پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ کتاب حقایق زندگی

تکه‌ی 10

کارها و پیشه‌ها

دستیابی
✴️ بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن

تکه‌ی 8

شهریور1320 و درسهای آن

دستیابی
🔶 سرنوشت ایران چه خواهد بود؟ (احمد کسروی)

🔸 ٦ـ چه باید کرد؟.. (تکه‌ی 6)


آمدیم بر سر دمکراتها ، آیا با آنها چه شود؟.. چه رفتاری پیش گرفته گردد؟..

بعقیده‌ی من باید با آنها نیز نخست از راه منطق پیش آییم. کاریست شده ، سود و زیانش را با دلیل روشن گردانیم ، ببینیم چه می‌گویند و تا چه اندازه حاضرند گردن بمنطق گزارند.

این خود بحثیست که توده‌ی آذربایجان باین پیشامد چه می‌گویند؟.. با چه دیده‌ای می‌نگرند؟.. آیا خشنودی می‌دهند که از ایران جدا باشند؟..

باین پرسشها هم امروز پاسخی نتوان گرفت. نه تنها از آن راه که (چنانکه گفته می‌شود) مردم باظهار عقیده آزاد نیستند ، بلکه از این راه هم که چون پیشامد تقریباً بی‌مقدمه رخ داده هنوز بیشتر مردم بهت‌زده‌اند و اندیشه‌ها در حال عادی نیست. آنگاه نه تنها مردم عادی ، بسیاری از همان دمکراتها هم ، نتیجه‌های بعدی کار خود را نمی‌دانند. اقدامیست که بعنوان آزادیخواهی یا مبارزه با نفوذ انگلیس کرده‌اند بی‌آنکه پایانش را بسنجند ، بی‌آنکه حقیقتش را دریابند ـ گذشته از آنکه کینه‌ها و خشمها نیز مؤثر بوده.

در جایی که روزنامه‌نویسها در تهران مغلوب کینه‌ها و خشمها گردیده‌اند و ما می‌بینیم که چگونه دور از منطق چیزها می‌نویسند ، از دیگران چه شگفتست؟!..

پس از همه‌ی اینها ، بودن و نبودن آرتش شوروی در آذربایجان بسیار مؤثر است. باید دید آرتش شوروی کی می‌روند ، باید منتظر رفتن آنها شد.

اینست باین زودی نتوان نظر مردم را دانست. نخست باید گفتگوها بمیان آید و زیانهای این پیشامد که در نظر من بسیار است توضیح داده شود. من گمان نمی‌کنم آذربایجانیان خرسندی خواهند داد که باعث رفتن استقلال ایران باشند. غیرت و مردانگی آذربایجان باین راضی نخواهد شد.

آذربایجانیان زنده‌کننده‌ی ایرانند. چگونه اکنون بنابودی آن خرسندی خواهند داد؟!..

شنیدم دمکراتها در روزنامه‌هاشان نوشته‌اند آذربایجان از نخست «ملیت خاصی» داشته. اگر این سخن از آنهاست دلیل سوءنیت ایشانست. برای پیشرفت دادن بمقصود خود پا بروی حقایق می‌گزارند. نفاق میانه‌ی آذربایجان و دیگر ایرانیان می‌اندازند.

این سخن کجایش راستست؟!.. شما در تاریخ تا کجا پیش رفته‌اید؟!.. تاریخ ایران از آمدن آریاها باین پشته‌ی میان آسیا آغاز می‌شود. نمی‌دانم سه‌هزار یا چهارهزار سال پیش بوده که سه تیره‌ی بزرگ از نژاد آری ـ بنامهای ماد و فارس و پارث ـ باین پشته‌ی میان آسیا آمده نشیمن گرفته‌اند : مادها در شمال ، فارسها در جنوب ، پارثها در شرق. این سه تیره از یک تبار بوده‌اند و زبانشان هم یکی بوده و از آن زمان در صحنه‌ی تاریخ آسیا از بازیگران مهم بوده‌اند و هر تیره‌ای بنوبت خود بنیاد پادشاهی ـ بلکه امپراتوری ـ گزارده‌اند. نخست مادها آن دولت بزرگ و نیرومند را فراهم آورده‌اند که دولت جنگجوی آسور را برانداخته. سپس فارسها دولت هخامنشی را بنیاد نهاده‌اند که کارهاشان مایه‌ی سرفرازی ایرانیهاست. سپس نوبت پارثها بوده که پس از اسکندر آن دولت جنگی اشکانی را بنیاد نهاده دست یونانیان را از ایران بازگردانیده‌اند.

این فهرستی از تاریخ باستان ایرانست. آذربایجان نیز قسمتی از این پشته است (پشته‌ی ایرانی) ، و مردمش نیز از نژاد ماد می‌باشند و همیشه در تاریخ ایرانی شناخته شده و با ایرانیان همدست و همگام بوده‌اند. پس کدام «ملیت خاصی» را داشته‌اند؟!..


[دنباله‌ی گفتار را فردا بخوانید.]
🔶 حقایق زندگی (درباره‌ی کارها و پیشه‌ها) (احمد کسروی)

🔸 29ـ کلمه‌هایی که معنایش دانسته نیست (تکه‌ی دو از دو)


یکی دیگر از آن کلمه‌ها «تمدن» است. این کلمه از پنجاه سال پیش در ایران رواج یافته و تا ده سال پیش که ما سخنانی در پیرامون آن نوشتیم چندان شیوع داشت که شاید شما روزانه صد بار آن را می‌شنیدید و بر صفحه‌های روزنامه‌ها در هر ستونی ده بار می‌خواندید. کلمه‌ای بود تازه پیدا شده و بزبانها افتاده. ولی هیچکس معنی درست آن را نمی‌دانست. هر کسی در معنی مبهم دیگری بکار می‌برد.

مثلاً یکی می‌نوشت : «ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم». دیگری می‌نوشت : «تمدن بقزوین نیز سرایت کرده. عصرها رؤسای ادارات با خانمهای خود در خیابانها بگردش می‌پردازند». چون مدرسه‌ای برای تدریس آرتیستی (بازیگری) باز گردید در یک روزنامه‌ای چنین نوشت : «یک قدم دیگری بسوی تمدن برداشتیم». آن سالی که تازه بتهران آمده بودم چند بار رخ داد که دیدم چون کسی را می‌شناسانند چنین می‌گویند : «آقای میرزا فلان از دوستان منست ، جوانیست حسّاس متمدن ...» بارها دیدم گفتگو از «کروات» یا از زلف سر می‌کنند و می‌گویند : «علامت تمدنست». همیشه می‌دیدم در روزنامه‌ها و در کتابها اروپا را «دنیای متمدن» می‌نامند. روزی گفتاری در یک روزنامه خواندم که نویسنده از فزونی تقلب و دزدی سخن رانده می‌گفت : «تمدن در هر کشوری که جا گرفت تحولاتی در آن ایجاد می‌نماید و آثار نیک و بدی از خود بروز می‌دهد».

شما اینها را بسنجید و بیندیشید تا بفهمید که هر کسی تمدن را به چه معنایی می‌گرفته. باید گفت : هیچ یکی از آنان معنی تمدن را نمی‌دانسته و همان افزارهای نوین و عادتهای تازه‌ای را که از اروپا آمده بوده تمدن می‌نامیده‌اند.

یک روز دکتری که اکنون هم هست و بدانشمندی شناخته می‌شود گفتاری در «مجموعه‌ی معارف» نوشته بود بدینسان : مردم تصور می‌کنند تمدن سینماست ، تیاتر است ، رمانست ، فرنگی‌مآبیست ، اینها همه اشتباه است. تمدن تلگراف بی‌سیم است ، برقست ، اتومبیل است ، دارالفنونست. این که معنی تمدن را می‌دانست بدینسان معنی کرده بود.

ما هنگامی که کتابها و گفتارها درباره‌ی ماشین و اروپا نوشتیم و یک دسته بهایهو برخاسته چنین گفتند : «او بضد تمدنست» ، من ناگزیر شدم بپرسم : «تمدن چیست؟!..» در برابر این پرسش بود که همگی آن سخنها فراموش گردید و هیاهو بخاموشی تبدیل یافت.

همین تدبیر کمک بسیاری بما کرد. زیرا بارها رخ داد که در مجلسی یک تن را از هواداران پیمان پیدا کرده بهایهوی برمی‌خاستند. ولی همینکه او می‌گفت : آقا اول معنی تمدن را بگویید و سپس ایراد گیرید ناچار زبان درمی‌کشیدند.

یکی از آشنایانم می‌گفت : کسی از اروپا دیدگان بدزبانی بسیار درباره‌ی شما می‌کرد که او بضد تمدن است. من بیاد سخن شما افتاده پرسیدم معنی تمدن چیست؟.. تشر سختی زد : «یعنی ما معنی تمدن را هم نمی‌دانیم؟». گفتم : اگر میدانید شرح دهید. بدینسان خاموشش گردانیدم.

شگفتتر اینجاست که ما تاکنون بارها معنی درست تمدن را تفسیر کرده‌ایم. با اینحال دیده می‌شود باز کسانی آن معنی درست را پذیرفتن نمی‌خواهند و بتازگی یک نویسنده‌ای بمن نسبت می‌دهد که منکر تمدن غرب هستم و می‌گویم باید ما دست از تمدن شرق برنداریم.

من نمی‌دانم چنین سخنی را کجا گفته‌ام؟!.. نمی‌دانم اینان تمدن را به چه معنایی می‌شناسند که آن را شرقی و غربی می‌گردانند؟! ما تمدن را به یک معنایی می‌دانیم که شرقی و غربی نتواند بود.
بسخن بیش از این دامنه ندهیم. این یک نمونه‌ایست که چگونه فهمها و خردها از کار افتاده. یک رشته عنوانهایی را از بام تا شام در زبان دارند ولی معنی درست آنها را نمی‌دانند. ما در پرچم یک رشته گفتارهایی در همین زمینه آغاز کرده معنی هر یک از این کلمه‌ها را خواهیم روشن گردانید. (1)

(پرچم روزانه شماره‌های 138 و 139)

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ از برجستگیهای نوشته‌های کسروی یکی هم اینست که همیشه واژه‌هایی مانند شعر ، ادبیات ، فرهنگ ، تمدن ، بزرگی ، دین ، کیش ، ادب ، تربیت ، خرد ، روان ، سیاست ، حزب ، یگانگی ، نیرومندی ،‌ دارایی ، مشروطه ، میهن‌پرستی ، انقلاب ، استقلال و مانندهای آن را در حال آنکه بکار می‌برد ، شرح دقیقی از آنها داده معنی درست و روشنشان را با مثالهایی نیک روشن می‌گرداند و اینست به نوشته‌هایش سخن گنگ و مبهمی راه نمی‌یابد. او همیشه می‌کوشد سخن را تا جایی که می‌توان روشن بنویسد تا میان سخن و معنی دیواری نباشد.


.
✴️ ورجاوندبنیاد

(بزبان عادی)
(بخش دوم : درباره‌ی دین)

🔸تکه‌ی 6
(بهر 1 از 1)

🔸آیا خدا را نباید پرستش کرد؟🔸

می‌گویند : آیا خدا را نباید پرستش کرد؟ آیا نباید به او نماز گزارد و عبادت کرد؟
می‌گویم : پرستش بخدا او را شناختن و از خواست و از آیین او آگاه شدن است. پرستش به خدا معنی جهان و زندگی را دانستن و از روی خرد زندگی کردن است. پرستش بخدا آن است که هر کسی نه تنها ملاحظه‌ی خود بلکه ملاحظه‌ی عموم را نیز بکند ، هر کسی در آرزوی آبادی جهان باشد ، هر کسی با بدیها بجنگد و با گمراهیها مبارزه کند. بهترین پرستش اینهاست. اینهاست که خدا را خشنود می‌کند.
از لذایذ دوری کردن ، و بخود سختی دادن و ریاضت کشیدن ، دمادم ذکر خواندن ، التماس و زاری کردن ، از خدا درخواستهای بیجا کردن و این گونه کارها چه سودی دارد که خدا را خشنود کند؟!
اما نماز و عبادت ، آن چیزیست که باید ما خود بجا آوریم ، نه آنکه خدا طلبیده. ما چون خدا را می‌شناسیم و به بزرگی او (تا آنجایی که می‌توان) پی می‌بریم ، باید گاهی در برابرش به نماز و فروتنی بپردازیم. باید سپاسگزاریها کنیم ، و به نام مقدسش احترام بگذاریم.

🔸🔸🔸

بسیاری از مردم چون دین را بمعنایی که در مذاهب است شناخته و آن را برای احترام و بزرگی خدا دانسته‌اند ، اکنون که ما معنی راست آن را شرح می‌دهیم ، با یک تعجبی می‌پرسند : «آیا خدا را نباید پرستش کرد؟! آیا نباید به او نماز گزارد و عبادت کرد؟!».

می‌گوییم : پرستش بخدا ، او را شناختن و از خواست و از آیین او آگاه شدن ، و معنی جهان و زندگی را دانستن و از روی خرد زندگی کردن است. پرستش بخدا آنست که هر کسی طمع و خودخواهی را در خود بکشد ، و نه تنها ملاحظه‌ی خود ، ملاحظه‌ی عموم را کند ، هر کسی در آرزوی آبادی جهان باشد ، هر کسی با بدیها بجنگد و با گمراهیها مبارزه کند ، به نابودی جانوران زیانمند و موذی بپردازد ، و به کم گردانیدن بیماریها بکوشد. بهترین پرستش اینها است. اینها است که خدا را خشنود می‌کند.

می‌گویند : «اینها کارهای اینجهان است». می‌گوییم : شما نیز در این جهانید و باید باین جهان بپردازید. این جهان را خدا آفریده ، و زیستگاه شما قرار داده. این فکر از کجاست که خدا پرداختن باین جهان را دوست ندارد؟!

می‌گویند : «باید در فکر آنجهان (آخرت) بود و بآبادی آنجا پرداخت».

می‌گوییم : تا در این جهانید باید در اندیشه‌ی این جهان باشید و به آبادی اینجا بکوشید. چه شده که بفکر این جهان نباشید؟!.. مگر این جهان را جز خدا آفریده؟! این چه نادانی‌ای است که در مغزهای شما جا گرفته؟!

وانگهی این جهان و آن جهان به هم مربوطند ، و شما تا در این جهان نیک نباشید ، در آن جهان نیک نخواهید بود. مردمی که در اینجهان با ذلت و پستی زندگی ‌می‌کنند در آنجهان ذلیلتر و پستتر خواهند بود.

از لذایذ دوری کردن ، و بخود سختی دادن ، و لب بنام خدا جنبانیدن ، تسبیح انداختن ، التماس و زاری کردن ، و از خدا به درخواستهای بیجا برخاستن ، و قسم دادنهای دائمی ، و اینگونه کارها که صوفیان یا پیروان مذاهب تصور کرده‌اند پرستش بخداست ، جز چیزهای بیهوده‌ای نیست. اینها چه سودی دارد تا خدا را خشنود کند؟!

اما نماز و عبادت ، آن چیزی است که ما خودمان باید انجام دهیم ، نه اینکه خدا طلب کرده. ما چون خدا را می‌شناسیم و به بزرگی او (تا آنجایی که می‌توان) پی می‌بریم و خود را آفریده‌ی او می‌یابیم ، باید گاهی بیادش باشیم و در برابرش به نماز و فروتنی بپردازیم. باید سپاسگزاری و قدرشناسی به او بکنیم و نام مقدسش را با احترام یاد کنیم. این وظیفه‌ی نیک‌سرشتی ما است و سود آن که نیرومندی و استحکام روان و خرد است بخود ما بازخواهد گشت.
.
🔶 کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» (احمد کسروی)

🔸 ٦ـ چه باید کرد؟.. (تکه‌ی 7)


من نمی‌دانم آنان «ملیت» به چه چیز می‌گویند. «ملیت» را نژاد و زبان و تاریخ پدید می‌آورد. آذربایجانیان نژاد و زبان و تاریخشان همیشه با ایرانیان یکی بوده. تنها زبانش از شش و هفت قرن پیش تغییر یافته. زبان ترکی در سایه‌ی درآمدن ایلهای ترک و چیرگی آنها و دیگر علتها که در اینجا فرصت گفتگو نیست در آنجا رواج یافته. ولی چنانکه گفته‌ام آذربایجانیها تا امروز هیچگاه ترکی را زبان خواندن و نوشتن نشناخته‌اند ، و بی‌آنکه کسی محرک باشد خودشان هیچگاه رابطه و علاقه‌ی خود را از زبان فارسی نبریده‌اند. هیچگاه بجدا بودن زبانشان وقعی نگذاشته‌اند. سیاستهایی که از بیرون خواسته است همان جدایی زبان را عنوان گرفته تفرقه بمیان آنها با دیگر ایرانیان بیندازد ، ناخرسندی نشان داده‌اند. این «ملیت» آذربایجانیهاست و من نمی‌دانم چگونه آن سخن را گفته‌اند؟!.. چه دلیلی بگفته‌ی خود آورده‌اند؟!..
آذری که لهجه‌ی ویژه‌ی آذربایجان بوده هنوز از آنجا ریشه‌کن نشده و در چند ده با آن زبان سخن گفته می‌شود. گذشته از آنکه بروی رودها و کوهها و آبادیها هزارها نام فارسی باقی مانده ، خود نام «آذربایجان» فارسیست. در همان تبریز نامهای بیشتر محله‌ها فارسیست : سرخاب ، چرنداب ، لیلاوا ، ویجویه ، مارالان ، بیلانکوه ، شاه‌آباد ، باغ‌میشه ، شِشگِلان ، پل‌سنگی ، خیابان ؛ همه فارسی است. سردرود ، گرمرود ، مهرانرود ، کارارود ، مایان ، سهند ، نهند ، مرند ، لیقوان ؛ همه فارسیست.
چون آنها گفته‌اند من ناچار شده پاسخ می‌نویسم. وگرنه باین حرفها چه نیاز است؟!.. من از اینها نیز چشم می‌پوشم. آذربایجانی از اول «ملیت خاصی» داشته. ولی چند هزار سال تاریخ خود را با ایران یکی گردانیده. در تاریخ این کشور کهن برای خود جایگاه والایی باز کرده ، آیا صلاح اوست که امروز خود را جدا گیرد؟!..
آنگاه آیا راضیست که ایران را دچار آشفتگیها و بهم‌خوردگیها گرداند؟!.. راضیست که این کشور را تکه تکه از هم جدا سازد؟!.. راضیست که تعیین سرنوشت ایران را بانجمنهای لندن و مسکو و واشینگتون اندازد؟!.. راضیست که جنگ ویران‌کن و نابودساز را باین کشور کشاند؟!.. اینها پرسشهاییست که برای پاسخش باید منتظر آینده گردید.
دوباره می‌گویم : بیش از همه باید بمنطق و دلیل اهمیت داد و تا می‌توان جز از این راه پیش نرفت. نمی‌دانم در کدام روزنامه نوشته بود : «در این پیشامد امید بیشتر باحساسات میهن‌پرستی آذربایجانیانست» ، من نیز به همان عقیده‌ام. خود آذربایجانیها چه در آذربایجان و چه در تهران و دیگر جاها بهتر توانند برفع این غائله کمک کنند.
می‌بینم در روزنامه‌ها می‌نویسند دولت می‌خواهد عشایر جنوب را مسلح گرداند. نمی‌دانم بآن چه نیاز است؟!.. مگر بآرتش ایران چه آمده؟!.. مگر بجوانان غیرتمند چه آمده؟!..
شما نخست از در منطق و دلیل درآیید و این روشن گردانید که کاری که شده زیانمند بوده ، صلاح ایران در آن منظور نگردیده ، باستقلال ایران لطمه خواهد زد ، اختیار کشور ما را بدست بیگانگان خواهد داد ـ این را روشن گردانید ، از همان آذربایجان آوازها خواهد برخاست ، جوانان غیرتمند ایران بفداکاری آماده خواهند گردید. در این پیشامد آنچه هیچ جا ندارد دخالت عشایر است. آنگاه عشایر چه جنگی توانند کرد؟!.. در جنگهای امروزی از آنها چه تواند برخاست؟!..
من سخنم را بپایان می‌رسانم و آخرین گفته‌ام این می‌باشد : در این پیشامد بیش از همه ، منطق و دلیل و نیکخواهی و پاکدلی مؤثر تواند افتاد. بیش از همه ، فهم و غیرت و مردانگی خود ایرانیها گره از کار تواند گشود.


پشت جلد کتاب «سرنوشت» :

جمعیتی که آماده و آرزومند کوشش است.

این کتاب از طرف جمعیتی انتشار می‌یابد و این جمعیت آماده و آرزومند است که بنحوی که در این کتاب پیشنهاد شده همدستی نمایند و یک جمعیت بیطرف ایرانی باشند و در راه نجات ایران بیغرضانه کوششها نمایند. چشم براه تأثیر این کتاب می‌باشند. می‌خواهند بدانند توده تا چه اندازه آماده‌ی کار است.


[پایان. از فردا کتاب «امروز چاره چیست؟» که دنباله‌ی این کتابست پراکنده می‌شود.]


.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 30ـ چند پرسش و پاسخهای آنها (تکه‌ی یک از سه)


شبهای آدینه و روزهای آن که کسانی بنزد من می‌آیند همیشه پرسشهایی می‌کنند و پاسخهایی می‌شنوند و من دوست می‌دارم که گاهی آنها را در نوشته‌های خود بیاورم ، و این خود راهی برای نزدیکی اندیشه‌هاست.

در آدینه‌ی گذشته دو تن بنزد من آمدند و چنین گفتند : «شما بارها در نوشته‌های خود نام «حقایق» را می‌برید و چنین می‌گویید که همگی باید حقایق را بپذیرند. ما می‌خواهیم چند پرسشی از شما کنیم» :

1) آیا در جهان حقایقی هست؟.. بسیاری از دانشمندان بحقایقی قایل نیستند. می‌گویند در جهان هرچه هست جز فریب نیست. می‌گویند : هر کسی که نیروی گویندگی و زبان شیوا دارد می‌تواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند و جمعیتی را پیرو خود گرداند. نه اینکه راستی را حقایقی باشد.

2) بر فرض آنکه حقایقی هست راه درک آنها چیست؟.. چگونه می‌توان حقیقت را شناخت؟..

3) آیا می‌توان از روی حقایق زندگی کرد و از هرچه نه حقیقت است چشم پوشید؟..

گفتم : بیکایک پرسشها پاسخ می‌گویم : در جهان حقایق بسیار است. مثلاً گفته می‌شود : «زمین بگرد خود می‌گردد» یا «ابر از بخار پدید می‌آید» یا «آمریکا در غرب اروپاست» و هزارها مانند اینها ، آیا اینها حقایق نیست؟.. اگر مقصودتان در چیزهای نامحسوس است یا در قواعد زندگانیست در آنها نیز حقایقی درمیانست. مثلاً در ایران یک دسته عقیده به «نجوم» دارند و چنین تصور می‌کنند که هرچه بروی زمین رخ می‌دهد نتیجه‌ی گردش ستارگان و دوری و نزدیکی آنها با یکدیگر است. بگفته‌ی شاعر «که سعد و نحس ز تأثیر زهره و زحل است» . یک دسته‌ی دیگری به «بخت» عقیده‌مندند و چنین می‌دانند که کسانی خوشبخت آفریده شده‌اند که همه‌ی پیشامدها بسود آنان درمی‌آید و همواره با خوشی زندگانی می‌کنند و کسانی بدبخت می‌باشند که به هر کاری برخیزند جز زیان و اندوه نبینند. یک دسته‌ی دیگری باور به سرنوشت دارند و چنین می‌پندارند که آدمی هر آنچه خواهد دید پیش از آنکه به اینجهان بیاید به پیشانیش نوشته می‌شود. یک دسته‌ی دیگری دعا و نذر را مؤثر می‌شمرند و اینست در گرفتاریها بجای کوشش ، بدعا و نذر و مانند آن توسل می‌جویند. یک دسته‌ی دیگری جادو و افسون و مانند اینها را دارای تأثیر می‌شناسند و در کارهای خود باینها تشبث می‌نمایند. شما اگر کتابها را جستجو کنید پر از این عقیده‌ها و باورهاست ، اگر گفتار و رفتار مردم را بسنجید همه استنادشان باینهاست. ولی ما می‌گوییم : اینها همه غلطست ، همه بیپاست ، همه کج‌اندیشیست ، و راستی (یا حقیقت) آنست که هر کس جز نتیجه‌ی کوشش خود را نمی‌برد و نتواند برد و برای این دلیلهای بسیار می‌آوریم. مثلاً می‌گوییم : در سال 1918 که جنگ جهانگیر گذشته پایان یافت آلمانیها چون شکست خورده بودند از میان دولتهای بزرگ بیرون رفتند که اگر نمی‌کوشیدند به همان حال بازمی‌ماندند ولی در نتیجه‌ی کوششهای خود از آن خواری رها گردیدند. همان آلمانها پارسال به روسیه حمله کرده و می‌گفتند دو ماهه دولت روسیه را از پا خواهیم انداخت. روسها اگر نمی‌کوشیدند و مردانگی و جانفشانی نمی‌نمودند در اندک‌زمانی لگدمال می‌گردیدند. ولی چون کوشیده‌اند هنوز یک سال بیشتر است (1) که ایستادگی می‌نمایند. صدها مانند این می‌توان شمرد.

کنون این یکی از حقایق زندگانیست که هر باخردی باید بپذیرد ، و مانندهای آن بسیار است. پس چگونه می‌توان گفت که حقایقی نیست؟!.. همان کلمه‌ی فریب که شما بکار می‌برید دلیلست که حقایقی هست. زیرا فریب چیست؟.. فریب آنست که دروغی را در جامه‌ی حقیقت نشان دهند. پس باید گفت حقیقتی هست.

اینکه می‌گویید : هر کس که نیروی گویندگی یا زبان شیوا دارد می‌تواند مطالبی را بنام حقایق بقبولاند ، می‌گویم راست نیست. زیرا هواداران «بخت» یا «سرنوشت» یا مانند آنها در ایران شعرای شیوازبان بوده‌اند که هر یکی عقیده‌ی خود را با شیواترین زبانی سروده‌اند و با اینحال شما می‌بینید ما با یک تکانی که به خردها می‌دهیم و اندیشه‌ها را بیدار می‌گردانیم همه‌ی رشته‌های ایشان را پشم می‌گردانیم. کجیها تا هنگامی پیش تواند رفت که راستیها بمیان نیاید وگرنه همچون یخ در برابر آفتاب خود بخود خواهد گداخت.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ تاریخ این نوشتار سال 1321(1942) می‌باشد.


.
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.

🖌 احمد کسروی

🔹 کانال پاکدینی
✴️ کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

احمد کسروی
(در موضوع پیشامد آذربایجان)

٦ـ چه باید کرد؟..

دستیابی
.
✴️ ورجاوندبنیاد

(بزبان عادی)
(بخش دوم : درباره‌ی دین)

🔸تکه‌ی 7
(بهر 1 از 2)

🔸درباره‌ی وحی چه می‌گویید؟🔸

می‌گویند : درباره‌ی وحی چه می‌گویید؟ آیا چنان کاری ممکن است؟.
می‌گویم : وحی چیست و شما آن را به چه معنی می‌دانید؟.. اگر وحی آنست که فرشته از آسمان ‌بیاید و از طرف خدا پیام آورد ، و یا میان خدا با کسی حائل و پرده برداشته شود ، چنین چیزی تماماً دروغ است.
وحی آنست که خدا کسی را بحقایق دانا کند ، و برای تکان دادن به فهمها و خردها و مبارزه با نادانیها و گمراهیها برانگیزد. چنین چیزی چه تعجبی دارد و چرا ممکن نباشد؟!.
این چیزیست که بارها بوده است و همه می‌دانند. از طرف دیگر ، این خودش لازمه‌ی پیشرفت جهان است. آدمیان که در راه زندگی پیش می‌روند ، پیشرفت در زمینه‌ی دین جز از این راه ممکن نیست.

🔸🔸🔸

یکی از نادانیهایی که مذاهب بمیان مردمان انداخته‌اند ، معناییست که به وحی می‌دهند. به تصور آنها برانگیختگانی که بوده‌اند ، فرشته از آسمان به نزد آنان می‌آمده و از خدا پیام می‌آورده ، و میانه‌ی خدا با برانگیخته حائل و پرده برداشته می‌شده که او از خدا هرچه می‌خواسته می‌پرسیده ، و برانگیخته‌ی اسلام به دیدن خدا رفته است (معراج). از این قبیل خرافات بسیار رواج داده‌اند ، و نتیجه‌ی این خرافات آن شده که بسیاری از دانشمندان درباره‌ی وحی بدگمان و بدبین شده ، بلکه آن را از اصل دروغ دانسته‌ گاهی نیز مسخره نموده‌اند.

از اینرو کسانی به پرسش برخاسته می‌گویند : شما درباره‌ی وحی چه می‌گویید؟!. آیا چنان کاری ممکن است؟!.

می‌گویم : وحی چیست و شما آن را به چه معنی می‌دانید؟!. اگر آنست که فرشته از آسمان بیاید و پیام از خدا بیاورد ، و میانه‌ی خدا با کسی پرده برداشته شود ، که او هرچه خواست بپرسد و گاهی با خدا دیدار کند ـ این تماماً دروغ است و نباید پذیرفت.

در اینْ چند نادانی روی هم آمده : خدا مگر در آسمان است؟! وانگهی آسمان کجاست؟! خدا که می‌تواند آنچه را می‌خواهد و به هر کسی که می‌خواهد مستقیماً وحی کند (به دلش اندازد) ، چه نیازی بفرستادن فرشته بوده؟.. بدتر از همه ، خرافه‌ی بآسمان رفتن برانگیخته‌ی اسلام است. اینها خدا را چه خیال کرده‌اند که چنین گستاخیها می‌نمایند؟!

نام پیغمبر که همانا نخست «پیغامور» (یا پیغام‌آور) ‌بوده از همان معنا است. بگمان آنان برانگیخته (پیغمبر) با خدا بگفتگو می‌پرداخته و پیغام از سوی او می‌آورده. اینست که ما می‌گوییم : این نام غلط است ، و معنای راستی را دربر ندارد.

وحی به معنای حقیقی خود آنست که خدا ، هر زمانی که بخواهد کسی را برمی‌گزیند و او را بحقایق زندگانی ، باندازه‌ی نیاز همان زمانْ دانا می‌کند ، و او را برای تکان دادن به فهمها و خردها و مبارزه با گمراهیها و نادانیها ، و باز کردن یک شاهراه بخردانه برمی‌انگیزد. چنین چیزی چه تعجبی دارد ، و چرا ممکن نیست؟!.

این چیزیست که بارها پیش آمده و بوده است ، و همه می‌دانند. بنیادگزاران دین هر یکی در زمان خود ،‌ در زمینه‌ی شناختن معنی جهان و زندگانی ، بیمانند بوده‌اند و هر کدام از آنها حقایق بسیار گرانبهایی را میان مردمان رواج داده و هر یک جهانیان را چند گامی پیش برده است. من به یک مثلی بس می‌کنم :

زردشت اولین کسی است که در تاریخ [1] بنام برانگیختگی شناخته شده. در زمان این پاکمرد ایرانی ، جهانیان گرفتار بت‌پرستی ‌بوده‌اند. بت‌پرستی چیست؟.. بت‌پرستی تنها آن نبوده که مجسمه‌هایی را از چوب یا از سنگ یا از فلز بسازند و در برابر آن به نماز و عبادت بپردازند. بت‌پرستی همچون مادّیگری یک گمراهی ریشه‌دار و شاخه‌داری می‌بوده و زیان آن در هر جایی از زندگانی نمایان می‌شده.

منشاء بت‌پرستی از اینجا بوده که مردم کارهای طبیعت را متضاد می‌دیدند ـ زیرا باران را می‌دیدند که می‌بارد و کِشتها را رشد می‌دهد ، و از طرف دیگر تگرگ آن را کوبیده و از میان می‌بَرَد. بچه را می‌دیدند که متولد شده و روزبروز بزرگتر می‌شود ، و از طرف دیگر یک بیماری (مانند آبله یا سرخک) او را از پا انداخته می‌کشد ، بادی را می‌دیدند که در دریا کشتیها را راه می‌برد و به کشتیبانان کمک می‌نماید ، و از آن طرف باد مخالفی کشتی را پیچانیده به زیر آب می‌فرستد. اینها را چون ضد یکدیگر می‌دیدند ، باور نمی‌کردند که جهان یک دستگاه باشد. بلکه آن را چند دستگاه جداگانه تصور کرده چند اراده را در کارهای جهان مؤثر می‌شماردند. از اینرو خدایان بسیاری از خیال خود ساخته برای هر یکی مجسمه‌هایی می‌تراشیدند یا می‌ساختند ، و در بتخانه‌ها گذارده در جلوشان به نماز و عبادت می‌پرداختند.
👇
از طرف دیگر ، این خدایان را مانند آدمیان دارای احساسات و خصلتهای جانورانه ، از حسد و خشم و کینه و حرص و طمع و کامجویی و مانند اینها ، می‌شماردند. و از اینرو همیشه از آنان در ترس می‌بودند ، و برای جلوگیری از صدمه و آسیبِ آنها قربانیها ـ از گوسفند و گندم و جو و میوه و چیزهای دیگر ـ به بتخانه‌ها می‌بردند. به تصور ایشان اگر کسی ثروتمند بود خدایان باو حسد می‌بردند ، و می‌بایست برای جلوگیری مقداری از دارایی خود را بنام خدایان کنار گذارَد ، یک سرداری که در جنگ پیروز می‌شد لازم بود سهمی از غنایم را بخدایان دهد ، کسی که چند دختر یا پسر ‌داشت می‌بایست یکی از آنان را برای خدمت به بتخانه بفرستد. گاهی جهالتشان بآنجا می‌کشید که سر پسر یا دختر خود را در زیر پای بتها می‌بریدند یا دو طایفه‌ای که خدایانشان جدا ‌‌بود با یکدیگر جنگ کرده خونها از همدیگر می‌ریختند.

[1] : شروع تاریخ را از زمان پیدایش خط (3600 سال پیش از میلاد) بحساب می‌آورند.
.
✴️ بدبختیهای توده و ریشه‌ی آن

به جوانان چه حمایتی باید کرد؟..

دستیابی
.
✴️ کتاب ورجاوندبنیاد

بخش دوم
تکه‌ی 1 ، 2 ، 3 ، 4

احمد کسروی

دستیابی
.
✴️ کتاب حقایق زندگی

تکه‌ی 11

در پیرامون خواربار

دستیابی
.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
🔸 سخنانی که باید فراموش نکرد.

🔹 اگر می‌خواهید بدست فریبکاران نیفتید ...

🖌 احمد کسروی


🛎 کانال پاکدینی
🔶 کتاب «امروز چاره چیست؟» (احمد کسروی)

امروز چاره جنبش غیرتمندانه و خردمندانه‌ی شماست. حوادث بسروقتتان رسیده و امروز هنگام آنست که دست بهم دهید و حوادث را از خود بازگردانید. خدا شما را برای بدبختی و سختی‌کشی نیافریده. شما از خود رشد نشان دهید و خواهید توانست باین بدبختیها و سختیها چاره کنید. امروز چاره در دست شماست.


🔸 یادداشتها

بآقای دکتر محمود افشار

هنگامی که این کتاب بچاپ رسیده گفتارهایی از آقای دکتر محمود افشار نویسنده‌ی مجله‌ی آینده در «نوروز ایران» خوانده می‌شود. آقای دکتر با من هم‌اندیشه است. ایشان هم باین عقیده‌اند که ایران باید سیاست بیطرفانه پیش گیرد ، و این سیاست بیطرفانه ، هم بسود ایرانست و هم صلاح دولتهای انگلیس و شوروی در آنست. از اینجا پیداست که این اندیشه را همه‌ی ایرانخواهان پاکدرون دارند.

من دکتر افشار را بدانشمندی و پاکدلی می‌شناسم و در توده نیز بپاکی و نیکی شناخته شده. اینست بایشان خطاب کرده می‌گویم :

آقای دکتر ؛

بیگفتگوست که چاره‌ی رهایی ایران از این گرفتاریها پیش گرفتن یک سیاست بیطرفانه و نگراییدن بهیچ یکی از دو دولت است.

بیگفتگوست که دولتها اگر در آرزوی صلح و آرامشند ، این سیاست بسود آنها نیز هست. این را اگر امروز هم نپذیرند سپس خواهند پذیرفت.

ولی سیاست بیطرف را در ایران باید جمعیتی پیش گیرند و نگهدارش باشند. شما نیک می‌دانید که تنها با نوشتن چند گفتار نه سیاست ایران بیطرف خواهد بود و نه بیگانگان به بیطرفی ما اعتماد خواهند کرد.

اینها همه هنگامی انجام می‌گیرد که جمعیتی باشد و در سیاست کشور سنگینی اندازد و خود را به بیگانگان بیطرف و نیکخواه معرفی کند (چنانکه من در این کتاب آن را شرح داده‌ام).

اکنون آقای دکتر ، شما پیشگام گردید و در راه پدید آوردن چنان جمعیتی کوششها کنید و مردان نیکخواه و بیغرض و جوانان خونگرم غیرتمند را با خود همدست گردانیده کار را به نتیجه رسانید ، وگرنه از این گفتار نوشتنها و دلسوزیها هیچ نتیجه نخواهد بود.

نویسنده‌ی کتاب



آن کتاب و این کتاب

چون کتاب «سرنوشت» (1) انتشار یافت چنانکه انتظار می‌رفت ، یک دسته با سردی تلقی کردند ، یک دسته رنجیدگی نشان دادند. چند تن هم زهر خود را پرانده چنین گفتند : «این هم طرفدار انگلیس است». ما می‌دانستیم که در این کشور که گروه انبوهی دلهاشان پر از کینه و اندیشه‌هاشان آمیخته با لجاجت می‌باشد ، دوستی و دشمنی را بکنار نهادن و تنها بنام علاقه‌مندی بکشور و توده اظهار عقیده کردن ، دشمنانی پدید خواهد آورد. این را دانسته آن کتاب را بچاپ رسانیده‌ایم.

چیزی که مایه‌ی خشنودی ماست آنست که توده‌ی انبوه و دسته‌ی بزرگی از مردان بافهم و بیغرض ، آن کتاب را با خوشی تلقی کردند ، و چه در تهران و چه در شهرستانها بخریدن آن رو آوردند. در این میانه «خواندنیها» نیز کمکی کرد و با نقل کتاب در شماره‌های خود بشماره‌ی خوانندگان مطالب ما افزود. ما این کار ناشر «خواندنیها» را با خشنودی تلقی می‌کنیم.

چنانکه در پشت جلد کتاب «سرنوشت» آگاهی داده بودیم ، این کتابها از سوی جمعیتی انتشار می‌یابد و این جمعیت که شاید کتابهای دیگری نیز درپی اینها بچاپ رساند ، می‌خواهد اگر کسانی از مردان غیرتمند و حساس بتکان آمدند و جوانان خونگرم و فداکار آماده شدند ، با تشکیل جمعیت بزرگی در این هنگام کشور ، بکوششهایی پردازد و بیغرضانه و پاکدلانه بچاره‌ی این گرفتاریها کوشد.

ما امیدمندیم چنانکه کتاب «سرنوشت» مورد نظر آزادیخواهان گردید ، این کتاب نیز مورد نظر باشد.

امیدمندیم بزودی نتیجه‌ی روشنی از این کوشش ما در دست باشد.


پابرگی :
1ـ نام درست (کامل) کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» است. ما هر جا کتاب خواسته شده آن را درون دوناخنک آورده‌ایم. ـ ویراینده

👇
خلاصه‌ی مطالب

کتاب «سرنوشت» با این کتاب در یک زمینه است و خلاصه‌ی مطالب چند موضوعست :

١) گفتگوهایی که بنام سیاست یکطرفه و دوطرفه می‌رود ، بکلی بیجهت است. این گفتگوها را اگر بیگانگان می‌کردند ، بایستی بما برخورد ، چه رسد بآنکه خودمان کنیم. سیاست ایران باید بیطرفانه باشد. ایرانیان اگر رشد دارند ، باید برای خود زندگی کنند و با دو دولت بزرگ همسایه یکسان رفتار کنند.

٢) خودمختاری که آذربایجان خواسته و شاید در گیلان و مازندران نیز پیروی شود ، بزیان ایرانست و باید با آن موافقت نداشت و ایستادگی نشان داد. این کار در جنوب عکس‌العمل پدید آورده شیرازه‌ی ایران را از هم خواهد گسیخت.

٣) در ایران باید یک رشته اصلاحات اساسی بکار بسته شود ، و بی‌آن اصلاحات کشور پایدار نخواهد ماند.

٤) برای چاره‌ی این کارها باید جمعیت نیرومندی پدید آید که هم در سیاست مؤثر شود و کشور را در بیطرفی پایدار گرداند ، و هم پشتیبان اصلاحات بوده بآنها پیشرفت دهد.

اینهاست خلاصه‌ی مطالب.

بهنگامی که این کتاب نوشته می‌شد و در روزنامه‌ها گفتگو از پیشنهاد کمیسیون سه‌جانبه و دخالت آنها در کارهای ایران (دخالتی که بقیمومیت بیشتر شباهت دارد) می‌رود. این نمونه‌ایست که یک توده که راه زندگانی را نشناخت و درمیان خود کشاکش و دودستگی برپا گردانیده کار را بدخالت دیگران کشانید ، آنها چه نظری درباره‌اش توانند داشت. مردم ایران باید از این پیشامدها عبرت گیرند.
دکتر محمود افشار
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)

🔸 30ـ چند پرسش و پاسخهای آنها (تکه‌ی دو از سه)


دوم می‌پرسید : بر فرض آنکه حقایقی هست راه درک آنها چیست؟.. می‌گویم راه درک حقایق خرد است. خدا گوهری بنام «خرد» بآدمیان داده که بدستیاری آن راستیها (یا بگفته‌ی شما حقایق) را دریابند. می‌دانم شما درباره‌ی خرد نیز سخنانی خواهید داشت. گوشهای شما پر است از سخنانی که در نکوهش خرد و در بیهوده بودن آن سروده شده است. در ایران از قدیم دسته‌های بسیاری خرد و داوری آن را نمی‌پذیرفته‌اند. صوفیان بآن ارزش نداده می‌گفته‌اند : «با خرد و اندیشه بجایی نتوان رسید. باید با ریاضت و مکاشفه حق را دریافت. پای استدلالیان چوبین بود». خراباتیان شعرهاشان پر است از توهین بخرد و ریشخند بآن : «این شحنه در ولایت ما هیچ‌کاره نیست». باطنیان و شیعیان هر یکی بعلت دیگری «خرد» را برای رسیدن برستگاری کافی نمی‌دانسته‌اند. گذشته از همه‌ی اینها ، فلسفه‌ی مادّی و دانشهای طبیعی امروزی نیز به «خرد» ارزشی قایل نیست و خرد را باین معنی که ما می‌گوییم نمی‌پذیرد. در نظر آنها همه‌ی فهم و اندیشه و دریافتهای آدمی ناشی از ساختمان مغزی اوست. و این است هر کسی مطالب را بطور دیگری دریافت می‌کند. زیرا ساختمان مغزی هر کس بطور دیگر است. ولی همه‌ی اینها اشتباه است و ما چون در این راه خود به خرد ارزش بسیار می‌گزاریم اینست تاکنون گفتارهای بسیار درباره‌ی آن نوشته و باین لغزشهای صوفیان و خراباتیان و دیگران ، و همچنین بلغزشهای فلسفه‌ی مادّی پاسخهای مغزدار داده‌ایم. (1) به هر حال این بیگفتگوست که باید حقایق را بدستیاری خرد درک کرد. چیزی که هست کسان بسیاری خردهاشان ناتوانست که اگرهم حقایق را درک کنند آن را نمی‌توانند پذیرفت.

مثلاً ما درباره‌ی شعر سخنانی نوشتیم و معنای حقیقی آن را روشن گردانیدیم. آن سخنان را هر کس بشنود و بفهمد درک خواهد کرد که حقیقت است. چیزی که هست کسانی خردهاشان تواناست که آن را پذیرفته بکار خواهند بست و کسانی خردهاشان ناتوان است و نخواهند پذیرفت. چنانکه ما این را آزمودیم. بسیاری را دیدیم که شاعر بودند و غزلها و قصیده‌ها داشتند ولی پس از خواندن آن سخنان بنام پیروی از حقیقت از شعرهای خود درگذشته و از آنگونه شعرسرایی چشم پوشیدند. لیکن از اینسو کسانی بدستاویز همان سخنان به بدزبانیها پرداختند و پستی و بیفرهنگی بسیار نمودند. چرا چنین بود؟.. ، زیرا آن دسته خردهاشان نیرومند است و رشته‌ی اختیارشان در دست آن می‌باشد. ولی این دسته خردهاشان درمانده و بیکاره است و اختیارشان جز در دست هوس و رشک و خودنمایی نمی‌باشد.

دلیل این مطلب که همین کسان نیز حقیقت را درباره‌ی شعر دریافته‌اند (نهایت نمی‌توانند پذیرفت) آنست که شما اگر با یکی از آنان بگفتگو پرداخته بپرسید : «بنوشته‌های پرچم درباره‌ی شعر چه ایرادی دارید؟.. کدام جمله‌اش را درست نمی‌شمارید؟..» خواهید دید پاسخی ندارند و با اینحال گردن گزاردن نمی‌توانند.

یکی از خوانندگان پرچم داستانی نقل می‌کند که چون یک مثل خوبی برای این موضوعست در اینجا می‌آورم. می‌گوید : بمجلسی رسیدم دیدم نام شما درمیانست و گله و بدگویی می‌کنند. پرسیدم : موضوع چیست؟.. گفتند : به خیام توهین کرده است. گفتم من مقاله‌ی او را درباره‌ی خیام خوانده‌ام فلسفه‌ی خیام را چنین تشریح کرده : «این جهان یک دستگاه بیهوده و پوچیست و اینست ما باید پروای گذشته و آینده نکنیم و این دم را که در آنیم غنیمت شمارده خوش باشیم» او می‌گوید خلاصه‌ی فلسفه‌ی خیام این دو مطلب است و اینها هر دو غلطست. زیرا جهان یک دستگاه بیهوده و پوچی نیست بلکه در آن نظم و حکمتی مشهود است. از طرف دیگر بر فرض آنکه جهان بیهوده و پوچ باشد باز ما نمی‌توانیم نسبت بگذشته و آینده بی‌پروا باشیم. نمی‌توانیم در اندیشه‌ی زندگی نبوده تنها یک دمی را با خوشی گذرانیم. خلاصه‌ی مقالات او درباره‌ی خیام اینست. شما باین سخنان چه ایرادی دارید؟!. کدام جمله‌اش را نمی‌پسندید؟! بگویید من هم با شما همراهی کنم. مخصوصاً خواهشمندم ایرادهاتان را بگویید تا من باو برسانم. زیرا هر چند روز یک بار باداره‌ی پرچم رفته او را می‌بینم. دیدم در برابر این گفته‌ها بخاموشی گراییدند و سر پایین انداختند ، و چون دیدند من چشمم را بروی ایشان دوخته‌ام و پاسخ می‌خواهم یکی سر برآورده با یک لحن آرامی چنین گفت : این مطلب راست هم باشد باو چه؟!. او چه کاره است؟! گفتم : این سخن بسیار بیهوده است زیرا بگفته‌ی شعرای خودتان :

اگر بینی که نابینا و چاهست اگر خاموش بنشینی گناهست

👇
این مطلب را کسی نمی‌دانست و یا جسارت گفتنش نمی‌کرد. در حالی که سراپا حقایقست. پس اگر کسی جلو افتاده می‌خواهد مردم را از اشتباه بیرون آورد آیا این گناه اوست؟!.. دیگر پیشوایان چگونه بوده‌اند؟!.. دیگری سر برآورده گفت : چه شده که دیگران نمی‌فهمند و تنها او می‌فهمد؟! گفتم این سخن هم پرتست. اگر بنا باین باشد باید هیچ یکی از کشفهای علمی را نپذیرفت. باید بهیچ یکی از پیشوایان نگرایید. سومی گفت : مگر ما ازو کمتریم که تبعیت از فکر او کنیم؟!. من دیگر پاسخی ندادم. زیرا دیدم اینها چندان در نادانی فرورفته‌اند که نمی‌دانند که پذیرفتن حقایق در واقع پیروی کردن به خرد و فهم خویشتنست. نمی‌دانند که گوش ندادن بحقایق دلیل سبکمغزی و نافهمی آدم است ، دیگر در آن مجلس ننشسته برخاستم و بیرون آمدم.

این داستان نیک نشان می‌دهد که همان معاندان نیز حقایق را درک می‌کنند و اینست در برابر گفته‌های ما هیچ ایرادی یا پاسخی پیدا نمی‌کنند. ولی چون خردهاشان ناتوانست و رشته‌ی اختیارشان در چنگ هوس و کینه و تعصب و خودخواهی و رشک و مانند اینهاست نمی‌توانند بحقایق گردن گزارند و برخی از بس خشمناک می‌گردند که زبان به بیفرهنگی نیز باز می‌نمایند.


پابرگی (از ویراینده) :
1ـ این گفتارهای پراکنده را خود نویسنده سپس در یک دفتری بنام «در پیرامون خرد» گرد آورده است.


.