالی سازد
در چهاردهم شب كه بخود پردازد بیند كه چو تو نیست بخود بگدازد
حالتی پیدا میكند كه اگر مبلغی میداد و به نمایشات بزرگ میرفت آن اندازه خوشحال نمیشد. چیزی كه انسان را در این دنیای مجهول شاد میكند بهادار است.
بطوری كه تمام عالمیان میدانند ایران یكی از ممالك باستانی است. یعنی از زمانهای خیلی قدیم دارای سازمان حكومتی و علم و تمدن بوده است. مثل ممالك جدیدالتشكیل جوان نیست.
مملكت مصر ، یونان ، ایران این ممالك چون سابقهی تاریخی دارند تمدن و علوم و صنایع این ممالك باستانی در سرنوشت تمدن عالم دخالت داشته برای بیدار كردن و تنبه افراد این قبیل ممالك كهنه باید آنها را متوجه گذشتهی باافتخار خود سازیم. باید نوشیروانها و اسكندرها و سقراطها و فرعونهای باعظمت و بااقتدار را بیادشان بیاوریم تا خونشان بجوشد و از پدران خود تقلید كنند.
اگر ما یكی یكی افراد برجسته و نویسندگان و نوابغ خود را به بهانهی اینكه در دیوانشان یك مصرع مخالف فعالیت پیدا شده تكفیر كرده و در نظر خود آنان را بیقدر و قیمت سازیم غرور ملی نخواهیم داشت.
وقتی كه ایرانی اینقدر بخودش بنظر تحقیر نگریست و همیشه خود را اسیر و زبون و بدبخت دید یأس او را بكلی از حیات ساقط خواهد كرد.
درست است ایران مدتها تحت نفوذ خارجیها مانده ولی باز پس از مدتی استقلال خود را برگردانیده است.
همانطوری كه یك نفر اگر خود را كوچك و ناتوان بشمارد ضعف و بیچارگی را خود بخودش تلقین میكند و در هر جامعهای نیز این مطلب صدق میكند. انصافاً هم ایرانیان سابقهی باعظمت و باشرافتی دارند و جا دارد بدیگران بنازند.
آیا رواست با این وصف سعدی شیرینسخن را ما به بدی یاد كرده و از كبریاء و عظمت آن بكاهیم؟
سعدی میفرماید :
سعدیا حب وطن گرچه حدیثی است درست نتوان مرد بسختی كه من اینجا زادم
این یكی از ایرادهای سركار است. ولی چون سركار با همهی دانش و فضیلتتان جزو طبقهی خردمندان بوده و خردمندان از نازككاریهای ادبیات كه از دلهای حساس تراویده است بهره ندارند اینست اگر توجه نفرموده باشید كه این عقیدهی سعدی نیست ، بلكه این بیت را در ضمن حكایات از زبان مردان حكایت آورده است جای شگفتی نیست.
وآنگه منظور سعدی از كلمهی «وطن» بمعنی تمامیت ایران نیست بلكه وطن مولد را در نظر گرفته است.
گذشته از این به هر چیز خوبی اگر از طریق بدبینی و انتقاد نگاه كنیم عیبهای زیادی میتوانیم در آن پیدا نماییم. مثلاً میشود بخداوند كائنات بنظر انتقاد و خردهگیری نگریسته و ایراد كرد كه اگر تخم هندوانه را نیز مثل خربزه یكجا جمع میكرد موقع خوردن راحتتر بود. یا شلیل باین خوبی اگر هستهاش قدری لااقل كوچكتر بود یا اصلاً همهی آن گوشت بود و هسته نداشت چقدر خوب میشد. یا آدم بجای اینكه دو پا داشته باشد خداوند او را مدوّر میآفرید كه عوض قدم برداشتن میغلطید و با سرعت راه میرفت!
آقای كسروی ببخشید ایرادهای سركار چون خیلی افراطی هستید از این قبیل است.
حق است شعرای ما در مدح سلاطین و یال اسب امرا و زلف معشوق آنان و لهو و لعب و هزلیات فوقالعاده افراط كرده و از حد تجاوز كردهاند ولی آن را باید چاره كرد یعنی در ایران یك آكادمی صالح تشكیل شود و در آنجا دیوان شعرا را بازدید كنند شعرهای بد و مضر از آن برداشته بسوزانند و چیزهای خوب آن را باقی بگذارند.
سعدی اگر بیچارهی بدبخت در مدت عمرش پای غلطی برداشته كه امروز حواس سركار را مغشوش میكند دیگر نفرینش نكنیم بلكه آن اثر غلط و مضر او را معدوم سازیم تا سركار شبها خوابتان ببرد.
سعدی اگر در سراسر بوستان و گلستانش جفنگ گفته باشد با گفتن این شعر آن هم در آن موقع كافی است كه ما ایرانیها مجسمهی او را ریخته و بنام او افتخار كنیم كه فرماید :
تن آدمی شریف است بجان آدمیت نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
تا آخر و همچنین
بنیآدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
تا آخر.
راست است ویكتور هوگوها ، ولترها ، منتسكیوها ، حكومت و طرز زندگی را عوض كردند نویسندگان ما این سیستم نبودهاند. ولی باید دانست این امر با كیفیت محیط فرق میكند. در محیط ایران مسائل اجتماعی را با یك قالب دیگری گفتهاند و در اروپا با قالبهای دیگر.
🔸 گفتار یکم
تکهی 2 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
یك نفر به یك تابلوی نقاشی نگاه میكند و از دورنمای زیبای آن لذت میبرد ، یك نفر شاعر نیز از خواندن این شعر مثلاً :
هر شب مه نو سوی فزونی تازد تا همچو جمال تو جمالی سازد
در چهاردهم شب كه بخود پردازد بیند كه چو تو نیست بخود بگدازد
حالتی پیدا میكند كه اگر مبلغی میداد و به نمایشات بزرگ میرفت آن اندازه خوشحال نمیشد. چیزی كه انسان را در این دنیای مجهول شاد میكند بهادار است.
بطوری كه تمام عالمیان میدانند ایران یكی از ممالك باستانی است. یعنی از زمانهای خیلی قدیم دارای سازمان حكومتی و علم و تمدن بوده است. مثل ممالك جدیدالتشكیل جوان نیست.
مملكت مصر ، یونان ، ایران این ممالك چون سابقهی تاریخی دارند تمدن و علوم و صنایع این ممالك باستانی در سرنوشت تمدن عالم دخالت داشته برای بیدار كردن و تنبه افراد این قبیل ممالك كهنه باید آنها را متوجه گذشتهی باافتخار خود سازیم. باید نوشیروانها و اسكندرها و سقراطها و فرعونهای باعظمت و بااقتدار را بیادشان بیاوریم تا خونشان بجوشد و از پدران خود تقلید كنند.
اگر ما یكی یكی افراد برجسته و نویسندگان و نوابغ خود را به بهانهی اینكه در دیوانشان یك مصرع مخالف فعالیت پیدا شده تكفیر كرده و در نظر خود آنان را بیقدر و قیمت سازیم غرور ملی نخواهیم داشت.
وقتی كه ایرانی اینقدر بخودش بنظر تحقیر نگریست و همیشه خود را اسیر و زبون و بدبخت دید یأس او را بكلی از حیات ساقط خواهد كرد.
درست است ایران مدتها تحت نفوذ خارجیها مانده ولی باز پس از مدتی استقلال خود را برگردانیده است.
همانطوری كه یك نفر اگر خود را كوچك و ناتوان بشمارد ضعف و بیچارگی را خود بخودش تلقین میكند و در هر جامعهای نیز این مطلب صدق میكند. انصافاً هم ایرانیان سابقهی باعظمت و باشرافتی دارند و جا دارد بدیگران بنازند.
آیا رواست با این وصف سعدی شیرینسخن را ما به بدی یاد كرده و از كبریاء و عظمت آن بكاهیم؟
سعدی میفرماید :
سعدیا حب وطن گرچه حدیثی است درست نتوان مرد بسختی كه من اینجا زادم
این یكی از ایرادهای سركار است. ولی چون سركار با همهی دانش و فضیلتتان جزو طبقهی خردمندان بوده و خردمندان از نازككاریهای ادبیات كه از دلهای حساس تراویده است بهره ندارند اینست اگر توجه نفرموده باشید كه این عقیدهی سعدی نیست ، بلكه این بیت را در ضمن حكایات از زبان مردان حكایت آورده است جای شگفتی نیست.
وآنگه منظور سعدی از كلمهی «وطن» بمعنی تمامیت ایران نیست بلكه وطن مولد را در نظر گرفته است.
گذشته از این به هر چیز خوبی اگر از طریق بدبینی و انتقاد نگاه كنیم عیبهای زیادی میتوانیم در آن پیدا نماییم. مثلاً میشود بخداوند كائنات بنظر انتقاد و خردهگیری نگریسته و ایراد كرد كه اگر تخم هندوانه را نیز مثل خربزه یكجا جمع میكرد موقع خوردن راحتتر بود. یا شلیل باین خوبی اگر هستهاش قدری لااقل كوچكتر بود یا اصلاً همهی آن گوشت بود و هسته نداشت چقدر خوب میشد. یا آدم بجای اینكه دو پا داشته باشد خداوند او را مدوّر میآفرید كه عوض قدم برداشتن میغلطید و با سرعت راه میرفت!
آقای كسروی ببخشید ایرادهای سركار چون خیلی افراطی هستید از این قبیل است.
حق است شعرای ما در مدح سلاطین و یال اسب امرا و زلف معشوق آنان و لهو و لعب و هزلیات فوقالعاده افراط كرده و از حد تجاوز كردهاند ولی آن را باید چاره كرد یعنی در ایران یك آكادمی صالح تشكیل شود و در آنجا دیوان شعرا را بازدید كنند شعرهای بد و مضر از آن برداشته بسوزانند و چیزهای خوب آن را باقی بگذارند.
سعدی اگر بیچارهی بدبخت در مدت عمرش پای غلطی برداشته كه امروز حواس سركار را مغشوش میكند دیگر نفرینش نكنیم بلكه آن اثر غلط و مضر او را معدوم سازیم تا سركار شبها خوابتان ببرد.
سعدی اگر در سراسر بوستان و گلستانش جفنگ گفته باشد با گفتن این شعر آن هم در آن موقع كافی است كه ما ایرانیها مجسمهی او را ریخته و بنام او افتخار كنیم كه فرماید :
تن آدمی شریف است بجان آدمیت نه همین لباس زیباست نشان آدمیت
تا آخر و همچنین
بنیآدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
تا آخر.
راست است ویكتور هوگوها ، ولترها ، منتسكیوها ، حكومت و طرز زندگی را عوض كردند نویسندگان ما این سیستم نبودهاند. ولی باید دانست این امر با كیفیت محیط فرق میكند. در محیط ایران مسائل اجتماعی را با یك قالب دیگری گفتهاند و در اروپا با قالبهای دیگر.
✴️ ریشهی بدبختیها
(تکهی بیستوهفتم)
🔶همه چیز را میدانند و هیچ چیز را نمیدانند (بخش یک از یک)
تاكنون بارها گله كردهایم كه ایرانیان معنی «دانستن» را هم نمیدانند. همین داستان «قضا و قدر» یك مثل نیكی برای این موضوع میباشد.
شما اگر در مجلسی بنشینید و چنین گفتگو كنید : «در زندگانی هر كسی باید بكوشد تا نتیجه بردارد. اگر كسی نكوشد و یا راه كوشش را نداند ناچار در زندگی بسختی خواهد افتاد. همچنین تودهها آنهایی كه نكوشند و یا راه كوشش را ندانند بزیردستی میافتند و بدبخت میگردند». اینها را كه سراپا حقایقست شرح دهید ، خواهید دید شنوندگان همگی از درون دل «بلی» میگویند و سرها را برای تصدیق تكان میدهند ، خواهید دید یكی سری تكان داده میگوید : «بلی ؛ لیس للانسان الا ما سعی». آن یكی دهان پرباد كرده شعر میخواند :
دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر
كای نور چشم من بجز از كشته ندروی
آن دیگری با یک لحن فیلسوفانه میسراید : «هر كسی آن دِرَود عاقبت كار كه كِشت». چهارمی بنطق پرداخته میگوید : «بلی آقا ! این نتیجهی كوشش است كه آلمان را بآن مقام رسانیده نتیجهی كوشش است كه انگلیسها بیك نصف كره حكومت میكنند». آن دیگری میگوید : «من دربارهی سعی و عمل مقالهای نوشتهام». این میگوید : «من بتازگی یك قصیدهای سرودهام». اینها را میگویند و چنین میفهمانند كه ما اینها را میدانیم و عقیدهمند میباشیم.
در حالی كه نمیدانند و باوری هم ندارند. سخنانیست شنیده و فراگرفتهاند ، ولی نفهمیده و باور هم نكردهاند. زیرا كسی كه یك چیز را باور كرده ضد آن را نپذیرد.
شما اگر علم هیئت خوانده و داستان زمین و آفتاب و دیگر كرات را بدانسان كه در این علم است یاد گرفته و باور كردهاید ، دیگر هیچگاه بافسانهی گاوماهی گوش نخواهید داد. اگر ببینید در كتابی آن را نوشته آن كتاب را دور خواهید انداخت. شما اگر از بهداشت آگاهید و این را باور كردهاید كه آدمی چون بیمار شد باید از راه پرهیز و درمان بچاره كوشد ، دیگر سخنی بضد آن نخواهید پذیرفت و اگر دیدید در كتابی چنین نوشته : «در بیماری پرهیز و درمان تأثیر ندارد» مؤلف آن كتاب را نادان شمارده آن را دور میاندازید. معنی دانستن و باور كردن همینست.
كنون بیاییم بر سر موضوع. ما بایرانیان میگوییم : شما اگر باور كردهاید که «در زندگی باید كوشید و نتیجه برداشت» پس چگونه است صدها ، بلكه هزارها سخنان ضد آن درمیان شما رواج دارد؟!.. «العبد یدبر والله یقدر» ، «ترید و ارید و مایكون الا ما ارید». [1]
فلک بمردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس
بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست
گرچه تیر از كمان همیگذرد از كماندار بیند اهل خرد
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
می خور كه ندانی زكجا آمدهای خوش باش ندانی بكجا خواهی رفت
🔸كتابهاتان پر از اینهاست و چگونه شما اینها را میپذیرید؟!.. اگر داستان كوشش راست است پس اینها چیست؟!.. پس عقیده به نذر و نیاز و سقاخانه و پیر چیست؟!..
شما اگر بكوشش و نتیجهی آن باور دارید ، پس چگونه است كه میشنوید شاعری مردم را به تنبلی میخواند و بآنان درس بیغیرتی داده میگوید : «می خور كه ندانی ز كجا آمدهای» یا میگوید : «كه بر من و تو در اختیار نگشاده است» ازو بدتان نمیآید و بدشمنی و جلوگیری نمیپردازید؟!.. این یك بام و دو هوا در دلهای شما چگونه پیدا شده؟!.
شگفتتر آنكه گاهی كسانی پاسخ داده میگویند : «آن عقیده در جای خود درست است و اینها در جای خود درست». ما نمیدانیم چگونه تواند بود كه دو عقیدهی ضد هم هر یكی در جای خود درست باشد. ما میگوییم : خدا بآدمیان اختیار داده كه در كارهای زندگانی بكوشند و هر كسی نتیجهی كوشش خود را درمییابد. آنان میگویند : بر من و تو اختیاری داده نشده ، و از كوشش نتیجه نتوان برداشت. این دو سخن چگونه هر دو راست تواند بود؟!..
چند سال پیش در تهران متلكی برای شهرداری ساخته بودند كه بیكی از خانهداران اخطاری شده كه خانهی تو بخیابان خواهد افتاد باید آن را خالی كنی و هرچه زودتر عمله گزارده در و پنجرهاش را بكنی. در همان روزها مأمور دیگری از شهرداری اخطاری آورده كه باید درها و پنجرههای عمارت خود را فلان رنگ گردانی ، و چون پافشاری مینمود كه همین امروز باید اقدام شود خانهدار بخشم آمده و چنین گفته : «چه میگویی آقا ! اخطاری كردهاند كه این عمارت خراب شود». مأمور پاسخ داده : «باشد ، آن جریان دیگری دارد ، این جریان دیگری».
درست داستان این كسانست كه دو عقیدهی متضاد را میگویند : هر یكی در جای خود درست است. ولی حقیقت آنست كه اینها نه آن را فهمیده و باور داشتهاند و نه این را.
👇
(تکهی بیستوهفتم)
🔶همه چیز را میدانند و هیچ چیز را نمیدانند (بخش یک از یک)
تاكنون بارها گله كردهایم كه ایرانیان معنی «دانستن» را هم نمیدانند. همین داستان «قضا و قدر» یك مثل نیكی برای این موضوع میباشد.
شما اگر در مجلسی بنشینید و چنین گفتگو كنید : «در زندگانی هر كسی باید بكوشد تا نتیجه بردارد. اگر كسی نكوشد و یا راه كوشش را نداند ناچار در زندگی بسختی خواهد افتاد. همچنین تودهها آنهایی كه نكوشند و یا راه كوشش را ندانند بزیردستی میافتند و بدبخت میگردند». اینها را كه سراپا حقایقست شرح دهید ، خواهید دید شنوندگان همگی از درون دل «بلی» میگویند و سرها را برای تصدیق تكان میدهند ، خواهید دید یكی سری تكان داده میگوید : «بلی ؛ لیس للانسان الا ما سعی». آن یكی دهان پرباد كرده شعر میخواند :
دهقان سالخورده چه خوش گفت با پسر
كای نور چشم من بجز از كشته ندروی
آن دیگری با یک لحن فیلسوفانه میسراید : «هر كسی آن دِرَود عاقبت كار كه كِشت». چهارمی بنطق پرداخته میگوید : «بلی آقا ! این نتیجهی كوشش است كه آلمان را بآن مقام رسانیده نتیجهی كوشش است كه انگلیسها بیك نصف كره حكومت میكنند». آن دیگری میگوید : «من دربارهی سعی و عمل مقالهای نوشتهام». این میگوید : «من بتازگی یك قصیدهای سرودهام». اینها را میگویند و چنین میفهمانند كه ما اینها را میدانیم و عقیدهمند میباشیم.
در حالی كه نمیدانند و باوری هم ندارند. سخنانیست شنیده و فراگرفتهاند ، ولی نفهمیده و باور هم نكردهاند. زیرا كسی كه یك چیز را باور كرده ضد آن را نپذیرد.
شما اگر علم هیئت خوانده و داستان زمین و آفتاب و دیگر كرات را بدانسان كه در این علم است یاد گرفته و باور كردهاید ، دیگر هیچگاه بافسانهی گاوماهی گوش نخواهید داد. اگر ببینید در كتابی آن را نوشته آن كتاب را دور خواهید انداخت. شما اگر از بهداشت آگاهید و این را باور كردهاید كه آدمی چون بیمار شد باید از راه پرهیز و درمان بچاره كوشد ، دیگر سخنی بضد آن نخواهید پذیرفت و اگر دیدید در كتابی چنین نوشته : «در بیماری پرهیز و درمان تأثیر ندارد» مؤلف آن كتاب را نادان شمارده آن را دور میاندازید. معنی دانستن و باور كردن همینست.
كنون بیاییم بر سر موضوع. ما بایرانیان میگوییم : شما اگر باور كردهاید که «در زندگی باید كوشید و نتیجه برداشت» پس چگونه است صدها ، بلكه هزارها سخنان ضد آن درمیان شما رواج دارد؟!.. «العبد یدبر والله یقدر» ، «ترید و ارید و مایكون الا ما ارید». [1]
فلک بمردم نادان دهد زمام مراد تو اهل دانش و فضلی همین گناهت بس
بخت و دولت بكاردانی نیست جز بتأیید آسمانی نیست
گرچه تیر از كمان همیگذرد از كماندار بیند اهل خرد
رضا بداده بده وز جبین گره بگشای که بر من و تو در اختیار نگشاده است
می خور كه ندانی زكجا آمدهای خوش باش ندانی بكجا خواهی رفت
🔸كتابهاتان پر از اینهاست و چگونه شما اینها را میپذیرید؟!.. اگر داستان كوشش راست است پس اینها چیست؟!.. پس عقیده به نذر و نیاز و سقاخانه و پیر چیست؟!..
شما اگر بكوشش و نتیجهی آن باور دارید ، پس چگونه است كه میشنوید شاعری مردم را به تنبلی میخواند و بآنان درس بیغیرتی داده میگوید : «می خور كه ندانی ز كجا آمدهای» یا میگوید : «كه بر من و تو در اختیار نگشاده است» ازو بدتان نمیآید و بدشمنی و جلوگیری نمیپردازید؟!.. این یك بام و دو هوا در دلهای شما چگونه پیدا شده؟!.
شگفتتر آنكه گاهی كسانی پاسخ داده میگویند : «آن عقیده در جای خود درست است و اینها در جای خود درست». ما نمیدانیم چگونه تواند بود كه دو عقیدهی ضد هم هر یكی در جای خود درست باشد. ما میگوییم : خدا بآدمیان اختیار داده كه در كارهای زندگانی بكوشند و هر كسی نتیجهی كوشش خود را درمییابد. آنان میگویند : بر من و تو اختیاری داده نشده ، و از كوشش نتیجه نتوان برداشت. این دو سخن چگونه هر دو راست تواند بود؟!..
چند سال پیش در تهران متلكی برای شهرداری ساخته بودند كه بیكی از خانهداران اخطاری شده كه خانهی تو بخیابان خواهد افتاد باید آن را خالی كنی و هرچه زودتر عمله گزارده در و پنجرهاش را بكنی. در همان روزها مأمور دیگری از شهرداری اخطاری آورده كه باید درها و پنجرههای عمارت خود را فلان رنگ گردانی ، و چون پافشاری مینمود كه همین امروز باید اقدام شود خانهدار بخشم آمده و چنین گفته : «چه میگویی آقا ! اخطاری كردهاند كه این عمارت خراب شود». مأمور پاسخ داده : «باشد ، آن جریان دیگری دارد ، این جریان دیگری».
درست داستان این كسانست كه دو عقیدهی متضاد را میگویند : هر یكی در جای خود درست است. ولی حقیقت آنست كه اینها نه آن را فهمیده و باور داشتهاند و نه این را.
👇
چنانكه بارها گفتهایم همین اندیشههای متضاد مغزها را از كار انداخته.
🔸اینان مغزهاشان بیكاره شده و اینست وظیفهی خود را انجام نمیدهد.
بدتر از همه ، كار آن كسانیست كه باین عقیدهی پست جبریگری جامهی مذهبی پوشانیده چنین میگویند : «خدا باید كارها را درست كند» یا بما ایراد گرفته میگویند : «پس ما عقیده نداشته باشیم كه كارها در دست خداست؟!» میگویم :
🔸برای پستی و تنبلی خود بهانهی شگفتی پیدا كردهاید. ای بیخردان این آیین را همان خدای آفریدگار گزارده كه هر كسی و هر مردمی تا نكوشد نتیجه برندارد. هر كسی و هر مردمی تا خود نیك نباشد از جهان نیكی نبیند. شما با این سخنان مزوّرانهی خود بجنگ خدا میروید. شما میخواهید نكوشید و دست از هوسبازیهای خود برندارید و آنوقت از خدا بخواهید كه شما را به بزرگی برساند ، و یا درماندگی و بدبختی خود را كه نتیجهی قطعی نادانیها و هوسبازیهاتان بوده بگردن خدا اندازید ، و این بیشرمی را دین یا مذهب مینامید. ای بیخردان مگر خدا تنها خدای شماست؟!.. یا شما در دستگاه خدا گرامیتر از دیگران میباشید؟!..
شما از بس نافهمید ، گستاخیتان تا باینجا رسیده كه توقع دارید خدا از بهر شما آیین خود را دیگر گرداند ، و شما را با صد آلودگی بسرفرازی رساند.
🔸توقع دارید كه دیگران بكوشند و خدا نتیجهی كوششهای آنها را نصیب شما گرداند.
از نادانی بچنین گستاخیهایی برخاستهاید. اینجا جایش نیست كه بگویم شما خدا را هم نشناختهاید ، اگر خدا را شناخته بودید آیین او را هم میدانستید و بچنین توقع بیخردانهای برنمیخاستید.
(پرچم روزانه شمارهی 89)
[1] : درمیان مردم عادی نیز این سخنان هست : «روزی دست خداست» ، «تقدیر را نمیتوان تغییر داد» و مانندهای اینها.
🔸اینان مغزهاشان بیكاره شده و اینست وظیفهی خود را انجام نمیدهد.
بدتر از همه ، كار آن كسانیست كه باین عقیدهی پست جبریگری جامهی مذهبی پوشانیده چنین میگویند : «خدا باید كارها را درست كند» یا بما ایراد گرفته میگویند : «پس ما عقیده نداشته باشیم كه كارها در دست خداست؟!» میگویم :
🔸برای پستی و تنبلی خود بهانهی شگفتی پیدا كردهاید. ای بیخردان این آیین را همان خدای آفریدگار گزارده كه هر كسی و هر مردمی تا نكوشد نتیجه برندارد. هر كسی و هر مردمی تا خود نیك نباشد از جهان نیكی نبیند. شما با این سخنان مزوّرانهی خود بجنگ خدا میروید. شما میخواهید نكوشید و دست از هوسبازیهای خود برندارید و آنوقت از خدا بخواهید كه شما را به بزرگی برساند ، و یا درماندگی و بدبختی خود را كه نتیجهی قطعی نادانیها و هوسبازیهاتان بوده بگردن خدا اندازید ، و این بیشرمی را دین یا مذهب مینامید. ای بیخردان مگر خدا تنها خدای شماست؟!.. یا شما در دستگاه خدا گرامیتر از دیگران میباشید؟!..
شما از بس نافهمید ، گستاخیتان تا باینجا رسیده كه توقع دارید خدا از بهر شما آیین خود را دیگر گرداند ، و شما را با صد آلودگی بسرفرازی رساند.
🔸توقع دارید كه دیگران بكوشند و خدا نتیجهی كوششهای آنها را نصیب شما گرداند.
از نادانی بچنین گستاخیهایی برخاستهاید. اینجا جایش نیست كه بگویم شما خدا را هم نشناختهاید ، اگر خدا را شناخته بودید آیین او را هم میدانستید و بچنین توقع بیخردانهای برنمیخاستید.
(پرچم روزانه شمارهی 89)
[1] : درمیان مردم عادی نیز این سخنان هست : «روزی دست خداست» ، «تقدیر را نمیتوان تغییر داد» و مانندهای اینها.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش پنجم
🔸سرشت دوگانهی آدمی
اینها همه برای روشنی راه زندگانیست. آدمی چیست؟!. جایگاه او درمیان دیگر آفریدگان چه میباشد؟!. كار او چه باید بود؟.. چگونه بایدش زیست؟!.. آن سخنان پاسخ اینها را میدهد.
آدمی برگزیدهی آفریدگانست. خدا او را برگزیده ، و با فهم و خرد آراسته ، و آبادی جهان را باو سپرده ، و دیگر آفریدهها را زیردست او نهاده.
آدمی از دو نهاد سرشته شده : نهاد جان و نهاد روان. اینها هر كدام خواستها و دریافتهای دیگر میدارد. ولی باید نهاد روانی نیرومند باشد و نهاد جانی را زیردست خود دارد. باید زندگانی آدمیان و رفتار آنان با یكدیگر از روی نیكخواهی و غمخواری و راستیپژوهی كه خواستهای روانیست باشد ، و تا میتوان از آز و خشم و كینه و خودخواهی و برتریفروشی و چیرگی و دغلكاری و دیگر مانند اینها كه خواستهای جانیست جلو گرفته شود.
داستان روان با تن و جان داستان سوار است با اسب. چنانكه اگر سوار توانا بود لگام اسب را استوار گیرد و آن را نیك راه برد و شب بفرودگاه رساند ، ولی اگر ناتوان بود اسب سركشی كند و لگام از دست او رباید و به این ور و آن ور زده هم خود و هم سوار را دچار آسیب گرداند ، همچنان روان چون توانا بود تن و جان را زیردست گیرد و نیك راه برد ، ولی اگر ناتوان بود تن و جان سركشی كرده هم خود و هم او را گرفتار و آلوده گرداند.
فرهیخت چیست؟
آن فرهیخت (تربیت) كه آدمیان را درباید [1] همینست كه با روشن گردانیدن معنی زندگانی ، و شناسانیدن گوهر آدمیگری ، و آموختن راستیها نهاد روانی آنان را نیرومند گردانیم ، تا بر نهاد جانی چیره گردد و آن را زیردست گیرد و از سركشی و تندی بازدارد. هر كس از پیر و جوان ، و از زن و مرد بچنین فرهیختی نیازمند هستند. دیگران فرهیخت را به چه معنی میدانند بدانند. ما آن را جز باین معنی نمیدانیم.
در جای دیگر گفتهایم یكی از عنوانها كه بزبانها افتاده ولی گویندگان معنای درستی از آن نمیفهمند و هر كسی بدلخواه یا بپندار معنی دیگری بآن میدهد «فرهیخت» یا تربیت است. هر كسی چیرگی خود را بزیردستان تربیت مینامد.
كار بجایی رسیده كه كسانی دشنام و كتك و رماننویسی و شعرهای بیهوده را باین نام میخوانند. عامیان بمانند ، دانشوران و درسخواندگان معنی آن را نمیدانند و راهش را نمیشناسند.
فلان دانشمند پسر خود را تربیت كرده ـ آیا چه كرده؟!. صدها شعر از این شاعر و از آن شاعر ازبرش گردانیده ، از فلسفه و عرفان و احادیث و فقه و اصول از هر یكی بهری باو آموخته ، و داستانهایی از دهشِ حاتم و دادگری انوشیروان و دلیری مالك اشتر باو یاد داده.
بَهمان استاد شاگردان خود را تربیت میكند ـ آیا چه میكند؟! چند رشته دانش را از سودمند و بیسود بآنان درس میگوید ، و بدآموزیهای كهنه و نو را از گاوپرستی مصریان ، و داستان اهریمن و یزدان ، و بیهودهاندیشیهای اشاعره و معتزله ، و گفتههای پراكندهی نویسندگان اروپایی در مغزهای آنان جا میدهد.
اینهاست آنچه امروز تربیت مینامند. ولی اینها نه تنها سود ندارد زیانها نیز دارد. بارها گفتهایم نتیجهی آموزاكهای پراكنده و آخشیجِ هم جز بیكارگی فهمها نتواند بود و همین نتیجه را ما با دیده میبینیم. از آنسوی این «تربیت»ها جداسری و خودنمایی و دیگر پستیها را بیدارتر و نیرومندتر میگرداند. جوانی كه سالها رنج میبرد و جز با شعرهای پوچمغز خراباتیان و پندارهای بیپای فیلسوفان و اندكی از دانشهای نوین آشنا نمیگردد ، اینها نه چیزیست كه نهاد روانی او را نیرومند گرداند و تكانی بفهم و خردش دهد. یك رشته گفتههای پراكنده جز گیجسری و درماندگی چه نتیجه تواند داد؟!. ولی از آنسوی او خود ، اینها را دانشهایی میپندارد و از دانستن آنها خود را دانا میشمارد و سر افراشته بخودنمایی میپردازد ، و به پشتگرمی همان سخنان بیسر و بنی كه یاد گرفته به هر زمینه درمیآید و بگفتگو میپردازد و از پذیرفتن هر راستی و از پیروی به هر كسی سر بازمیزند.
یك كلمه بگویم : این «تربیتها» بجای نیرومند گردانیدن روان و خرد ، خویهای پست جانی را بیدارتر و نیرومندتر میگردانند.
[1] : دربايستن (همچنان بایستن) = لازم بودن
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 1 از بخش پنجم
🔸سرشت دوگانهی آدمی
اینها همه برای روشنی راه زندگانیست. آدمی چیست؟!. جایگاه او درمیان دیگر آفریدگان چه میباشد؟!. كار او چه باید بود؟.. چگونه بایدش زیست؟!.. آن سخنان پاسخ اینها را میدهد.
آدمی برگزیدهی آفریدگانست. خدا او را برگزیده ، و با فهم و خرد آراسته ، و آبادی جهان را باو سپرده ، و دیگر آفریدهها را زیردست او نهاده.
آدمی از دو نهاد سرشته شده : نهاد جان و نهاد روان. اینها هر كدام خواستها و دریافتهای دیگر میدارد. ولی باید نهاد روانی نیرومند باشد و نهاد جانی را زیردست خود دارد. باید زندگانی آدمیان و رفتار آنان با یكدیگر از روی نیكخواهی و غمخواری و راستیپژوهی كه خواستهای روانیست باشد ، و تا میتوان از آز و خشم و كینه و خودخواهی و برتریفروشی و چیرگی و دغلكاری و دیگر مانند اینها كه خواستهای جانیست جلو گرفته شود.
داستان روان با تن و جان داستان سوار است با اسب. چنانكه اگر سوار توانا بود لگام اسب را استوار گیرد و آن را نیك راه برد و شب بفرودگاه رساند ، ولی اگر ناتوان بود اسب سركشی كند و لگام از دست او رباید و به این ور و آن ور زده هم خود و هم سوار را دچار آسیب گرداند ، همچنان روان چون توانا بود تن و جان را زیردست گیرد و نیك راه برد ، ولی اگر ناتوان بود تن و جان سركشی كرده هم خود و هم او را گرفتار و آلوده گرداند.
فرهیخت چیست؟
آن فرهیخت (تربیت) كه آدمیان را درباید [1] همینست كه با روشن گردانیدن معنی زندگانی ، و شناسانیدن گوهر آدمیگری ، و آموختن راستیها نهاد روانی آنان را نیرومند گردانیم ، تا بر نهاد جانی چیره گردد و آن را زیردست گیرد و از سركشی و تندی بازدارد. هر كس از پیر و جوان ، و از زن و مرد بچنین فرهیختی نیازمند هستند. دیگران فرهیخت را به چه معنی میدانند بدانند. ما آن را جز باین معنی نمیدانیم.
در جای دیگر گفتهایم یكی از عنوانها كه بزبانها افتاده ولی گویندگان معنای درستی از آن نمیفهمند و هر كسی بدلخواه یا بپندار معنی دیگری بآن میدهد «فرهیخت» یا تربیت است. هر كسی چیرگی خود را بزیردستان تربیت مینامد.
كار بجایی رسیده كه كسانی دشنام و كتك و رماننویسی و شعرهای بیهوده را باین نام میخوانند. عامیان بمانند ، دانشوران و درسخواندگان معنی آن را نمیدانند و راهش را نمیشناسند.
فلان دانشمند پسر خود را تربیت كرده ـ آیا چه كرده؟!. صدها شعر از این شاعر و از آن شاعر ازبرش گردانیده ، از فلسفه و عرفان و احادیث و فقه و اصول از هر یكی بهری باو آموخته ، و داستانهایی از دهشِ حاتم و دادگری انوشیروان و دلیری مالك اشتر باو یاد داده.
بَهمان استاد شاگردان خود را تربیت میكند ـ آیا چه میكند؟! چند رشته دانش را از سودمند و بیسود بآنان درس میگوید ، و بدآموزیهای كهنه و نو را از گاوپرستی مصریان ، و داستان اهریمن و یزدان ، و بیهودهاندیشیهای اشاعره و معتزله ، و گفتههای پراكندهی نویسندگان اروپایی در مغزهای آنان جا میدهد.
اینهاست آنچه امروز تربیت مینامند. ولی اینها نه تنها سود ندارد زیانها نیز دارد. بارها گفتهایم نتیجهی آموزاكهای پراكنده و آخشیجِ هم جز بیكارگی فهمها نتواند بود و همین نتیجه را ما با دیده میبینیم. از آنسوی این «تربیت»ها جداسری و خودنمایی و دیگر پستیها را بیدارتر و نیرومندتر میگرداند. جوانی كه سالها رنج میبرد و جز با شعرهای پوچمغز خراباتیان و پندارهای بیپای فیلسوفان و اندكی از دانشهای نوین آشنا نمیگردد ، اینها نه چیزیست كه نهاد روانی او را نیرومند گرداند و تكانی بفهم و خردش دهد. یك رشته گفتههای پراكنده جز گیجسری و درماندگی چه نتیجه تواند داد؟!. ولی از آنسوی او خود ، اینها را دانشهایی میپندارد و از دانستن آنها خود را دانا میشمارد و سر افراشته بخودنمایی میپردازد ، و به پشتگرمی همان سخنان بیسر و بنی كه یاد گرفته به هر زمینه درمیآید و بگفتگو میپردازد و از پذیرفتن هر راستی و از پیروی به هر كسی سر بازمیزند.
یك كلمه بگویم : این «تربیتها» بجای نیرومند گردانیدن روان و خرد ، خویهای پست جانی را بیدارتر و نیرومندتر میگردانند.
[1] : دربايستن (همچنان بایستن) = لازم بودن
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار یکم
تکهی 3 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
آری صحیح است چون طرز زندگانی عوض شده منبعد بوجود سعدیهای آلامد احتیاجی نخواهیم داشت ولی سعدی شیرازی برای ایرانیان ذیقیمت است و همیشه احترام او را حفظ خواهند كرد.
امروز ایران جوان به نظامی و سعدی و خیام احتیاج ندارد باید ویكتور هوگوها و منتسكیوها پیدا نماید ولی این امر را نباید غلط معنی كرد اگر یك نفر خانه و زندگی و تمام مایحتاج زندگی داشته باشد فقط به یك اتومبیل امروز نیازمند است و بگوید دیگر بخانه احتیاجی ندارم منطقی نیست [گفته شود هیچ] احتیاج ندارد. باین معنی چون حیاط [1] دارد دیگر لازم نیست پول خود را بدهد و حیاط دیگر بخرد بلكه آن چیزی كه ندارد باید تهیه شود.
ایران سعدی دارد لازم نیست سعدیِ دیگری بار بیاورد ولی ویكتور هوگو ندارد باید تهیه نماید.
سركار چون داغدلی از سرگرمی ایرانیان بشعر و شاعری دارید و حق هم با شماست لذا دلتان سوخته شعر و شاعری را سرمنشاء تمام بدبختیها میدانید اگر سركار شلیل را بحد افراط بخورید با اینكه میوهی نافعی است شما را مریض خواهد كرد.
ادبیات مثل شلیل خوردنی و نافع است ولی از بس ایرانیان افراط كردند كه دلشان بهم میخورد و حال حركت ندارند اینست سركار كه شخص عالم و فهمیده و زحمتكش و دلسوز به برادران ایرانی خود هستید یك دفعه تیشه بریشهی ادبیات میگذارید.
ملا نصرالدین روزی لب بام بود گفتند : ملا بپا میافتی. ملا آنقدر عقب رفت كه از آنطرف بام افتاد ...
باید سعی كنیم حتیالمقدور افراط و تفریط نشود. سركار خدمت بزرگی باین خاك كرده و میكنید. مقام شما محترم است. ایرانیان از شما قدردانی میكنند ولی اینكه ملاحظه میفرمایید یك عده مخالفت میكنند فقط برای اینست كه سركار تند میروید.
اگر میخواهید جوانان باذوق و حساس دست از مخالفت با شما شخص محترم و بزرگی بردارند لازمست دربارهی ادبیات قضاوت عادلانهای بنمایید و در حق نویسندگان بزرگ كه در نظر عامه محترم و حقاً نیز بزرگند بیاحترامی روا نداشته اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازید نه خودشان را.
در جایی میفرمایید كه شعر سخن است و سخن جز در موقع نیاز نباید گفت. این خیلی صحیح است یك مقدار زیادی از شعرهای ما فقط از بیكاری سروده شده در صورتی كه هیچ لازم نبوده. بنده این قبیل شاعران را تشبیه به زنبوران عسل كردهام كه در كوهستان و صحراها عسل درست میكنند و عسل آنها در نتیجهی حرارت آفتاب روی خاك و كثافات میریزد و استفاده از آنها نمیشود. چون اغلب اشخاص باقریحه و شاعر ما مسلك نداشتند و قریحه و ذوقیات طبیعی آنها همیشه تراوش میكرد و بیمقصد هرچه بزبانشان میآمد میگفتند. در نتیجه سخن را در غیر موقع نیاز میآوردند. بنده با جنابعالی كاملاً موافق هستم. و برای همین است كه تقاضا دارم این مقاله را كه با بیطرفی كامل نوشته شده در ستون «داوری توده» مرقوم دارید تا درست در موضوع قضاوت كرده و اگر واقعاً بنده چیزهایی را نمیدانم به حقیقت آن پی برده و با آزادگان هماهنگ گردم.
منظور بنده اینست كه سعدی و خیام اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازیم نه خودشان را.
حالا خواهید فرمود اگر شعر بد خیام را معدوم سازیم چیزی از او باقی نخواهد ماند! یعنی تمام دیوانش سرتاسر اغوا و بدعت است ...
اگر تصادفاً یكی از شعرای ما اینطوری باشد بگذارید نام او نیز معدوم شود.
ملاحظه فرمایید بچه را كه تازه از شیر میگیرند چقدر سخت است چون به پستان مادر مأنوس شده و یا اگر بمادر هشتاد سالهی بنده بگویند نماز نخوان برایش چقدر سخت است.
همینطور باشخاص باذوق و حساس بگویند : خیالات باطنی شیرین خود را بدور بریز و از زیباییهای ادبیات لذت نبر ، تكلیف شاقی باو كردهایم.
این غریزهی بشری است غیر ممكن است كسی از لذت آن دست بردارد.
سركار از تاریخ خوب اطلاع دارید. در جنگ بینالمللی [یکم] كه آلمان شكست خورد ضمن غرامات جنگی آلمان از خواندن سرود مخصوص (آلمان برتر از همه) كه آلمانیها را روح عجیب و غریبی میبخشید محروم شدند.
تصدیق میفرمایید الفاظ در قالبهای زیبا چطور سرنوشت بشر را تغییر میدهد. آن سرود جز شعر ، شعر مهیّج چیز دیگری نبود. معهذا آلمانیها میپرستیدند و در این دنیای فانی آن سرود را شفای دل داغدیدهی خود میدانستند.[2]
[1] : در گذشته «حیاط» بمعنی خانه هم بکار میرفته. پس حیاط داشتن یا خریدن معنی خانه داشتن یا خریدن میداده.
[2] : پرچم ، ش 216
.
🔸 گفتار یکم
تکهی 3 از 3
قابل توجه وزارت فرهنگ
نگارش منوچهر عدل [از خوی] :
آری صحیح است چون طرز زندگانی عوض شده منبعد بوجود سعدیهای آلامد احتیاجی نخواهیم داشت ولی سعدی شیرازی برای ایرانیان ذیقیمت است و همیشه احترام او را حفظ خواهند كرد.
امروز ایران جوان به نظامی و سعدی و خیام احتیاج ندارد باید ویكتور هوگوها و منتسكیوها پیدا نماید ولی این امر را نباید غلط معنی كرد اگر یك نفر خانه و زندگی و تمام مایحتاج زندگی داشته باشد فقط به یك اتومبیل امروز نیازمند است و بگوید دیگر بخانه احتیاجی ندارم منطقی نیست [گفته شود هیچ] احتیاج ندارد. باین معنی چون حیاط [1] دارد دیگر لازم نیست پول خود را بدهد و حیاط دیگر بخرد بلكه آن چیزی كه ندارد باید تهیه شود.
ایران سعدی دارد لازم نیست سعدیِ دیگری بار بیاورد ولی ویكتور هوگو ندارد باید تهیه نماید.
سركار چون داغدلی از سرگرمی ایرانیان بشعر و شاعری دارید و حق هم با شماست لذا دلتان سوخته شعر و شاعری را سرمنشاء تمام بدبختیها میدانید اگر سركار شلیل را بحد افراط بخورید با اینكه میوهی نافعی است شما را مریض خواهد كرد.
ادبیات مثل شلیل خوردنی و نافع است ولی از بس ایرانیان افراط كردند كه دلشان بهم میخورد و حال حركت ندارند اینست سركار كه شخص عالم و فهمیده و زحمتكش و دلسوز به برادران ایرانی خود هستید یك دفعه تیشه بریشهی ادبیات میگذارید.
ملا نصرالدین روزی لب بام بود گفتند : ملا بپا میافتی. ملا آنقدر عقب رفت كه از آنطرف بام افتاد ...
باید سعی كنیم حتیالمقدور افراط و تفریط نشود. سركار خدمت بزرگی باین خاك كرده و میكنید. مقام شما محترم است. ایرانیان از شما قدردانی میكنند ولی اینكه ملاحظه میفرمایید یك عده مخالفت میكنند فقط برای اینست كه سركار تند میروید.
اگر میخواهید جوانان باذوق و حساس دست از مخالفت با شما شخص محترم و بزرگی بردارند لازمست دربارهی ادبیات قضاوت عادلانهای بنمایید و در حق نویسندگان بزرگ كه در نظر عامه محترم و حقاً نیز بزرگند بیاحترامی روا نداشته اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازید نه خودشان را.
در جایی میفرمایید كه شعر سخن است و سخن جز در موقع نیاز نباید گفت. این خیلی صحیح است یك مقدار زیادی از شعرهای ما فقط از بیكاری سروده شده در صورتی كه هیچ لازم نبوده. بنده این قبیل شاعران را تشبیه به زنبوران عسل كردهام كه در كوهستان و صحراها عسل درست میكنند و عسل آنها در نتیجهی حرارت آفتاب روی خاك و كثافات میریزد و استفاده از آنها نمیشود. چون اغلب اشخاص باقریحه و شاعر ما مسلك نداشتند و قریحه و ذوقیات طبیعی آنها همیشه تراوش میكرد و بیمقصد هرچه بزبانشان میآمد میگفتند. در نتیجه سخن را در غیر موقع نیاز میآوردند. بنده با جنابعالی كاملاً موافق هستم. و برای همین است كه تقاضا دارم این مقاله را كه با بیطرفی كامل نوشته شده در ستون «داوری توده» مرقوم دارید تا درست در موضوع قضاوت كرده و اگر واقعاً بنده چیزهایی را نمیدانم به حقیقت آن پی برده و با آزادگان هماهنگ گردم.
منظور بنده اینست كه سعدی و خیام اگر شعر بد گفتهاند شعر بد آنها را معدوم سازیم نه خودشان را.
حالا خواهید فرمود اگر شعر بد خیام را معدوم سازیم چیزی از او باقی نخواهد ماند! یعنی تمام دیوانش سرتاسر اغوا و بدعت است ...
اگر تصادفاً یكی از شعرای ما اینطوری باشد بگذارید نام او نیز معدوم شود.
ملاحظه فرمایید بچه را كه تازه از شیر میگیرند چقدر سخت است چون به پستان مادر مأنوس شده و یا اگر بمادر هشتاد سالهی بنده بگویند نماز نخوان برایش چقدر سخت است.
همینطور باشخاص باذوق و حساس بگویند : خیالات باطنی شیرین خود را بدور بریز و از زیباییهای ادبیات لذت نبر ، تكلیف شاقی باو كردهایم.
این غریزهی بشری است غیر ممكن است كسی از لذت آن دست بردارد.
سركار از تاریخ خوب اطلاع دارید. در جنگ بینالمللی [یکم] كه آلمان شكست خورد ضمن غرامات جنگی آلمان از خواندن سرود مخصوص (آلمان برتر از همه) كه آلمانیها را روح عجیب و غریبی میبخشید محروم شدند.
تصدیق میفرمایید الفاظ در قالبهای زیبا چطور سرنوشت بشر را تغییر میدهد. آن سرود جز شعر ، شعر مهیّج چیز دیگری نبود. معهذا آلمانیها میپرستیدند و در این دنیای فانی آن سرود را شفای دل داغدیدهی خود میدانستند.[2]
[1] : در گذشته «حیاط» بمعنی خانه هم بکار میرفته. پس حیاط داشتن یا خریدن معنی خانه داشتن یا خریدن میداده.
[2] : پرچم ، ش 216
.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی بیستوهشتم)
🔶سرچشمهی درماندگیهای ایران
(بخش یک از یک)
در این سه ماه كه پرچم را پراكنده میكنیم یك نتیجهای بدست آمده و آن اینكه روزنامهی ما یك دسته خوانندگان خاص پیدا كرده ـ یك دسته خوانندگان پیدا كرده كه پرچم را نه سرسری و از راه هوس ، بلكه با دقت و از روی فهم میخوانند و بمطالب آن علاقهمند میباشند. این نتیجه مغتنم است و ما امیدمندیم این خوانندگان روزبروز فزونتر گردند و بالاخره یك دستهای كه رستگاری و رهایی این كشور با دست آنان خواهد بود پدید آید.
پرچم یك روزنامهای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد و هرچه بدستش افتاد یا باندیشهی نویسندگانش رسید بچاپ رساند نیست. این روزنامه مقصدی را دنبال میكند و راه آن را از پیش در اندیشه گرفته و میخواهد گام بگام به پیشرفت پردازد.
ما تاكنون چند گامی را پیش رفتهایم و اینك میخواهیم در اینجا یك گام برجسته و بزرگی را برداریم كه راه را تا مسافت درازی برای ما آسانتر گرداند و ما را بمقصود هرچه نزدیكتر سازد. میخواهیم در سه چهار شماره بیك موضوع بزرگتر و مهمتری پردازیم :
همه میدانیم كه ما در زندگی پس ماندهایم. امروز شما با هر كسی از ایرانیان كه بهره از فهم و غیرت دارد گفتگو كنید از حال توده و كشور دلتنگ و گلهمند است. این دلتنگی و گلهمندی بیجا نیست. ایران یك كشور بزرگی بوده و از دویست سال پیش در نتیجهی حوادث كوچك گردیده. از آنسوی زندگانی در این كشور از هر باره افسوسآور میباشد و چیزی كه خوشدلیآور است كمتر پدیدار است.
در زمان استبداد رشته در دست ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه بود ، و مردم همگی گناه را بگردن دربار انداخته گمان دیگری نمیبردند ، و برای چاره به برانداختن استبداد میكوشیدند. ولی اكنون سیوشش سال میگذرد كه در ایران مشروطه برپا گردیده و رشته بدست خود توده افتاده ، و در این مدت نتیجهای كه مایهی خشنودی باشد بدست نیامده. زیرا همان مشروطه ناانجام مانده و با آنهمه جانفشانیها به نتیجهای كه منظور بود نرسیده.
از اینسوی در این سیوشش سال هر كشاكش كه با دیگران رخ داده ما شكست یافته و سرافكنده بیرون آمدهایم. در این مدت چارهای بناتوانی توده اندیشیده نشده.
پس از همه ، امروز به هر سویی که بنگریم و هر رشته از كارهای زندگانی را كه بسنجیم جز مایهی سرافكندگی و دلتنگی نیست. اگر بگوییم رشتهی كشاورزی و آبادی كشور رو به پیشرفت است نیست. در صنایع گامهای شایستهای برداشتهایم برنداشتهایم. بدانشها رواج شایانی دادهایم ندادهایم. عقاید و اخلاق توده بدیگران مزیت دارد ندارد. كوتاه سخن : یك چیزی كه مایهی تسلی و دلخوشی باشد نیست.
چرا چنین است؟... چرا با آنهمه كوششها كه شده و میشود نتیجه بدست نمیآید؟.. بیگفتگوست كه یك علتی در كار است و باید آن علت را بدانیم و بچاره پردازیم و خود همینست كه میخواهیم در چند شماره بگفتگو گزاریم. همینست كه میخواهیم خوانندگان با فهم و اندیشهی خود در این مبحث با ما همراهی نمایند و یك رشته گفتارهایی را كه در این زمینه نوشته خواهد شد با دقت بیشتری بخوانند و در پیرامون آنها اندیشه بكار برند و اگر مطلبی از دلشان گذشت بنویسند و بپرسند ، و بالاخره چون علت دانسته گردید دربارهی چارهجویی با ما همدستی و یاوری دریغ نگویند.
🔸امروز این گفتگو بزرگترین بحثی است كه ما توانیم داشت.
سرنوشت ملیونها و هزارملیونها مردمان با این گفتگو و با نتیجهی آن تغییر تواند یافت. تاریخ ایران با این مبحث سیر خود را دیگر تواند گردانید.
🔸این همه را گیج گردانیده كه چرا ایرانیان چنین درماندهاند؟! چرا همیشه در حوادث شكست میخورند؟!.. چرا نمیتوانند یك زندگانی خوشی آماده گردانند؟!..
بسیاری از مردم باین بس میكنند كه بگویند : «این مردم بدند ، اینها آدم نمیشوند»، یا بگویند : «این توده دِژِنِرِه [=تباه و بیكاره] شده» كه شما اگر بپرسید : «چرا بدند؟. بدیشان چیست؟..» یا بپرسید : «چرا دژنره شدهاند؟!..» پاسخی نخواهند توانست.
از آنسوی این درماندگی ایرانیان و شرقیان عنوان بدست برخی از نویسندگان اروپایی داده كه شرقیان را «شایستهی پیشرفت» نشمارند و اینان را یك جنس پستتری از آدمیان بشناسند و همیشه با دیدهی توهین بشرقیان بنگرند. ولی این اندیشه بسیار خامست. شرقیان نه از حیث فهم و خرد و نه از جهت توانایی تنی ، كمتر از غربیان نیستند و این درماندگیها نتیجهی یك رشته آلودگیهاست كه باید از آنها پاك گردند.
ما خشنودیم كه آن آلودگیها را كه مایهی این بدبختیها و درماندگیهاست پیدا كرده و راه چارهاش را نیز شناختهایم. خدا را سپاس میگزاریم كه ما را در این راه فیروز گردانیده.
👇
🔶سرچشمهی درماندگیهای ایران
(بخش یک از یک)
در این سه ماه كه پرچم را پراكنده میكنیم یك نتیجهای بدست آمده و آن اینكه روزنامهی ما یك دسته خوانندگان خاص پیدا كرده ـ یك دسته خوانندگان پیدا كرده كه پرچم را نه سرسری و از راه هوس ، بلكه با دقت و از روی فهم میخوانند و بمطالب آن علاقهمند میباشند. این نتیجه مغتنم است و ما امیدمندیم این خوانندگان روزبروز فزونتر گردند و بالاخره یك دستهای كه رستگاری و رهایی این كشور با دست آنان خواهد بود پدید آید.
پرچم یك روزنامهای كه تنها مقصودش پر كردن ستونها باشد و هرچه بدستش افتاد یا باندیشهی نویسندگانش رسید بچاپ رساند نیست. این روزنامه مقصدی را دنبال میكند و راه آن را از پیش در اندیشه گرفته و میخواهد گام بگام به پیشرفت پردازد.
ما تاكنون چند گامی را پیش رفتهایم و اینك میخواهیم در اینجا یك گام برجسته و بزرگی را برداریم كه راه را تا مسافت درازی برای ما آسانتر گرداند و ما را بمقصود هرچه نزدیكتر سازد. میخواهیم در سه چهار شماره بیك موضوع بزرگتر و مهمتری پردازیم :
همه میدانیم كه ما در زندگی پس ماندهایم. امروز شما با هر كسی از ایرانیان كه بهره از فهم و غیرت دارد گفتگو كنید از حال توده و كشور دلتنگ و گلهمند است. این دلتنگی و گلهمندی بیجا نیست. ایران یك كشور بزرگی بوده و از دویست سال پیش در نتیجهی حوادث كوچك گردیده. از آنسوی زندگانی در این كشور از هر باره افسوسآور میباشد و چیزی كه خوشدلیآور است كمتر پدیدار است.
در زمان استبداد رشته در دست ناصرالدینشاه و مظفرالدینشاه بود ، و مردم همگی گناه را بگردن دربار انداخته گمان دیگری نمیبردند ، و برای چاره به برانداختن استبداد میكوشیدند. ولی اكنون سیوشش سال میگذرد كه در ایران مشروطه برپا گردیده و رشته بدست خود توده افتاده ، و در این مدت نتیجهای كه مایهی خشنودی باشد بدست نیامده. زیرا همان مشروطه ناانجام مانده و با آنهمه جانفشانیها به نتیجهای كه منظور بود نرسیده.
از اینسوی در این سیوشش سال هر كشاكش كه با دیگران رخ داده ما شكست یافته و سرافكنده بیرون آمدهایم. در این مدت چارهای بناتوانی توده اندیشیده نشده.
پس از همه ، امروز به هر سویی که بنگریم و هر رشته از كارهای زندگانی را كه بسنجیم جز مایهی سرافكندگی و دلتنگی نیست. اگر بگوییم رشتهی كشاورزی و آبادی كشور رو به پیشرفت است نیست. در صنایع گامهای شایستهای برداشتهایم برنداشتهایم. بدانشها رواج شایانی دادهایم ندادهایم. عقاید و اخلاق توده بدیگران مزیت دارد ندارد. كوتاه سخن : یك چیزی كه مایهی تسلی و دلخوشی باشد نیست.
چرا چنین است؟... چرا با آنهمه كوششها كه شده و میشود نتیجه بدست نمیآید؟.. بیگفتگوست كه یك علتی در كار است و باید آن علت را بدانیم و بچاره پردازیم و خود همینست كه میخواهیم در چند شماره بگفتگو گزاریم. همینست كه میخواهیم خوانندگان با فهم و اندیشهی خود در این مبحث با ما همراهی نمایند و یك رشته گفتارهایی را كه در این زمینه نوشته خواهد شد با دقت بیشتری بخوانند و در پیرامون آنها اندیشه بكار برند و اگر مطلبی از دلشان گذشت بنویسند و بپرسند ، و بالاخره چون علت دانسته گردید دربارهی چارهجویی با ما همدستی و یاوری دریغ نگویند.
🔸امروز این گفتگو بزرگترین بحثی است كه ما توانیم داشت.
سرنوشت ملیونها و هزارملیونها مردمان با این گفتگو و با نتیجهی آن تغییر تواند یافت. تاریخ ایران با این مبحث سیر خود را دیگر تواند گردانید.
🔸این همه را گیج گردانیده كه چرا ایرانیان چنین درماندهاند؟! چرا همیشه در حوادث شكست میخورند؟!.. چرا نمیتوانند یك زندگانی خوشی آماده گردانند؟!..
بسیاری از مردم باین بس میكنند كه بگویند : «این مردم بدند ، اینها آدم نمیشوند»، یا بگویند : «این توده دِژِنِرِه [=تباه و بیكاره] شده» كه شما اگر بپرسید : «چرا بدند؟. بدیشان چیست؟..» یا بپرسید : «چرا دژنره شدهاند؟!..» پاسخی نخواهند توانست.
از آنسوی این درماندگی ایرانیان و شرقیان عنوان بدست برخی از نویسندگان اروپایی داده كه شرقیان را «شایستهی پیشرفت» نشمارند و اینان را یك جنس پستتری از آدمیان بشناسند و همیشه با دیدهی توهین بشرقیان بنگرند. ولی این اندیشه بسیار خامست. شرقیان نه از حیث فهم و خرد و نه از جهت توانایی تنی ، كمتر از غربیان نیستند و این درماندگیها نتیجهی یك رشته آلودگیهاست كه باید از آنها پاك گردند.
ما خشنودیم كه آن آلودگیها را كه مایهی این بدبختیها و درماندگیهاست پیدا كرده و راه چارهاش را نیز شناختهایم. خدا را سپاس میگزاریم كه ما را در این راه فیروز گردانیده.
👇
چنانكه بارها گفتهایم این درماندگیهای ایرانیان نتیجهی تصادف یا از راه قضا و قدر نیست. آن ناكسانی كه همیشه نام قضا و قدر را میبرند و حوادث را بآن محول میگردانند دشمنان و بدخواهان این تودهاند. باید بیچون و چرا پذیرفت : «ما خود بدیم كه از جهان بدی میبینیم» ، قضا و قدر را با ما هیچ كاری نیست. خدا ما را خوار و زبون نمیخواهد.
از آنسوی این بدیها و آلودگیها بچند رشته است كه هر یكی در سهم خود مایهی درماندگی و بدبختی میباشد ولی اساس همهی آنها یك چیز است ، و آن «اندیشههای پراكنده» میباشد. آری منشاء بدبختیهای ایرانیان (بلكه بدبختیهای سراسر شرق) اندیشههای پراكنده است. ما بارها در نوشتههای خود باین اشاره كردهایم. ولی میخواهیم در اینجا بتفصیل از این زمینه گفتگو كنیم و آن را چنانكه میباشد روشن گردانیم. دوباره میگویم : این گفتگو بسیار مهم است و خوانندگان باید این را بااهمیت تلقی نمایند. ما باید در اینجا از سه زمینه سخن رانیم :
1) اندیشههای پراكنده چیست و از كجا پیدا شده؟..
2) چه رابطه میان آنها با درماندگیها و بدبختیهای ایرانیانست؟..
3) راه چارهی آنها چیست؟..
از هر یكی از اینها جداگانه سخن خواهیم راند.
(پرچم روزانه شمارهی 79)
از آنسوی این بدیها و آلودگیها بچند رشته است كه هر یكی در سهم خود مایهی درماندگی و بدبختی میباشد ولی اساس همهی آنها یك چیز است ، و آن «اندیشههای پراكنده» میباشد. آری منشاء بدبختیهای ایرانیان (بلكه بدبختیهای سراسر شرق) اندیشههای پراكنده است. ما بارها در نوشتههای خود باین اشاره كردهایم. ولی میخواهیم در اینجا بتفصیل از این زمینه گفتگو كنیم و آن را چنانكه میباشد روشن گردانیم. دوباره میگویم : این گفتگو بسیار مهم است و خوانندگان باید این را بااهمیت تلقی نمایند. ما باید در اینجا از سه زمینه سخن رانیم :
1) اندیشههای پراكنده چیست و از كجا پیدا شده؟..
2) چه رابطه میان آنها با درماندگیها و بدبختیهای ایرانیانست؟..
3) راه چارهی آنها چیست؟..
از هر یكی از اینها جداگانه سخن خواهیم راند.
(پرچم روزانه شمارهی 79)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش پنجم
🔸جنگ را بايد با بديها كرد
آدمیان بجنگ و كشاكش و بدی با یكدیگر نیاز ندارند. بجای آن باید با هم به نیكی كوشند و دست یكدیگر را گیرند. جنگ و كشاكش از خویهای جانورانست و باید از آن پرهیزید.
اینكه بتودهها بخشیده [1] شدهاند و هر توده برای خود زبان و نژاد و تاریخ دیگر میدارد زیانی بخواست ما ندارد. اینها توانند همچون خاندانهای یك كوی از هم جدا زیند ، ولی درمیانشان آیین همدستی باشد. اینكه امروز همه در جنگ و نبردند و آتش و آهن بسر یكدیگر میبارانند نتیجهی ناتوانی روانها و خردهاست. نتیجهی نبودن یك شاهراه بخردانه است.
گاهی كسانی برای جنگ فلسفه یاد میكنند. برخی میگویند : در نهاد آدمیان نهاده. دیگران میگویند : اگر نباشد جهان پر گردد و خواروبار پیدا نشود. كسانی هم آن را مایهی پیشرفت میشمارند و چنین میگویند : «مردمان در سایهی همچشمی و دشمنی ، نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند».
ولی اینها گفتههای بیپاییست. اگر آدمی گرایشی بجنگ (از روی نهاد جانی) دارد گرایشش بهمدستی و نیكخواهی بیشتر میباشد و بآسانی تواند آن گرایش را از خود دور گرداند. این كجفهمی از آنجا برخاسته كه از نهاد روانی آدمی ناآگاه ماندهاند و او را از هر باره با جانوران یكسان شماردهاند. از پُری جهان پس از پری گفتگو باید كرد ، و كنون را جز بیم بیجایی نیست. اما گفتهی بازپسین ، آری نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند ، ولی برای نابود كردن یكدیگر و ویران ساختن آبادیها و كشتن زنان و بچگان بیگناه. این را چگونه میتوان پیشرفت شمرد؟!.
نمیگویم : جنگ نباید كرد ، میگویم جنگ را با بدیها باید كرد ، برای پیراستن جهان باید كرد ، در راه نگهداری آزادی خود باید كرد. میگویم : در راه بسیجِ دربایستهای زندگی نیازی به نبرد و كشاكش نیست. آدمیان همه توانند باهم زیند ، و همه توانند روزی دریابند. این یكی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادّیست كه آدمی را بپای جانوران میبرد و سرچشمهی كارهای او را خودخواهی شمرده و آیین زندگیش را نبرد میشمارد و بدینسان بهانه بدست آزمندان و ستمگران میدهد.
[1] : بخشيدن = تقسيم كردن
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 2 از بخش پنجم
🔸جنگ را بايد با بديها كرد
آدمیان بجنگ و كشاكش و بدی با یكدیگر نیاز ندارند. بجای آن باید با هم به نیكی كوشند و دست یكدیگر را گیرند. جنگ و كشاكش از خویهای جانورانست و باید از آن پرهیزید.
اینكه بتودهها بخشیده [1] شدهاند و هر توده برای خود زبان و نژاد و تاریخ دیگر میدارد زیانی بخواست ما ندارد. اینها توانند همچون خاندانهای یك كوی از هم جدا زیند ، ولی درمیانشان آیین همدستی باشد. اینكه امروز همه در جنگ و نبردند و آتش و آهن بسر یكدیگر میبارانند نتیجهی ناتوانی روانها و خردهاست. نتیجهی نبودن یك شاهراه بخردانه است.
گاهی كسانی برای جنگ فلسفه یاد میكنند. برخی میگویند : در نهاد آدمیان نهاده. دیگران میگویند : اگر نباشد جهان پر گردد و خواروبار پیدا نشود. كسانی هم آن را مایهی پیشرفت میشمارند و چنین میگویند : «مردمان در سایهی همچشمی و دشمنی ، نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند».
ولی اینها گفتههای بیپاییست. اگر آدمی گرایشی بجنگ (از روی نهاد جانی) دارد گرایشش بهمدستی و نیكخواهی بیشتر میباشد و بآسانی تواند آن گرایش را از خود دور گرداند. این كجفهمی از آنجا برخاسته كه از نهاد روانی آدمی ناآگاه ماندهاند و او را از هر باره با جانوران یكسان شماردهاند. از پُری جهان پس از پری گفتگو باید كرد ، و كنون را جز بیم بیجایی نیست. اما گفتهی بازپسین ، آری نیك میكوشند و افزارهای نوین پدید میآورند ، ولی برای نابود كردن یكدیگر و ویران ساختن آبادیها و كشتن زنان و بچگان بیگناه. این را چگونه میتوان پیشرفت شمرد؟!.
نمیگویم : جنگ نباید كرد ، میگویم جنگ را با بدیها باید كرد ، برای پیراستن جهان باید كرد ، در راه نگهداری آزادی خود باید كرد. میگویم : در راه بسیجِ دربایستهای زندگی نیازی به نبرد و كشاكش نیست. آدمیان همه توانند باهم زیند ، و همه توانند روزی دریابند. این یكی از لغزشهای بزرگ فلسفهی مادّیست كه آدمی را بپای جانوران میبرد و سرچشمهی كارهای او را خودخواهی شمرده و آیین زندگیش را نبرد میشمارد و بدینسان بهانه بدست آزمندان و ستمگران میدهد.
[1] : بخشيدن = تقسيم كردن
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار دوم
تکهی 1 از 1
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 1
آزادگان اول دفعهایست كه میبینند یكی از طرفداران سعدی و مانندش ، درست با ما روبرو شده و گفتگو میكنند. از آقای عدل كه خواستار شكافتن مطلب شدهاند بسی سپاسگزاریم.
آقای عدل باید بداند كه آزادگان یعنی آقای كسروی ـ پرچم ـ پیمان و همینطور برعكس ـ بنابراین من كه یكی از آزادگانم [به]پاسخ ایرادهای شما میپردازم :
1ـ شما میگویید «كسی كه خردمند است تابع ذوق و احساسات نیست شعر و شاعری ذوق و احساسات میخواهد» البته میدانید كه دانشمندان روانشناسی كه هر حالت خوشی یا بدی از چیزی بكسی روی دهد آن حالت را احساسات خوانند و این حالت نفسانی خوش اگر موجب برانگیختن فعل باشد آن را ذوق خوانند و میبینید كه فلان از موسیقی لذت میبرد وسیله برمیانگیزاند تا بشنود و یا بشنواند. دیگری ذوق دارد كه هزاران بدبخت را گرسنه گزارده بزیارت كربلا برود میرود و دیدبان مرگ هزاران گرسنه نیز میگردد.
كس دیگری هم از هرزهكاری و میخوارگی خوشش میآید و بدون اینكه انجام این كار را بنگرد خود را آلوده كرده و بدبخت مینماید. اینها همه از این كار خوششان میآید بدون اینكه سرانجام بد و نیك آن را در نظر بگیرند خود را آلوده میكنند. پس چنین نتیجه شد كه هر عمل نفسانی كه از احساسات شخص تراوش دارد چون پایبند خرد نیست خردمندانه نیست و اگر این احساسات را با راهنمایی خرد بفعلیت آوریم خردمندانه است. بنابراین دعوت كردن شما شمارهای از اشخاص باذوق و احساساتی را برای اینكه اشعار بد را از نیك تمیز دهند وقتی صورت حقیقت بخود میگیرد كه خرد را راهنمای خود قرار دهند وگرنه هر یك از آقایان دعوت شده بیخردانه تابع احساسات مخصوص بخود هستند كه ممكن است خرد از آنها بیزاری جوید.
2ـ شما میگویید كه «سعدی را باید نگهداریش كنیم و كشور ما احتیاج بوجود سعدی دارد. باید اشعار بدش را بسوزانیم و نام نیكش را به بدی یاد نكرده و برای اینكه فقط یك شعر در[بارهی] بیستون گفت مجسمهاش را برپا سازیم».
بزرگ شمردن و بزرگ خواندن فرع زحماتیست كه شخصی در رستگاری توده میكشد. آزادگان میگویند درخت را باید از میوهاش شناخت. سعدی كه از اول كتابش تا آخر مطایبات و هزلیاتش چندگونه خود را جلوه داده زاهد شده ، عالم شده ، صوفی ، مرشد ، جبری ، قدری ، سادهپرست ، میخواره ، متملق ، چاپلوس و بدنیا خوشبین و بدبین شده ، درس هم داده. از شما میپرسم كه این شخص با این آلودگیها كه هر كدام به تنهایی توده برانداز است سزاوار نیكنامی است؟.
این مرد در باب پنجم گلستانش علانیه درس شهوتپرستی به خوانندگانش میدهد. خدا میداند چه اندازه دختران و پسران پاك را ناپاك ساخته كه من خود چند تن از پسران و دختران را میشناسم همین مصرعها كه بنظر شما قابل نیست آنها را از راه راست فریفته و ناپاك گردانید. خطاهای سعدی اینقدر است كه شعر خوب ساختنش را نمیپوشاند. سعدی شعرْ خوب سروده و نثرْ نیك گفته اما در زیر هر خط و هر موضوع هزاران زبونی و پراكندگی خوابیده. این چنین ماند كه كسی با هزار افساد اخلاق و امراضهای مسری لباس نیك پوشیده و معطر و آراسته در جلو شما جلوه كند آیا شما این شخص را دوست خواهید داشت یا اینكه جداً دوری میكنید كه مبادا شما هم از بیماری او واگیر شوید؟ سهل است با او سخن هم نمیگویید و دوستان خود را نیز از او دور میكنید.
شعرای ما در محیط تصوف و درویشیگری و خرافاتهای كیشی تربیت شده بقول شما اشعاری كه از قریحهشان تراوش كرده با این پندارها و خرافاتها آلوده شده ، ما نمیتوانیم از آموزش زهرناكی كه این اشعار در دل توده دارد چشمپوشی كرده فقط چون خوب گفته و سروده بگوییم نیكشان بشماریم. شما ببینید از هنگامی كه سعدیها شعر گفتهاند تاكنون كه سعدینامهها در آموزشگاهها و خانههای ما پخش شده ایرانیان كمر راست كردهاند؟ اگر نادری پیدا شد چون از این آموزشها بركنار بوده پیدا شد و میبینید به چه زودی غروب كرد. من از شما درخواست دارم كه قدری به تاریخ ایران رجوع نمایید. دیگرگونیهایی كه این آموزش شعرا در تودهی ایران ایجاد نموده بیندیشید كه به چه سان غرور ملی ما را خاموش كردند و فكر ما را خمود كردند. تمام كارها را واگذار بخدا كردند. برای ریزش گناهان چون برگ خزان قطره اشكی را در راه امام حسین كافی دانستند. ولایت علی را حصنی فمن دخل [1] گفتند. چنگیز و تیمور خونخوار را فرستادهی خدا دانستند. نیك دقت كنیم زبونی و پراكندگی امروز ما و دیروز ما زاییدهی این افكار و اشعار پلید است.
شعر از جهت ورزیدگی در سخن كه بكار رفته نیك است نه اینكه هر آموزش بدی را كه دربر داشته باشد باز نیكش شمارده و از اثرات این آموزش بد كه در توده روی مینماید چشمپوشی كنیم.
👇
🔸 گفتار دوم
تکهی 1 از 1
پاسخ به آقای منوچهر عدل ـ 1
آزادگان اول دفعهایست كه میبینند یكی از طرفداران سعدی و مانندش ، درست با ما روبرو شده و گفتگو میكنند. از آقای عدل كه خواستار شكافتن مطلب شدهاند بسی سپاسگزاریم.
آقای عدل باید بداند كه آزادگان یعنی آقای كسروی ـ پرچم ـ پیمان و همینطور برعكس ـ بنابراین من كه یكی از آزادگانم [به]پاسخ ایرادهای شما میپردازم :
1ـ شما میگویید «كسی كه خردمند است تابع ذوق و احساسات نیست شعر و شاعری ذوق و احساسات میخواهد» البته میدانید كه دانشمندان روانشناسی كه هر حالت خوشی یا بدی از چیزی بكسی روی دهد آن حالت را احساسات خوانند و این حالت نفسانی خوش اگر موجب برانگیختن فعل باشد آن را ذوق خوانند و میبینید كه فلان از موسیقی لذت میبرد وسیله برمیانگیزاند تا بشنود و یا بشنواند. دیگری ذوق دارد كه هزاران بدبخت را گرسنه گزارده بزیارت كربلا برود میرود و دیدبان مرگ هزاران گرسنه نیز میگردد.
كس دیگری هم از هرزهكاری و میخوارگی خوشش میآید و بدون اینكه انجام این كار را بنگرد خود را آلوده كرده و بدبخت مینماید. اینها همه از این كار خوششان میآید بدون اینكه سرانجام بد و نیك آن را در نظر بگیرند خود را آلوده میكنند. پس چنین نتیجه شد كه هر عمل نفسانی كه از احساسات شخص تراوش دارد چون پایبند خرد نیست خردمندانه نیست و اگر این احساسات را با راهنمایی خرد بفعلیت آوریم خردمندانه است. بنابراین دعوت كردن شما شمارهای از اشخاص باذوق و احساساتی را برای اینكه اشعار بد را از نیك تمیز دهند وقتی صورت حقیقت بخود میگیرد كه خرد را راهنمای خود قرار دهند وگرنه هر یك از آقایان دعوت شده بیخردانه تابع احساسات مخصوص بخود هستند كه ممكن است خرد از آنها بیزاری جوید.
2ـ شما میگویید كه «سعدی را باید نگهداریش كنیم و كشور ما احتیاج بوجود سعدی دارد. باید اشعار بدش را بسوزانیم و نام نیكش را به بدی یاد نكرده و برای اینكه فقط یك شعر در[بارهی] بیستون گفت مجسمهاش را برپا سازیم».
بزرگ شمردن و بزرگ خواندن فرع زحماتیست كه شخصی در رستگاری توده میكشد. آزادگان میگویند درخت را باید از میوهاش شناخت. سعدی كه از اول كتابش تا آخر مطایبات و هزلیاتش چندگونه خود را جلوه داده زاهد شده ، عالم شده ، صوفی ، مرشد ، جبری ، قدری ، سادهپرست ، میخواره ، متملق ، چاپلوس و بدنیا خوشبین و بدبین شده ، درس هم داده. از شما میپرسم كه این شخص با این آلودگیها كه هر كدام به تنهایی توده برانداز است سزاوار نیكنامی است؟.
این مرد در باب پنجم گلستانش علانیه درس شهوتپرستی به خوانندگانش میدهد. خدا میداند چه اندازه دختران و پسران پاك را ناپاك ساخته كه من خود چند تن از پسران و دختران را میشناسم همین مصرعها كه بنظر شما قابل نیست آنها را از راه راست فریفته و ناپاك گردانید. خطاهای سعدی اینقدر است كه شعر خوب ساختنش را نمیپوشاند. سعدی شعرْ خوب سروده و نثرْ نیك گفته اما در زیر هر خط و هر موضوع هزاران زبونی و پراكندگی خوابیده. این چنین ماند كه كسی با هزار افساد اخلاق و امراضهای مسری لباس نیك پوشیده و معطر و آراسته در جلو شما جلوه كند آیا شما این شخص را دوست خواهید داشت یا اینكه جداً دوری میكنید كه مبادا شما هم از بیماری او واگیر شوید؟ سهل است با او سخن هم نمیگویید و دوستان خود را نیز از او دور میكنید.
شعرای ما در محیط تصوف و درویشیگری و خرافاتهای كیشی تربیت شده بقول شما اشعاری كه از قریحهشان تراوش كرده با این پندارها و خرافاتها آلوده شده ، ما نمیتوانیم از آموزش زهرناكی كه این اشعار در دل توده دارد چشمپوشی كرده فقط چون خوب گفته و سروده بگوییم نیكشان بشماریم. شما ببینید از هنگامی كه سعدیها شعر گفتهاند تاكنون كه سعدینامهها در آموزشگاهها و خانههای ما پخش شده ایرانیان كمر راست كردهاند؟ اگر نادری پیدا شد چون از این آموزشها بركنار بوده پیدا شد و میبینید به چه زودی غروب كرد. من از شما درخواست دارم كه قدری به تاریخ ایران رجوع نمایید. دیگرگونیهایی كه این آموزش شعرا در تودهی ایران ایجاد نموده بیندیشید كه به چه سان غرور ملی ما را خاموش كردند و فكر ما را خمود كردند. تمام كارها را واگذار بخدا كردند. برای ریزش گناهان چون برگ خزان قطره اشكی را در راه امام حسین كافی دانستند. ولایت علی را حصنی فمن دخل [1] گفتند. چنگیز و تیمور خونخوار را فرستادهی خدا دانستند. نیك دقت كنیم زبونی و پراكندگی امروز ما و دیروز ما زاییدهی این افكار و اشعار پلید است.
شعر از جهت ورزیدگی در سخن كه بكار رفته نیك است نه اینكه هر آموزش بدی را كه دربر داشته باشد باز نیكش شمارده و از اثرات این آموزش بد كه در توده روی مینماید چشمپوشی كنیم.
👇