✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهودوم)
🔶 خود نمیكوشند و بكوشش دیگران نیز رشك میبرند
(بخش یک از دو)
در ایران كسان بسیاری هستند كه هیچ كوششی در راه توده و كشور نمیكنند و از علاقهمندی بكشور و توده تنها بآن بس میكنند كه در این مجلس و آن مجلس گله كنند ، و از حال مردم بد گویند و از كمی خواروبار و گرانی نرخها و نزدیك شدن جنگ و مانند اینها سخن رانده تأسف نمایند و بهمین كار اكتفا كنند. دستهی انبوهی از مردم این حال را دارند و با این غفلت و نادانی روزگار بسر میدهند ، و این نمیدانند كه وظایفی در گردن دارند و
🔸یك مردی چنانكه باید مقید بخاندان خود باشد و آسایش زن و فرزندان خود را فراهم گرداند باید مقید بكشور و تودهی خود نیز باشد و آزادی و آبادی كشور و آسایش و خرسندی توده را آرزوی خود شناخته در راه آن كوششهایی كند.
بخصوص هنگامی كه روزهای سختی برای كشور پیش میآید ، و بخصوص هنگامی كه یك دستهای بكوششهایی پرداختهاند كه باید با آنان همدستی نماید. این نمیدانند كه یك چنین واجبی نیز بگردن ایشانست كه اگر انجام ندهند در اینجهان پست و بدنام و در آنجهان نزد خدای بزرگ شرمنده و گرفتار خواهند بود.
آری دستهی انبوهی از مردم گرفتار این غفلت و نادانی هستند و بسیار شگفت است كه گمان هیچ تقصیری بخود نمیبرند و با یك پیشانی باز با آدم روبرو میشوند. بلكه در دلهای خود ما را كه بچنین كوششی برخاستهایم مورد نكوهش میسازند. این یك نمونهی دیگریست كه اینان معنی زندگی را نمیدانند و در چهل سالگی و پنجاه سالگی فهم و مایهی كودكان را دارند ، بلكه اگر پردهپوشی ننماییم اینان ارزش آدمیگری را از دست داده خود را همپایهی چهارپایان گردانیدهاند.
🔸این شیوهی زندگانی چهارپایانست كه سر پایین انداخته میخورند و مینوشند و میخوابند و كام میگزارند و در اندیشهی هیچی نبوده سرنوشت خود را حواله بحوادث مینمایند.
جای بسیار افسوسست كه چنین انحطاطی رخ داده ، و افسوسآورتر از این آنست كه كسانی باین اندازه هم بس نكرده نه تنها خود بكوششی نمیپردازند و بكوششهای ما همراهی نمینمایند باین تلاشهای ما نیز رشك میبرند و كینهی ما را در دل جا میدهند ، و برخی از آنان از آزار و كارشكنی هم بازنمیایستند و هر كجا كسی را از همراهان ما پیدا كردند خنجر زبان را تیز كرده همچون كژدم كه از نیش زدن لذت میبرد زخمهای پیاپی میزنند. گاهی نیز سالوسانه بنزد من میآیند و بنام دلسوزی زبان بشماتت باز میكنند و با این رفتار پست دلهای خود را از رشك و كینه تهی میگردانند.
چند روز پیش یكی بنزد من آمده میگوید : «بسیار لاغر شدهاید» میگویم : من از نخست لاغر بودم و این چند روزه هم بیخوابیها لاغرترم گردانیده. میگوید : «نه! ... اصلاً شما زحمت بیهوده میكشید. این مردم كه نخواهند شد ..» از این جمله مقصودش را دریافتم و جلوش را گرفته گفتم : شما با مردم چه كار دارید؟!.. از خودتان گفتگو كنید .. خودتان آیا میشوید یا نه؟!.. ما راه اصلاح را آن میدانیم كه هر كسی نخست بخود پردازد. آیا تو خودت میخواهی نیك شوی یا نه؟! ما اكنون در مرحلهی پیراستن اندیشهها میباشیم و میخواهیم نخست باین پراكندگیها چاره كنیم و اینست یك رشته حقایقی را با دلیلهای روشن انتشار میدهیم كه در دلها جای گیرد و جانشین آن پندارهای پوچ و پراكنده گردد ـ بگو ببینم تو خودت این حقایق را پذیرفتهای یا نه؟!.. از خودت گفتگو كن ... از آنسوی تو از كجا میگویی این مردم نمیشوند؟!.. چه دلیلی باین گفتهی خود داری؟!.. تاكنون كه آزمود كه دید نشد؟!.. از هزار سال باین طرف در ایران كدام دستهای برای اصلاح برخاستهاند؟!.. كدام كوششهایی در این باره بكار بردهاند؟!..
نگزاشت سخن من بپایان رسد و گفت : «خود شما نُه سالست میكوشید ، چه نتیجه بردهاید؟!..» گفتم : چه نتیجهای میخواستی ببریم؟!.. شما نتیجه را معنی كنید. ما نُه سالست میكوشیم و از كوششهای خود هم نتیجه برداشتهایم. ما با سوزن كوه میكَنیم. ما درمیان چهارده كیش و چند مسلك و چند بدآموزی ایستاده میگوییم : باید همهی اینها از دلها بیرون رود و حقایق جای آنها را گیرد و تاكنون آن توانستهایم كه آواز خود را بگوش دهها هزار و صدها هزار كسان برسانیم و هزارها كسان را با خود همراه گردانیم. آیا این نتیجه نیست؟!.. اینكه چنین كوششی در برابر صدها فشار و كارشكنی و دشمنی پایداری نموده و از میان نرفته خود یك فیروزی بزرگی میباشد. شما اگر یك مرد بافهمی هستید و غرضی در دل ندارید ، ببینید دیگران در راه پیشرفت مقاصد خود (مقاصدی كه در برابر اندیشههای ما بسیار بیارزش است) چه تلاشها بكار میبرند و چه جانفشانیها مینمایند. بیست و سی سال میكوشند و ملیونها جوان را بكشتن میدهند و باز نومید نمیگردند.
👇
🔶 خود نمیكوشند و بكوشش دیگران نیز رشك میبرند
(بخش یک از دو)
در ایران كسان بسیاری هستند كه هیچ كوششی در راه توده و كشور نمیكنند و از علاقهمندی بكشور و توده تنها بآن بس میكنند كه در این مجلس و آن مجلس گله كنند ، و از حال مردم بد گویند و از كمی خواروبار و گرانی نرخها و نزدیك شدن جنگ و مانند اینها سخن رانده تأسف نمایند و بهمین كار اكتفا كنند. دستهی انبوهی از مردم این حال را دارند و با این غفلت و نادانی روزگار بسر میدهند ، و این نمیدانند كه وظایفی در گردن دارند و
🔸یك مردی چنانكه باید مقید بخاندان خود باشد و آسایش زن و فرزندان خود را فراهم گرداند باید مقید بكشور و تودهی خود نیز باشد و آزادی و آبادی كشور و آسایش و خرسندی توده را آرزوی خود شناخته در راه آن كوششهایی كند.
بخصوص هنگامی كه روزهای سختی برای كشور پیش میآید ، و بخصوص هنگامی كه یك دستهای بكوششهایی پرداختهاند كه باید با آنان همدستی نماید. این نمیدانند كه یك چنین واجبی نیز بگردن ایشانست كه اگر انجام ندهند در اینجهان پست و بدنام و در آنجهان نزد خدای بزرگ شرمنده و گرفتار خواهند بود.
آری دستهی انبوهی از مردم گرفتار این غفلت و نادانی هستند و بسیار شگفت است كه گمان هیچ تقصیری بخود نمیبرند و با یك پیشانی باز با آدم روبرو میشوند. بلكه در دلهای خود ما را كه بچنین كوششی برخاستهایم مورد نكوهش میسازند. این یك نمونهی دیگریست كه اینان معنی زندگی را نمیدانند و در چهل سالگی و پنجاه سالگی فهم و مایهی كودكان را دارند ، بلكه اگر پردهپوشی ننماییم اینان ارزش آدمیگری را از دست داده خود را همپایهی چهارپایان گردانیدهاند.
🔸این شیوهی زندگانی چهارپایانست كه سر پایین انداخته میخورند و مینوشند و میخوابند و كام میگزارند و در اندیشهی هیچی نبوده سرنوشت خود را حواله بحوادث مینمایند.
جای بسیار افسوسست كه چنین انحطاطی رخ داده ، و افسوسآورتر از این آنست كه كسانی باین اندازه هم بس نكرده نه تنها خود بكوششی نمیپردازند و بكوششهای ما همراهی نمینمایند باین تلاشهای ما نیز رشك میبرند و كینهی ما را در دل جا میدهند ، و برخی از آنان از آزار و كارشكنی هم بازنمیایستند و هر كجا كسی را از همراهان ما پیدا كردند خنجر زبان را تیز كرده همچون كژدم كه از نیش زدن لذت میبرد زخمهای پیاپی میزنند. گاهی نیز سالوسانه بنزد من میآیند و بنام دلسوزی زبان بشماتت باز میكنند و با این رفتار پست دلهای خود را از رشك و كینه تهی میگردانند.
چند روز پیش یكی بنزد من آمده میگوید : «بسیار لاغر شدهاید» میگویم : من از نخست لاغر بودم و این چند روزه هم بیخوابیها لاغرترم گردانیده. میگوید : «نه! ... اصلاً شما زحمت بیهوده میكشید. این مردم كه نخواهند شد ..» از این جمله مقصودش را دریافتم و جلوش را گرفته گفتم : شما با مردم چه كار دارید؟!.. از خودتان گفتگو كنید .. خودتان آیا میشوید یا نه؟!.. ما راه اصلاح را آن میدانیم كه هر كسی نخست بخود پردازد. آیا تو خودت میخواهی نیك شوی یا نه؟! ما اكنون در مرحلهی پیراستن اندیشهها میباشیم و میخواهیم نخست باین پراكندگیها چاره كنیم و اینست یك رشته حقایقی را با دلیلهای روشن انتشار میدهیم كه در دلها جای گیرد و جانشین آن پندارهای پوچ و پراكنده گردد ـ بگو ببینم تو خودت این حقایق را پذیرفتهای یا نه؟!.. از خودت گفتگو كن ... از آنسوی تو از كجا میگویی این مردم نمیشوند؟!.. چه دلیلی باین گفتهی خود داری؟!.. تاكنون كه آزمود كه دید نشد؟!.. از هزار سال باین طرف در ایران كدام دستهای برای اصلاح برخاستهاند؟!.. كدام كوششهایی در این باره بكار بردهاند؟!..
نگزاشت سخن من بپایان رسد و گفت : «خود شما نُه سالست میكوشید ، چه نتیجه بردهاید؟!..» گفتم : چه نتیجهای میخواستی ببریم؟!.. شما نتیجه را معنی كنید. ما نُه سالست میكوشیم و از كوششهای خود هم نتیجه برداشتهایم. ما با سوزن كوه میكَنیم. ما درمیان چهارده كیش و چند مسلك و چند بدآموزی ایستاده میگوییم : باید همهی اینها از دلها بیرون رود و حقایق جای آنها را گیرد و تاكنون آن توانستهایم كه آواز خود را بگوش دهها هزار و صدها هزار كسان برسانیم و هزارها كسان را با خود همراه گردانیم. آیا این نتیجه نیست؟!.. اینكه چنین كوششی در برابر صدها فشار و كارشكنی و دشمنی پایداری نموده و از میان نرفته خود یك فیروزی بزرگی میباشد. شما اگر یك مرد بافهمی هستید و غرضی در دل ندارید ، ببینید دیگران در راه پیشرفت مقاصد خود (مقاصدی كه در برابر اندیشههای ما بسیار بیارزش است) چه تلاشها بكار میبرند و چه جانفشانیها مینمایند. بیست و سی سال میكوشند و ملیونها جوان را بكشتن میدهند و باز نومید نمیگردند.
👇
🔸شما میگویید ما چون در نُه سال بهمهی مقاصد خود دست نیافتهایم این را دلیل نافیروزی شماریم و با شما همآواز گردیده بگوییم : «این مردم نمیشوند!». ولی این یك چشمداشت بسیار بیخردانهایست كه از ما میكنید.
بخصوص كه ما نیك میدانیم این سخنان از دلهای پاك برنمیخیزد و آنچه شما و دیگران را باین گفته و مانندش وامیدارد جز رشكِ پلید و خودخواهی و نادانی نیست. اینها را گفته با تحقیر از پیش خود دورش راندم.
بخصوص كه ما نیك میدانیم این سخنان از دلهای پاك برنمیخیزد و آنچه شما و دیگران را باین گفته و مانندش وامیدارد جز رشكِ پلید و خودخواهی و نادانی نیست. اینها را گفته با تحقیر از پیش خود دورش راندم.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش ششم
🔸با اینهمه دوری از اسلام خود را مسلمان میپندارند
دیگر گمراهیها بیكسو ، این خود گمراهی بزرگیست كه خود را پیرو اسلام میشمارند و به پیغمبر اسلام میبندند. چنین میدانند كه همینكه خود را مسلمان خواندند ، و نامهایی را یاد گرفتند ، و بچند كار بیهودهای برخاستند بس است و كمی[=نقص] در كار نخواهد بود.
«ما امت محمدیم ...» چه دروغ بزرگی ، شما امت شیخ احمدید ، امت كریمخانید ، امت ملا باقرید. نخواستم دور روم ، وگرنه گفتمی : شما امت عبدالله بن میمونید ، امت حسین بن روحید ، امت حسن بن صباحید. شما كجا و محمد كجا؟!.
شما بیش از این نكردهاید كه از نام آن پیغمبر و خاندانش بتهایی ساخته و كیشهای بتپرستی پدید آوردهاید. داستان شما با او داستان مسیحیان با عیسا است. هر دو دسته در این همبازید كه از نام یك پیغمبری بت ساختهاید. اگر آنان امت عیسایند شما هم امت محمد توانید بود.
از ریشه ، خود این «امتبازی» خطاست. دین برای این بیهودهپنداریها نیست. صد بار میگوییم : دین برای رستگاری جهانیانست. شما خود را امت هر پیغمبری میشمارید بشمارید با این پراكندگی و خواری و زبونی كه هستید بیدینید و خدا از شما بیزار است. شما هر زمان كه نام اسلام میبرید آن یكی شدن تودهی عرب ، و آن زندگانی سرفرازانه ، و آن بلندی خویها و اندیشهها را بیاد آورید. اسلام آنها بوده ، و چون كنون نیست اسلام هم نیست. بیش از این هرچه بگویید بیسود است.
چه کسانی با ما دشمنی میکنند؟ ـ 1
باز اینان ـ این عامیان ـ فریب خوردهاند ، و باری به پیغمبر اسلام جایگاهی میگزارند و او را بزرگ میدارند. بیشرم آن كسانیند كه بآن پاكمرد باوری نمیدارند ، و دوستارش هم نیستند ، و اگر جایش افتد از زباندرازی و بیفرهنگی دربارهی آن پیغمبر بازنایستند ، و با اینحال نام او را دستاویز ساخته با ما نبرد میكنند و كار خود را از این راه پیش میبرند. ما امروز بیش از همه گرفتار این بدنهادان و بیشرمانیم ، و میباید پرده از روی كارشان برداریم. اینست مینویسیم امروز كسانی كه با ما دشمنی مینمایند بچهار دستهاند :
١ـ آنان كه دلبستگی بكیش خود میدارند و چون ما آن كیشها را برمیاندازیم دشمنی مینمایند. در اینجا با آنان كاری نیست.
٢ـ آنان كه از راه دین نان میخورند و آن را دكان خود میدارند و از بهرِ نگهداری آن دكانهاست كه با ما نبرد میكنند.
٣ـ آنان كه درسهایی از فلسفه و اصول و ادبیات و منطق و مانند آن خواندهاند و آنها را سرمایهی برتریفروشی ساختهاند و ما چون سرمایهشان را از دست میگیریم ایستادگی نشان میدهند.
٤ـ آنان كه با خودِ من همسری و همچشمی مینمایند.
این سه دسته بیشترشان بیدینند و به پیغمبر اسلام جایگاهی نمیگزارند ، ولی چون در برابر ما درماندهاند و دستشان از همه جا كوتاه شده نام آن پاكمرد را افزارِ كار ساختهاند كه این خود گناه بزرگیست ، آری گناه بزرگیست كه نام یك پاكمردی را دستاویز خواستهای ناپاك گردانند. بیاری خدا همهی اینان را رسوا خواهیم گردانید.
ما از اینان داستانهای بسیار میشناسیم كه خواهیم نگاشت تا پستیشان را همه بدانند و در اینجا از هر دسته بیك داستانی بس كرده درمیگذریم :
دكانداران را میشناسید كه به هر پستی تن درمیدهند ، و اگر تاریخ مشروطه را خواندهاید میدانید كه در راه نگهداری دكانهای خود به چه كارهای بسیار ننگینی برخاستهاند و تا آنجا پیش رفتهاند كه خود را بدامن بیگانگان بیندازند.
این بتازگی رو داده كه یكی از اینان كه روضهخوانست و از جوانی با من دشمن بوده ، چون میبایست دستارش بردارد بتهران آمده ، و از ناچاری با من دوستی نشان داده و درخواست كوشش دربارهی كارش كرده و درمیان سخنانش بیشرمانه چنین میگوید : «اگر مخارجی هم داشت تا صد تومان و دویست تومان مضایقه نفرمایید» ، بیدینی تماشا كنید و بیشرمی نگرید. نود درصدشان از اینگونهاند و بیدین و بیشرم میباشند.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 13 از بخش ششم
🔸با اینهمه دوری از اسلام خود را مسلمان میپندارند
دیگر گمراهیها بیكسو ، این خود گمراهی بزرگیست كه خود را پیرو اسلام میشمارند و به پیغمبر اسلام میبندند. چنین میدانند كه همینكه خود را مسلمان خواندند ، و نامهایی را یاد گرفتند ، و بچند كار بیهودهای برخاستند بس است و كمی[=نقص] در كار نخواهد بود.
«ما امت محمدیم ...» چه دروغ بزرگی ، شما امت شیخ احمدید ، امت كریمخانید ، امت ملا باقرید. نخواستم دور روم ، وگرنه گفتمی : شما امت عبدالله بن میمونید ، امت حسین بن روحید ، امت حسن بن صباحید. شما كجا و محمد كجا؟!.
شما بیش از این نكردهاید كه از نام آن پیغمبر و خاندانش بتهایی ساخته و كیشهای بتپرستی پدید آوردهاید. داستان شما با او داستان مسیحیان با عیسا است. هر دو دسته در این همبازید كه از نام یك پیغمبری بت ساختهاید. اگر آنان امت عیسایند شما هم امت محمد توانید بود.
از ریشه ، خود این «امتبازی» خطاست. دین برای این بیهودهپنداریها نیست. صد بار میگوییم : دین برای رستگاری جهانیانست. شما خود را امت هر پیغمبری میشمارید بشمارید با این پراكندگی و خواری و زبونی كه هستید بیدینید و خدا از شما بیزار است. شما هر زمان كه نام اسلام میبرید آن یكی شدن تودهی عرب ، و آن زندگانی سرفرازانه ، و آن بلندی خویها و اندیشهها را بیاد آورید. اسلام آنها بوده ، و چون كنون نیست اسلام هم نیست. بیش از این هرچه بگویید بیسود است.
چه کسانی با ما دشمنی میکنند؟ ـ 1
باز اینان ـ این عامیان ـ فریب خوردهاند ، و باری به پیغمبر اسلام جایگاهی میگزارند و او را بزرگ میدارند. بیشرم آن كسانیند كه بآن پاكمرد باوری نمیدارند ، و دوستارش هم نیستند ، و اگر جایش افتد از زباندرازی و بیفرهنگی دربارهی آن پیغمبر بازنایستند ، و با اینحال نام او را دستاویز ساخته با ما نبرد میكنند و كار خود را از این راه پیش میبرند. ما امروز بیش از همه گرفتار این بدنهادان و بیشرمانیم ، و میباید پرده از روی كارشان برداریم. اینست مینویسیم امروز كسانی كه با ما دشمنی مینمایند بچهار دستهاند :
١ـ آنان كه دلبستگی بكیش خود میدارند و چون ما آن كیشها را برمیاندازیم دشمنی مینمایند. در اینجا با آنان كاری نیست.
٢ـ آنان كه از راه دین نان میخورند و آن را دكان خود میدارند و از بهرِ نگهداری آن دكانهاست كه با ما نبرد میكنند.
٣ـ آنان كه درسهایی از فلسفه و اصول و ادبیات و منطق و مانند آن خواندهاند و آنها را سرمایهی برتریفروشی ساختهاند و ما چون سرمایهشان را از دست میگیریم ایستادگی نشان میدهند.
٤ـ آنان كه با خودِ من همسری و همچشمی مینمایند.
این سه دسته بیشترشان بیدینند و به پیغمبر اسلام جایگاهی نمیگزارند ، ولی چون در برابر ما درماندهاند و دستشان از همه جا كوتاه شده نام آن پاكمرد را افزارِ كار ساختهاند كه این خود گناه بزرگیست ، آری گناه بزرگیست كه نام یك پاكمردی را دستاویز خواستهای ناپاك گردانند. بیاری خدا همهی اینان را رسوا خواهیم گردانید.
ما از اینان داستانهای بسیار میشناسیم كه خواهیم نگاشت تا پستیشان را همه بدانند و در اینجا از هر دسته بیك داستانی بس كرده درمیگذریم :
دكانداران را میشناسید كه به هر پستی تن درمیدهند ، و اگر تاریخ مشروطه را خواندهاید میدانید كه در راه نگهداری دكانهای خود به چه كارهای بسیار ننگینی برخاستهاند و تا آنجا پیش رفتهاند كه خود را بدامن بیگانگان بیندازند.
این بتازگی رو داده كه یكی از اینان كه روضهخوانست و از جوانی با من دشمن بوده ، چون میبایست دستارش بردارد بتهران آمده ، و از ناچاری با من دوستی نشان داده و درخواست كوشش دربارهی كارش كرده و درمیان سخنانش بیشرمانه چنین میگوید : «اگر مخارجی هم داشت تا صد تومان و دویست تومان مضایقه نفرمایید» ، بیدینی تماشا كنید و بیشرمی نگرید. نود درصدشان از اینگونهاند و بیدین و بیشرم میباشند.
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش چهارم)
اگر نیک بجویید و بیندیشید نادانی این دسته از مردم ژرفتر و ریشهدارتر از آنست که ما در اینجا گفتیم. آنان در این زمینه گرفتار یک گمراهی بسیار ریشهداری میباشند و راستی اینست که آنان باین جهان با این آیین و سامان خدایی ارجی نمیگزارند که تو گویی آن را از خدا نمیشمارند و از اینجاست که بکارهای شگفت و ناهمیشگی ارج گزارده تنها در آن هنگام است که یاد توانایی خدا کنند.
مثلاً درخت که در بهار سبز میگردد و گلهای سرخ و سفید از آن میدمد ، خود سراپا شگفتیست ؛ این برگها و گلها در کجا بوده؟!.. اینها از کجا پدید میآید؟!.. اگر همهی مردمان گرد آیند آیا یک درختی چنین توانند ساخت؟!.. این نمونهی شگفتی از توانایی خداست. ولی آنان باین ارجی نگزارند و پروایی ننمایند و اگر یک درختی در پاییز گل کرد که ناهمیشگیست تنها در آن هنگامست که یاد توانایی خدا کنند : «قدرت خدا را تماشا کن!». این شب و روز که میآید و میرود در پیش آنان هیچی نیست. هیچگاه نمیاندیشند که شب از کجا میآید و روز چگونه پدیدار میگردد. ولی اگر بشنوند یک جایی هست که چند ماه پیاپی شب است و چند ماه پیاپی روز ، در آن هنگامست که توانایی خدا را بیاد آورند. در همه جا و در همه چیز چنینند و جز درپی کارهای شگفتی نباشند.
اینست دربارهی برانگیختگان نیز شگفتکاریهایی را دربایست شماردهاند. یک برانگیخته باید از سنگ شتر دربیاورد ، از انگشتان چشمه روان سازد ، با سوسمار سخن گوید ، آفتاب را برگرداند. با این کارهای بیرون از آیین خداییست که او را توانند شناخت. اینکه یک برانگیخته برخیزد و آمیغها را بازنماید و با گمراهیها نبرد کند و خردها را بتکان آورد که نشانهی راست اینهاست ، در نزد آنان ارجی نمیدارد.
همچنین دربارهی آینده نیز یک دستگاه شگفتی از پندارِ[=خیال] خود برپا گردانیدهاند : امام ناپیدا که هزار سال بیشتر است زنده و ناپیداست در مکه بیرون خواهد آمد ، یارانش از تالقان و قم ، با «طیالارض» در نزد او خواهند بود ، آفتاب از مغرب سر خواهد برآورد ، توپ و تفنگ و بمب از کار خواهد افتاد. اینست راهی که برای نیکی جهان میپندارند.
از اینجاست که دربارهی گردش جهان و راهبری آفریدگار نیز آیین و سامانی را که خود او گزارده نمیشناسند و اگر بشناسند ارجمند نمیدارند و بهوسبازی و نادانی گردن بآن نگزارده میخواهند در اینجا هم شگفتکاری باشد. میخواهند مردم دعا کنند و خدا نیز دعای آنان را بپذیرد ، و از راههایی که بیرون از آیین جهانست دلخواه آنان را بکار بندد. یکی از آنان با یک بیباکی [1] میگوید : «اگر خدا دعای مردم را نخواهد پذیرفت پس چه خداییست؟!..». دیگری بیخردانه مَثَل آورده میگوید : «یک پادشاه حق دخالت در مملکت خود دارد ، خدا حق دخالت ندارد؟!..». بدتر از همه آنکه این نادانی خود را از نیروی «ایمان» شناخته گردن میکشند و بخود میبالند و بدیگران برتری میفروشند.
در نتیجهی همین نادانیهاست که میبینید فالگیری و رملاندازی و دعانویسی و جادوگری در این کشور رواج بسیار میدارد. کسانی میروند و سالها در دانشکدهها بسر برده دانش میاندوزند و با اینحال از گرویدن بفالگیر و جادوگر خودداری نمیتوانند.
[1] : بیباکی = تهور ، جسارت.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش چهارم)
اگر نیک بجویید و بیندیشید نادانی این دسته از مردم ژرفتر و ریشهدارتر از آنست که ما در اینجا گفتیم. آنان در این زمینه گرفتار یک گمراهی بسیار ریشهداری میباشند و راستی اینست که آنان باین جهان با این آیین و سامان خدایی ارجی نمیگزارند که تو گویی آن را از خدا نمیشمارند و از اینجاست که بکارهای شگفت و ناهمیشگی ارج گزارده تنها در آن هنگام است که یاد توانایی خدا کنند.
مثلاً درخت که در بهار سبز میگردد و گلهای سرخ و سفید از آن میدمد ، خود سراپا شگفتیست ؛ این برگها و گلها در کجا بوده؟!.. اینها از کجا پدید میآید؟!.. اگر همهی مردمان گرد آیند آیا یک درختی چنین توانند ساخت؟!.. این نمونهی شگفتی از توانایی خداست. ولی آنان باین ارجی نگزارند و پروایی ننمایند و اگر یک درختی در پاییز گل کرد که ناهمیشگیست تنها در آن هنگامست که یاد توانایی خدا کنند : «قدرت خدا را تماشا کن!». این شب و روز که میآید و میرود در پیش آنان هیچی نیست. هیچگاه نمیاندیشند که شب از کجا میآید و روز چگونه پدیدار میگردد. ولی اگر بشنوند یک جایی هست که چند ماه پیاپی شب است و چند ماه پیاپی روز ، در آن هنگامست که توانایی خدا را بیاد آورند. در همه جا و در همه چیز چنینند و جز درپی کارهای شگفتی نباشند.
اینست دربارهی برانگیختگان نیز شگفتکاریهایی را دربایست شماردهاند. یک برانگیخته باید از سنگ شتر دربیاورد ، از انگشتان چشمه روان سازد ، با سوسمار سخن گوید ، آفتاب را برگرداند. با این کارهای بیرون از آیین خداییست که او را توانند شناخت. اینکه یک برانگیخته برخیزد و آمیغها را بازنماید و با گمراهیها نبرد کند و خردها را بتکان آورد که نشانهی راست اینهاست ، در نزد آنان ارجی نمیدارد.
همچنین دربارهی آینده نیز یک دستگاه شگفتی از پندارِ[=خیال] خود برپا گردانیدهاند : امام ناپیدا که هزار سال بیشتر است زنده و ناپیداست در مکه بیرون خواهد آمد ، یارانش از تالقان و قم ، با «طیالارض» در نزد او خواهند بود ، آفتاب از مغرب سر خواهد برآورد ، توپ و تفنگ و بمب از کار خواهد افتاد. اینست راهی که برای نیکی جهان میپندارند.
از اینجاست که دربارهی گردش جهان و راهبری آفریدگار نیز آیین و سامانی را که خود او گزارده نمیشناسند و اگر بشناسند ارجمند نمیدارند و بهوسبازی و نادانی گردن بآن نگزارده میخواهند در اینجا هم شگفتکاری باشد. میخواهند مردم دعا کنند و خدا نیز دعای آنان را بپذیرد ، و از راههایی که بیرون از آیین جهانست دلخواه آنان را بکار بندد. یکی از آنان با یک بیباکی [1] میگوید : «اگر خدا دعای مردم را نخواهد پذیرفت پس چه خداییست؟!..». دیگری بیخردانه مَثَل آورده میگوید : «یک پادشاه حق دخالت در مملکت خود دارد ، خدا حق دخالت ندارد؟!..». بدتر از همه آنکه این نادانی خود را از نیروی «ایمان» شناخته گردن میکشند و بخود میبالند و بدیگران برتری میفروشند.
در نتیجهی همین نادانیهاست که میبینید فالگیری و رملاندازی و دعانویسی و جادوگری در این کشور رواج بسیار میدارد. کسانی میروند و سالها در دانشکدهها بسر برده دانش میاندوزند و با اینحال از گرویدن بفالگیر و جادوگر خودداری نمیتوانند.
[1] : بیباکی = تهور ، جسارت.
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهوسوم)
🔶 خود نمیكوشند و بكوشش دیگران نیز رشك میبرند (بخش دو از دو)
كسانی از آنان از مجادله لذت میبرند و پافشاری دارند كه بر سر هر گفتگویی بحث و جدل پیش آورند. تاكنون بارها گفتهایم ، خدا بآدمی خرد داده تا هر سخنی كه شنید بداوری آن سپارد و اگر براست یافت بیدرنگ بپذیرد ،
🔸بارها گفتهایم : این پراكندگی اندیشهها كه شما گرفتارش هستید چارهای جز این ندارد كه حقایقی بیرون آید و این پندارهای پراكنده از میان رود و شما اگر رستگاری میخواهید باید از پذیرفتن حقایق سر بازنزنید ، بارها گفتهایم مجادله و پیكار هیچ نتیجهای ندارد و جز نشان نادانی یك كسی نتواند بود.
با این حال گروهی بجای آنكه سخنان ما را نیك بیندیشند و داوری كنند و اگر پرسشی پیدا كردند بنویسند و اگر ایرادی یافتند بپرسند تنها درپی آنند كه یكی را از یاران ما بدست آورند و بمجادله و هیاهو پردازند و بلكه گفتگو را بزباندرازیها و عیبجوییهای شخصی بكشانند.
یكی از یاران میگوید : بمجلسی رفتم دیدم گفتگو از نوشتههای شماست و بدگوییهایی میكنند. این یكی خاموش نگردیده آن دیگری بسخن میپردازد. من خود را ناآشنا نموده گفتم مطلب بر سر چیست؟.. این بدگویی به چه عنوانست؟.. گفتند او میگوید : شاعر نباشد ، صوفی نباشد ، فلسفه نباشد ، مذهب نباشد. گفتم : بهمین عبارتها نوشته است؟!.. یكی از ایشان كه زباندارتر بود گفت : بهمین عبارتها ننوشته مطالب مفصلی نوشته كه نتیجهاش این عبارتها میشود. گفتم خواهش میكنم یكی از نوشتههای او را بمن نشان دهید. نخست گوش نمیدادند ولی چون ایستادگی نمودم رفتند و یك جلد كتاب «راه رستگاری» آوردند. من آن را گرفتم و قدری ورق زدم و گفتم : راست میگویید. این با صوفیگری و فلسفه و شعرای خراباتی و بسیار چیزهای دیگر مخالف است. ولی من میبینم برای هر مطلبی دلیلها میآورد پس بهتر است از این دلیلها گفتگو كنید كه آیا راست است یا نه؟.. این را گفته آغاز كردم گفتار پانزدهم را كه دربارهی صوفیگری است خواندن ، و چون چند جملهای میخواندم میگفتم خوب باین چه باید گفت؟!.. اینكه دلیل میآورد؟.. بدینسان یك صفحه بیشتر را خواندم و بسیاری از حاضران نرم گردیدند و بخاموشی گراییدند. ولی یك تن بهیاهو برخاسته چنین گفت : این دلیلها برای خود او خوبست ما مجبور نیستیم كه دلیلهای او را بپذیریم. گفتم عجب سخنی میشنوم. چطور مجبور نیستید دلیلها را بپذیرید؟!. مگر دلیل هندوانه یا خربزهی دكان بقالست كه شما مختار باشید بخرید یا نخرید؟!..
🔸آن مردمی كه خود را در پذیرفتن و نپذیرفتن دلیل آزاد شمارند و در برابر حقایق بهیاهوی پردازند سرنوشتشان همین باشد كه درمیان بیستملیون ، ده تن با یك اندیشه و باور پیدا نشود و در سختترین روزی نیز همدستی نتوانند ، و اینست همیشه در برابر حوادث شكست خورند و لگدمال دیگران گردند.
دیدم با این سخن نیز رام نشد و این بار عنوانهای دیگری پیش آورد و اینبود رشتهی سخن را بریدیم و از مجلس برخاستم.
این نمونهای از نادانیهای ایشانست. ببینید برای خودخواهی و كینهورزی تا چه اندازه از فهم و خرد دور میافتند : «ما مجبور نیستیم دلیلهای او را بپذیریم» بیهوده نیست كه یك توده بدینسان خوار و بیارج گردیده. بیهوده نیست كه همچون حشرات لگدمال و نابود میگردد. این سزای آن پستیها و نادانیهاییست كه ما یك نمونهاش را شرح میدهیم.
من بارها یادآوری كردهام و بار دیگر یادآوری میكنم كه با اینگونه كسان بگفتگو نباید پرداخت. همینكه كسی را دیدیم درپی فهمیدن حقایق نیست و گوش بدلیل نمیدهد باید بیكبار ازو چشم پوشید و رشتهی گفتگو را برید. یكی از چیزهایی كه در آیین ما نارواست چَخِش (مجادله) میباشد كه باید سخت پرهیز داشت بخصوص با نادانانی كه ببدگوییها و عیبجوییهای شخصی میپردازند. این نادانان پستتر از آنند كه ما با ایشان سخنی رانیم. آری ما باید بنشر حقایق كوشیم و این را یك وظیفهی خدایی شناسیم. ولی این وظیفه در جاییست كه كسی را شایستهی حقایق یابیم ، و اینگونه كسان كم نیستند. اگر تیرهدرونان دلیلناپذیر فراوانند پاكدرونان راستیپژوه نیز كم نمیباشند. اینست باید از آن تیرهدرونان درگذریم و باین راستیپژوهان پردازیم.
(پرچم روزانه شمارههای 191 و 192)
🔶 خود نمیكوشند و بكوشش دیگران نیز رشك میبرند (بخش دو از دو)
كسانی از آنان از مجادله لذت میبرند و پافشاری دارند كه بر سر هر گفتگویی بحث و جدل پیش آورند. تاكنون بارها گفتهایم ، خدا بآدمی خرد داده تا هر سخنی كه شنید بداوری آن سپارد و اگر براست یافت بیدرنگ بپذیرد ،
🔸بارها گفتهایم : این پراكندگی اندیشهها كه شما گرفتارش هستید چارهای جز این ندارد كه حقایقی بیرون آید و این پندارهای پراكنده از میان رود و شما اگر رستگاری میخواهید باید از پذیرفتن حقایق سر بازنزنید ، بارها گفتهایم مجادله و پیكار هیچ نتیجهای ندارد و جز نشان نادانی یك كسی نتواند بود.
با این حال گروهی بجای آنكه سخنان ما را نیك بیندیشند و داوری كنند و اگر پرسشی پیدا كردند بنویسند و اگر ایرادی یافتند بپرسند تنها درپی آنند كه یكی را از یاران ما بدست آورند و بمجادله و هیاهو پردازند و بلكه گفتگو را بزباندرازیها و عیبجوییهای شخصی بكشانند.
یكی از یاران میگوید : بمجلسی رفتم دیدم گفتگو از نوشتههای شماست و بدگوییهایی میكنند. این یكی خاموش نگردیده آن دیگری بسخن میپردازد. من خود را ناآشنا نموده گفتم مطلب بر سر چیست؟.. این بدگویی به چه عنوانست؟.. گفتند او میگوید : شاعر نباشد ، صوفی نباشد ، فلسفه نباشد ، مذهب نباشد. گفتم : بهمین عبارتها نوشته است؟!.. یكی از ایشان كه زباندارتر بود گفت : بهمین عبارتها ننوشته مطالب مفصلی نوشته كه نتیجهاش این عبارتها میشود. گفتم خواهش میكنم یكی از نوشتههای او را بمن نشان دهید. نخست گوش نمیدادند ولی چون ایستادگی نمودم رفتند و یك جلد كتاب «راه رستگاری» آوردند. من آن را گرفتم و قدری ورق زدم و گفتم : راست میگویید. این با صوفیگری و فلسفه و شعرای خراباتی و بسیار چیزهای دیگر مخالف است. ولی من میبینم برای هر مطلبی دلیلها میآورد پس بهتر است از این دلیلها گفتگو كنید كه آیا راست است یا نه؟.. این را گفته آغاز كردم گفتار پانزدهم را كه دربارهی صوفیگری است خواندن ، و چون چند جملهای میخواندم میگفتم خوب باین چه باید گفت؟!.. اینكه دلیل میآورد؟.. بدینسان یك صفحه بیشتر را خواندم و بسیاری از حاضران نرم گردیدند و بخاموشی گراییدند. ولی یك تن بهیاهو برخاسته چنین گفت : این دلیلها برای خود او خوبست ما مجبور نیستیم كه دلیلهای او را بپذیریم. گفتم عجب سخنی میشنوم. چطور مجبور نیستید دلیلها را بپذیرید؟!. مگر دلیل هندوانه یا خربزهی دكان بقالست كه شما مختار باشید بخرید یا نخرید؟!..
🔸آن مردمی كه خود را در پذیرفتن و نپذیرفتن دلیل آزاد شمارند و در برابر حقایق بهیاهوی پردازند سرنوشتشان همین باشد كه درمیان بیستملیون ، ده تن با یك اندیشه و باور پیدا نشود و در سختترین روزی نیز همدستی نتوانند ، و اینست همیشه در برابر حوادث شكست خورند و لگدمال دیگران گردند.
دیدم با این سخن نیز رام نشد و این بار عنوانهای دیگری پیش آورد و اینبود رشتهی سخن را بریدیم و از مجلس برخاستم.
این نمونهای از نادانیهای ایشانست. ببینید برای خودخواهی و كینهورزی تا چه اندازه از فهم و خرد دور میافتند : «ما مجبور نیستیم دلیلهای او را بپذیریم» بیهوده نیست كه یك توده بدینسان خوار و بیارج گردیده. بیهوده نیست كه همچون حشرات لگدمال و نابود میگردد. این سزای آن پستیها و نادانیهاییست كه ما یك نمونهاش را شرح میدهیم.
من بارها یادآوری كردهام و بار دیگر یادآوری میكنم كه با اینگونه كسان بگفتگو نباید پرداخت. همینكه كسی را دیدیم درپی فهمیدن حقایق نیست و گوش بدلیل نمیدهد باید بیكبار ازو چشم پوشید و رشتهی گفتگو را برید. یكی از چیزهایی كه در آیین ما نارواست چَخِش (مجادله) میباشد كه باید سخت پرهیز داشت بخصوص با نادانانی كه ببدگوییها و عیبجوییهای شخصی میپردازند. این نادانان پستتر از آنند كه ما با ایشان سخنی رانیم. آری ما باید بنشر حقایق كوشیم و این را یك وظیفهی خدایی شناسیم. ولی این وظیفه در جاییست كه كسی را شایستهی حقایق یابیم ، و اینگونه كسان كم نیستند. اگر تیرهدرونان دلیلناپذیر فراوانند پاكدرونان راستیپژوه نیز كم نمیباشند. اینست باید از آن تیرهدرونان درگذریم و باین راستیپژوهان پردازیم.
(پرچم روزانه شمارههای 191 و 192)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 14 از بخش ششم
🔸چه کسانی با ما دشمنی میکنند؟ ـ 2
از دستهی دوم كسی كه با ما گفتگوی فلسفهی یونان كرده و با یك زبان تند و ناسزایی چنین گفته : «آقا شما بفلسفه ایراد میگیرد؟!.. ما كوچكتر از آنیم كه بفلاسفه ایراد گیریم!» ، و من پاسخ گفتهام : «ما بفلسفه ایراد گرفتیم ، و این كاریست كه كرده شده ، و كنون باید دید كسانی كه هواداری از آن مینمایند پاسخ خواهند توانست یا نه ، و شما اگر بتوانید بایرادهای ما پاسخ دهید» ، این را گفته و بخانه آمده و كتاب «راه رستگاری» را برایش فرستاده و بار دیگر پیام دادهام : «بخش چهاردهم را بخوانید و هر پاسخی میتوانید بنویسید» ، و یك بار هم در پیمان یادآوری كردهایم ، چنین كسی بجای آنكه از در راستیپرستی آید و مردانه بگوید : «من نوشتههای شما را نخوانده بودم ، هر آنچه نوشتهاید راست است ، و فلسفه در برابر نوشتههای پیمان بسیار كوچك و بسیار بیارج است» ، و بدینسان گناه خود را بشوید ، همهی آنها را فراموش كرده و این بار بنام هواداری از اسلام و بستگی به بنیادگزار آن با پیمان دشمنی مینماید.
یكی بگوید : «آقاجان ، ناسازگاری فلسفه با اسلام چیز بیگفتگوییست شما آیا آن را میدانستید یا نه؟.. نتوانید گفت نمیدانستم. چنین چیزی از شما پذیرفتنی نیست. بیگمان میدانستید و این درخورِ شگفت است كه دیروز با آن تندی از فلسفه هواداری مینمودید ، و امروز چون درماندهاید و پاسخی بایرادهای ما نمیتوانید هواداری از اسلام مینمایید. چنین كاری از شما چه شایسته است؟!.».
از اینسوی پس نتیجهی آن گفتگو چه شد؟! چرا پاسخی بآن ندادید؟!. این نشد كه بآن تندی و تلخی ایراد گیرید و چون پاسخ شنیدید آن را گزارده و بدستاویز دیگری پردازید.
از دستهی سوم نیز داستانی نویسم : مردی كه در جوانی با من آشنا بوده ، ولی بیست سالست ازو دوری جویم ، و در جوانیش هم كه میشناختم یك روز دیندار و یك روز بیدین بودی ، و چون بیشتر كتابهای عربی خواندی هرچه در آنها دیدی در دل جا دادی ، در پارسال كه از تبریز بازگشتم آقای سلطانزاده آگاهی داد فلان آشنامان كه در كرمان بود بازگشته و شما را میپرسید. گفتم : اگر او را نبینیم بهتر است. ما نرفتیم ولی او خود آمد و نشست و با بودن آقای سلطانزاده و دیگران سخنانی گفت. گفتههایش بیشتر رُویهی بیدینی داشت. مثلاً گفت : «من مطالعهی بسیار در قرآن كردهام ، آن برای عرب نازل شده ، برای دیگران نیست». سپس یك بار او را در خانهی آقای سلطانزاده و بار دیگری در خانهی آقای جعفر جوان دیدم و هیچگاه دو تن تنها باهم نبودهایم. ولی او بسیار جاها مینشیند و داستانهایی میراند كه با من دو تن تنها بودهایم و سخنی راندهایم و او هواداری از اسلام نموده و من دشمنی مینمودهام.
این بسیار زشت است كه كسانی بدلخواه یا كینهی خود رخت دیگری پوشانند و یك دستگاه ارجمندی و یا نام ورجاوندی[1] را دستاویزِ كار خود گیرند. اینان خواستهای دیگری را دنبال میكنند ، و چون در برابر پیمان زبون شدهاند و هیچ پاسخی نمیتوانند از این راه پیش میآیند.
زشتتر از آن اینست كه میخواهند وانمایند آنان هوادار اسلامند ولی ما دشمن آن میباشیم. كسی چون شرم را كنار گزارد هر سخنی تواند گفت ، روز را شب و شب را روز تواند خواند. خوب ، ای خیرهرویان شما باسلام چه كردهاید ، و چه میتوانستید كرد؟! یكی از كارهاتان را یاد كنید! مگر شما نیستید كه فلسفهی داروین برخاست و بدانسان رواج گرفت و هیچ پاسخی نتوانستید؟!. مادیگری برخاست و بدانسان یكنیم مردمان را از دین بیزار گردانید و هیچ چارهای نكردید و خود از دین بیزاری نمودید؟!. مگر شما نیستید كه نه معنی دین ، و نه معنی برانگیختگی و نه هیچ چیز دیگر را نمیدانستید و كنون یكایك از پیمان یاد میگیرید؟!.. شما نیستید كه اگر كسی فرستادگی پیغمبر اسلام را نپذیرفتی و دلیل از شما خواستی نیارَستنیها را (از شقالقمر و رد شمس و جاری كردن نهر از انگشتان خود و مانند اینها كه در كتابهاست) یاد كردیدی و دلیل شمردیدی و این ندانستیدی كه او خود در قرآن بیزاری از نیارَستنیها نموده است ، و جز این بهیچ دلیل دیگری دسترس نداشتیدی؟!.. باین زودی همهی اینها فراموش گردید؟!.
چه شد كه شما با این درماندگیها و بیكارگیها هوادار اسلام میباشید و ما كه هشت سالست آنهمه كوششها را در راه دین بكار بردهایم و بیكایك گمراهیها از فلسفهی یونان ، و باطنیگری ، و خراباتیگری ، و علیاللهیگری ، و صوفیگری گرفته تا فلسفهی داروین و مادیگری پاسخهای استوار دادهایم و نام خدا را بلند گردانیدهایم هوادار آن نمیباشیم و دشمنش میباشیم؟!. در اینجاست كه باید گفت : روی بیشرمی سیاه باد!
اینان میپندارند با این خیرهروییها كاری از پیش خواهند برد ، و این نمیدانند كه جز رسوایی بهرهای نخواهند یافت.
👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 14 از بخش ششم
🔸چه کسانی با ما دشمنی میکنند؟ ـ 2
از دستهی دوم كسی كه با ما گفتگوی فلسفهی یونان كرده و با یك زبان تند و ناسزایی چنین گفته : «آقا شما بفلسفه ایراد میگیرد؟!.. ما كوچكتر از آنیم كه بفلاسفه ایراد گیریم!» ، و من پاسخ گفتهام : «ما بفلسفه ایراد گرفتیم ، و این كاریست كه كرده شده ، و كنون باید دید كسانی كه هواداری از آن مینمایند پاسخ خواهند توانست یا نه ، و شما اگر بتوانید بایرادهای ما پاسخ دهید» ، این را گفته و بخانه آمده و كتاب «راه رستگاری» را برایش فرستاده و بار دیگر پیام دادهام : «بخش چهاردهم را بخوانید و هر پاسخی میتوانید بنویسید» ، و یك بار هم در پیمان یادآوری كردهایم ، چنین كسی بجای آنكه از در راستیپرستی آید و مردانه بگوید : «من نوشتههای شما را نخوانده بودم ، هر آنچه نوشتهاید راست است ، و فلسفه در برابر نوشتههای پیمان بسیار كوچك و بسیار بیارج است» ، و بدینسان گناه خود را بشوید ، همهی آنها را فراموش كرده و این بار بنام هواداری از اسلام و بستگی به بنیادگزار آن با پیمان دشمنی مینماید.
یكی بگوید : «آقاجان ، ناسازگاری فلسفه با اسلام چیز بیگفتگوییست شما آیا آن را میدانستید یا نه؟.. نتوانید گفت نمیدانستم. چنین چیزی از شما پذیرفتنی نیست. بیگمان میدانستید و این درخورِ شگفت است كه دیروز با آن تندی از فلسفه هواداری مینمودید ، و امروز چون درماندهاید و پاسخی بایرادهای ما نمیتوانید هواداری از اسلام مینمایید. چنین كاری از شما چه شایسته است؟!.».
از اینسوی پس نتیجهی آن گفتگو چه شد؟! چرا پاسخی بآن ندادید؟!. این نشد كه بآن تندی و تلخی ایراد گیرید و چون پاسخ شنیدید آن را گزارده و بدستاویز دیگری پردازید.
از دستهی سوم نیز داستانی نویسم : مردی كه در جوانی با من آشنا بوده ، ولی بیست سالست ازو دوری جویم ، و در جوانیش هم كه میشناختم یك روز دیندار و یك روز بیدین بودی ، و چون بیشتر كتابهای عربی خواندی هرچه در آنها دیدی در دل جا دادی ، در پارسال كه از تبریز بازگشتم آقای سلطانزاده آگاهی داد فلان آشنامان كه در كرمان بود بازگشته و شما را میپرسید. گفتم : اگر او را نبینیم بهتر است. ما نرفتیم ولی او خود آمد و نشست و با بودن آقای سلطانزاده و دیگران سخنانی گفت. گفتههایش بیشتر رُویهی بیدینی داشت. مثلاً گفت : «من مطالعهی بسیار در قرآن كردهام ، آن برای عرب نازل شده ، برای دیگران نیست». سپس یك بار او را در خانهی آقای سلطانزاده و بار دیگری در خانهی آقای جعفر جوان دیدم و هیچگاه دو تن تنها باهم نبودهایم. ولی او بسیار جاها مینشیند و داستانهایی میراند كه با من دو تن تنها بودهایم و سخنی راندهایم و او هواداری از اسلام نموده و من دشمنی مینمودهام.
این بسیار زشت است كه كسانی بدلخواه یا كینهی خود رخت دیگری پوشانند و یك دستگاه ارجمندی و یا نام ورجاوندی[1] را دستاویزِ كار خود گیرند. اینان خواستهای دیگری را دنبال میكنند ، و چون در برابر پیمان زبون شدهاند و هیچ پاسخی نمیتوانند از این راه پیش میآیند.
زشتتر از آن اینست كه میخواهند وانمایند آنان هوادار اسلامند ولی ما دشمن آن میباشیم. كسی چون شرم را كنار گزارد هر سخنی تواند گفت ، روز را شب و شب را روز تواند خواند. خوب ، ای خیرهرویان شما باسلام چه كردهاید ، و چه میتوانستید كرد؟! یكی از كارهاتان را یاد كنید! مگر شما نیستید كه فلسفهی داروین برخاست و بدانسان رواج گرفت و هیچ پاسخی نتوانستید؟!. مادیگری برخاست و بدانسان یكنیم مردمان را از دین بیزار گردانید و هیچ چارهای نكردید و خود از دین بیزاری نمودید؟!. مگر شما نیستید كه نه معنی دین ، و نه معنی برانگیختگی و نه هیچ چیز دیگر را نمیدانستید و كنون یكایك از پیمان یاد میگیرید؟!.. شما نیستید كه اگر كسی فرستادگی پیغمبر اسلام را نپذیرفتی و دلیل از شما خواستی نیارَستنیها را (از شقالقمر و رد شمس و جاری كردن نهر از انگشتان خود و مانند اینها كه در كتابهاست) یاد كردیدی و دلیل شمردیدی و این ندانستیدی كه او خود در قرآن بیزاری از نیارَستنیها نموده است ، و جز این بهیچ دلیل دیگری دسترس نداشتیدی؟!.. باین زودی همهی اینها فراموش گردید؟!.
چه شد كه شما با این درماندگیها و بیكارگیها هوادار اسلام میباشید و ما كه هشت سالست آنهمه كوششها را در راه دین بكار بردهایم و بیكایك گمراهیها از فلسفهی یونان ، و باطنیگری ، و خراباتیگری ، و علیاللهیگری ، و صوفیگری گرفته تا فلسفهی داروین و مادیگری پاسخهای استوار دادهایم و نام خدا را بلند گردانیدهایم هوادار آن نمیباشیم و دشمنش میباشیم؟!. در اینجاست كه باید گفت : روی بیشرمی سیاه باد!
اینان میپندارند با این خیرهروییها كاری از پیش خواهند برد ، و این نمیدانند كه جز رسوایی بهرهای نخواهند یافت.
👇
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش پنجم)
میدانم اینها را که مینویسم نخست به چَخِش[=مجادله] و هایهوی خواهند پرداخت و سپس که درماندند و پاسخی نتوانستند چنین خواهند گفت : ما نیز همین را میگوییم ، مگر ائمهی ما نفرمودهاند : «أبَی اللهُ أن یجرِی الامور الاّ بِأسبابها».[1] یکی از رفتارهای شگفت آنان همینست که هرچه را که شنیدند و ناچار شدند بپذیرند خواهند گفت : «ما نیز همین را میگفتیم». دلهای آنان انبانیست که همه چیز در آن هست. ولی باید پرسید : «اگر امامان شما چنان گفتهاند و آن سخن راستست و شما بآن باور میدارید پس بهر چه نمیگزارید مردم بزندگی از راهش کوشند؟!.. بهر چه مردم را بکارهای بیهودهای که هَنایشی[اثر] در زندگی ندارد وامیدارید؟!.. بهر چه بمردم میگویید : بدولت مالیات ندهید ، بسربازی نروید؟!.. بهر چه با مشروطه دشمنی میکنید؟!.. بهر چه با دانشها به نبرد میپردازید؟!.. امروز مایهی نیرومندی دولت و آبادی کشور اینهاست که شما با همهی آنها دشمنی مینمایید. با اینحال در برابر ما ایستاده میگویید : ما نیز گفتهی شما را میگوییم : «أبَی اللهُ أن یجرِی الامور الاّ بِأسبابها». بیشرمی شما تا بجایی رسید که پاسبانان که شب تا بامداد در خیابان میگردند و بیخوابی و سرما را بخود هموار میگردانند تا مردم در خانههای خود آسوده بخوابند ، شما میگویید کارشان و پولشان «حرام» است و بدوزخ خواهند رفت ، ولی از آنسوی اگر شبی دزدی بخانهتان بیاید و چیزهایی ببرد فردا بکلانتری تاخته فریاد و هایهوی بلند میکنید و داراک[=مال] خود میطلبید و ناسازگاری آن سخن و این رفتار را درنمییابید ، و پس از همهی اینها «أبَی اللهُ أن یجرِی الامور الاّ بِأسبابها» را به رخ ما میکشید و من نمیدانم بشما چه نامی دهم.
این هم بگویم که تنها این نادانان نیستند که آیین خدا را نمیشناسند. بیشتری از جوانان درسخوانده و بسیاری از روزنامهنویسان نیز بآن نادانی دچار میباشند. زیرا اینان نیز بجای آنکه سرچشمهی گرفتاریهای توده را بشناسند و از راهش بکوشش پردازند ، بجای آنکه هر یک نخست بخود پرداخته از آلودگیها پاک شوند و سپس بپاک گردانیدن دیگران کوشند ، بجای آنکه گردن بآمیغها گزارند و همگی به یک راه درآیند ، بجای آنکه هوسهای بیهوده را بکنار نهاده پیروی از خرد کنند ، تنها بهیاهو و تندنویسی بس میکنند و از ناله و فریاد نتیجه میخواهند. اینان نیز در گمراهی و نادانی فرورفتهاند. بارها دیده میشود میگویند : «باید تند نوشت ، باید نترسید». میپندارند که از تند نوشتن و باین و آن تاختن سودی خواهد بود.
از سخن خود دور نیفتیم : این بسیار راستست که در این جهان هیچ چیزی بیانگیزه نتواند بود ، هیچ کاری بیرون از آیین سپهر[=طبیعت] رخ نتواند داد. اینکه ما میگوییم : «خدا با ماست» ، خواستمان آنست که خدا این کار ما را خواسته و زمینهی پیشرفت آن را «با انگیزه و افزار» بروی ما گشاده. زیرا در این راه که ما میباشیم و دست بهم داده میکوشیم ، همه آمیغها را بازمینماییم ، همه سود جهانیان را نشان میدهیم. ما معنی راست و درست جهان و زندگی را روشن گردانیده یک شاهراهی برای زیستن بهمگی نشان میدهیم. این یک چیز سادهای نیست. این فیروزی جز با خواست خدا نتوانستی بود. هزاران کسان در این زمینه بسخن پرداخته و یا براهنمایی کوشیدهاند ، ولی کدام یک را چنین فیروزی رخ داده؟!..
این راهی که ما میپیماییم ، با دانشها ، با سود و زیان زندگی ، با خدا و آیین او ، با هر سه بهمبستگی میدارد ، با اینحال کسی کمترین خردهای در آنها پیدا نخواهد کرد. امروز در روی زمین دانشکدهها با هزارها ، و دانشمندان با ملیونها شمرده میشوند ، و زمانی نیست که سخنانی ، راست و کجش پوشیده تواند ماند.
در همین گفتار ، من ایرادهایی بملایان و پیروانشان گرفتهام. ولی آنان یک ایرادی بگفتههای ما پیدا نخواهند کرد. مانندهی همین سخن را بدیگران نیز توانیم گفت.
[1] : (اصول کافی ، جلد۱، سات ۱۸۳) : خدا پرهیز دارد كه كارها بدون اسباب فراهم آید.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش پنجم)
میدانم اینها را که مینویسم نخست به چَخِش[=مجادله] و هایهوی خواهند پرداخت و سپس که درماندند و پاسخی نتوانستند چنین خواهند گفت : ما نیز همین را میگوییم ، مگر ائمهی ما نفرمودهاند : «أبَی اللهُ أن یجرِی الامور الاّ بِأسبابها».[1] یکی از رفتارهای شگفت آنان همینست که هرچه را که شنیدند و ناچار شدند بپذیرند خواهند گفت : «ما نیز همین را میگفتیم». دلهای آنان انبانیست که همه چیز در آن هست. ولی باید پرسید : «اگر امامان شما چنان گفتهاند و آن سخن راستست و شما بآن باور میدارید پس بهر چه نمیگزارید مردم بزندگی از راهش کوشند؟!.. بهر چه مردم را بکارهای بیهودهای که هَنایشی[اثر] در زندگی ندارد وامیدارید؟!.. بهر چه بمردم میگویید : بدولت مالیات ندهید ، بسربازی نروید؟!.. بهر چه با مشروطه دشمنی میکنید؟!.. بهر چه با دانشها به نبرد میپردازید؟!.. امروز مایهی نیرومندی دولت و آبادی کشور اینهاست که شما با همهی آنها دشمنی مینمایید. با اینحال در برابر ما ایستاده میگویید : ما نیز گفتهی شما را میگوییم : «أبَی اللهُ أن یجرِی الامور الاّ بِأسبابها». بیشرمی شما تا بجایی رسید که پاسبانان که شب تا بامداد در خیابان میگردند و بیخوابی و سرما را بخود هموار میگردانند تا مردم در خانههای خود آسوده بخوابند ، شما میگویید کارشان و پولشان «حرام» است و بدوزخ خواهند رفت ، ولی از آنسوی اگر شبی دزدی بخانهتان بیاید و چیزهایی ببرد فردا بکلانتری تاخته فریاد و هایهوی بلند میکنید و داراک[=مال] خود میطلبید و ناسازگاری آن سخن و این رفتار را درنمییابید ، و پس از همهی اینها «أبَی اللهُ أن یجرِی الامور الاّ بِأسبابها» را به رخ ما میکشید و من نمیدانم بشما چه نامی دهم.
این هم بگویم که تنها این نادانان نیستند که آیین خدا را نمیشناسند. بیشتری از جوانان درسخوانده و بسیاری از روزنامهنویسان نیز بآن نادانی دچار میباشند. زیرا اینان نیز بجای آنکه سرچشمهی گرفتاریهای توده را بشناسند و از راهش بکوشش پردازند ، بجای آنکه هر یک نخست بخود پرداخته از آلودگیها پاک شوند و سپس بپاک گردانیدن دیگران کوشند ، بجای آنکه گردن بآمیغها گزارند و همگی به یک راه درآیند ، بجای آنکه هوسهای بیهوده را بکنار نهاده پیروی از خرد کنند ، تنها بهیاهو و تندنویسی بس میکنند و از ناله و فریاد نتیجه میخواهند. اینان نیز در گمراهی و نادانی فرورفتهاند. بارها دیده میشود میگویند : «باید تند نوشت ، باید نترسید». میپندارند که از تند نوشتن و باین و آن تاختن سودی خواهد بود.
از سخن خود دور نیفتیم : این بسیار راستست که در این جهان هیچ چیزی بیانگیزه نتواند بود ، هیچ کاری بیرون از آیین سپهر[=طبیعت] رخ نتواند داد. اینکه ما میگوییم : «خدا با ماست» ، خواستمان آنست که خدا این کار ما را خواسته و زمینهی پیشرفت آن را «با انگیزه و افزار» بروی ما گشاده. زیرا در این راه که ما میباشیم و دست بهم داده میکوشیم ، همه آمیغها را بازمینماییم ، همه سود جهانیان را نشان میدهیم. ما معنی راست و درست جهان و زندگی را روشن گردانیده یک شاهراهی برای زیستن بهمگی نشان میدهیم. این یک چیز سادهای نیست. این فیروزی جز با خواست خدا نتوانستی بود. هزاران کسان در این زمینه بسخن پرداخته و یا براهنمایی کوشیدهاند ، ولی کدام یک را چنین فیروزی رخ داده؟!..
این راهی که ما میپیماییم ، با دانشها ، با سود و زیان زندگی ، با خدا و آیین او ، با هر سه بهمبستگی میدارد ، با اینحال کسی کمترین خردهای در آنها پیدا نخواهد کرد. امروز در روی زمین دانشکدهها با هزارها ، و دانشمندان با ملیونها شمرده میشوند ، و زمانی نیست که سخنانی ، راست و کجش پوشیده تواند ماند.
در همین گفتار ، من ایرادهایی بملایان و پیروانشان گرفتهام. ولی آنان یک ایرادی بگفتههای ما پیدا نخواهند کرد. مانندهی همین سخن را بدیگران نیز توانیم گفت.
[1] : (اصول کافی ، جلد۱، سات ۱۸۳) : خدا پرهیز دارد كه كارها بدون اسباب فراهم آید.
✴️ یك داوری پاكدلانه و دانشمندانه
ما ایرانیان بیشترِ توجهمان باشعاری است كه لفظاً و از حیث تركیب جملات ، شیرین و دلنشین و دارای مزایای عروضی و بدیعی است خاصه نزد جوانان و مردم بلهوس مضامینش دایر بساده و باده و هزل و شوخی و ساز و طرب بوده باشد. چنانكه اغلب دیده میشود كمتر كسی اشعار حكیمانهی ساده و پندآمیز را كه مخالف هوای نفسانی است برغبت بخواند و این خود نشان میدهد ما در شعر جز آرایش ظاهر و مطالب هوسآمیز و شهوتانگیز مطلوب دیگری نمیجوییم و اگر امروز طرفداران شعر مضامین پندآمیز و حكیمانهی بعضی از شعرا را برای خودشان سپر قرار داده و اتصالاً برخ آزادگان میكشند از این راه نیست كه اینها همیشه بدینگونه اشعار علاقمند بودهاند. صدها دلیل اقامه توان كرد كه همهی دلبستگی آنها بگفتههای بلهوسانه و آرایش بوده كه از جمله خود كاملاً بیاد داریم در مكتبهای سابق همیشه معلمین برای خواندن شاگردان اشعار هوسآمیز را بعذر اینكه تولید ذوق شعری میكند بسایر اشعار ترجیح میدادند.
و همچنین تا این اواخر در مجامع ادبا و در باب ذوق شعری اغلب تعریفات و ستایش از اشعاری بود كه دارای آرایش و مضامین هوسآمیز بودند و جز در مقام تمثیل ، كسی رغبت بخواندن شعر حكیمانه نمیكرد. حال كه طرفداران شعر در جواب آزادگان عاجز ماندهاند چاره جز این ندارند آنچه را دیروز مورد توجهشان نبوده امروز برای خود مستمسك قرار بدهند.
و این تمایل باشعار هوسآمیز نیز امریست فطریِ نیروهای بهیمی و با خود نفس انسانی ، چنانكه میبینیم بعللی چند كه نزد ارباب بصیرت روشن است قویتر و تواناتر از نیروی روانی انسان نهاده شده و علل مادی بسیاری نیز از خارج همیشه آنها را تقویت مینمایند. لذا غالباً نفس انسانی ببدیها و بلهوسیها متمایل و بسهولت سوی نیكیها میل نمیكند مگر اینكه مقدمات و مرقبات آن چنانكه پیمان مشروحاً ذكر كرده فراهم آید. همینجا است كه تربیت و تهذیب بر فطرت میچربد.
و ما اینمعنی را در همهی كارهای نفسانی و روانی مشهود میداریم و همین معنی است كه طرفداران شعر و شاعری را تا این درجه علاقمند ساخته و این شور و غوغا را مدتی است راه انداختهاند و این هم فطریِ انسان است ، امر غیرمنتظری كه ناگهان پیش آمد شدیداً تولید استیحاش[= نگرانی] و ابتكار كرده و مدتی از آن در اضطراب و در افكارش پافشاری مینمایند ولی در عین حال رفته رفته بدان انس گرفته و حرارتش بمرور مُنطفی[= فرو مرده] شود و بالاخره روزی میرسد كه حال نوین برایش از عادیات گردد و آنهمه پافشاری و استنكاف را كنار گزارد.
من بارها تجربه كردهام مطلبی كه در ابتدا از قبول آن استنكاف داشتهام چون مدتی بر آن گذشته ، خود بخود عقیدهی قبلی را محو و خود جانشین آن شده است. چون آقای كسروی این موضوع را بغتتاً [= بناگاه] و بدون آنكه كسی انتظار آن را داشته باشد مطرح قرار داده و شروع بانتقاد شعرا نمودند و با آنهمه ایمان و اعتقادی كه مردم باشعار عموماً و شعرهای سعدی و حافظ بالخصوص داشتند با یكحال شگفتآوری آنان را متشنج ساخت و ممكن نبود همهی آنها ، با اندك تأمل و تعقلی ، حقیقت را دریافته و پی باشتباه خود ببرند. حال كه سالها است رفته رفته از تشنجشان كاسته و بسیاری از آنان در نتیجهی دلایل منطقی باشتباه خود و دیگران متوجه شدهاند بدیهی است پرطول نخواهد كشید دیگران نیز بمرور بآزادگان گرویده و برای برانداختن بنیان اینگونه اشعار اقدام اساسی بكنند.
كشف حقایق نیز مانند همهی طبیعیات مطیع قانون تكامل است. مادام كه پوشیده و پنهان است كسی بدان پی نتواند برد چون بحكم مرهونیت وقت مكشوف گردید هیچ قوه و نیرویی قادر بكتمان و انكار آن نیست و هرچه در اطرافش تحاشی[= حاشا كردن] رود خود بالطبیعه بهمهی موانع چربیده و روز بروز فاشتر گردد.
پریرخ تاب مستوری ندارد چو در بندی سر از روزن درآرد
ما جنس بشر جزئی از اجزاء طبیعتیم و مقاومت جزء در مقابل نیروی كل میسر نیست.
شگفت آنجا است اكنون اشخاصی از اینگونه اشعار طرفداری كرده و گویندگان را از جمله مفاخر ملی ما میشمارند كه خود را از مطلعین مقتضیات عهد جدید انگاشته و مدعی دانش در امور زندگانی و تمدن نوین میباشند. معهذا اهمیتی بمضرات و مفاسد قسمت اعظم این شعرها كه دایر باصول تصوف و خراباتیگری و بیقیدی و بیمبالاتی است نداده و اینهمه لطمه و صدمه را كه اینگونه اشعار از هفت و هشت قرن باینطرف باخلاق ما وارد آورده بسیار سهل و بیاهمیت میشمرند و اصرار دارند حقایقی را كه آقای كسروی با یك قوهی موهبتی امروز متوجه آنها گردیده و از این راه خدمت بزرگی بعالم شرق انجام دادهاند با گِل بیندایند و دورهی گمراهی ما را باز مدتها ادامه بدهند ولی خود در اشتباهند. بذری را كه آقای كسروی در مزرع حقیقتطلب دلهای هوشمندان افشانده نه چنان در كار نشو نما است كه بدین یاوهگوییها از نمو خود بازایستد.
👇
ما ایرانیان بیشترِ توجهمان باشعاری است كه لفظاً و از حیث تركیب جملات ، شیرین و دلنشین و دارای مزایای عروضی و بدیعی است خاصه نزد جوانان و مردم بلهوس مضامینش دایر بساده و باده و هزل و شوخی و ساز و طرب بوده باشد. چنانكه اغلب دیده میشود كمتر كسی اشعار حكیمانهی ساده و پندآمیز را كه مخالف هوای نفسانی است برغبت بخواند و این خود نشان میدهد ما در شعر جز آرایش ظاهر و مطالب هوسآمیز و شهوتانگیز مطلوب دیگری نمیجوییم و اگر امروز طرفداران شعر مضامین پندآمیز و حكیمانهی بعضی از شعرا را برای خودشان سپر قرار داده و اتصالاً برخ آزادگان میكشند از این راه نیست كه اینها همیشه بدینگونه اشعار علاقمند بودهاند. صدها دلیل اقامه توان كرد كه همهی دلبستگی آنها بگفتههای بلهوسانه و آرایش بوده كه از جمله خود كاملاً بیاد داریم در مكتبهای سابق همیشه معلمین برای خواندن شاگردان اشعار هوسآمیز را بعذر اینكه تولید ذوق شعری میكند بسایر اشعار ترجیح میدادند.
و همچنین تا این اواخر در مجامع ادبا و در باب ذوق شعری اغلب تعریفات و ستایش از اشعاری بود كه دارای آرایش و مضامین هوسآمیز بودند و جز در مقام تمثیل ، كسی رغبت بخواندن شعر حكیمانه نمیكرد. حال كه طرفداران شعر در جواب آزادگان عاجز ماندهاند چاره جز این ندارند آنچه را دیروز مورد توجهشان نبوده امروز برای خود مستمسك قرار بدهند.
و این تمایل باشعار هوسآمیز نیز امریست فطریِ نیروهای بهیمی و با خود نفس انسانی ، چنانكه میبینیم بعللی چند كه نزد ارباب بصیرت روشن است قویتر و تواناتر از نیروی روانی انسان نهاده شده و علل مادی بسیاری نیز از خارج همیشه آنها را تقویت مینمایند. لذا غالباً نفس انسانی ببدیها و بلهوسیها متمایل و بسهولت سوی نیكیها میل نمیكند مگر اینكه مقدمات و مرقبات آن چنانكه پیمان مشروحاً ذكر كرده فراهم آید. همینجا است كه تربیت و تهذیب بر فطرت میچربد.
و ما اینمعنی را در همهی كارهای نفسانی و روانی مشهود میداریم و همین معنی است كه طرفداران شعر و شاعری را تا این درجه علاقمند ساخته و این شور و غوغا را مدتی است راه انداختهاند و این هم فطریِ انسان است ، امر غیرمنتظری كه ناگهان پیش آمد شدیداً تولید استیحاش[= نگرانی] و ابتكار كرده و مدتی از آن در اضطراب و در افكارش پافشاری مینمایند ولی در عین حال رفته رفته بدان انس گرفته و حرارتش بمرور مُنطفی[= فرو مرده] شود و بالاخره روزی میرسد كه حال نوین برایش از عادیات گردد و آنهمه پافشاری و استنكاف را كنار گزارد.
من بارها تجربه كردهام مطلبی كه در ابتدا از قبول آن استنكاف داشتهام چون مدتی بر آن گذشته ، خود بخود عقیدهی قبلی را محو و خود جانشین آن شده است. چون آقای كسروی این موضوع را بغتتاً [= بناگاه] و بدون آنكه كسی انتظار آن را داشته باشد مطرح قرار داده و شروع بانتقاد شعرا نمودند و با آنهمه ایمان و اعتقادی كه مردم باشعار عموماً و شعرهای سعدی و حافظ بالخصوص داشتند با یكحال شگفتآوری آنان را متشنج ساخت و ممكن نبود همهی آنها ، با اندك تأمل و تعقلی ، حقیقت را دریافته و پی باشتباه خود ببرند. حال كه سالها است رفته رفته از تشنجشان كاسته و بسیاری از آنان در نتیجهی دلایل منطقی باشتباه خود و دیگران متوجه شدهاند بدیهی است پرطول نخواهد كشید دیگران نیز بمرور بآزادگان گرویده و برای برانداختن بنیان اینگونه اشعار اقدام اساسی بكنند.
كشف حقایق نیز مانند همهی طبیعیات مطیع قانون تكامل است. مادام كه پوشیده و پنهان است كسی بدان پی نتواند برد چون بحكم مرهونیت وقت مكشوف گردید هیچ قوه و نیرویی قادر بكتمان و انكار آن نیست و هرچه در اطرافش تحاشی[= حاشا كردن] رود خود بالطبیعه بهمهی موانع چربیده و روز بروز فاشتر گردد.
پریرخ تاب مستوری ندارد چو در بندی سر از روزن درآرد
ما جنس بشر جزئی از اجزاء طبیعتیم و مقاومت جزء در مقابل نیروی كل میسر نیست.
شگفت آنجا است اكنون اشخاصی از اینگونه اشعار طرفداری كرده و گویندگان را از جمله مفاخر ملی ما میشمارند كه خود را از مطلعین مقتضیات عهد جدید انگاشته و مدعی دانش در امور زندگانی و تمدن نوین میباشند. معهذا اهمیتی بمضرات و مفاسد قسمت اعظم این شعرها كه دایر باصول تصوف و خراباتیگری و بیقیدی و بیمبالاتی است نداده و اینهمه لطمه و صدمه را كه اینگونه اشعار از هفت و هشت قرن باینطرف باخلاق ما وارد آورده بسیار سهل و بیاهمیت میشمرند و اصرار دارند حقایقی را كه آقای كسروی با یك قوهی موهبتی امروز متوجه آنها گردیده و از این راه خدمت بزرگی بعالم شرق انجام دادهاند با گِل بیندایند و دورهی گمراهی ما را باز مدتها ادامه بدهند ولی خود در اشتباهند. بذری را كه آقای كسروی در مزرع حقیقتطلب دلهای هوشمندان افشانده نه چنان در كار نشو نما است كه بدین یاوهگوییها از نمو خود بازایستد.
👇
من كه خود یكی از دوستاران شعر و شاعری بودم و گاه هم چیزهایی بهم میبافتم پس از اینكه پیمان را خواندم دیدم قسمتی از این مفاسد كه آقای كسروی شرح داده همیشه در خاطرهی من خلجان داشته الا اینكه در اثر فقدان قوت نفس و عدم اتكاء بافكار خود ، دل آن را نداشتهام كه در مقابل عقاید عمومی ترتیب اثری بآنها داده و زبان بانتقاد بگشایم.
در هر حال با اندك تأملی در اطراف موضوع منتقل بحقیقت امر گردیده و ترك شعر و شاعری گفتم و محاكمهی اینكار در محكمهی درونم پرطول نكشید و در اندك زمانی افكار و احساسات سابقم در مقابل دلایل منطقی آقای كسروی محكوم و امروز كاملاً معتقدم كه منشاء اینهمه مفاسد اخلاقی و شیوع مناهی در كشور ما همین اشعار و دواوین شعرای صوفی مشرب و خراباتی میباشد و این مفاخر ملی ما كاری را برای ما انجام دادهاند كه از هیچ دشمنی برنیاید.
(فردا بخش دیگر و پایانی این گفتار خواهد آمد)
در هر حال با اندك تأملی در اطراف موضوع منتقل بحقیقت امر گردیده و ترك شعر و شاعری گفتم و محاكمهی اینكار در محكمهی درونم پرطول نكشید و در اندك زمانی افكار و احساسات سابقم در مقابل دلایل منطقی آقای كسروی محكوم و امروز كاملاً معتقدم كه منشاء اینهمه مفاسد اخلاقی و شیوع مناهی در كشور ما همین اشعار و دواوین شعرای صوفی مشرب و خراباتی میباشد و این مفاخر ملی ما كاری را برای ما انجام دادهاند كه از هیچ دشمنی برنیاید.
(فردا بخش دیگر و پایانی این گفتار خواهد آمد)
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 15 از بخش ششم
🔸بهانهی «دین را باصل خود برمیگردانیم» ـ 1
بهانهی دیگرشان : میگویند : «دین را باصل خود برمیگردانیم.» پس از آنكه دستشان از دیگر بهانه كوتاه گردید این را پیش میكشند.
میگوییم : نخست این بهانهایست و كسی از شما هیچگاه دست از كیش خود نخواهد برداشت و بچنان كاری نخواهد برخاست. اینكه كسانی امروز بچنین دعوایی برخاستهاند جز دكاندارانی نیستند و اگر راستی را خواهیم این را یك كالای نوینی پیدا كردهاند و مایهی گرمی بازار خود ساختهاند.
اینان را اگر بخودشان گزاریم صد سال دیگر باین دستاویز مردم را فریب دهند و از كار و زندگی بازدارند.
دوم : این نه كاریست كه شما یا دیگران بتوانید. دین را كه از گوهر خود بیرون آورده تا شما بآن بازگردانید؟!.. شما مگر باین كیشها یا باین دینهای فرعی بدلخواه خود آمدهاید كه اكنون چون نمیخواهید از آن بازگردید؟!.. شما با فهم خود یك چیزهایی را دین دانستهاید و پذیرفتهاید ، و كنون مگر فهم خود را دیگر خواهید گردانید؟!..
چنان گستاخانه میگویند : «دین را باصلش بازگردانیم» ، كه تو گویی سخن از آب خوردن میرانند. تو گویی دو چیزیست در آنجا ایستاده : یكی «اصل دین» دیگری «فرع دین» و اینان چون میبینند فرع دین را كه گرفته بودند درست نبوده كنون میخواهند بازگردند و آن یكی را بگیرند. تو گویی كالایی از بازار خریدهاند و «بدل» درآمده میخواهند بفروشنده بازگردانند و یكی كه «اصل» باشد بگیرند. اینان همه چیز را آسان شمارند ، و از همینجا پایگاه فهم و اندازهی خرد آنان دانسته میشود.
اگر كسی بگوید : «فلان كوه را بردارم و بكنار گزارم» بیشتر گزافه نباشد تا گفتن اینان : «دین را باصلش بازگردانیم».
اگر شما را آن فهم و دریافت است كه اصل دین را از فرعش بشناسید پس چرا تاكنون اصل را نگرفته و «فرع» را رها نكردهاید؟!. چرا پس از گفتن ماست كه بچنین اندیشهای میافتید؟!.
این بهانه یك تاریخچهای دارد ، و آن اینكه از زمان سید جمالالدین اسدآبادی و شیخ محمد[عبده] مفتی مصر یك عنوان «اصلاح دین» بمیان آمده و نتیجه آن شده كه كسانی از ملایان بچنان آرزویی افتاده و بكوششهایی ـ كوششهای بینتیجهای برخاستهاند ، و بسیاری هم تنها بآرزوی آن بس كرده و عنوان «مصلح» را بخود بستهاند بیآنكه بكاری پردازند.
پس از پیدایش مشروطه در ایران و پیشامد كشاكش میانهی دین و زندگانی رواج این اندیشه بیشتر گردیده و كار بجایی رسیده كه بیشتر ملایان و ملازادگان بآن پرداختهاند. ولی اینان نه تنها یك كار سودمندی نتوانستهاند زیانهای بزرگی هم از كارشان پدید آمده و چون در اینجا فرصت گفتگو از كارهای آنان نیست گزارده و میگذریم ، و تنها این را میگوییم كه اینان در آن كوششها یا آرزوهای «اصلاحی» نیز خواستشان نه اینست كه این كیشهای پراكنده را از میان بردارند و بگرفتاریها و آلودگیها چاره اندیشند ، بلكه خواست آنان وارونهی اینست. باین معنی آنان میخواهند این كیشها كه هست آرایههایی بآنها بندند و برخی چیزهای زننده را از آنها دور گردانند و بدینسان باستواری آن كیشها بیفزایند. مثلاً علمای شیعی كه باصلاح برمیخیزند نه آنست كه میخواهند داستان سنی و شیعی كه بیكبار بینتیجه و بیانگیزه است از میان رود و فراموش گردد و مردم دیگر بداستانهای هزاروسیصد سال پیش نپردازند و یك رشته نامهای بیهوده را از یاد برند ، اینها چیزهاییست كه از اندیشهی هیچ یكی از آنان نمیگذرد ، بلكه خواست آنان اینست كه مثلاً بردن مردهها به قم و نجف كه بسیار زننده است و بزبانها افتاده از میان رود ، و از آنسوی میكوشند كه برای كیش شیعی فلسفههایی بتراشند و چنین نشان دهند كه فرنگیها آن را میپسندند و مثلاً برای داستان امامزمان سودهایی بشمارند و چنین گویند كه چشم براه ناپیدایی داشتن ، یك توده را همیشه زنده دارد. اینست معنی «اصلاح» آنان.[1]
[1] : اين رشته سر دراز داشته و دارد و دانسته نيست تا كجا پيش خواهد رفت. زيرا ما ميدانيم كه پس از نويسنده نيز كسانی همين راه «اصلاحات» را پوييدهاند و اين سخن نويسنده بدرستی جای خود را يافته كه ايشان نه درپی برانداختن كيش آلوده و گمراه خود بلكه درپی نوآرايی و پدید آوردن گزارش (تأویل) های تازه برای آن بودهاند. بيگمان خوانندهی آگاه ، خود يكی دو نمونه از اينگونه «مصلحان» سراغ دارد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 15 از بخش ششم
🔸بهانهی «دین را باصل خود برمیگردانیم» ـ 1
بهانهی دیگرشان : میگویند : «دین را باصل خود برمیگردانیم.» پس از آنكه دستشان از دیگر بهانه كوتاه گردید این را پیش میكشند.
میگوییم : نخست این بهانهایست و كسی از شما هیچگاه دست از كیش خود نخواهد برداشت و بچنان كاری نخواهد برخاست. اینكه كسانی امروز بچنین دعوایی برخاستهاند جز دكاندارانی نیستند و اگر راستی را خواهیم این را یك كالای نوینی پیدا كردهاند و مایهی گرمی بازار خود ساختهاند.
اینان را اگر بخودشان گزاریم صد سال دیگر باین دستاویز مردم را فریب دهند و از كار و زندگی بازدارند.
دوم : این نه كاریست كه شما یا دیگران بتوانید. دین را كه از گوهر خود بیرون آورده تا شما بآن بازگردانید؟!.. شما مگر باین كیشها یا باین دینهای فرعی بدلخواه خود آمدهاید كه اكنون چون نمیخواهید از آن بازگردید؟!.. شما با فهم خود یك چیزهایی را دین دانستهاید و پذیرفتهاید ، و كنون مگر فهم خود را دیگر خواهید گردانید؟!..
چنان گستاخانه میگویند : «دین را باصلش بازگردانیم» ، كه تو گویی سخن از آب خوردن میرانند. تو گویی دو چیزیست در آنجا ایستاده : یكی «اصل دین» دیگری «فرع دین» و اینان چون میبینند فرع دین را كه گرفته بودند درست نبوده كنون میخواهند بازگردند و آن یكی را بگیرند. تو گویی كالایی از بازار خریدهاند و «بدل» درآمده میخواهند بفروشنده بازگردانند و یكی كه «اصل» باشد بگیرند. اینان همه چیز را آسان شمارند ، و از همینجا پایگاه فهم و اندازهی خرد آنان دانسته میشود.
اگر كسی بگوید : «فلان كوه را بردارم و بكنار گزارم» بیشتر گزافه نباشد تا گفتن اینان : «دین را باصلش بازگردانیم».
اگر شما را آن فهم و دریافت است كه اصل دین را از فرعش بشناسید پس چرا تاكنون اصل را نگرفته و «فرع» را رها نكردهاید؟!. چرا پس از گفتن ماست كه بچنین اندیشهای میافتید؟!.
این بهانه یك تاریخچهای دارد ، و آن اینكه از زمان سید جمالالدین اسدآبادی و شیخ محمد[عبده] مفتی مصر یك عنوان «اصلاح دین» بمیان آمده و نتیجه آن شده كه كسانی از ملایان بچنان آرزویی افتاده و بكوششهایی ـ كوششهای بینتیجهای برخاستهاند ، و بسیاری هم تنها بآرزوی آن بس كرده و عنوان «مصلح» را بخود بستهاند بیآنكه بكاری پردازند.
پس از پیدایش مشروطه در ایران و پیشامد كشاكش میانهی دین و زندگانی رواج این اندیشه بیشتر گردیده و كار بجایی رسیده كه بیشتر ملایان و ملازادگان بآن پرداختهاند. ولی اینان نه تنها یك كار سودمندی نتوانستهاند زیانهای بزرگی هم از كارشان پدید آمده و چون در اینجا فرصت گفتگو از كارهای آنان نیست گزارده و میگذریم ، و تنها این را میگوییم كه اینان در آن كوششها یا آرزوهای «اصلاحی» نیز خواستشان نه اینست كه این كیشهای پراكنده را از میان بردارند و بگرفتاریها و آلودگیها چاره اندیشند ، بلكه خواست آنان وارونهی اینست. باین معنی آنان میخواهند این كیشها كه هست آرایههایی بآنها بندند و برخی چیزهای زننده را از آنها دور گردانند و بدینسان باستواری آن كیشها بیفزایند. مثلاً علمای شیعی كه باصلاح برمیخیزند نه آنست كه میخواهند داستان سنی و شیعی كه بیكبار بینتیجه و بیانگیزه است از میان رود و فراموش گردد و مردم دیگر بداستانهای هزاروسیصد سال پیش نپردازند و یك رشته نامهای بیهوده را از یاد برند ، اینها چیزهاییست كه از اندیشهی هیچ یكی از آنان نمیگذرد ، بلكه خواست آنان اینست كه مثلاً بردن مردهها به قم و نجف كه بسیار زننده است و بزبانها افتاده از میان رود ، و از آنسوی میكوشند كه برای كیش شیعی فلسفههایی بتراشند و چنین نشان دهند كه فرنگیها آن را میپسندند و مثلاً برای داستان امامزمان سودهایی بشمارند و چنین گویند كه چشم براه ناپیدایی داشتن ، یك توده را همیشه زنده دارد. اینست معنی «اصلاح» آنان.[1]
[1] : اين رشته سر دراز داشته و دارد و دانسته نيست تا كجا پيش خواهد رفت. زيرا ما ميدانيم كه پس از نويسنده نيز كسانی همين راه «اصلاحات» را پوييدهاند و اين سخن نويسنده بدرستی جای خود را يافته كه ايشان نه درپی برانداختن كيش آلوده و گمراه خود بلكه درپی نوآرايی و پدید آوردن گزارش (تأویل) های تازه برای آن بودهاند. بيگمان خوانندهی آگاه ، خود يكی دو نمونه از اينگونه «مصلحان» سراغ دارد.
✴️ خدا با ماست
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش ششم)
این پرسش را که شما میکنید من نیز کرده و تا پاسخ نشنیدهام بکار برنخاستهام. «آمیغپژوهی»[1] یکی از گُهریترین[اصلی] خویهای آدمیست. هر مردی که روان و خردش بیکاره نگردیده ، خود در جستجوی آمیغهاست ، و همینکه این گفتههای ما را بشنود ، همچون تشنهای که بآب رسد آن را خواهد پذیرفت و در راه پیشرفت آن بکوشش و همراهی خواهد برخاست. در جهان همهی پیشرفتها از این راه بوده.
امروز ملیونها مردان بافهم و خرد هستند که در جستجوی چنین آمیغهایند ، و نمونهاش جانفشانیهاییست که از یاران ما (بویژه از جوانان) پدیدار میباشد. در جهان نیرو تنها نیروی توپ و تفنگ نیست و نیروهای دیگری هست که توپ و تفنگ را از کار تواند انداخت.
از آن سوی امروز گرفتاریهایی که در جهانست جز نتیجهی گمراهیها نیست. این کیشهای گوناگون و این نافهمیها که از پیشروان آنها پدیدار است و آن دستهبندیهای سیاسی و آن جنگها و کشاکشها که درمیان دولتهاست ؛ اینها بیش از همه نتیجهی روشن نبودن آمیغهاست. کیشها از اینجاست که معنی راست دین را نمیشناسند ، و این کشاکشها از آنجا که معنی زندگانی را نمیدانند. اینست ما چون معنی راست جهان و زندگانی را که همان دینست روشن میگردانیم و خود راه چاره باین گرفتاریها باز میکنیم ، این ناگزیریست که هر خردمند پاکدرونی که از این گرفتاریها دلگیر است با ما همراه و همآواز خواهد گردید.
این خود دلیل استواریست. ولی در اینجا دلیل دیگری هم هست که بهتر است آن را نیز روشن گردانم :
چنانکه میدانیم آدمیان از روزی که پیدا شدهاند همیشه رو بسوی پیشرفت و بهتری داشتهاند ، و کنون نیز میدارند. آیین پیشرفت در همه چیز روانست. بگفتهی دانشمندان روزی بوده که آدمیان در غارها و جنگلها میزیستهاند که هیچ یکی از افزارها و کاچالهای کنونی را نداشته ، هیچ یکی از کشاورزی و درختکاری و دامپروری و خانهسازی و مانند اینها را نشناخته ، از دانشها و آگاهیها بیکبار بیبهره میبودهاند ، پوشاک و گُستراک [2] نمیداشتهاند ، خوراک جز از میوههای جنگلی نمیخوردهاند ، زبان برای سخن گفتن نیز درمیانشان نمیبوده.
چیزی که هست از همان آغاز پیدایش رو بسوی پیشرفت و بهتری داشتهاند و هر زمان گامهای دیگری در آن راه برمیداشتهاند تا امروز باینجا رسیدهاند که هستند ، و ما اگر بخواهیم تنها نامهای افزارها و کاچالهای[اثاث] ایشان را بشماریم و یا فهرستی از دانشها و آگاهیهای آنان دهیم ، باید ساتهای[صفحه] بسیار را سیاه گردانیم.
این چیزیست که دانشمندان دربارهی آدمیان میگویند و با دلیلها روشن میگردانند ، و چون آنان در این زمینه بگشادگی و درازی سخن راندهاند ما بهمین چند جمله بس کرده نیازی بسخن درازی نمیبینیم. آنچه میباید بگوییم آنست که این پیشرفت آدمیان همیشه از دو رشته باید بود :
یکی از راه افزارسازی و افزودن بشکوه بیرونی زندگانی و جلو رفتن در دانشها و آگاهیها (که میباید آن را راه دانشها بنامیم).
دیگری از راه شناختن معنی راست زندگانی و آدمیگری و زیستن بآیین خرد و بهره یافتن از آسایش و خرسندی (که میباید آن را راه دین بخوانیم).
این دو رشته یکی نیست و از هم جداست. ولی بیکدیگر بسته میباشند و همیشه باید توأم باشند تا نتیجه بدست آید وگرنه از پیشرفت در رشتهی یکمِ تنها ، نتیجهی درستی در دست نتواند بود.[3]
[1] : آمیغپژوهی = حقیقتجویی ، حقیقتپرستی
[2] : گُستر + اک = آنچه گسترند ، مانند : فرش ، گلیم و ...
[3] : نتواند بود (bud) = نتواند بودن.
.
🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری میکند؟
(بخش ششم)
این پرسش را که شما میکنید من نیز کرده و تا پاسخ نشنیدهام بکار برنخاستهام. «آمیغپژوهی»[1] یکی از گُهریترین[اصلی] خویهای آدمیست. هر مردی که روان و خردش بیکاره نگردیده ، خود در جستجوی آمیغهاست ، و همینکه این گفتههای ما را بشنود ، همچون تشنهای که بآب رسد آن را خواهد پذیرفت و در راه پیشرفت آن بکوشش و همراهی خواهد برخاست. در جهان همهی پیشرفتها از این راه بوده.
امروز ملیونها مردان بافهم و خرد هستند که در جستجوی چنین آمیغهایند ، و نمونهاش جانفشانیهاییست که از یاران ما (بویژه از جوانان) پدیدار میباشد. در جهان نیرو تنها نیروی توپ و تفنگ نیست و نیروهای دیگری هست که توپ و تفنگ را از کار تواند انداخت.
از آن سوی امروز گرفتاریهایی که در جهانست جز نتیجهی گمراهیها نیست. این کیشهای گوناگون و این نافهمیها که از پیشروان آنها پدیدار است و آن دستهبندیهای سیاسی و آن جنگها و کشاکشها که درمیان دولتهاست ؛ اینها بیش از همه نتیجهی روشن نبودن آمیغهاست. کیشها از اینجاست که معنی راست دین را نمیشناسند ، و این کشاکشها از آنجا که معنی زندگانی را نمیدانند. اینست ما چون معنی راست جهان و زندگانی را که همان دینست روشن میگردانیم و خود راه چاره باین گرفتاریها باز میکنیم ، این ناگزیریست که هر خردمند پاکدرونی که از این گرفتاریها دلگیر است با ما همراه و همآواز خواهد گردید.
این خود دلیل استواریست. ولی در اینجا دلیل دیگری هم هست که بهتر است آن را نیز روشن گردانم :
چنانکه میدانیم آدمیان از روزی که پیدا شدهاند همیشه رو بسوی پیشرفت و بهتری داشتهاند ، و کنون نیز میدارند. آیین پیشرفت در همه چیز روانست. بگفتهی دانشمندان روزی بوده که آدمیان در غارها و جنگلها میزیستهاند که هیچ یکی از افزارها و کاچالهای کنونی را نداشته ، هیچ یکی از کشاورزی و درختکاری و دامپروری و خانهسازی و مانند اینها را نشناخته ، از دانشها و آگاهیها بیکبار بیبهره میبودهاند ، پوشاک و گُستراک [2] نمیداشتهاند ، خوراک جز از میوههای جنگلی نمیخوردهاند ، زبان برای سخن گفتن نیز درمیانشان نمیبوده.
چیزی که هست از همان آغاز پیدایش رو بسوی پیشرفت و بهتری داشتهاند و هر زمان گامهای دیگری در آن راه برمیداشتهاند تا امروز باینجا رسیدهاند که هستند ، و ما اگر بخواهیم تنها نامهای افزارها و کاچالهای[اثاث] ایشان را بشماریم و یا فهرستی از دانشها و آگاهیهای آنان دهیم ، باید ساتهای[صفحه] بسیار را سیاه گردانیم.
این چیزیست که دانشمندان دربارهی آدمیان میگویند و با دلیلها روشن میگردانند ، و چون آنان در این زمینه بگشادگی و درازی سخن راندهاند ما بهمین چند جمله بس کرده نیازی بسخن درازی نمیبینیم. آنچه میباید بگوییم آنست که این پیشرفت آدمیان همیشه از دو رشته باید بود :
یکی از راه افزارسازی و افزودن بشکوه بیرونی زندگانی و جلو رفتن در دانشها و آگاهیها (که میباید آن را راه دانشها بنامیم).
دیگری از راه شناختن معنی راست زندگانی و آدمیگری و زیستن بآیین خرد و بهره یافتن از آسایش و خرسندی (که میباید آن را راه دین بخوانیم).
این دو رشته یکی نیست و از هم جداست. ولی بیکدیگر بسته میباشند و همیشه باید توأم باشند تا نتیجه بدست آید وگرنه از پیشرفت در رشتهی یکمِ تنها ، نتیجهی درستی در دست نتواند بود.[3]
[1] : آمیغپژوهی = حقیقتجویی ، حقیقتپرستی
[2] : گُستر + اک = آنچه گسترند ، مانند : فرش ، گلیم و ...
[3] : نتواند بود (bud) = نتواند بودن.
.