✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی دوم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
2ـ در تشخیص نیك و بدِ آنچه مربوط بتوده است چه ترازویی باید بكار برد؟
در گفتار گذشته لزوم داشتن ترازو را در سنجش نیك و بد و هر چیز بیان كردم و تا آنجا كه باید نشان دادم كه در هر داوری تا مبنایی در دست نباشد از گفتگو نتیجه بدست نخواهد آمد ، در آنجا وعده دادم كه در این گفتار بتعریف ترازویی كه ما آزادگان در سنجش خوبی و بدی هر چیز بكار میبریم بپردازم. در همهی گفتارهای [ستون] «داوری توده» هرچند هر یك از یكجا نوشته و فرستاده شده و نویسندگان آنها بیشتر از نزدیك یكدیگر را نمیشناسند این ترازو كه شرح خواهم داد بكار رفته و اساس داوری بوده است.
ما میگوییم هر موضوعی كه مربوط و متعلق بتوده میباشد و در زندگانی كنونی و آیندهی ملت تأثیرات نیك یا بدی تواند داشت ، یگانه ترازویی كه در تشخیص نیك و بد آن میتوان و باید بكار برد فقط ترازوی سود و زیان توده است زیرا موضوعی را كه متعلق بزندگانی یك ملتی است تنها از نظر سود و زیان آن ملت باید سنجید ، و كاملاً برخلاف عدالت است اگر چنین مسئلهای را از لحاظ سود و زیان یك دسته یا تمایلات یك شخصی اگر هم معروف و مقتدر باشد بداوری گزاریم.
در چنین مسائل هیچكس را حق نیست بسابقهی عادت یا بانگیزهی هوس سخنی گوید و عادت داشتن بچیزی یا هوس خود را میزان تشخیص نیك و بد قرار بدهد و در چیزی كه ازآنِ او تنها نیست حكم كند.
سفیهانهتر آنست كه در اینگونه مباحث ـ چنانكه بارها شنیده شده ـ كسی بگوید من فلان چیز را دوست میدارم شما دوست نمیدارید بد بدانید! در حقیقت موضوع اجتماعی را بپایهی لباس شخصی و رنگ كفش و كلاه تنزل دهد و همچنان كه در برگزیدن رخت و كلاه آزاد است تصور كند در مسائل مربوط بتوده هم دارای این آزادی است!
چیزهایی كه ادبیات میخوانند نیز از مسائلی است كه در زندگانی گذشته و اكنون ما تأثیرات فراوان داشته و دارد و چون تنها ازآن یك تن یا یك دسته یا مردم كنونی ایران نیست هیچكس نمیتواند تنها از نظر سود و زیان یك دسته یا به پیروی دلخواه و بانگیزهی هوس در نیكی و بدی آنها اظهار رأی كند. بنابراین ملاك تشخیص نیكی و بدی در اینجا چون سایر مسائل تودهای تنها سود و زیان توده است و بس.
علاوه بر مسلم بودن لزوم این ترازو ، برای اینكه از داوری نتیجهی اطمینانبخشی بدست آید ، مراعات شرایطی كه در داوری لازم شمرده میشود نیز ضروری است ، و چنانكه یك قاضی دادگر در هنگام داوری بپایگاه اداری ، لقب ، میزان داراك ، نفوذ ، شهرت هیچیك از طرفین دعوا توجه نمیكند و اگر نسبت بیكی از آنها دشمنی یا دوستی دیرینهای دارد باید بكوشد خویشتن را در هنگام داوری از زیر تأثیرات دشمنی و دوستی باز رهاند در این داوری نیز باید همین ملاحظات با امانت و دقت بیشتری مراعات گردد. مثلاً در هنگامی كه گفتههای یك شاعر در ترازوی سود و زیان جامعه سنجیده میشود ، شهرت زیاد ، چاپ شدن دیوان یا طرفداری دستهها و مقاماتی آزاد ، اینكه مدتها نامش به بزرگی برده و لقبها باو دادهاند یا بر گورش به هزینهی این مردم گرسنه بارگاه و گنبدی افراشتهاند یا شرقشناسان بنامش هیاهوها برانگیخته كنفرانسها دادهاند یا كسانی بدلخواه دیگران یا ناپاكدلانه لسانالغیبش نامیده ، كرامات و معجزات برایش ساختهاند ، بلبلش میگویند ، فرشتهاش میخوانند ، فاختهاش میستایند ، خلاصه هرچه بر زبانشان رفت بامعنی و بیمعنی باو نسبت میدهند و امثال آنگونه ملاحظات را كه دلیل نیست ولی دلیل را از كار میاندازد ، نباید مورد توجه قرار دادـ و تنها بحكایت دلیل خردپذیر گوش فراداشت. در اینجا روی سخن را بآقای عدل كرده میگویم : چون از گفتارتان برمیآید كه مردی راستیپژوهید یقین دارم این دو مقدمه را كه از راه خرد بیرون نیست خواهید پذیرفت و بسا بگویید بیایید چیزهایی را كه ادبیات مینامند و مشتی سخنفروش از غفلت این تودهی گرسنه ، بازی با آنها را مایهی كسب روزی قرار دادهاند با ترازوی سود و زیان توده بسنجیم ، پاسخ این سئوال مقدر آنست : این كار مدتهاست انجام گرفته و بدبختانه از سنجش بجز برخی از سرودههای دو سه تن همگی از آب بد درآمده است و از لحاظ سود و زیان توده زیانمند تشخیص داده شده.
🔸 گفتار چهارم
تکهی دوم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
2ـ در تشخیص نیك و بدِ آنچه مربوط بتوده است چه ترازویی باید بكار برد؟
در گفتار گذشته لزوم داشتن ترازو را در سنجش نیك و بد و هر چیز بیان كردم و تا آنجا كه باید نشان دادم كه در هر داوری تا مبنایی در دست نباشد از گفتگو نتیجه بدست نخواهد آمد ، در آنجا وعده دادم كه در این گفتار بتعریف ترازویی كه ما آزادگان در سنجش خوبی و بدی هر چیز بكار میبریم بپردازم. در همهی گفتارهای [ستون] «داوری توده» هرچند هر یك از یكجا نوشته و فرستاده شده و نویسندگان آنها بیشتر از نزدیك یكدیگر را نمیشناسند این ترازو كه شرح خواهم داد بكار رفته و اساس داوری بوده است.
ما میگوییم هر موضوعی كه مربوط و متعلق بتوده میباشد و در زندگانی كنونی و آیندهی ملت تأثیرات نیك یا بدی تواند داشت ، یگانه ترازویی كه در تشخیص نیك و بد آن میتوان و باید بكار برد فقط ترازوی سود و زیان توده است زیرا موضوعی را كه متعلق بزندگانی یك ملتی است تنها از نظر سود و زیان آن ملت باید سنجید ، و كاملاً برخلاف عدالت است اگر چنین مسئلهای را از لحاظ سود و زیان یك دسته یا تمایلات یك شخصی اگر هم معروف و مقتدر باشد بداوری گزاریم.
در چنین مسائل هیچكس را حق نیست بسابقهی عادت یا بانگیزهی هوس سخنی گوید و عادت داشتن بچیزی یا هوس خود را میزان تشخیص نیك و بد قرار بدهد و در چیزی كه ازآنِ او تنها نیست حكم كند.
سفیهانهتر آنست كه در اینگونه مباحث ـ چنانكه بارها شنیده شده ـ كسی بگوید من فلان چیز را دوست میدارم شما دوست نمیدارید بد بدانید! در حقیقت موضوع اجتماعی را بپایهی لباس شخصی و رنگ كفش و كلاه تنزل دهد و همچنان كه در برگزیدن رخت و كلاه آزاد است تصور كند در مسائل مربوط بتوده هم دارای این آزادی است!
چیزهایی كه ادبیات میخوانند نیز از مسائلی است كه در زندگانی گذشته و اكنون ما تأثیرات فراوان داشته و دارد و چون تنها ازآن یك تن یا یك دسته یا مردم كنونی ایران نیست هیچكس نمیتواند تنها از نظر سود و زیان یك دسته یا به پیروی دلخواه و بانگیزهی هوس در نیكی و بدی آنها اظهار رأی كند. بنابراین ملاك تشخیص نیكی و بدی در اینجا چون سایر مسائل تودهای تنها سود و زیان توده است و بس.
علاوه بر مسلم بودن لزوم این ترازو ، برای اینكه از داوری نتیجهی اطمینانبخشی بدست آید ، مراعات شرایطی كه در داوری لازم شمرده میشود نیز ضروری است ، و چنانكه یك قاضی دادگر در هنگام داوری بپایگاه اداری ، لقب ، میزان داراك ، نفوذ ، شهرت هیچیك از طرفین دعوا توجه نمیكند و اگر نسبت بیكی از آنها دشمنی یا دوستی دیرینهای دارد باید بكوشد خویشتن را در هنگام داوری از زیر تأثیرات دشمنی و دوستی باز رهاند در این داوری نیز باید همین ملاحظات با امانت و دقت بیشتری مراعات گردد. مثلاً در هنگامی كه گفتههای یك شاعر در ترازوی سود و زیان جامعه سنجیده میشود ، شهرت زیاد ، چاپ شدن دیوان یا طرفداری دستهها و مقاماتی آزاد ، اینكه مدتها نامش به بزرگی برده و لقبها باو دادهاند یا بر گورش به هزینهی این مردم گرسنه بارگاه و گنبدی افراشتهاند یا شرقشناسان بنامش هیاهوها برانگیخته كنفرانسها دادهاند یا كسانی بدلخواه دیگران یا ناپاكدلانه لسانالغیبش نامیده ، كرامات و معجزات برایش ساختهاند ، بلبلش میگویند ، فرشتهاش میخوانند ، فاختهاش میستایند ، خلاصه هرچه بر زبانشان رفت بامعنی و بیمعنی باو نسبت میدهند و امثال آنگونه ملاحظات را كه دلیل نیست ولی دلیل را از كار میاندازد ، نباید مورد توجه قرار دادـ و تنها بحكایت دلیل خردپذیر گوش فراداشت. در اینجا روی سخن را بآقای عدل كرده میگویم : چون از گفتارتان برمیآید كه مردی راستیپژوهید یقین دارم این دو مقدمه را كه از راه خرد بیرون نیست خواهید پذیرفت و بسا بگویید بیایید چیزهایی را كه ادبیات مینامند و مشتی سخنفروش از غفلت این تودهی گرسنه ، بازی با آنها را مایهی كسب روزی قرار دادهاند با ترازوی سود و زیان توده بسنجیم ، پاسخ این سئوال مقدر آنست : این كار مدتهاست انجام گرفته و بدبختانه از سنجش بجز برخی از سرودههای دو سه تن همگی از آب بد درآمده است و از لحاظ سود و زیان توده زیانمند تشخیص داده شده.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیوسوم)
🔶چند سخنی با آقای فرامرزی
(بخش یک از سه)
چند روز پیش یكی گفت : «روزنامه كیهان نشر میشود و همهی روزنامهها یادی از آن كردند ولی شما نكردید». گفتم : «ما از هیچ روزنامهای یاد نمیكنیم و از این «تعارفات» بركناریم. ولی آقای فرامرزی چون دوست ماست آرزومندیم روزنامهی او باین توده و كشور سودمند افتد». این پاسخیست كه بآن گوینده دادم. ولی میخواهم در اینجا چند سخنی با آقای فرامرزی برانم. میخواهم حق دوستی را با وی بجا آورم.
آقای فرامرزی ، در این هنگام گرفتاری ایران یك روزنامه اگر از راهش درآید میتواند دستی از این مردم سرگردان بگیرد ، میتواند نیكیهای بسیار بهاداری را انجام دهد ، میتواند نام خود را در تاریخ جاویدان گرداند ـ ولی كدام روزنامه و از چه راه؟.. بهتر است قدری با شما گفتگو كنیم. بهتر است سخنانی را كه گاهی با شما نشسته گفتهایم بروی كاغذ بیاورم :
امروز خواه و ناخواه یك میدان نبرد بزرگی میانهی شرقیان با غربیان پدید آمده. امروز تودههای شرقی بیك رشته كوششهای سختی نیاز دارند ـ ولی كوششهایی كه از روی فهم و بینش باشد و آنان را بیك جایی رساند.
آقای فرامرزی ، در آخرهای قرن پانزدهم میلادی كه در اروپا تكانهایی آغاز مییافت اروپاییان چون دارایی و توانگری هندوستان و دیگر سرزمینهای شرقی را شنیده بودند یگانه آرزوشان این بود كه یک راه نزدیكی بشرق پیدا كنند و با كشورهای شرقی بداد و ستد و بازرگانی پرداخته بهرههایی یابند ، و برای این مقصود بود كه كریستف كلمب رو بسوی غرب اروپا كشتیرانی كرد و ناگهان و نابیُوسان[=غیرمنتظره] بآمریكا رسید و آن سرزمین گمشده را پیدا كرد ، و واسکو داگاما با كشتی گرد آفریقا را گردیده و از دماغهی امید[نیک] پیچیده یک راه دریایی برای هند باز نمود ، و ماچلان با كشتیهای خود بسوی غرب سفر كرد و پس از چهار سال یارانش از راه شرق بازگشتند و برای نخستین بار گرد جهان گردیدند.
آری آن روز اروپا یگانه آرزوشان راه داشتن بشرق بود و در این باره بكوششهای سختی برمیخاستند. لیكن امروز همان دولتها یكایك كشورهای شرقی را زیردست خود گردانیده سررشتهی آنها را در دست خود میدارند. این حقیقتی است كه پوشیده نتوان داشت.
چرا چنین شده؟.. چرا شرقیان زبون گردیدهاند؟.. پیداست كه یك علتهای آشكاری دارد ، در این پانصد سال همیشه اروپا در پیشرفت بوده كه از یكسو افزارهای بسیار شگفتی برای زندگانی ـ از راهآهن و كشتیهای بخاری و تلگراف و تلفن و برق و مانند اینها اختراع یافته ، و از یكسو تغییرهای بسیاری در فن جنگ رخ داده و دولتهای اروپایی افزارهای بسیار كاری و نوینی ـ از توپ و تفنگ و بمب و خمپاره و مانند اینها ـ در دست داشتهاند كه از رویهمرفتهی اینها دو نتیجه بدست آمده :
یكی آنكه فاصله از میانهی شرق و غرب برداشته شده و تكههای پنجگانهی زمین بهم پیوسته.
دیگری اینكه دولتهای اروپا بسیار نیرومند شدهاند و شرقیان را تاب ایستادگی در برابر آنها نبوده.
اینها علتهای آشكار زبونی و بدبختی شرقیانست. ولی تنها اینها نیست و یك علت بزرگ دیگری درمیان میباشد و آن بیگمان ناشایستگی خود مردمانست.
🔶آنچه یك توده را زیردست دیگران گرداند جز ناشایستی خودشان نتواند بود. حوادث بسیار میآید و میرود ولی هیچ یكی مردمی را از پا نیندازد. آنچه مردمان را از پا اندازد جز آلودگیهای خودشان نتواند بود.
امروز اگر نگاه كنیم تفاوتی كه درمیانهی شرقیان و غربیانست درخور سنجش نمیباشد : در دانشها آنان در كجایند و اینان در كجا؟. در پول و توانگری آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. در صنعت و افزارسازی آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. امروز در این جنگ و كشاكش اروپاییان توانایی را تا بآنجا رسانیدهاند كه در هر چند دقیقه یك آیروپلان[=هواپیما] بیرون میدهند ، و دههزارها و صدهزارها هواپیما[=خلبان] [1] تربیت میكنند ، دهملیونها سرباز بمیدان جنگ میآورند. اینها چیزهاییست كه از اندیشه بیرونست.
با این نیرومندیها اگر شرقیان آلوده نبودندی زبون اروپاییان نگردیدندی. اگر آلوده نبودندی به همان اندازه نیرو تهیه كردندی. سخن كوتاه میكنم : امروز شرقیان بدبخت و زیردستند. ولی ریشهی این بدبختی و زیردستی درمیان خودشانست. این مقدمهایست كه باید پذیرفت و بیچون و چرا شمرد. باید این را پایهی گفتگوهای دیگری گردانید.
[1] : این تنها جایی است که نویسنده هواپیما را بجای آنکه به معنی آن اختراع (آیروپلان) بکار بَرد به معنی طیارهچی (آنکه هوا پیماید) بکار برده. گویا در این زمان چون واژهی نوساختهی هواپیما به معنی آیروپلان هنوز چندان رواج نیافته بود ، او بکار بردنش را در معنی خلبان بهتر دانسته.
.
🔶چند سخنی با آقای فرامرزی
(بخش یک از سه)
چند روز پیش یكی گفت : «روزنامه كیهان نشر میشود و همهی روزنامهها یادی از آن كردند ولی شما نكردید». گفتم : «ما از هیچ روزنامهای یاد نمیكنیم و از این «تعارفات» بركناریم. ولی آقای فرامرزی چون دوست ماست آرزومندیم روزنامهی او باین توده و كشور سودمند افتد». این پاسخیست كه بآن گوینده دادم. ولی میخواهم در اینجا چند سخنی با آقای فرامرزی برانم. میخواهم حق دوستی را با وی بجا آورم.
آقای فرامرزی ، در این هنگام گرفتاری ایران یك روزنامه اگر از راهش درآید میتواند دستی از این مردم سرگردان بگیرد ، میتواند نیكیهای بسیار بهاداری را انجام دهد ، میتواند نام خود را در تاریخ جاویدان گرداند ـ ولی كدام روزنامه و از چه راه؟.. بهتر است قدری با شما گفتگو كنیم. بهتر است سخنانی را كه گاهی با شما نشسته گفتهایم بروی كاغذ بیاورم :
امروز خواه و ناخواه یك میدان نبرد بزرگی میانهی شرقیان با غربیان پدید آمده. امروز تودههای شرقی بیك رشته كوششهای سختی نیاز دارند ـ ولی كوششهایی كه از روی فهم و بینش باشد و آنان را بیك جایی رساند.
آقای فرامرزی ، در آخرهای قرن پانزدهم میلادی كه در اروپا تكانهایی آغاز مییافت اروپاییان چون دارایی و توانگری هندوستان و دیگر سرزمینهای شرقی را شنیده بودند یگانه آرزوشان این بود كه یک راه نزدیكی بشرق پیدا كنند و با كشورهای شرقی بداد و ستد و بازرگانی پرداخته بهرههایی یابند ، و برای این مقصود بود كه كریستف كلمب رو بسوی غرب اروپا كشتیرانی كرد و ناگهان و نابیُوسان[=غیرمنتظره] بآمریكا رسید و آن سرزمین گمشده را پیدا كرد ، و واسکو داگاما با كشتی گرد آفریقا را گردیده و از دماغهی امید[نیک] پیچیده یک راه دریایی برای هند باز نمود ، و ماچلان با كشتیهای خود بسوی غرب سفر كرد و پس از چهار سال یارانش از راه شرق بازگشتند و برای نخستین بار گرد جهان گردیدند.
آری آن روز اروپا یگانه آرزوشان راه داشتن بشرق بود و در این باره بكوششهای سختی برمیخاستند. لیكن امروز همان دولتها یكایك كشورهای شرقی را زیردست خود گردانیده سررشتهی آنها را در دست خود میدارند. این حقیقتی است كه پوشیده نتوان داشت.
چرا چنین شده؟.. چرا شرقیان زبون گردیدهاند؟.. پیداست كه یك علتهای آشكاری دارد ، در این پانصد سال همیشه اروپا در پیشرفت بوده كه از یكسو افزارهای بسیار شگفتی برای زندگانی ـ از راهآهن و كشتیهای بخاری و تلگراف و تلفن و برق و مانند اینها اختراع یافته ، و از یكسو تغییرهای بسیاری در فن جنگ رخ داده و دولتهای اروپایی افزارهای بسیار كاری و نوینی ـ از توپ و تفنگ و بمب و خمپاره و مانند اینها ـ در دست داشتهاند كه از رویهمرفتهی اینها دو نتیجه بدست آمده :
یكی آنكه فاصله از میانهی شرق و غرب برداشته شده و تكههای پنجگانهی زمین بهم پیوسته.
دیگری اینكه دولتهای اروپا بسیار نیرومند شدهاند و شرقیان را تاب ایستادگی در برابر آنها نبوده.
اینها علتهای آشكار زبونی و بدبختی شرقیانست. ولی تنها اینها نیست و یك علت بزرگ دیگری درمیان میباشد و آن بیگمان ناشایستگی خود مردمانست.
🔶آنچه یك توده را زیردست دیگران گرداند جز ناشایستی خودشان نتواند بود. حوادث بسیار میآید و میرود ولی هیچ یكی مردمی را از پا نیندازد. آنچه مردمان را از پا اندازد جز آلودگیهای خودشان نتواند بود.
امروز اگر نگاه كنیم تفاوتی كه درمیانهی شرقیان و غربیانست درخور سنجش نمیباشد : در دانشها آنان در كجایند و اینان در كجا؟. در پول و توانگری آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. در صنعت و افزارسازی آنان در كجایند و اینان در كجا؟.. امروز در این جنگ و كشاكش اروپاییان توانایی را تا بآنجا رسانیدهاند كه در هر چند دقیقه یك آیروپلان[=هواپیما] بیرون میدهند ، و دههزارها و صدهزارها هواپیما[=خلبان] [1] تربیت میكنند ، دهملیونها سرباز بمیدان جنگ میآورند. اینها چیزهاییست كه از اندیشه بیرونست.
با این نیرومندیها اگر شرقیان آلوده نبودندی زبون اروپاییان نگردیدندی. اگر آلوده نبودندی به همان اندازه نیرو تهیه كردندی. سخن كوتاه میكنم : امروز شرقیان بدبخت و زیردستند. ولی ریشهی این بدبختی و زیردستی درمیان خودشانست. این مقدمهایست كه باید پذیرفت و بیچون و چرا شمرد. باید این را پایهی گفتگوهای دیگری گردانید.
[1] : این تنها جایی است که نویسنده هواپیما را بجای آنکه به معنی آن اختراع (آیروپلان) بکار بَرد به معنی طیارهچی (آنکه هوا پیماید) بکار برده. گویا در این زمان چون واژهی نوساختهی هواپیما به معنی آیروپلان هنوز چندان رواج نیافته بود ، او بکار بردنش را در معنی خلبان بهتر دانسته.
.
عبدالرحمان فرامرزی (1276 - 1351) ، سردبیر روزنامهی کیهان.
روزنامهی کیهان در جنبش سال 57 بدست ملایان افتاد و به افزاری برای استوار گردانیدن حکومتشان بدل شد. مصباح زاده بنیادگزار کیهان که روزنامهاش را از دست داده بود در سال 1362 کیهان لندن را بنیادگزارد و بسیاری از نویسندگان کیهان که در این زمان بیرون کشور بسر میبردند با آن همدستی کردند.
روزنامهی کیهان در جنبش سال 57 بدست ملایان افتاد و به افزاری برای استوار گردانیدن حکومتشان بدل شد. مصباح زاده بنیادگزار کیهان که روزنامهاش را از دست داده بود در سال 1362 کیهان لندن را بنیادگزارد و بسیاری از نویسندگان کیهان که در این زمان بیرون کشور بسر میبردند با آن همدستی کردند.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش پنجم
🔸بیپایی کوششهای صوفیان برای نیرومندی روان ـ 1
چند سخنی از صوفیان نویسم : اینان كه بچله نشینند و سختیها بخود دهند بگفتهی خودشان «تهذیب نفس» كنند. این كلمه نزد ما معنی درستی ندارد. اگر خواستشان نیرومندی روان باشد ما نشان دادیم كه نیرومندی آن جز از راه شناختن معنی جهان و زندگی و پی بردن براستیها نتواند بود. كسی چون معنی درست زندگی را شناخت و از زیانهای آز و خشم و رشك و كینه و دیگر خویهای جانی آگاه گشت و خدا و خواست او را دانست ناگزیر خرد و روانش نیرو گیرد و تواند جلو خویهای ناستودهی جانی را گیرد. هرچه هست از كارهای بیسود و بیخردانهای ـ همچون بیكار بودن و زن ناگرفتن و گرسنه ماندن ، و سختی بخود دادن و یك جمله را هزار بار بزبان راندن و اینگونه چیزها ـ نتیجهای در دست نباشد و این كارها كه نه خواست خداست مایهی خشنودی او نیز نگردد.
اینان میگویند : چون از خودی گذریم بخدا پیوندیم. میگویم : از خودی چگونه گذرید ، وآنگاه بخدا چگونه پیوندید؟. نشدنی در نشدنیست. همین نشانهی خداناشناسی و بیدینی ایشانست. یك پنداری را (وحدت وجود) باور كرده و پندارها از خود بآن افزودهاند.
در اینجا فرصت گفتگو از معنی «وحدت وجود» و از یك پندار بیپا بودن آن نمیداریم. در جای دیگر از آن سخن راندهایم و باز هم خواهیم راند. بهترین دلیل بگمراهی ، بلكه بیراهی صوفیان حال و رفتار ایشانست. كسانی كه لافِ «از خودی گذشتن» و «منی كشتن» میزنند اگر نیك نگرید بیش از دیگران گرفتار خودخواهی و منی بودهاند.
چنانكه دربارهی تربیتهای بیهودهی امروزی گفتیم در اینجا هم راستی آنست كه اینان كوششهای بیهودهای بكار میبرند (از چلهنشینی و ذكرخوانی و مانند آن) ، اینها از یكسو هیچ سودی نداده و تكانی در خرد و روان پدید نیاورده ، بلكه آنها را تیرهتر و ناتوانتر گردانیده ، و از یكسو خود آنان باینها ارج بسیار نهاده و خود را یك دستهی برگزیدهتر و والاتر از دیگران شماردهاند ، بویژه از پندار پیوستن بخدا كه بیاندازه بخود بالیدهاند ، و نامهای شگفتی از «ولی» و «قطب» و «اَبدال» و مانند اینها بروی خود گزاردهاند ، و چارهی تهیدستی خود را با دروغها و گزافهها كردهاند.
اندازهی خودخواهی آنان از كتابهاشان پیداست. چنانكه در جای دیگر گفتهام بتاریخ رنگ دیگر داده و همهی پیشامدها را بسود خود میگردانند. طغرل و داود چند برادر بودهاند و یك ایل شمشیرزن بسر خود داشتهاند و سالهای دراز كوشیده و با سلطانمسعود غزنوی جنگها كرده و گاهی او را شكسته و گاهی ازو شكست خوردهاند و سرانجام در یك جنگ بزرگی فیروز درآمدهاند و بخراسان و آن پیرامونها دست یافته و بنیاد پادشاهی گزاردهاند. كنون شما كتاب اسرارالتوحید را بخوانید كه مینویسد آن پادشاهی را بایشان شیخ ابوسعید داده.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 7 از بخش پنجم
🔸بیپایی کوششهای صوفیان برای نیرومندی روان ـ 1
چند سخنی از صوفیان نویسم : اینان كه بچله نشینند و سختیها بخود دهند بگفتهی خودشان «تهذیب نفس» كنند. این كلمه نزد ما معنی درستی ندارد. اگر خواستشان نیرومندی روان باشد ما نشان دادیم كه نیرومندی آن جز از راه شناختن معنی جهان و زندگی و پی بردن براستیها نتواند بود. كسی چون معنی درست زندگی را شناخت و از زیانهای آز و خشم و رشك و كینه و دیگر خویهای جانی آگاه گشت و خدا و خواست او را دانست ناگزیر خرد و روانش نیرو گیرد و تواند جلو خویهای ناستودهی جانی را گیرد. هرچه هست از كارهای بیسود و بیخردانهای ـ همچون بیكار بودن و زن ناگرفتن و گرسنه ماندن ، و سختی بخود دادن و یك جمله را هزار بار بزبان راندن و اینگونه چیزها ـ نتیجهای در دست نباشد و این كارها كه نه خواست خداست مایهی خشنودی او نیز نگردد.
اینان میگویند : چون از خودی گذریم بخدا پیوندیم. میگویم : از خودی چگونه گذرید ، وآنگاه بخدا چگونه پیوندید؟. نشدنی در نشدنیست. همین نشانهی خداناشناسی و بیدینی ایشانست. یك پنداری را (وحدت وجود) باور كرده و پندارها از خود بآن افزودهاند.
در اینجا فرصت گفتگو از معنی «وحدت وجود» و از یك پندار بیپا بودن آن نمیداریم. در جای دیگر از آن سخن راندهایم و باز هم خواهیم راند. بهترین دلیل بگمراهی ، بلكه بیراهی صوفیان حال و رفتار ایشانست. كسانی كه لافِ «از خودی گذشتن» و «منی كشتن» میزنند اگر نیك نگرید بیش از دیگران گرفتار خودخواهی و منی بودهاند.
چنانكه دربارهی تربیتهای بیهودهی امروزی گفتیم در اینجا هم راستی آنست كه اینان كوششهای بیهودهای بكار میبرند (از چلهنشینی و ذكرخوانی و مانند آن) ، اینها از یكسو هیچ سودی نداده و تكانی در خرد و روان پدید نیاورده ، بلكه آنها را تیرهتر و ناتوانتر گردانیده ، و از یكسو خود آنان باینها ارج بسیار نهاده و خود را یك دستهی برگزیدهتر و والاتر از دیگران شماردهاند ، بویژه از پندار پیوستن بخدا كه بیاندازه بخود بالیدهاند ، و نامهای شگفتی از «ولی» و «قطب» و «اَبدال» و مانند اینها بروی خود گزاردهاند ، و چارهی تهیدستی خود را با دروغها و گزافهها كردهاند.
اندازهی خودخواهی آنان از كتابهاشان پیداست. چنانكه در جای دیگر گفتهام بتاریخ رنگ دیگر داده و همهی پیشامدها را بسود خود میگردانند. طغرل و داود چند برادر بودهاند و یك ایل شمشیرزن بسر خود داشتهاند و سالهای دراز كوشیده و با سلطانمسعود غزنوی جنگها كرده و گاهی او را شكسته و گاهی ازو شكست خوردهاند و سرانجام در یك جنگ بزرگی فیروز درآمدهاند و بخراسان و آن پیرامونها دست یافته و بنیاد پادشاهی گزاردهاند. كنون شما كتاب اسرارالتوحید را بخوانید كه مینویسد آن پادشاهی را بایشان شیخ ابوسعید داده.
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی سوم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
در میانههای سال 1314 در كنفرانسی كه در انجمن شاعران تهران در خانهی شاهزاده افسر از طرف آقای كسروی رهنمای آزادگان با حضور بسیاری از سخنبازان و سخنفروشان داده شد و نویسنده نیز از باشندگان بودم این ترازوی خردپذیر در نهایت امانت و چنانكه شایستهی یك داور دادگر و غیرتمند است بكار برده شد و نتیجه همان شد كه در بالا یاد گردید. خلاصهی این كنفرانس در مهنامهی پیمان چاپ شده بعلاوه در شمارههای سال 15ـ 1314 این مهنامه بارها این ترازو بكار رفته و نتیجه همان بوده كه گفته شد. از اینرو نیازی بتكرار نیست و شما میتوانید بآنها مراجعه كنید.
این مقدمهی دوم بود ولی پیش از آنكه بگفتار شما درآیم نكتهی دیگر را بعنوان مقدمهی سوم یاد میكنم.
3ـ ما با جربزهی شعرگویی (نه شاعری) مخالف نیستیم.
شعرگویی جربزهایست و این جربزه كه در ایرانیان بسیار نیرومند شده جهتی ندارد كه ما با این جربزه دشمن باشیم و بخواهیم آن را نابود سازیم.
چیزی كه هست میگوییم باید آن را مانند هر جربزهی دیگری در جای خوب بكار برد.
ما میگوییم شعر سخن است و سخن چه نثر و چه نظم جز در مورد نیاز نباید گفته شود میگوییم سخن وسیله است و غایت نیست بنابراین سخن را غایتی و آرمانی شناختن و آن را شغلی گرفتن و مردم را با آن سرگرم ساختن و از پرداختن بزندگی بازداشتن كار خردمندانهای نیست. بطور مثال اره در دست درودگر آلتی است برای بریدن و اگر درودگر اره میخرد و آن را نگاه میدارد و گاهی آن را چرب و تیز میكند از اینجهت است كه بتواند با آن چوب ببرد. اكنون اگر درودگری ارهاش را در یك كیسهی مخملین جای دهد و در دكان خود طاقچهی مخصوصی برای آن درست كند و در اطراف طاقچه زنگوله و منگوله بیاویزد ، در بالای طاقچه نقش تبرزین و كشكول كشد و سبحههای هزار دانه بند كند ، در دورادور محراب اره قاب عكسهای پنداری پیغمبران و امامان كوبد ، و آیـة الكرسی و قل اعوذ نویسد ، بدسته و غلاف اره دعاها و طلسمها[ی] سه گوش و چهار گوش بندد ، پنج پنجهی مسین و آهنین نهد آیا آن درودگر را دیوانه نخواهید خواند؟؟!
میگویم : چون شعر سخنی است موزون و آهنگ دارد و در دل بیشتر مینشیند در تهییج وجدانیات مؤثرتر از نثر تواند بود. در اینگونه جاها بشرط آنكه موضوع خردمندانه و سودمند باشد و از بدآموزی حتا با ایماء پاك باشد باید از آن فایده برد.
این را هم بگویم و بگفتار شما بپردازم. من خود شاعر بوده و شعرهای زیادی سرودهام. چند تكه از شعرهایم در مجلهی عالم نسوان و در مهنامهی پیمان سال دوم بعنوان شعر سودمند چاپ شده ـ لیكن چون بر بیهودگی كار شاعران و زیانمندی شعرهایشان آگاه شدم ، از آن گذشته دانستم كه سخنبازی مانند اختلافات كیشی و ملاسازی از وسایلی است كه دیگران برای استواری نفوذ خود در مشرق از آن سود میبرند و چنانكه دیدهاید باز هم میبینید بترویج آنها میكوشند مردانه همگی آن سرودهها را بدور ریختم و لگدمال ساختم.
آقای عدل از این[جا] گفتار شما را بگفتگو میگزارم.
شما عنوان گفتارتان را ـ قابل توجه وزارت فرهنگ ـ قرار دادهاید.
این وزارت پیش از آنكه من یا شما پیشنهاد كنیم بعقیدهی خودش خوب و بد آثار گذشتگان را جدا كرده و بنام منتخبات و تاریخ شعرا از دانشپایهی سوم دبستان گرفته تا دورهی لیسانس و دكترا در ادبیات آنها را تحویل جوانان توده میدهد.
🔸 گفتار چهارم
تکهی سوم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
در میانههای سال 1314 در كنفرانسی كه در انجمن شاعران تهران در خانهی شاهزاده افسر از طرف آقای كسروی رهنمای آزادگان با حضور بسیاری از سخنبازان و سخنفروشان داده شد و نویسنده نیز از باشندگان بودم این ترازوی خردپذیر در نهایت امانت و چنانكه شایستهی یك داور دادگر و غیرتمند است بكار برده شد و نتیجه همان شد كه در بالا یاد گردید. خلاصهی این كنفرانس در مهنامهی پیمان چاپ شده بعلاوه در شمارههای سال 15ـ 1314 این مهنامه بارها این ترازو بكار رفته و نتیجه همان بوده كه گفته شد. از اینرو نیازی بتكرار نیست و شما میتوانید بآنها مراجعه كنید.
این مقدمهی دوم بود ولی پیش از آنكه بگفتار شما درآیم نكتهی دیگر را بعنوان مقدمهی سوم یاد میكنم.
3ـ ما با جربزهی شعرگویی (نه شاعری) مخالف نیستیم.
شعرگویی جربزهایست و این جربزه كه در ایرانیان بسیار نیرومند شده جهتی ندارد كه ما با این جربزه دشمن باشیم و بخواهیم آن را نابود سازیم.
چیزی كه هست میگوییم باید آن را مانند هر جربزهی دیگری در جای خوب بكار برد.
ما میگوییم شعر سخن است و سخن چه نثر و چه نظم جز در مورد نیاز نباید گفته شود میگوییم سخن وسیله است و غایت نیست بنابراین سخن را غایتی و آرمانی شناختن و آن را شغلی گرفتن و مردم را با آن سرگرم ساختن و از پرداختن بزندگی بازداشتن كار خردمندانهای نیست. بطور مثال اره در دست درودگر آلتی است برای بریدن و اگر درودگر اره میخرد و آن را نگاه میدارد و گاهی آن را چرب و تیز میكند از اینجهت است كه بتواند با آن چوب ببرد. اكنون اگر درودگری ارهاش را در یك كیسهی مخملین جای دهد و در دكان خود طاقچهی مخصوصی برای آن درست كند و در اطراف طاقچه زنگوله و منگوله بیاویزد ، در بالای طاقچه نقش تبرزین و كشكول كشد و سبحههای هزار دانه بند كند ، در دورادور محراب اره قاب عكسهای پنداری پیغمبران و امامان كوبد ، و آیـة الكرسی و قل اعوذ نویسد ، بدسته و غلاف اره دعاها و طلسمها[ی] سه گوش و چهار گوش بندد ، پنج پنجهی مسین و آهنین نهد آیا آن درودگر را دیوانه نخواهید خواند؟؟!
میگویم : چون شعر سخنی است موزون و آهنگ دارد و در دل بیشتر مینشیند در تهییج وجدانیات مؤثرتر از نثر تواند بود. در اینگونه جاها بشرط آنكه موضوع خردمندانه و سودمند باشد و از بدآموزی حتا با ایماء پاك باشد باید از آن فایده برد.
این را هم بگویم و بگفتار شما بپردازم. من خود شاعر بوده و شعرهای زیادی سرودهام. چند تكه از شعرهایم در مجلهی عالم نسوان و در مهنامهی پیمان سال دوم بعنوان شعر سودمند چاپ شده ـ لیكن چون بر بیهودگی كار شاعران و زیانمندی شعرهایشان آگاه شدم ، از آن گذشته دانستم كه سخنبازی مانند اختلافات كیشی و ملاسازی از وسایلی است كه دیگران برای استواری نفوذ خود در مشرق از آن سود میبرند و چنانكه دیدهاید باز هم میبینید بترویج آنها میكوشند مردانه همگی آن سرودهها را بدور ریختم و لگدمال ساختم.
آقای عدل از این[جا] گفتار شما را بگفتگو میگزارم.
شما عنوان گفتارتان را ـ قابل توجه وزارت فرهنگ ـ قرار دادهاید.
این وزارت پیش از آنكه من یا شما پیشنهاد كنیم بعقیدهی خودش خوب و بد آثار گذشتگان را جدا كرده و بنام منتخبات و تاریخ شعرا از دانشپایهی سوم دبستان گرفته تا دورهی لیسانس و دكترا در ادبیات آنها را تحویل جوانان توده میدهد.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی سیوچهارم)
🔶چند سخنی با آقای فرامرزی
(بخش دو از سه)
ما از درماندگی و پریشانی شرقیان ـ بویژه از درماندگی ایرانیان ـ سخن بسیار راندهایم و در اینجا نیازی بگفتگو از آن نداریم. ما علت و سرچشمهی درد را شرح نموده و راه چارهاش را هم نشان دادهایم :
ایرانیان یا شرقیان در خلقت هیچ نقصی ندارند. چه ساختمان تنیشان و چه نیروهای روانیشان كمتر از اروپاییان نمیباشد. آنچه نقص را پدید میآورد و مایهی پس ماندنشان میگردد بیگمان اندیشههای پریشان و گمراهیهای سردرهم است كه از هزار سال پیش در این سرزمین پیدا شده و در مغزها آكنده گردیده. این چیزیست كه باید بیچون و چرا پذیرفت. چاره نیز جز پراكندن حقایق و نبرد با این گمراهیها نمیباشد.
🔸باید به هر بهایی بسر آید این گمراهیها را دور رانده حقایق را جانشین آنها گردانیم.
در اینجاست كه میگوییم یك روزنامه برای تودهی خود كار بزرگی را انجام تواند داد.
🔸یك روزنامه كه هواداری از حقایق نماید و در این باره ایستادگی نشان دهد و بزیان پولی و بزباندرازیهای مردم اعتنا ننموده از راه خود برنگردد نیكیهای فراموش نشدنی برای توده تواند كرد.
امروز انبوهی از زن و مرد روزنامه میخوانند. اگر روزنامهها بیک راه نیكی بیفتند و بهواداری از حقایق كوشند یقینست كه تكانی درمیان توده پدید آورده یک راهی برای رهایی از این درماندگی باز خواهند گردانید. ولی انصاف باید داد كه امروز روزنامهها نیز بدرد توده گرفتارند و اینها خود بهتر از آن نمیباشند. بماند آنكه یك رشته روزنامههایی هست كه از این سر تا آن سرش یك جملهی پرمغزی را دربر ندارد ، بماند آن روزنامههایی كه مقصودشان جز پول اندوختن نیست و برای این كار به هر پستی آماده میباشند ـ از آنها گفتگو نمیكنم. مقصودم گفتگو از روزنامههای آبرومند و نیك میباشد و بحال آنهاست كه افسوس میخورم.
برای آنكه مقصودم روشن گردد باید مثلی یاد كنم : چنین انگارید در یك خاندان یك بیماری هست و سه تن پزشك برای معالجه او آمدهاند. اكنون این پزشكها دو گونه كار توانند كرد : یكی آنكه هر سه تن باهم بیمار را دیدن كنند و دربارهی درد و بیماری جستجو بكار برند و با شور و گفتگو بیماری را شناخته و همگی یكدل و یكزبان درمان و دستور برای بیمار و كسان او بدهند. دیگری آنكه هر یكی از ایشان جدا و تنها بر سر بیمار آید و هر یك درد را چیز دیگری تشخیص دهد و بدستورهای دیگری پردازد. این دو رفتار تفاوت بسیار باهم دارد. در آن رفتار كه هر سه در یكجا بیمار را دیدهاند ، اطمینان بكشف حقیقت بیشتر تواند بود. و آنگاه بیمار و كسان او تكلیفشان روشنست و بیدرنگ آن دستورها را بكار میبندند و بیماری چاره میپذیرد. لیكن در این رفتار چون هر یكی تنها تشخیص داده به هیچ كدام اطمینان نتواند بود و از آنسو چون سه گونه تشخیص و سه رشته دستور داده شده بیچاره بیمار و كسانش درمانده ، نخواهند دانست بسخن كدام یكی كار بندند و چهبسا نتیجه آن خواهد شد كه به هیچ كدام كار نبندند و همه را بكنار بگزارند.
در اینجاست كه ما همیشه میگوییم :
🔸نیكیای كه از راهش نباشد بدیست.🔸
این سه پزشك گرفتیم كه هر سه دلسوز و نیكخواه بودهاند ، چون از راه غلطی پیش رفتهاند باعث مرگ بیمار شدهاند. بیآنكه خود بخواهند و بدانند بیك بدی مبادرت كردهاند.
🔸دربارهی روزنامهها همین را توان گفت : گرفتیم كه هر یك از نویسندگان آنها بتوده و كشور دلسوز و علاقهمندند و مقصودشان پند و راهنمایی بمردم میباشد ، ولی راهی را كه میپیمایند جز زیان نتیجه نتواند داد. زیرا هر یك از آنها بضد سخنان آن دیگری مینویسد. بلكه بسیاری آنچه که امروز نوشته فردا متناقض آن را بچاپ میرساند و پیداست كه در نتیجهی این تناقضنویسیها مردم نه تنها سودی نمیتوانند برداشت بلكه با زیانها نیز مصادف میباشند. زیرا آن پراكندگی اندیشهها و درماندگی مغزها كه گفتیم سرچشمهی همهی دردهاست ، با این رفتار روزنامهها فزونی مییابد و پریشانی و درماندگی بیشتر میگردد.[1]
🔸بسیاری از روزنامهنویسها و نویسندگان از این نتیجه ناآگاهند و چنین سخنی را تاكنون نشنیده و ندانستهاند. من بارها میبینم كسی گفتاری نوشته میآورد كه ما در روزنامه بچاپ رسانیم. و چون میگویم : ما خودمان ضد این را نوشتهایم میگوید : «چه عیب دارد ، بگزارید مطالب متنوع باشد» یا میگوید : «آن نظریهی شما بود این هم نظریهی منست». ولی اینها همه نادرست است و این روزنامهنویسان و نویسندگان بیآنكه خود بدانند و بخواهند بدیها با تودهی خود میكنند و در این روز درماندگی بار دوش آنان را هرچه سنگینتر میگردانند. در جایی كه میتوانند بسیار سودمند باشند و نیكیها نموده نامی از خود بیادگار گزارند بدینسان زیانمند درمیآیند.
👇
🔶چند سخنی با آقای فرامرزی
(بخش دو از سه)
ما از درماندگی و پریشانی شرقیان ـ بویژه از درماندگی ایرانیان ـ سخن بسیار راندهایم و در اینجا نیازی بگفتگو از آن نداریم. ما علت و سرچشمهی درد را شرح نموده و راه چارهاش را هم نشان دادهایم :
ایرانیان یا شرقیان در خلقت هیچ نقصی ندارند. چه ساختمان تنیشان و چه نیروهای روانیشان كمتر از اروپاییان نمیباشد. آنچه نقص را پدید میآورد و مایهی پس ماندنشان میگردد بیگمان اندیشههای پریشان و گمراهیهای سردرهم است كه از هزار سال پیش در این سرزمین پیدا شده و در مغزها آكنده گردیده. این چیزیست كه باید بیچون و چرا پذیرفت. چاره نیز جز پراكندن حقایق و نبرد با این گمراهیها نمیباشد.
🔸باید به هر بهایی بسر آید این گمراهیها را دور رانده حقایق را جانشین آنها گردانیم.
در اینجاست كه میگوییم یك روزنامه برای تودهی خود كار بزرگی را انجام تواند داد.
🔸یك روزنامه كه هواداری از حقایق نماید و در این باره ایستادگی نشان دهد و بزیان پولی و بزباندرازیهای مردم اعتنا ننموده از راه خود برنگردد نیكیهای فراموش نشدنی برای توده تواند كرد.
امروز انبوهی از زن و مرد روزنامه میخوانند. اگر روزنامهها بیک راه نیكی بیفتند و بهواداری از حقایق كوشند یقینست كه تكانی درمیان توده پدید آورده یک راهی برای رهایی از این درماندگی باز خواهند گردانید. ولی انصاف باید داد كه امروز روزنامهها نیز بدرد توده گرفتارند و اینها خود بهتر از آن نمیباشند. بماند آنكه یك رشته روزنامههایی هست كه از این سر تا آن سرش یك جملهی پرمغزی را دربر ندارد ، بماند آن روزنامههایی كه مقصودشان جز پول اندوختن نیست و برای این كار به هر پستی آماده میباشند ـ از آنها گفتگو نمیكنم. مقصودم گفتگو از روزنامههای آبرومند و نیك میباشد و بحال آنهاست كه افسوس میخورم.
برای آنكه مقصودم روشن گردد باید مثلی یاد كنم : چنین انگارید در یك خاندان یك بیماری هست و سه تن پزشك برای معالجه او آمدهاند. اكنون این پزشكها دو گونه كار توانند كرد : یكی آنكه هر سه تن باهم بیمار را دیدن كنند و دربارهی درد و بیماری جستجو بكار برند و با شور و گفتگو بیماری را شناخته و همگی یكدل و یكزبان درمان و دستور برای بیمار و كسان او بدهند. دیگری آنكه هر یكی از ایشان جدا و تنها بر سر بیمار آید و هر یك درد را چیز دیگری تشخیص دهد و بدستورهای دیگری پردازد. این دو رفتار تفاوت بسیار باهم دارد. در آن رفتار كه هر سه در یكجا بیمار را دیدهاند ، اطمینان بكشف حقیقت بیشتر تواند بود. و آنگاه بیمار و كسان او تكلیفشان روشنست و بیدرنگ آن دستورها را بكار میبندند و بیماری چاره میپذیرد. لیكن در این رفتار چون هر یكی تنها تشخیص داده به هیچ كدام اطمینان نتواند بود و از آنسو چون سه گونه تشخیص و سه رشته دستور داده شده بیچاره بیمار و كسانش درمانده ، نخواهند دانست بسخن كدام یكی كار بندند و چهبسا نتیجه آن خواهد شد كه به هیچ كدام كار نبندند و همه را بكنار بگزارند.
در اینجاست كه ما همیشه میگوییم :
🔸نیكیای كه از راهش نباشد بدیست.🔸
این سه پزشك گرفتیم كه هر سه دلسوز و نیكخواه بودهاند ، چون از راه غلطی پیش رفتهاند باعث مرگ بیمار شدهاند. بیآنكه خود بخواهند و بدانند بیك بدی مبادرت كردهاند.
🔸دربارهی روزنامهها همین را توان گفت : گرفتیم كه هر یك از نویسندگان آنها بتوده و كشور دلسوز و علاقهمندند و مقصودشان پند و راهنمایی بمردم میباشد ، ولی راهی را كه میپیمایند جز زیان نتیجه نتواند داد. زیرا هر یك از آنها بضد سخنان آن دیگری مینویسد. بلكه بسیاری آنچه که امروز نوشته فردا متناقض آن را بچاپ میرساند و پیداست كه در نتیجهی این تناقضنویسیها مردم نه تنها سودی نمیتوانند برداشت بلكه با زیانها نیز مصادف میباشند. زیرا آن پراكندگی اندیشهها و درماندگی مغزها كه گفتیم سرچشمهی همهی دردهاست ، با این رفتار روزنامهها فزونی مییابد و پریشانی و درماندگی بیشتر میگردد.[1]
🔸بسیاری از روزنامهنویسها و نویسندگان از این نتیجه ناآگاهند و چنین سخنی را تاكنون نشنیده و ندانستهاند. من بارها میبینم كسی گفتاری نوشته میآورد كه ما در روزنامه بچاپ رسانیم. و چون میگویم : ما خودمان ضد این را نوشتهایم میگوید : «چه عیب دارد ، بگزارید مطالب متنوع باشد» یا میگوید : «آن نظریهی شما بود این هم نظریهی منست». ولی اینها همه نادرست است و این روزنامهنویسان و نویسندگان بیآنكه خود بدانند و بخواهند بدیها با تودهی خود میكنند و در این روز درماندگی بار دوش آنان را هرچه سنگینتر میگردانند. در جایی كه میتوانند بسیار سودمند باشند و نیكیها نموده نامی از خود بیادگار گزارند بدینسان زیانمند درمیآیند.
👇
در این سخن نظرم بیك روزنامههای خاصی نیست و اساساً تنها روزنامههای ایران را نمیگویم. روزنامههای بسیاری از كشورهای شرقی این حال را دارد و بجای سودمندی زیانمند میباشد.
[1] : امروز که «روزنامههای مجازی» (کانالها و سایتها) صدها برابر روزنامههای کاغذی در گذشته گردیده ، پریشانی و سرگردانی مردمان محسوستر است. از اینرو امروز پروا به این موضوع ارج بیشتر یافته و میباید به آن به چشم یک بیماری بیمناکی نگریست که نیازمند چارهی هرچه زودتر است.
[1] : امروز که «روزنامههای مجازی» (کانالها و سایتها) صدها برابر روزنامههای کاغذی در گذشته گردیده ، پریشانی و سرگردانی مردمان محسوستر است. از اینرو امروز پروا به این موضوع ارج بیشتر یافته و میباید به آن به چشم یک بیماری بیمناکی نگریست که نیازمند چارهی هرچه زودتر است.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش پنجم
🔸بیپایی کوششهای صوفیان برای نیرومندی روان ـ 2
داستان دلگداز مغول كه ما چون پس از صدها سال در تاریخ میخوانیم دلهامان پر از درد و اندوه میگردد اینان آن داستان را با دیده دیده و از نزدیك شنیده و بجای دل سوختن بسودجویی از آن كوشیدهاند و بیدرنگ داستانی ساختهاند كه چون سلطان محمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین را كشت خدا بخشم آمد و بخونخواهی او مغول را فرستاد.
چنین مینویسند : «شیخ مجدالدین مرید شیخ نجمالدین كبرای خوارزمی قدس سره بنا بر فساد اهل فساد و سعایت حساد سلطان محمد خوارزمشاه آن ولایتمأب را قتل نموده و آنگاه نادم و پشیمان شده بخدمت شیخ نجمالدین آمد و عرض كرد اگر دیت خواهی اینك زر و اگر قصاص كنی اینك سر ، شیخ فرمود دیت فرزندم شیخ مجدالدین زر نیست و قصاص او سر من و سر تو و سر سروران دولت تو و سر اهالی تو است. بعد فرمود و كان امرالله مفعولا. اندك زمانی گذشت كه چنگیزخان از مغولستان ظهور یافته بخوارزم آمد و كرد آنچه كرد و شد آنچه شد».
خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته ـ از كه؟!. از بچههای شیرخوار و زنان بیگناه خوارزم و سمرقند و نیشابور ، با دست كه؟!. با دست خونخواران دُژخوی مغول!. روی نادانی سیاه بادا !
در همهی تاریخ این دستبرد را كردهاند. در زمان كریمخان معصومعلیشاه نامی از هندوستان بشیراز آمده و سالها در آنجا میزیسته و كسانی را بروز خود میانداخته. دانسته نیست برای چه كریمخان او را از شیراز بیرون كرده كه بهانه بدست صوفیان افتاده كه مینویسند : «سید معصومعلیشاه دكنی و نورعلیشاه و فیضعلیشاه قُدِّسَ سِرُّهُم را اخراج بلد فرمود و خود نیز بعد از این امر زشت از نهال زندگانی ثمر نچید و مدت ششماه از این مقدمه نگذشته بود كه بدارالجزا خرامید».
مردی همچون كریمخان كه پس از پانزده سال جنگ و كوشش كشور را بایمنی آورده و مردم را بآسایش رسانیده بود نمیبایسته یكمشت گدایان دربدر بیكاره را كه زیانكار میشمرده از شهر بیرون راند!
ما از تیمور لنگ بارها نام برده و سیاهكاریهای او را یاد كردهایم. این مرد در خونخواری و دُژخیمی همپای چنگیز و هلاكو بوده و در ایران جویها از خونهای بیگناهان رانده. در اسپهان بگناه چند تن هفتادهزار تن را سر برید. در بغداد از سر كشتگان منارهها افراشت. در توس پسرش دههزار سر خواست و چون دههزار مرد نبود سرهای زنان و بچگان را بریدند. چنین مرد پست و خونخواری به هر كجا كه میرسیده و سراغ گوری یا پیری میگرفته بدیدن او میرفته ، و در لشکرگاهش همیشه یك دسته از علما و مشایخ میبودهاند و سر سفرهاش نان میخوردهاند و او را با این خونخواری و دُژخوییش پشتیبان اسلام و عرفان میشمردهاند ، و بخونخواریش زبان نكوهش باز نمیكردهاند. از اینسوی در كتابهای صوفیان همیشه او را بنیكی نام میبرند و ستایشها از او مینویسند. همین اندازه كه با خواست آنان ساخته و بچند صوفی نان داده از همهی سیاهكاریهای او چشم میپوشند. اینست اندازهی خودخواهی و منی كسانی كه لاف از خودی گذشتن و منی كشتن میزنند.
در جای دیگر نیز گفتهام یكی در زمان ما كه بگفتهی خود چلهها بسر برده و «تهذیب نفس» كرده و جایگاه «مرشدی» یافته شعرها در ستایش تیمور لنگ سروده :
رأیت تیمور شه گورگان چون بجهان شد علم داستان
حكمش از ایوانگه كیوان گذشت معدلتش زآدم و حیوان گذشت.
این اندازهی بیخردی و ناپاكدلی یك «مرشدی» است كه پس از چند صد سال تیمور خونخوار را میستاید و یاد «معدلت» او را میكند. اینست نتیجهای كه آن چلهها و سختیكشیها داده است! بیآنكه بكاری برخیزند نان این توده و كشور میخورند و بیكار ننشسته بدینسان نمكناشناسی هم مینمایند!
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 8 از بخش پنجم
🔸بیپایی کوششهای صوفیان برای نیرومندی روان ـ 2
داستان دلگداز مغول كه ما چون پس از صدها سال در تاریخ میخوانیم دلهامان پر از درد و اندوه میگردد اینان آن داستان را با دیده دیده و از نزدیك شنیده و بجای دل سوختن بسودجویی از آن كوشیدهاند و بیدرنگ داستانی ساختهاند كه چون سلطان محمد خوارزمشاه شیخ مجدالدین را كشت خدا بخشم آمد و بخونخواهی او مغول را فرستاد.
چنین مینویسند : «شیخ مجدالدین مرید شیخ نجمالدین كبرای خوارزمی قدس سره بنا بر فساد اهل فساد و سعایت حساد سلطان محمد خوارزمشاه آن ولایتمأب را قتل نموده و آنگاه نادم و پشیمان شده بخدمت شیخ نجمالدین آمد و عرض كرد اگر دیت خواهی اینك زر و اگر قصاص كنی اینك سر ، شیخ فرمود دیت فرزندم شیخ مجدالدین زر نیست و قصاص او سر من و سر تو و سر سروران دولت تو و سر اهالی تو است. بعد فرمود و كان امرالله مفعولا. اندك زمانی گذشت كه چنگیزخان از مغولستان ظهور یافته بخوارزم آمد و كرد آنچه كرد و شد آنچه شد».
خدا خون مجدالدین بغدادی را گرفته ـ از كه؟!. از بچههای شیرخوار و زنان بیگناه خوارزم و سمرقند و نیشابور ، با دست كه؟!. با دست خونخواران دُژخوی مغول!. روی نادانی سیاه بادا !
در همهی تاریخ این دستبرد را كردهاند. در زمان كریمخان معصومعلیشاه نامی از هندوستان بشیراز آمده و سالها در آنجا میزیسته و كسانی را بروز خود میانداخته. دانسته نیست برای چه كریمخان او را از شیراز بیرون كرده كه بهانه بدست صوفیان افتاده كه مینویسند : «سید معصومعلیشاه دكنی و نورعلیشاه و فیضعلیشاه قُدِّسَ سِرُّهُم را اخراج بلد فرمود و خود نیز بعد از این امر زشت از نهال زندگانی ثمر نچید و مدت ششماه از این مقدمه نگذشته بود كه بدارالجزا خرامید».
مردی همچون كریمخان كه پس از پانزده سال جنگ و كوشش كشور را بایمنی آورده و مردم را بآسایش رسانیده بود نمیبایسته یكمشت گدایان دربدر بیكاره را كه زیانكار میشمرده از شهر بیرون راند!
ما از تیمور لنگ بارها نام برده و سیاهكاریهای او را یاد كردهایم. این مرد در خونخواری و دُژخیمی همپای چنگیز و هلاكو بوده و در ایران جویها از خونهای بیگناهان رانده. در اسپهان بگناه چند تن هفتادهزار تن را سر برید. در بغداد از سر كشتگان منارهها افراشت. در توس پسرش دههزار سر خواست و چون دههزار مرد نبود سرهای زنان و بچگان را بریدند. چنین مرد پست و خونخواری به هر كجا كه میرسیده و سراغ گوری یا پیری میگرفته بدیدن او میرفته ، و در لشکرگاهش همیشه یك دسته از علما و مشایخ میبودهاند و سر سفرهاش نان میخوردهاند و او را با این خونخواری و دُژخوییش پشتیبان اسلام و عرفان میشمردهاند ، و بخونخواریش زبان نكوهش باز نمیكردهاند. از اینسوی در كتابهای صوفیان همیشه او را بنیكی نام میبرند و ستایشها از او مینویسند. همین اندازه كه با خواست آنان ساخته و بچند صوفی نان داده از همهی سیاهكاریهای او چشم میپوشند. اینست اندازهی خودخواهی و منی كسانی كه لاف از خودی گذشتن و منی كشتن میزنند.
در جای دیگر نیز گفتهام یكی در زمان ما كه بگفتهی خود چلهها بسر برده و «تهذیب نفس» كرده و جایگاه «مرشدی» یافته شعرها در ستایش تیمور لنگ سروده :
رأیت تیمور شه گورگان چون بجهان شد علم داستان
حكمش از ایوانگه كیوان گذشت معدلتش زآدم و حیوان گذشت.
این اندازهی بیخردی و ناپاكدلی یك «مرشدی» است كه پس از چند صد سال تیمور خونخوار را میستاید و یاد «معدلت» او را میكند. اینست نتیجهای كه آن چلهها و سختیكشیها داده است! بیآنكه بكاری برخیزند نان این توده و كشور میخورند و بیكار ننشسته بدینسان نمكناشناسی هم مینمایند!
✴️ داوریهای توده دربارهی شعر در ایران
🔸 گفتار چهارم
تکهی چهارم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
برای اینكه گفتهام بیگواه نماند چه بهتر از كتابهای درسی نمونههایی در اینجا یاد كنم.
تیكههای زیر از كتاب فارسی كه بتوسط كمیسیونی برای سال دوم دبیرستانها تألیف شده نقل میگردد :
بدآموزیهای خراباتیان!
چو دی رفت و فردا نیامد پدید یك امروز باید بشادی چمید
چون دیروز گذشته و فردا نیامده است امروز را باید خوش بود ، دیگر هرچه بادا باد!
دمی را كه سرمایهی زندگی است بتلخی سپردن نه فرخندگی است
سرمایهی زندگانی همین یك دم است ، پس نباید آن را در اندیشه و اندوه سپری كرد اگرچه نالهی زنان بینوا و كودكان معصوم از گرسنگی بآسمان برسد!
جهان غم نیرزد بشادی گرای نه كز بهر غم كردهاند این سرای
جهان «البته زندگی سرافرازانه و استقلال كشور و آسایش توده یا هر چیز خوب دیگر» ارزش غمخواری ندارد پس خوش باشد! زیرا این خانه را كه برای غم خوردن نیافریدهاند.
كسی كو درِ نیكنامی زند در این حلقه لاف غلامی زند
مطابق این فلسفهی آقای حكیم نظامی ، تیرههای سیاهان هوتنتوت[1] نیكنامترین مردمند. ببخشید ـ اگر برخی از آنان را بغلامی میبرند دیگر لاف غلامی نمیزنند!
در زیر عنوان ضخیم ـ آرزوهای حافظ ـ غزلی در آن كتاب نقش شده كه من با آنكه شعرهای حافظ را پیشتر خواندهام و میدانستم كه جز بدآموزی و سخنان رنگارنگ چیزی در چنتهاش نیست نخست بگفتهی معمول از خود وارفتم كه شاید حافظهام خطا میكند و در گفتههای این مرد آموزاكهای عالی هم هست كه من ندیدهام. غزل را بدقت دوبار خواندم جز سخنان بیارتباط پرت چیزی نداشت. اینك شعر آخر آن را كه گویی مقصود از آن عنوان این بوده برای شما نقل میكنم.
آرزومند رخ شاه چو ماهم حافظ همتی تا بسلامت ز درم باز آید
اینست آرزوی یكی از گویندگان كه از مفاخر ملیش مینامند!
درسهای اخلاقی!
صلح با دشمن اگر خواهی هر گه كه ترا در قفا عیب كند در نظرش تحسین كن
دو رنگی و منافقی را بسیار خوب یاد میدهد!
سخن آخر بدهان میگذرد موذی را سخنش تلخ نخواهی دهنش شیرین كن
بجای اینكه بگوید سر مردمآزار را بكوب تا دیگر مجال ستمگری و مردمآزاری نداشته باشد میگوید باو رشوهای بده تا خودت از شر او آسوده شوی. بدیگران هرچه بخواهد بكند بجهنم!! [2]
درس میهن پرستی!
همه میدانند چنگیزخان خونخوار كسی بوده كه باید نامش همیشه در ایران توأم بنفرین یاد شود. شما خوب ملاحظه كنید در این كتاب از زبان یك تاریخنویس چاپلوس بیغیرت ، او را در نظر شاگردان فیلسوفی تصویر كردهاند ـ در این حكایت. گویند چنگیزخان در تشیید بنای موافقت و تمهید قواعد الفت ... تا آخر ، در داستان جانگداز هجوم مغول شاید كمتر خانوادهی ایرانی چه از جهت كشته شدن كسان یا بكنیزی رفتن دوشیزگان گرفتار مصیبت و اندوه نشده باشد.
هرچند علل باطنی پیش آمدن چنین داستان هولناكی مسلماً سستی اندیشهها و مردن خویهای دلیری و مردانگی در اثر رواج صوفیگری و بدآموزیهای دیگر بوده است ولی جای انكار هم نیست كه جبن و نامردی محمد خوارزمشاه را نیز باید یكی از علل پیشامد دانست.
دیگران اینگونه داستانها را در تاریخی كه برای آموزشگاهها مینویسند و مقصود از تدریس آن برانگیختن غرور ملی است كمتر یاد میكنند و اگر یاد چنین داستانها لازم افتد نام كسی یا كسانی را كه سبب پیشامد شناخته شدهاند ببدی و نفرین یاد میكنند و علل روحی سیهروزی را با زبان گیرایی شرح میدهند تا از یكسو شخصیت ملی شاگرد سست نشود از سوی دیگر آن عبرتآموزی كه نتیجهی تدریس فن تاریخ است بدست آید. آنگاه شما ببینید داستان دلگداز مغول در جای دیگر كتاب به چه صورتی یاد شده است!
پس از شرح اضطراب ناشی از ترسویی خوارزمشاه بنقل از تذكرهی دولتشاه سمرقندی از زبان همان تاریخ نگار بیغیرت میگوید :
و این ابیات را بدیهتاً انشا كرد (مقصود سلطان محمد خوارزمشاه است) و از من دوات و قلم خواست و زارزار میگریست و این ابیات را میخواند و مینوشت :
بروز نكبت اگر برج قلعهی فلكت چو شاه معركه چرخ مسكن و مأواست
یقین بدان كه بوقت نزول تیر قضا حصار محكم تو همچو دامن حور است
تو كار نیك و بد خود بحق مفوض كن بروز نكبت و دولت كه كار كار خداست
در معنی شعرها دقت كنید. بدآموزی جبریان را بهانهی بیغیرتی و سستنهادی خود قرار داده گناه آنهمه ویرانی شهرها و كشتار مردان و زنان و بچگان و بكنیزی رفتن دوشیزگان را بیشرمانه با دو سه بیت شعر بگردن خدا بار میكنند!
با داشتن چنین گنجینههای اخلاقی اگر یكی از پیشوایان قوم پس از واقعهی سوم شهریور پارسال گناه پیشامد را بگردن «تقدیر» بار كند جای هیچگونه شگفتی نیست! 👇
🔸 گفتار چهارم
تکهی چهارم
🔶 چرا بدلیل گردن نگزاریم؟!
برای اینكه گفتهام بیگواه نماند چه بهتر از كتابهای درسی نمونههایی در اینجا یاد كنم.
تیكههای زیر از كتاب فارسی كه بتوسط كمیسیونی برای سال دوم دبیرستانها تألیف شده نقل میگردد :
بدآموزیهای خراباتیان!
چو دی رفت و فردا نیامد پدید یك امروز باید بشادی چمید
چون دیروز گذشته و فردا نیامده است امروز را باید خوش بود ، دیگر هرچه بادا باد!
دمی را كه سرمایهی زندگی است بتلخی سپردن نه فرخندگی است
سرمایهی زندگانی همین یك دم است ، پس نباید آن را در اندیشه و اندوه سپری كرد اگرچه نالهی زنان بینوا و كودكان معصوم از گرسنگی بآسمان برسد!
جهان غم نیرزد بشادی گرای نه كز بهر غم كردهاند این سرای
جهان «البته زندگی سرافرازانه و استقلال كشور و آسایش توده یا هر چیز خوب دیگر» ارزش غمخواری ندارد پس خوش باشد! زیرا این خانه را كه برای غم خوردن نیافریدهاند.
كسی كو درِ نیكنامی زند در این حلقه لاف غلامی زند
مطابق این فلسفهی آقای حكیم نظامی ، تیرههای سیاهان هوتنتوت[1] نیكنامترین مردمند. ببخشید ـ اگر برخی از آنان را بغلامی میبرند دیگر لاف غلامی نمیزنند!
در زیر عنوان ضخیم ـ آرزوهای حافظ ـ غزلی در آن كتاب نقش شده كه من با آنكه شعرهای حافظ را پیشتر خواندهام و میدانستم كه جز بدآموزی و سخنان رنگارنگ چیزی در چنتهاش نیست نخست بگفتهی معمول از خود وارفتم كه شاید حافظهام خطا میكند و در گفتههای این مرد آموزاكهای عالی هم هست كه من ندیدهام. غزل را بدقت دوبار خواندم جز سخنان بیارتباط پرت چیزی نداشت. اینك شعر آخر آن را كه گویی مقصود از آن عنوان این بوده برای شما نقل میكنم.
آرزومند رخ شاه چو ماهم حافظ همتی تا بسلامت ز درم باز آید
اینست آرزوی یكی از گویندگان كه از مفاخر ملیش مینامند!
درسهای اخلاقی!
صلح با دشمن اگر خواهی هر گه كه ترا در قفا عیب كند در نظرش تحسین كن
دو رنگی و منافقی را بسیار خوب یاد میدهد!
سخن آخر بدهان میگذرد موذی را سخنش تلخ نخواهی دهنش شیرین كن
بجای اینكه بگوید سر مردمآزار را بكوب تا دیگر مجال ستمگری و مردمآزاری نداشته باشد میگوید باو رشوهای بده تا خودت از شر او آسوده شوی. بدیگران هرچه بخواهد بكند بجهنم!! [2]
درس میهن پرستی!
همه میدانند چنگیزخان خونخوار كسی بوده كه باید نامش همیشه در ایران توأم بنفرین یاد شود. شما خوب ملاحظه كنید در این كتاب از زبان یك تاریخنویس چاپلوس بیغیرت ، او را در نظر شاگردان فیلسوفی تصویر كردهاند ـ در این حكایت. گویند چنگیزخان در تشیید بنای موافقت و تمهید قواعد الفت ... تا آخر ، در داستان جانگداز هجوم مغول شاید كمتر خانوادهی ایرانی چه از جهت كشته شدن كسان یا بكنیزی رفتن دوشیزگان گرفتار مصیبت و اندوه نشده باشد.
هرچند علل باطنی پیش آمدن چنین داستان هولناكی مسلماً سستی اندیشهها و مردن خویهای دلیری و مردانگی در اثر رواج صوفیگری و بدآموزیهای دیگر بوده است ولی جای انكار هم نیست كه جبن و نامردی محمد خوارزمشاه را نیز باید یكی از علل پیشامد دانست.
دیگران اینگونه داستانها را در تاریخی كه برای آموزشگاهها مینویسند و مقصود از تدریس آن برانگیختن غرور ملی است كمتر یاد میكنند و اگر یاد چنین داستانها لازم افتد نام كسی یا كسانی را كه سبب پیشامد شناخته شدهاند ببدی و نفرین یاد میكنند و علل روحی سیهروزی را با زبان گیرایی شرح میدهند تا از یكسو شخصیت ملی شاگرد سست نشود از سوی دیگر آن عبرتآموزی كه نتیجهی تدریس فن تاریخ است بدست آید. آنگاه شما ببینید داستان دلگداز مغول در جای دیگر كتاب به چه صورتی یاد شده است!
پس از شرح اضطراب ناشی از ترسویی خوارزمشاه بنقل از تذكرهی دولتشاه سمرقندی از زبان همان تاریخ نگار بیغیرت میگوید :
و این ابیات را بدیهتاً انشا كرد (مقصود سلطان محمد خوارزمشاه است) و از من دوات و قلم خواست و زارزار میگریست و این ابیات را میخواند و مینوشت :
بروز نكبت اگر برج قلعهی فلكت چو شاه معركه چرخ مسكن و مأواست
یقین بدان كه بوقت نزول تیر قضا حصار محكم تو همچو دامن حور است
تو كار نیك و بد خود بحق مفوض كن بروز نكبت و دولت كه كار كار خداست
در معنی شعرها دقت كنید. بدآموزی جبریان را بهانهی بیغیرتی و سستنهادی خود قرار داده گناه آنهمه ویرانی شهرها و كشتار مردان و زنان و بچگان و بكنیزی رفتن دوشیزگان را بیشرمانه با دو سه بیت شعر بگردن خدا بار میكنند!
با داشتن چنین گنجینههای اخلاقی اگر یكی از پیشوایان قوم پس از واقعهی سوم شهریور پارسال گناه پیشامد را بگردن «تقدیر» بار كند جای هیچگونه شگفتی نیست! 👇
[1] : Hottentot ، مردمی در جنوب غربی آفریقا
[2] : شاعر بیخرد نیندیشیده که مردمآزاری بدینسان که او میگوید هیچگاه دست از سرش برنخواهد داشت و همیشه «حق السکوت» خود را خواهد گرفت.
[2] : شاعر بیخرد نیندیشیده که مردمآزاری بدینسان که او میگوید هیچگاه دست از سرش برنخواهد داشت و همیشه «حق السکوت» خود را خواهد گرفت.