🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 1)
1ـ دربارهی این كتاب) تجربیات كاری ، آگاهیها و دانشِ دامنهدار ، پژوهشهای ژرف در تاریخ و نتیجهگیریهای بیطرفانه و دانشورانهی احمد كسروی ، او را بسرچشمه یا علت اصلی زبونی و درماندگیهای ایرانیان راه نمود. ریشهی درد را شناخته دیرزمانی بدرمان و راهِ چاره اندیشید. و بدینسان بریشهی درد و چارهی آن پی برد و چنان راهی را بس ارجمند و خود را ناچار از كوشش یافت. لیكن هنگامیكه سنگهای راهِ كوشش را یكایك بازمیشناخت ، راه را بس بیمگین و پرپیچ و خم و پیمودنِ آن را با جانفشانی همتراز میدید. سرانجام بر دودلیها چیره گردید و به برانداختن گمراهیها و «پراكندهاندیشیها» كمر بست. راهِ دراز و پر بیم ، او را نومید نگردانید و در همان آغازِ كار باین باور رسید كه : «راه چه یك فرسنگ ، چه صد فرسنگ جز با رفتن بپایان نرسد» و با پیمانی كه با خدا بست دل را استوار گردانید و راه را بر نومیدیها یكباره بربست : «مرا با خدا پیمانست كه از پا ننشینم و این راه را بسر برم».
در سال 1324 اوضاع سیاسی كشور بیش از پیش درهم ریخته بود. كابینههای سست و زودگذرِ پیشین ، نخستوزیری صدر ـ آن آخوندِ كوردلِ بدنام ، تَرك و تحریمِ نمایندگانِ اقلیت ، مجلس را و كشاكش ایشان با اكثریت ، گستاخیها و مرزناشناسیهای روزافزونِ ارتجاع ، نبرد حزبهایی كه هر یك هواداری از یك دولت بزرگ را پیشهی خود گردانیده بودند ، اعلام خودمختاری در آذربایجان و سپس در كردستان ، ماندن ارتش شوروی در ایران ، همگی نمونههایی از نابسامانیها و پریشانیهای كار كشور بود.
كسروی كه با یك برنامهی بِسامان از دوازده سال پیش از آن كوششهایش را آغاز كرده و با گامهای سنجیده راهش را پیش میبُرد در آن سال با موضوعاتی روبرو شد كه میبایست از پیمودن راهِ خود بازایستد و دیرزمانی بآنها بپردازد. پیش از این ، كسروی بیكایك كیشها و مسلكها كه مایهی پراكندگی ایرانیانست پرداخته و نوبت بمسیحیگری و یهودیگری رسیده بود. چون مسیحیگری را با یهودیگری پیوستگی درمیانست ، میخواست از تاریخچهی یهودیگری آغاز كرده هم از آن سخن بمیان آورَد و هم زمینه را برای گفتگو از مسیحیگری آماده گرداند.
اینست كتابی بنام «مردم یهود» را آغاز كرده و 16 صفحه از آن را بچاپخانه فرستاده بود. در همین هنگام ، در كارِ نوشتنِ كتاب «انكیزیسیون در ایران» نیز بود كه پیشامد جداییخواهی دمكراتهای آذربایجان (فرقهی دمکرات) در بازپسین روزهای پائیزی ، آسمان تیره و بیمگین كشور را تیرهتر و بیمگینتر گرداند.
بناچار او با شتاب ، كتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را «بقلم یك ایرانی» نوشته نامش را بعلتهایی كه در كتاب آورده آشكار نگردانید. كتاب در روزهای نخست دیماه 1324 بدست مردم رسید. آن كتاب بدلهای حساسِ ایرانیانی كه از آوای جداییخواهی تار و افسرده گردیده بود ، فروغ و امیدی تازه بخشید. موضوع آذربایجان آن روزها حساسترین موضوع بود. از اینرو مجلهی خواندنیها نیز آن كتاب را در چند شماره تكه تكه چاپ كرد. چون از كتاب استقبال كممانندی شد (در كمتر از سه ماه بچاپ دوم رسید) ، او كه قولِ نشان دادنِ «راهِ چاره» را در كتابِ جداگانهای داده بود بیدرنگ در همان ماه ، كتابِ «امروز چاره چیست؟» را با همان عنوانِ «بقلم یك ایرانی» بچاپ سپرد. سرانجام كتابِ «از سازمان ملل متفق (متحد) چه نتیجه تواند بود؟» را باز با همان عنوانِ نویسنده نوشت كه بخش دوم این كتاب بموضوع آذربایجان و شكایت ایران بشورای امنیت میپرداخت. این كتابها موضوع پیچیده و تاریكِ جداییخواهی دمكراتها ، خواستِ نژادها و گروههای زبانی ، سود مردم و آیندهی ایران را بروشنی آورد و بسیاری از نویسندگان و سردبیران را با آن اندیشهها همدل و همآواز گردانید. بدینسان «افكار عمومی» آماده گردید تا كوششهای دمكراتها در آن موقعیت باریك ، بیطرفانه ارزیابی شود و نتیجه آن شد كه كفهی یكپارچگی كشور سنگینی كرد و به روگردانی مردم و گروههای سیاسی از جداییخواهان انجامید.
این گرفتاریها باعث شد كه آن دو كتاب یاد شده ناانجام بماند. در همان كتابِ بازپسین (سازمان ملل متحد) نوید میدهد كه «انكیزیسیون در ایران» بزودی بچاپ خواهد رسید. افسوس كه كشته شدن او گلهای امید بسیاری را پژمرده گرداند كه ناانجام ماندنِ این كتاب تنها نمونهی كوچكی از آنهاست. ...
كوتاهشدهی شرحی كه دربارهی كتاب «انكیزیسیون در ایران» در ماهنامههای سال 1326 نوشته شده چنینست :
👇
🔸 پیشگفتار (تکهی 1)
1ـ دربارهی این كتاب) تجربیات كاری ، آگاهیها و دانشِ دامنهدار ، پژوهشهای ژرف در تاریخ و نتیجهگیریهای بیطرفانه و دانشورانهی احمد كسروی ، او را بسرچشمه یا علت اصلی زبونی و درماندگیهای ایرانیان راه نمود. ریشهی درد را شناخته دیرزمانی بدرمان و راهِ چاره اندیشید. و بدینسان بریشهی درد و چارهی آن پی برد و چنان راهی را بس ارجمند و خود را ناچار از كوشش یافت. لیكن هنگامیكه سنگهای راهِ كوشش را یكایك بازمیشناخت ، راه را بس بیمگین و پرپیچ و خم و پیمودنِ آن را با جانفشانی همتراز میدید. سرانجام بر دودلیها چیره گردید و به برانداختن گمراهیها و «پراكندهاندیشیها» كمر بست. راهِ دراز و پر بیم ، او را نومید نگردانید و در همان آغازِ كار باین باور رسید كه : «راه چه یك فرسنگ ، چه صد فرسنگ جز با رفتن بپایان نرسد» و با پیمانی كه با خدا بست دل را استوار گردانید و راه را بر نومیدیها یكباره بربست : «مرا با خدا پیمانست كه از پا ننشینم و این راه را بسر برم».
در سال 1324 اوضاع سیاسی كشور بیش از پیش درهم ریخته بود. كابینههای سست و زودگذرِ پیشین ، نخستوزیری صدر ـ آن آخوندِ كوردلِ بدنام ، تَرك و تحریمِ نمایندگانِ اقلیت ، مجلس را و كشاكش ایشان با اكثریت ، گستاخیها و مرزناشناسیهای روزافزونِ ارتجاع ، نبرد حزبهایی كه هر یك هواداری از یك دولت بزرگ را پیشهی خود گردانیده بودند ، اعلام خودمختاری در آذربایجان و سپس در كردستان ، ماندن ارتش شوروی در ایران ، همگی نمونههایی از نابسامانیها و پریشانیهای كار كشور بود.
كسروی كه با یك برنامهی بِسامان از دوازده سال پیش از آن كوششهایش را آغاز كرده و با گامهای سنجیده راهش را پیش میبُرد در آن سال با موضوعاتی روبرو شد كه میبایست از پیمودن راهِ خود بازایستد و دیرزمانی بآنها بپردازد. پیش از این ، كسروی بیكایك كیشها و مسلكها كه مایهی پراكندگی ایرانیانست پرداخته و نوبت بمسیحیگری و یهودیگری رسیده بود. چون مسیحیگری را با یهودیگری پیوستگی درمیانست ، میخواست از تاریخچهی یهودیگری آغاز كرده هم از آن سخن بمیان آورَد و هم زمینه را برای گفتگو از مسیحیگری آماده گرداند.
اینست كتابی بنام «مردم یهود» را آغاز كرده و 16 صفحه از آن را بچاپخانه فرستاده بود. در همین هنگام ، در كارِ نوشتنِ كتاب «انكیزیسیون در ایران» نیز بود كه پیشامد جداییخواهی دمكراتهای آذربایجان (فرقهی دمکرات) در بازپسین روزهای پائیزی ، آسمان تیره و بیمگین كشور را تیرهتر و بیمگینتر گرداند.
بناچار او با شتاب ، كتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» را «بقلم یك ایرانی» نوشته نامش را بعلتهایی كه در كتاب آورده آشكار نگردانید. كتاب در روزهای نخست دیماه 1324 بدست مردم رسید. آن كتاب بدلهای حساسِ ایرانیانی كه از آوای جداییخواهی تار و افسرده گردیده بود ، فروغ و امیدی تازه بخشید. موضوع آذربایجان آن روزها حساسترین موضوع بود. از اینرو مجلهی خواندنیها نیز آن كتاب را در چند شماره تكه تكه چاپ كرد. چون از كتاب استقبال كممانندی شد (در كمتر از سه ماه بچاپ دوم رسید) ، او كه قولِ نشان دادنِ «راهِ چاره» را در كتابِ جداگانهای داده بود بیدرنگ در همان ماه ، كتابِ «امروز چاره چیست؟» را با همان عنوانِ «بقلم یك ایرانی» بچاپ سپرد. سرانجام كتابِ «از سازمان ملل متفق (متحد) چه نتیجه تواند بود؟» را باز با همان عنوانِ نویسنده نوشت كه بخش دوم این كتاب بموضوع آذربایجان و شكایت ایران بشورای امنیت میپرداخت. این كتابها موضوع پیچیده و تاریكِ جداییخواهی دمكراتها ، خواستِ نژادها و گروههای زبانی ، سود مردم و آیندهی ایران را بروشنی آورد و بسیاری از نویسندگان و سردبیران را با آن اندیشهها همدل و همآواز گردانید. بدینسان «افكار عمومی» آماده گردید تا كوششهای دمكراتها در آن موقعیت باریك ، بیطرفانه ارزیابی شود و نتیجه آن شد كه كفهی یكپارچگی كشور سنگینی كرد و به روگردانی مردم و گروههای سیاسی از جداییخواهان انجامید.
این گرفتاریها باعث شد كه آن دو كتاب یاد شده ناانجام بماند. در همان كتابِ بازپسین (سازمان ملل متحد) نوید میدهد كه «انكیزیسیون در ایران» بزودی بچاپ خواهد رسید. افسوس كه كشته شدن او گلهای امید بسیاری را پژمرده گرداند كه ناانجام ماندنِ این كتاب تنها نمونهی كوچكی از آنهاست. ...
كوتاهشدهی شرحی كه دربارهی كتاب «انكیزیسیون در ایران» در ماهنامههای سال 1326 نوشته شده چنینست :
👇
این كتاب كه بیش از 40 سات [=صفحه] از آن نوشته و چاپ نشده چنانكه خودِ راهنما [كسروی] میگفت و از نوشتههایش پیداست همچون كتاب «دادگاه» خواستی بود و بسیاری از رازهای «كمپانی خیانت» كه در آنجا نوشته نشده یا سربسته گفته شده بوده در این كتاب فاش و روشن خواستی گردید و یك رشته از بدخواهیهای این كمپانی بتودهی ایرانی آفتابی خواستی شد. لیكن افسوس كه با كشته شدن نویسندهاش با دست همان كمپانی این رازهای بزرگ با خود او بزیرِ خاك رفت و این كتاب همچنان ناانجام ماند. ...
.
.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)
🔸 31ـ یک گام دیگری در راه پیشرفت (تکهی سه از سه)
گفت : این اندیشهها درست ، ولی راه پیشرفتش چیست؟.. این اندیشهها در جهان بیسابقه نیست. «کنگرهی صلح لاهه» و «جامعهی ملل» آزمایشهایی بود که ثابت کرد این اندیشهها پیشرفت ندارد.
گفتم : ما پاسخ اینها را آماده داریم. میگویید : راه پیشرفتش چیست؟! میگویم : تاکنون راه پیشرفت دیگر اندیشههای بزرگ چه بوده؟.. شما هر نظم و سامانی در جهان میبینید تازه است ، یک روز بوده که نبوده و مردم آن را نمیشناختهاند. در چهارصد سال پیش کمتر کسی معنی مشروطه را میدانست و کمتر کسی هواخواه آن بود و همچون پادشاهان بزرگ جهان دشمنانی داشت ، و با آن حال ، امروز در جهان پیش رفته است. هر حقیقتی همینکه عنوان شد و در راه آن کوشش و ایستادگی رفت بیگمان پیش خواهد رفت.
اما «کنگرهی صلح لاهه» و «جامعهی ملل» آنها را دولتها بنیاد نهادند ، و این کارها نه چیزی است که با دست دولتها پیش رود. گذشته از آنکه دولتها در هرکاری سیاست خود را منظور دارند و چون سیاستشان انجام گرفت از آن چشم پوشند. صلح لاهه و جامعهی ملل نیز بدینسان از میان رفت. کنگرهی صلح لاهه را نکولای دوم امپراتور روس پیشنهاد کرد و بخواهش او بود که بنیاد یافت. من از شما میپرسم آیا نکولا یک مرد صلح دوستی بود؟!.. آیا او اصلاح جهان را میخواست؟!.. آیا سیاست دولت آنروزی روس صلحجویانه بود؟!..
«جامعهی ملل» اگرچه نواقصی داشت با اینحال یک بنیاد بزرگی بود و آنچه جلو پیشرفتش را گرفت این بود که دولتها بنیاد نهاده بودند و خود آنها از اعتبارش انداختند. اگر اندیشهی تودهها آن را پدید آورده بود بآن آسانی از میان نمیرفت.
من داستان جنگ را بعنوان مثل یاد کردم. مقصود ما تنها آن نیست ، و آن بتنهایی صورتپذیر نتواند بود. باید بنیاد زندگانی از اساس تغییر یابد و دیگر چیزها درست شود این هم روی آنها. جنگ از میان دولتها هنگامی برخیزد که انبوه مردم بیهوده بودن اینگونه جنگها را بدانند و از آن بیزاری نمایند. هنگامی برخیزد که همهی مردم (یا بیشتر آنها) معنی درست زندگانی را بفهمند و خود مردان آراسته و پاکی باشند.
در جهان کارها بهم بسته است ، تا همهی آنها درست نشود از یکی تنها نتیجه نتواند بود. این چه معنی دارد که بجهان هیاهوی مادّیگری اندازند و زندگانی را جز مبارزه نشناسند و از آنسوی توقع دارند که جنگ از میان دولتها برخیزد؟!.. چه معنی دارد که به یک پولدار حق دهند که چون پول دارد صدها ماشین بکار اندازد و راه روزی را بروی هزارها کسان ببندد ولی آرزومند باشند که دولتهای توانا کشورهای ناتوان را لگدمال نسازند؟!..
از این گذشته ، این کارها باید با دست یک دسته از مردان پاکدرون و بلنداندیشه انجام گیرد و شرط نخست آن دینداری و خداشناسی میباشد. دوباره میگویم : اینها نه چیزی است که با دست دولتها انجام یابد.
در ایران یک نافهمی هست و اینکه «نیرو» را تنها نیروهای مادّی شناسند و پیشرفت هر کاری را جز در نتیجهی زور ندانند. شما امروز هر اصلاحی را گفتگو کنید خواهند گفت : «قوه لازم است» ، و از همینجاست که همهی کارها را از دولت که قوه در دست دارد توقع میکنند. شما اگر در مجلسی گفتگو از «اصلاحات» کنید خواهید دید یکی سر برآورده با حال تأسف چنین خواهد گفت : «از گفتگو چه فایده حاصل میشود ، باید قوه باشد» دیگری سر برآورده چنین گفت : «اختیار این مملکت را بدست من بدهند تا ببینند چه جور اصلاح میکنم». این یکی از نادانیهای شوم این توده است.
در این باره راستی آنست که حقایق باید با نیروی خود پیش رود. یک حقیقتی همینکه آغاز شد و کسی یا کسانی آن را عنوان نمودند و ایستادگی نشان دادند مردان پاکدرون و باخرد از هر سو بهواداری از آن برخیزند و راه پیشرفت آن را باز گردانند.
اینان همیشه داستان اسلام را مثل آورده میگویند : «پیغمبر اسلام تا شمشیر نکشید کاری از پیش نبرد». ولی فراموش میکنند که آن شمشیر را بدست او اسلام داده بود. پاکمرد عرب آن روزی که در مکه برخاست تنها خودش بود. ولی در نتیجهی حقایق ، مردان باخرد و پاکدرون بگرد او آمدند و از همانجا نیرو پدید آمد و راه پیشرفت را باز کرد.
این سخنان که ما میگوییم و مردمان را بزیستن از راه خرد دعوت میکنیم جهان تشنهی آنهاست. بویژه در نتیجهی این جنگ که سالهای دراز خواهد کشید و نتیجهای جز ویرانی شهرها و بهم خوردن سامان زندگانی نخواهد داشت. تاکنون مردم نام «تمدن اروپا» را یاد گرفته بآن امیدهایی میبستند و این جنگ آن امید را از میان برده بهمه نشان خواهد داد که این راهی که اروپا پیش گرفته جز راه بدبختی و نابودی نیست ، و اینست در جستجوی یک راه رهایی خواهند بود ـ راهی که ما دنبال میکنیم و جهانیان را از این بدبختی رها خواهد گردانید.
👇
🔸 31ـ یک گام دیگری در راه پیشرفت (تکهی سه از سه)
گفت : این اندیشهها درست ، ولی راه پیشرفتش چیست؟.. این اندیشهها در جهان بیسابقه نیست. «کنگرهی صلح لاهه» و «جامعهی ملل» آزمایشهایی بود که ثابت کرد این اندیشهها پیشرفت ندارد.
گفتم : ما پاسخ اینها را آماده داریم. میگویید : راه پیشرفتش چیست؟! میگویم : تاکنون راه پیشرفت دیگر اندیشههای بزرگ چه بوده؟.. شما هر نظم و سامانی در جهان میبینید تازه است ، یک روز بوده که نبوده و مردم آن را نمیشناختهاند. در چهارصد سال پیش کمتر کسی معنی مشروطه را میدانست و کمتر کسی هواخواه آن بود و همچون پادشاهان بزرگ جهان دشمنانی داشت ، و با آن حال ، امروز در جهان پیش رفته است. هر حقیقتی همینکه عنوان شد و در راه آن کوشش و ایستادگی رفت بیگمان پیش خواهد رفت.
اما «کنگرهی صلح لاهه» و «جامعهی ملل» آنها را دولتها بنیاد نهادند ، و این کارها نه چیزی است که با دست دولتها پیش رود. گذشته از آنکه دولتها در هرکاری سیاست خود را منظور دارند و چون سیاستشان انجام گرفت از آن چشم پوشند. صلح لاهه و جامعهی ملل نیز بدینسان از میان رفت. کنگرهی صلح لاهه را نکولای دوم امپراتور روس پیشنهاد کرد و بخواهش او بود که بنیاد یافت. من از شما میپرسم آیا نکولا یک مرد صلح دوستی بود؟!.. آیا او اصلاح جهان را میخواست؟!.. آیا سیاست دولت آنروزی روس صلحجویانه بود؟!..
«جامعهی ملل» اگرچه نواقصی داشت با اینحال یک بنیاد بزرگی بود و آنچه جلو پیشرفتش را گرفت این بود که دولتها بنیاد نهاده بودند و خود آنها از اعتبارش انداختند. اگر اندیشهی تودهها آن را پدید آورده بود بآن آسانی از میان نمیرفت.
من داستان جنگ را بعنوان مثل یاد کردم. مقصود ما تنها آن نیست ، و آن بتنهایی صورتپذیر نتواند بود. باید بنیاد زندگانی از اساس تغییر یابد و دیگر چیزها درست شود این هم روی آنها. جنگ از میان دولتها هنگامی برخیزد که انبوه مردم بیهوده بودن اینگونه جنگها را بدانند و از آن بیزاری نمایند. هنگامی برخیزد که همهی مردم (یا بیشتر آنها) معنی درست زندگانی را بفهمند و خود مردان آراسته و پاکی باشند.
در جهان کارها بهم بسته است ، تا همهی آنها درست نشود از یکی تنها نتیجه نتواند بود. این چه معنی دارد که بجهان هیاهوی مادّیگری اندازند و زندگانی را جز مبارزه نشناسند و از آنسوی توقع دارند که جنگ از میان دولتها برخیزد؟!.. چه معنی دارد که به یک پولدار حق دهند که چون پول دارد صدها ماشین بکار اندازد و راه روزی را بروی هزارها کسان ببندد ولی آرزومند باشند که دولتهای توانا کشورهای ناتوان را لگدمال نسازند؟!..
از این گذشته ، این کارها باید با دست یک دسته از مردان پاکدرون و بلنداندیشه انجام گیرد و شرط نخست آن دینداری و خداشناسی میباشد. دوباره میگویم : اینها نه چیزی است که با دست دولتها انجام یابد.
در ایران یک نافهمی هست و اینکه «نیرو» را تنها نیروهای مادّی شناسند و پیشرفت هر کاری را جز در نتیجهی زور ندانند. شما امروز هر اصلاحی را گفتگو کنید خواهند گفت : «قوه لازم است» ، و از همینجاست که همهی کارها را از دولت که قوه در دست دارد توقع میکنند. شما اگر در مجلسی گفتگو از «اصلاحات» کنید خواهید دید یکی سر برآورده با حال تأسف چنین خواهد گفت : «از گفتگو چه فایده حاصل میشود ، باید قوه باشد» دیگری سر برآورده چنین گفت : «اختیار این مملکت را بدست من بدهند تا ببینند چه جور اصلاح میکنم». این یکی از نادانیهای شوم این توده است.
در این باره راستی آنست که حقایق باید با نیروی خود پیش رود. یک حقیقتی همینکه آغاز شد و کسی یا کسانی آن را عنوان نمودند و ایستادگی نشان دادند مردان پاکدرون و باخرد از هر سو بهواداری از آن برخیزند و راه پیشرفت آن را باز گردانند.
اینان همیشه داستان اسلام را مثل آورده میگویند : «پیغمبر اسلام تا شمشیر نکشید کاری از پیش نبرد». ولی فراموش میکنند که آن شمشیر را بدست او اسلام داده بود. پاکمرد عرب آن روزی که در مکه برخاست تنها خودش بود. ولی در نتیجهی حقایق ، مردان باخرد و پاکدرون بگرد او آمدند و از همانجا نیرو پدید آمد و راه پیشرفت را باز کرد.
این سخنان که ما میگوییم و مردمان را بزیستن از راه خرد دعوت میکنیم جهان تشنهی آنهاست. بویژه در نتیجهی این جنگ که سالهای دراز خواهد کشید و نتیجهای جز ویرانی شهرها و بهم خوردن سامان زندگانی نخواهد داشت. تاکنون مردم نام «تمدن اروپا» را یاد گرفته بآن امیدهایی میبستند و این جنگ آن امید را از میان برده بهمه نشان خواهد داد که این راهی که اروپا پیش گرفته جز راه بدبختی و نابودی نیست ، و اینست در جستجوی یک راه رهایی خواهند بود ـ راهی که ما دنبال میکنیم و جهانیان را از این بدبختی رها خواهد گردانید.
👇
شما آن را نبینید که کسانی در ایران در برابر ما میایستند و هایهوی و غوغا برمیانگیزند ـ اینها از نافهمی و نادانی است. از همین ایران مردان پاکدرون باخردی تاکنون بما یاری میکنند و هر زمان بشمارهی آنان خواهد افزود و بیاری خدا آنچه منظور ماست پیش خواهد رفت.
در اینجا گفت و شنید با آن جوان بپایان رسید و ما نیز این رشته گفتارها را بپایان میرسانیم. ولی چنانکه خوانندگان میبینند این زمینه بسیار مهم است و سخن در پیرامون این بسیار توان راند ، اینست در این پیرامون گفتارهای دیگری باز خواهیم نوشت.
(پرچم روزانه شمارههای 175 ، 176 و 177)
.
در اینجا گفت و شنید با آن جوان بپایان رسید و ما نیز این رشته گفتارها را بپایان میرسانیم. ولی چنانکه خوانندگان میبینند این زمینه بسیار مهم است و سخن در پیرامون این بسیار توان راند ، اینست در این پیرامون گفتارهای دیگری باز خواهیم نوشت.
(پرچم روزانه شمارههای 175 ، 176 و 177)
.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : دربارهی حجاب
3ـ روگیری از اسلام نیست (تکهی 2)
میدانم کسانی خواهند پرسید : پس روگیری از کجا به میان زنان مسلمان آمده و از کی شروع شده؟..
جواب اینکه مسلمانان وقتی ایران را فتح کردند و با ایرانیان ارتباط پیدا کردند بسیاری از عادتهای ایرانیان را گرفتند. راست است که عربها مسلط شدند و ایرانیان زیردست آنان گشته بودند ولی عربها مردمانی بیابانی میبودند و از زندگانی جز شکل بسیار سادهی آن را نمیشناختند. چون با ایرانیان روبرو شدند تمدن یا بهتر بگوییم : زندگانی آراستهی ایرانیان را دیدند و خیره ماندند و خواه و ناخواه باین زندگانی متمایل شده خود را بدامن آن انداختند.
آن زندگانی آراستهی شهری که عربها در سایهی اسلام پیدا کردند بیش از همه رنگ زندگانی ایرانیان را میداشت. مخصوصاً در زمان خلافت عباسیان که از یک طرف چون پایتخت خود را به بغداد آورده بمیان ایرانیان وارد شدند و از طرف دیگر بیشتر وزیران و اطرافیان خود را از ایرانیان انتخاب کردند ـ اینها نتیجهاش آن بود که عربها بسیاری از عادتهای ایرانیان را که یکی از آنها چادر سر کردن و رو پوشاندن زنان میبوده یاد گرفتند.
مخصوصاً تا آن زمان زندگانی این عربها از سادگی بیرون آمده و از جمله هر یکی از آنها گذشته از زنان عقدی که تا چهار تا میتوانستند بگیرند ، دارای کنیزان خوبروی بسیار میبودند که از ترکستان و بلغار و دیگر جاها برایشان آورده شده بودند.
این زنان که در حرمخانه بیکار زندگی میکردند و خوش میخوردند و خوش میخوابیدند و کاری جز خودآرایی نمیداشتند بسیار بجا بود که خود را از مردان نامحرم پنهان دارند و رویشان را بپوشانند. دیگر آن زنان سادهی زمانهای پیش که رو گرفتن و نگرفتنشان آنقدر فرقی نداشت نمانده بودند.
از این جهت بود که عادت روگیری زنان بزودی در میان عربها نیز رواج گرفت و کمکم مسلمانان دیگر نیز پیروی کردند. بلکه میتوان گفت چون عربها آن را از ایرانیان گرفته رواج دادند و بدینسان رنگ دین بخود گرفت ، دامنهی آن در ایران نیز پهناورتر گشت و بسیاری از خاندانهای کمچیز شهری که پیش از آن رو نمیگرفتهاند این بار به روگیری روی آوردند.
با آنحال این عادت ، عمومی نتوانست بشود و چون جز نتیجهی خوشگذرانی و مفتخوری نمیبود ، زنان سادهی روستایی و زنان رنجبر ایلیاتی آن را قبول نکردند. اینان نه نیازی به نهفتن خودشان داشتند ، و نه زندگانیشان راه بچنان کاری میداد.
از اینرو چنانکه میدانیم تا این زمانِ ما روگیری مخصوص شهرها میبود. در دهها و در میان ایلها کسی نشانی از آن نمیتوانست بیابد.
.
🔸 گفتار یکم : دربارهی حجاب
3ـ روگیری از اسلام نیست (تکهی 2)
میدانم کسانی خواهند پرسید : پس روگیری از کجا به میان زنان مسلمان آمده و از کی شروع شده؟..
جواب اینکه مسلمانان وقتی ایران را فتح کردند و با ایرانیان ارتباط پیدا کردند بسیاری از عادتهای ایرانیان را گرفتند. راست است که عربها مسلط شدند و ایرانیان زیردست آنان گشته بودند ولی عربها مردمانی بیابانی میبودند و از زندگانی جز شکل بسیار سادهی آن را نمیشناختند. چون با ایرانیان روبرو شدند تمدن یا بهتر بگوییم : زندگانی آراستهی ایرانیان را دیدند و خیره ماندند و خواه و ناخواه باین زندگانی متمایل شده خود را بدامن آن انداختند.
آن زندگانی آراستهی شهری که عربها در سایهی اسلام پیدا کردند بیش از همه رنگ زندگانی ایرانیان را میداشت. مخصوصاً در زمان خلافت عباسیان که از یک طرف چون پایتخت خود را به بغداد آورده بمیان ایرانیان وارد شدند و از طرف دیگر بیشتر وزیران و اطرافیان خود را از ایرانیان انتخاب کردند ـ اینها نتیجهاش آن بود که عربها بسیاری از عادتهای ایرانیان را که یکی از آنها چادر سر کردن و رو پوشاندن زنان میبوده یاد گرفتند.
مخصوصاً تا آن زمان زندگانی این عربها از سادگی بیرون آمده و از جمله هر یکی از آنها گذشته از زنان عقدی که تا چهار تا میتوانستند بگیرند ، دارای کنیزان خوبروی بسیار میبودند که از ترکستان و بلغار و دیگر جاها برایشان آورده شده بودند.
این زنان که در حرمخانه بیکار زندگی میکردند و خوش میخوردند و خوش میخوابیدند و کاری جز خودآرایی نمیداشتند بسیار بجا بود که خود را از مردان نامحرم پنهان دارند و رویشان را بپوشانند. دیگر آن زنان سادهی زمانهای پیش که رو گرفتن و نگرفتنشان آنقدر فرقی نداشت نمانده بودند.
از این جهت بود که عادت روگیری زنان بزودی در میان عربها نیز رواج گرفت و کمکم مسلمانان دیگر نیز پیروی کردند. بلکه میتوان گفت چون عربها آن را از ایرانیان گرفته رواج دادند و بدینسان رنگ دین بخود گرفت ، دامنهی آن در ایران نیز پهناورتر گشت و بسیاری از خاندانهای کمچیز شهری که پیش از آن رو نمیگرفتهاند این بار به روگیری روی آوردند.
با آنحال این عادت ، عمومی نتوانست بشود و چون جز نتیجهی خوشگذرانی و مفتخوری نمیبود ، زنان سادهی روستایی و زنان رنجبر ایلیاتی آن را قبول نکردند. اینان نه نیازی به نهفتن خودشان داشتند ، و نه زندگانیشان راه بچنان کاری میداد.
از اینرو چنانکه میدانیم تا این زمانِ ما روگیری مخصوص شهرها میبود. در دهها و در میان ایلها کسی نشانی از آن نمیتوانست بیابد.
.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 2)
2ـ اَنکیزیسیون) (1) در ریشه بمعنی با پرسوجو سر از کاری درآوردن میباشد. پرسوجو یا بازجویی در دستگاه کشیشان در سدههای میانه نه تنها برای شناسایی بلکه برای سرکوبی دگراندیشان بکار میرفت. در آغاز سدههای میانه ، دستگاه کلیساهای کاتولیک بس استوار گردیده و نیروی بسیار فزونی یافته بود. در آن روزگار اندیشهها و کردارهای چندی بود که از دیدگاه آن دستگاه ، بیدینی و «الحاد» بشمار میرفت. با پیدایش نشانههای الحاد و بدعت ، پاپ گریگوری نهم در سال 1231 م. برای بازداشت و محاکمهی «از دین برگشتگان» ، دادگاهِ بازجویی باورهای کیشی برپا گردانید که بنام «اَنکیزیسیون» شناخته شد.
انکیزیسیون منتظر شکایتی نمیمانْد تا بکار پردازد بلکه وظیفه داشت خود ، ملحدان و بدعتگزاران را بیابد. انکیزیسیون مراحلی داشت. بیشتر به فردی که باو گمانِ از دین برگشتگی میرفت فرصت اعتراف و آمرزشخواهی داده میشد. کسی که چنین نمیکرد به نزد بازجو میرفت و با گواهِ گواهان یا بیآن ، بازجویی و محاکمه میشد. شکنجه نیز مجاز بود.
بفرد گناهکار ممکن بود کیفرهای گوناگونی همچون نماز و روزهی اجباری ، بازداشت داراییها و زندان (حتا تا پایان عمر) داده شود. متهمی که از باور و سخن خود بازنمیگشت یا آنها که پس از محکومیت و پشیمانی نمودن به الحاد بازمیگشتند ممکن بود دستگاهِ کلیسا فرمانِ کشتنشان دهد.
شناخته شدهترین انکیزیسیونها در ایتالیا ، فرانسه و اسپانیا و در مستعمرههاشان بود. اسپانیا انکیزیسیون سختگیرتری داشت. در دورهی یکی از کشیشان (2) شمارِ کسانی که بدستورِ انکیزیسیونِ او سوزانده شدند کمابیش 2000 تن بودند.
الحاد از دیدهی انکیزیسیون رختهای رنگارنگی بتن داشت : از دین برگشتن (مثلاً مسلمانان و یهودیانی که مسیحی شده ولی بمسیحیگری وفادار نمیماندند) ، کیمیاگری ، افسونگری ، جادوگری ، انحراف جنسی ، چندهمسری ، دشنام و ناسزا بمقدساتِ مسیحیگری ، رباخواری ، بدعت (همچون پروتستان بودن) و مانند اینها.
بجاست پرسیده شود : چه شد که کلیسا بچنین دستگاهی نیاز دید؟!
پاسخ کوتاه آنکه ، مسیحیگری در دو سه قرن نخستین ، گسترش کندی داشت. سپس که اندک نیرویی گرفت توانست مردمان آلودهاندیش و تیرهبخت و ستمکش آن روزگار را از چنگال پندارهای بیمگین و «روحهای پلید» و شیطانزدگی ، جن و افسون ، نگرانیهایی که همیشه در دلهاشان از سوی خدایانِ خُرد و کلان میداشتند و میبایست پیاپی قربانیها و نذرها برای خشنودیشان گزارند ، رهایی بخشد و از ایشان مردمی پاک ، دلسوز و دلیر تربیت کرد که باهم برادرانه و یگانه راه میرفتند. در این دوره کلیسا در تبلیغ مسیحیگری و نگاه داشتن سامان زندگانیِ مسیحیان پیشرفتهای بسیار کرد. چنانکه امپراتوری روم از ایشان هراسناک گردیده کمر به براندازیشان بست. همین امپراتوران دستگاهی همچون انکیزیسیون کلیسایی داشتند که برای شناختن مسیحیان و سرکوب ایشان بکار میرفت. لیکن کار بوارونهی گمان امپراتوران پیش رفت و هرچه خونِ بیشتری از ایشان بزمین ریخت پایداری و تناوری مسیحیگری افزونتر گردید.
پابرگیها :
1ـ Inquisition
2ـ بنام تُماسِ تُرکمادا (Tomás de Torquemada)
.
🔸 پیشگفتار (تکهی 2)
2ـ اَنکیزیسیون) (1) در ریشه بمعنی با پرسوجو سر از کاری درآوردن میباشد. پرسوجو یا بازجویی در دستگاه کشیشان در سدههای میانه نه تنها برای شناسایی بلکه برای سرکوبی دگراندیشان بکار میرفت. در آغاز سدههای میانه ، دستگاه کلیساهای کاتولیک بس استوار گردیده و نیروی بسیار فزونی یافته بود. در آن روزگار اندیشهها و کردارهای چندی بود که از دیدگاه آن دستگاه ، بیدینی و «الحاد» بشمار میرفت. با پیدایش نشانههای الحاد و بدعت ، پاپ گریگوری نهم در سال 1231 م. برای بازداشت و محاکمهی «از دین برگشتگان» ، دادگاهِ بازجویی باورهای کیشی برپا گردانید که بنام «اَنکیزیسیون» شناخته شد.
انکیزیسیون منتظر شکایتی نمیمانْد تا بکار پردازد بلکه وظیفه داشت خود ، ملحدان و بدعتگزاران را بیابد. انکیزیسیون مراحلی داشت. بیشتر به فردی که باو گمانِ از دین برگشتگی میرفت فرصت اعتراف و آمرزشخواهی داده میشد. کسی که چنین نمیکرد به نزد بازجو میرفت و با گواهِ گواهان یا بیآن ، بازجویی و محاکمه میشد. شکنجه نیز مجاز بود.
بفرد گناهکار ممکن بود کیفرهای گوناگونی همچون نماز و روزهی اجباری ، بازداشت داراییها و زندان (حتا تا پایان عمر) داده شود. متهمی که از باور و سخن خود بازنمیگشت یا آنها که پس از محکومیت و پشیمانی نمودن به الحاد بازمیگشتند ممکن بود دستگاهِ کلیسا فرمانِ کشتنشان دهد.
شناخته شدهترین انکیزیسیونها در ایتالیا ، فرانسه و اسپانیا و در مستعمرههاشان بود. اسپانیا انکیزیسیون سختگیرتری داشت. در دورهی یکی از کشیشان (2) شمارِ کسانی که بدستورِ انکیزیسیونِ او سوزانده شدند کمابیش 2000 تن بودند.
الحاد از دیدهی انکیزیسیون رختهای رنگارنگی بتن داشت : از دین برگشتن (مثلاً مسلمانان و یهودیانی که مسیحی شده ولی بمسیحیگری وفادار نمیماندند) ، کیمیاگری ، افسونگری ، جادوگری ، انحراف جنسی ، چندهمسری ، دشنام و ناسزا بمقدساتِ مسیحیگری ، رباخواری ، بدعت (همچون پروتستان بودن) و مانند اینها.
بجاست پرسیده شود : چه شد که کلیسا بچنین دستگاهی نیاز دید؟!
پاسخ کوتاه آنکه ، مسیحیگری در دو سه قرن نخستین ، گسترش کندی داشت. سپس که اندک نیرویی گرفت توانست مردمان آلودهاندیش و تیرهبخت و ستمکش آن روزگار را از چنگال پندارهای بیمگین و «روحهای پلید» و شیطانزدگی ، جن و افسون ، نگرانیهایی که همیشه در دلهاشان از سوی خدایانِ خُرد و کلان میداشتند و میبایست پیاپی قربانیها و نذرها برای خشنودیشان گزارند ، رهایی بخشد و از ایشان مردمی پاک ، دلسوز و دلیر تربیت کرد که باهم برادرانه و یگانه راه میرفتند. در این دوره کلیسا در تبلیغ مسیحیگری و نگاه داشتن سامان زندگانیِ مسیحیان پیشرفتهای بسیار کرد. چنانکه امپراتوری روم از ایشان هراسناک گردیده کمر به براندازیشان بست. همین امپراتوران دستگاهی همچون انکیزیسیون کلیسایی داشتند که برای شناختن مسیحیان و سرکوب ایشان بکار میرفت. لیکن کار بوارونهی گمان امپراتوران پیش رفت و هرچه خونِ بیشتری از ایشان بزمین ریخت پایداری و تناوری مسیحیگری افزونتر گردید.
پابرگیها :
1ـ Inquisition
2ـ بنام تُماسِ تُرکمادا (Tomás de Torquemada)
.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)
🔸 32ـ باید جنگ را با بدیها کرد (تکهی یک از یک)
از گفتارهایی که در سه شمارهی گذشته نوشتیم کسانی پنداشتهاند که ما میگوییم جنگ نباشد ، یا میگوییم در زندگانی بجنگ نیاز نیست. چون گاهی چنین سخنی گفته شده و در برخی کیشها نیز هست ، پنداشتهاند ما نیز چنان میگوییم. این دو روزه برخی از ایشان پرسشهایی از من کرده و چنین خواستهاند که ایرادهایی بگیرند.
میگویم : ما نگفتیم جنگ نباشد ، نگفتیم در زندگانی بجنگ نیاز نیست. سخن ما چیز دیگر بود و از جنگهای بیهودهی امروزی که منطقی برای آنها نتوان پنداشت گفتگو میکردیم و نکوهش مینمودیم. اگر کسانی میخواهند اندیشهی ما را دربارهی جنگ بدانند ما میگوییم : «باید جنگ را با بدیها کرد».
ما میگوییم : آدمی برگزیدهی آفریدگانست. خدا او را آفریده و کارهای جهان را باو سپارده. آدمیان باید جهان را آباد گردانند و آن را از بدیها بپیرایند. باید مار و کژدم و چلپاسه و دیگر حشرات آزارـ ده را بکشند و تخمشان براندازند ، گرگ و پلنگ و کفتار و روباه و دیگر درندگان را نابود گردانند ، با بیماریها نبرد کرده زیان آنها را هرچه کمتر سازند ، از دزدان و آزمندان و ستمگران و دیگر بدکاران جلوگیرند و فرصتی بآنان ندهند. اینها وظیفهی آدمیانست و برای این کارها اگر نیاز بجنگ افتاد از آن جنگ باز نباید ایستاد.
مردمی که به یک پادشاه خودکامهای و یا به یک دشمن ستمگری دچار گردیده و آزادی خود را از دست دادهاند باید بجنگند تا آن را بدست آورند و این جنگ و کوشش در راه غیرت و مردانگیست. تودهای که دشمن آزمندی را در مرز دیده کشور خود را در خطر مییابند باید بجلوگیری برخیزند و از کشتن و کشته شدن باک ندارند. اینگونه جنگها نه تنها بد نیست خود نیکست. ما در راه همین گفتههای خود بجنگها خواهیم برخاست و کنون نیز در یک جنگ و کشاکش میباشیم. ما اگر جنگ را روا نشماریم چگونه خواهیم توانست که از جنگ جلو گیریم؟!..
کسانی همیشه در جستجویند که از من یک اشتباهی بدست آورند و آن را عنوان خردهگیری سازند. (1) ولی بدانند که چنان عنوانی بدستشان نخواهد افتاد. ما این سخنان را بهوس یا بدلخواه نمینویسیم که جای ایرادی باز باشد.
برخی نیز چنین میگویند : جنگ به هر نامی باشد جنگست. اگر شما میخواهید مردمان آسوده باشند باید بیکبارگی جنگ را بد بدانید. میگویم : این سخن مانند آنست که کسانی قصاص را روا نشمرده میگویند : آدمکش را نباید کشت. زیرا کشتن او نیز آدمکشیست. و ما پاسخ داده میگوییم : راستست که کشتن آدمکش خود نیز آدمکشیست. ولی یک آدمکشی بسیار سودمندیست که جلو صدها و هزارها آدمکشی را تواند گرفت. بآن کسان نیز باید گفت : راستست که جنگ به هر نامی که باشد جنگ است ولی برخی جنگها بسیار سودمندست که جلو صدها و هزارها جنگ را تواند گرفت. ما که از نام جنگ گریزان نیستیم. ما از زیان آن گریزانیم و اگر جنگهایی زیان ندارد و سود دارد بهر چه بد شماریم؟!..
شگفتتر از همهی اینها سخن آن کسیست که در مجلسی خرده بنوشتههای پرچم گرفته چنین گفته : «پیشوای ما جنگ را حرام کرده». من نمیدانم حرام کردن جنگ چه معنی دارد؟!.. مثلاً اگر یک دسته تاراجگران و آدمکشان (همچون اشرار رضاییه) به یک آبادی ریختند آیا مردم باید در جلو آنان دست بسته بایستند و دفاعی نکنند تا آنان آسوده و بیدردسر کار خود را بپایان رسانند؟!.. اگر حرام کردن جنگ معنایش اینست که بسیار بیمعنی و خود دلیل نافهمی آن پیشواست و اگر معنای دیگری دارد بهتر است شرح دهند تا ما نیز آگاه باشیم.
(پرچم روزانه شمارهی 178)
پابرگی :
1ـ هنوز هم از اینگونه کسان هستند و برخی از آنان را باید «ملا نقطی» شمرد. مثلاً در همین گفتار یا جاهایی مانند این که نویسنده مینویسد : «باید مار و کژدم و چلپاسه و دیگر حشرات آزارـ ده را بکشند و تخمشان براندازند ، گرگ و پلنگ و کفتار و روباه و دیگر درندگان را نابود گردانند» با آنکه پیداست دربارهی زیستگاههای آدمیان گفته شده ، به ایرادگیریهای خنکی برمیخیزند. تو گویی خواست نویسنده این بوده که آدمیان کار و زندگی خود را رها کرده در جنگلهای آمازون و دشت سیبری و بیابان گُبی و سرتاسر آفریقا و کران تا کران اقیانوسها و روی زمین و بر فراز آن در هوا ، بجستجوی حشرات آزارـ ده و درندگان پردازند و تا همهی آنها را نابود نگردانیدند دست از چنین تلاشی برندارند زیرا اینکه نوشته «تخمشان براندازند» جز باین معنی نیست. براستی برخی کسان بهانهجویی را از اندازه بیرون میبرند.
.
🔸 32ـ باید جنگ را با بدیها کرد (تکهی یک از یک)
از گفتارهایی که در سه شمارهی گذشته نوشتیم کسانی پنداشتهاند که ما میگوییم جنگ نباشد ، یا میگوییم در زندگانی بجنگ نیاز نیست. چون گاهی چنین سخنی گفته شده و در برخی کیشها نیز هست ، پنداشتهاند ما نیز چنان میگوییم. این دو روزه برخی از ایشان پرسشهایی از من کرده و چنین خواستهاند که ایرادهایی بگیرند.
میگویم : ما نگفتیم جنگ نباشد ، نگفتیم در زندگانی بجنگ نیاز نیست. سخن ما چیز دیگر بود و از جنگهای بیهودهی امروزی که منطقی برای آنها نتوان پنداشت گفتگو میکردیم و نکوهش مینمودیم. اگر کسانی میخواهند اندیشهی ما را دربارهی جنگ بدانند ما میگوییم : «باید جنگ را با بدیها کرد».
ما میگوییم : آدمی برگزیدهی آفریدگانست. خدا او را آفریده و کارهای جهان را باو سپارده. آدمیان باید جهان را آباد گردانند و آن را از بدیها بپیرایند. باید مار و کژدم و چلپاسه و دیگر حشرات آزارـ ده را بکشند و تخمشان براندازند ، گرگ و پلنگ و کفتار و روباه و دیگر درندگان را نابود گردانند ، با بیماریها نبرد کرده زیان آنها را هرچه کمتر سازند ، از دزدان و آزمندان و ستمگران و دیگر بدکاران جلوگیرند و فرصتی بآنان ندهند. اینها وظیفهی آدمیانست و برای این کارها اگر نیاز بجنگ افتاد از آن جنگ باز نباید ایستاد.
مردمی که به یک پادشاه خودکامهای و یا به یک دشمن ستمگری دچار گردیده و آزادی خود را از دست دادهاند باید بجنگند تا آن را بدست آورند و این جنگ و کوشش در راه غیرت و مردانگیست. تودهای که دشمن آزمندی را در مرز دیده کشور خود را در خطر مییابند باید بجلوگیری برخیزند و از کشتن و کشته شدن باک ندارند. اینگونه جنگها نه تنها بد نیست خود نیکست. ما در راه همین گفتههای خود بجنگها خواهیم برخاست و کنون نیز در یک جنگ و کشاکش میباشیم. ما اگر جنگ را روا نشماریم چگونه خواهیم توانست که از جنگ جلو گیریم؟!..
کسانی همیشه در جستجویند که از من یک اشتباهی بدست آورند و آن را عنوان خردهگیری سازند. (1) ولی بدانند که چنان عنوانی بدستشان نخواهد افتاد. ما این سخنان را بهوس یا بدلخواه نمینویسیم که جای ایرادی باز باشد.
برخی نیز چنین میگویند : جنگ به هر نامی باشد جنگست. اگر شما میخواهید مردمان آسوده باشند باید بیکبارگی جنگ را بد بدانید. میگویم : این سخن مانند آنست که کسانی قصاص را روا نشمرده میگویند : آدمکش را نباید کشت. زیرا کشتن او نیز آدمکشیست. و ما پاسخ داده میگوییم : راستست که کشتن آدمکش خود نیز آدمکشیست. ولی یک آدمکشی بسیار سودمندیست که جلو صدها و هزارها آدمکشی را تواند گرفت. بآن کسان نیز باید گفت : راستست که جنگ به هر نامی که باشد جنگ است ولی برخی جنگها بسیار سودمندست که جلو صدها و هزارها جنگ را تواند گرفت. ما که از نام جنگ گریزان نیستیم. ما از زیان آن گریزانیم و اگر جنگهایی زیان ندارد و سود دارد بهر چه بد شماریم؟!..
شگفتتر از همهی اینها سخن آن کسیست که در مجلسی خرده بنوشتههای پرچم گرفته چنین گفته : «پیشوای ما جنگ را حرام کرده». من نمیدانم حرام کردن جنگ چه معنی دارد؟!.. مثلاً اگر یک دسته تاراجگران و آدمکشان (همچون اشرار رضاییه) به یک آبادی ریختند آیا مردم باید در جلو آنان دست بسته بایستند و دفاعی نکنند تا آنان آسوده و بیدردسر کار خود را بپایان رسانند؟!.. اگر حرام کردن جنگ معنایش اینست که بسیار بیمعنی و خود دلیل نافهمی آن پیشواست و اگر معنای دیگری دارد بهتر است شرح دهند تا ما نیز آگاه باشیم.
(پرچم روزانه شمارهی 178)
پابرگی :
1ـ هنوز هم از اینگونه کسان هستند و برخی از آنان را باید «ملا نقطی» شمرد. مثلاً در همین گفتار یا جاهایی مانند این که نویسنده مینویسد : «باید مار و کژدم و چلپاسه و دیگر حشرات آزارـ ده را بکشند و تخمشان براندازند ، گرگ و پلنگ و کفتار و روباه و دیگر درندگان را نابود گردانند» با آنکه پیداست دربارهی زیستگاههای آدمیان گفته شده ، به ایرادگیریهای خنکی برمیخیزند. تو گویی خواست نویسنده این بوده که آدمیان کار و زندگی خود را رها کرده در جنگلهای آمازون و دشت سیبری و بیابان گُبی و سرتاسر آفریقا و کران تا کران اقیانوسها و روی زمین و بر فراز آن در هوا ، بجستجوی حشرات آزارـ ده و درندگان پردازند و تا همهی آنها را نابود نگردانیدند دست از چنین تلاشی برندارند زیرا اینکه نوشته «تخمشان براندازند» جز باین معنی نیست. براستی برخی کسان بهانهجویی را از اندازه بیرون میبرند.
.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : دربارهی حجاب
3ـ روگیری از اسلام نیست (تکهی 3)
کسانی میپرسند : آیا در قرآن دستوری دربارهی روگیری زنان نیست؟..
میگویم : هیچی نیست. در قرآن این هست که زنان بمردان و مردان بزنان نگاه نکنند ، که اگر این دلیل روگیری باشد باید مردها نیز رو بگیرند. این هم هست که زنان آرایشهای خود را جز بشوهران خود نشان ندهند. این هم هست که مردان بیگانه سرزده باتاق زنان وارد نشوند. در قرآن اینها هست و روگیری (حجاب) اصلاً نیست.
میپرسند : پس این ملاها چه میگویند؟!.. پس این مقاومت را چرا میکنند؟!..
میگویم : مگر شما ملاها را نمیشناسید؟!.. آنان دستهای هستند که در این کشور مفت میخورند و تنها کاری که از دستشان برمیآید مقاومت و جلوگیری از پیشرفت ملت است. هر قدمی که مردم بسوی بهتری بردارند اینان با آن دشمنند که تا توانند مقاومت خواهند کرد و سپس رها کرده فراموش خواهند کرد. مگر با مشروطه همین رفتار را نکردند و آن خونریزیها را بمیان نیاوردند؟!.. مگر با مدرسهها که برپا شده بود سالیان طولانی دشمنی ننمودند؟!.. مگر با ثبت اسناد و دفترهای رسمی بکشاکش مشغول نشدند؟!.. مگر با لباس متحدالشکل این رفتار را ننمودند و سبب خونریزی نشدند؟!..
این ملاها سالیان طولانی با مدرسهها دشمنی نشان میدادند و بچهها را «تکفیر» میکردند. ولی اکنون خودشان دختران و پسرانشان را بمدرسه میفرستند و کلاً قضیه را فراموش کردهاند. دربارهی روگیری نیز در حالی که آن مقاومت را نشان میدهند ، زنان و دختران خودشان روباز و بیچادرند. بلکه بسیاری از آنها بیجوراب نیز هستند. آن مجتهد بزرگ را (حاجی میرابوالحسن انگجی) که از آذربایجان به تهران آمده همه میشناسند که دختران و نوادگانش از شیکترین زنان روباز تهران هستند و جوراب نیز بپا نمیکنند.
این مردمآزاری ملاها از آنجا نشأت گرفته که یک کار «مشروعی» در زندگانی ملی نمیدارند. نه بافندهاند ، نه ریسندهاند ، نه سازندهاند ، نه کارندهاند ، نه دوزندهاند ، نه میخرند و نه میفروشند. در یک جمله : هیچکارهاند. قانونها نیز جایی برای ایشان در میان ملت باز نکرده و کاری بآنان نداده. خودشان میگویند : «پیشوایان دین هستیم و بمردم دین یاد میدهیم». ولی این هم دروغ است. زیرا چیزهایی را که آنان یاد میدهند مردم خودشان از قبل میدانستند. اینست چون کاری نمیدارند و بیکار هم نمیتوانند بنشینند به مردمآزاری مشغول میشوند!..
مثل ملاها با مردم بدبخت ایران مثل آن مرد ندار «نایبحسین» است که چون پیر و ناتوان شده بود و برای زنش نه نان و لباس فراهم میتوانست بکند و نه مهربانی میتوانست بکند ، ولی هر از چند روز یک بار کتکش میزد و فحشش میداد. این کار را میکرد تا نگویند که کلاً زنش را فراموش و بحال خودش رها کرده.
ملاها نیز این مردمآزاریها را میکنند تا معلوم شود که هستند و کلاً فراموش نشوند. قرآن و اسلام نیز دستاویزی در دست ایشان است. عجب از شما که آنان را تا بحال نشناختهاند و بسخنانشان اهمیت داده دنبال میکنید.
.
🔸 گفتار یکم : دربارهی حجاب
3ـ روگیری از اسلام نیست (تکهی 3)
کسانی میپرسند : آیا در قرآن دستوری دربارهی روگیری زنان نیست؟..
میگویم : هیچی نیست. در قرآن این هست که زنان بمردان و مردان بزنان نگاه نکنند ، که اگر این دلیل روگیری باشد باید مردها نیز رو بگیرند. این هم هست که زنان آرایشهای خود را جز بشوهران خود نشان ندهند. این هم هست که مردان بیگانه سرزده باتاق زنان وارد نشوند. در قرآن اینها هست و روگیری (حجاب) اصلاً نیست.
میپرسند : پس این ملاها چه میگویند؟!.. پس این مقاومت را چرا میکنند؟!..
میگویم : مگر شما ملاها را نمیشناسید؟!.. آنان دستهای هستند که در این کشور مفت میخورند و تنها کاری که از دستشان برمیآید مقاومت و جلوگیری از پیشرفت ملت است. هر قدمی که مردم بسوی بهتری بردارند اینان با آن دشمنند که تا توانند مقاومت خواهند کرد و سپس رها کرده فراموش خواهند کرد. مگر با مشروطه همین رفتار را نکردند و آن خونریزیها را بمیان نیاوردند؟!.. مگر با مدرسهها که برپا شده بود سالیان طولانی دشمنی ننمودند؟!.. مگر با ثبت اسناد و دفترهای رسمی بکشاکش مشغول نشدند؟!.. مگر با لباس متحدالشکل این رفتار را ننمودند و سبب خونریزی نشدند؟!..
این ملاها سالیان طولانی با مدرسهها دشمنی نشان میدادند و بچهها را «تکفیر» میکردند. ولی اکنون خودشان دختران و پسرانشان را بمدرسه میفرستند و کلاً قضیه را فراموش کردهاند. دربارهی روگیری نیز در حالی که آن مقاومت را نشان میدهند ، زنان و دختران خودشان روباز و بیچادرند. بلکه بسیاری از آنها بیجوراب نیز هستند. آن مجتهد بزرگ را (حاجی میرابوالحسن انگجی) که از آذربایجان به تهران آمده همه میشناسند که دختران و نوادگانش از شیکترین زنان روباز تهران هستند و جوراب نیز بپا نمیکنند.
این مردمآزاری ملاها از آنجا نشأت گرفته که یک کار «مشروعی» در زندگانی ملی نمیدارند. نه بافندهاند ، نه ریسندهاند ، نه سازندهاند ، نه کارندهاند ، نه دوزندهاند ، نه میخرند و نه میفروشند. در یک جمله : هیچکارهاند. قانونها نیز جایی برای ایشان در میان ملت باز نکرده و کاری بآنان نداده. خودشان میگویند : «پیشوایان دین هستیم و بمردم دین یاد میدهیم». ولی این هم دروغ است. زیرا چیزهایی را که آنان یاد میدهند مردم خودشان از قبل میدانستند. اینست چون کاری نمیدارند و بیکار هم نمیتوانند بنشینند به مردمآزاری مشغول میشوند!..
مثل ملاها با مردم بدبخت ایران مثل آن مرد ندار «نایبحسین» است که چون پیر و ناتوان شده بود و برای زنش نه نان و لباس فراهم میتوانست بکند و نه مهربانی میتوانست بکند ، ولی هر از چند روز یک بار کتکش میزد و فحشش میداد. این کار را میکرد تا نگویند که کلاً زنش را فراموش و بحال خودش رها کرده.
ملاها نیز این مردمآزاریها را میکنند تا معلوم شود که هستند و کلاً فراموش نشوند. قرآن و اسلام نیز دستاویزی در دست ایشان است. عجب از شما که آنان را تا بحال نشناختهاند و بسخنانشان اهمیت داده دنبال میکنید.
.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 3)
سپس دورهای دیگر آغاز شد که کلیسا بس نیرومند گردید چنانکه جز مردم ، بر پادشاهان نیز چیره درآمد و از پشتیبانی سپاهیان بهرهمند شد. پولها و زمینهای بسیاری را دارا گردید. چون دیگر از آن سادگی و پاکی قرنهای نخستین درآمده بود ، بیش از رستگاری مردم در اندیشهی نگاهداری و افزودن بشکوهش بود.
بدینسان کلیسا (نه مسیحیگری) به نبردگاه جاهطلبان و زراندوزان مبدل گردید که در راه رسیدن بخواستهاشان ، از کنار آمدن با آیینهای بتپرستی (برای مردمفریبی) ، ستیز با همکیشان ، رشوهدهی ، دسیسهچینی و حتا جنایت دریغ نکردند. (1)
کلیسا آموزشگاههایی داشت که در آنها علوم الهی یا آموزاکهای[=تعلیماتِ] ویژهی کشیشان (اِسکولاستیک) (2) آموخته میشد و اینها چیزی نبود جز موشکافیهای بیهوده در انجیلها و نوشتههای کیشی ، و بحثهای بیپایان در پیرامونِ «تثلیث» و جایگاهِ مریم ، «لاهوت» و «ناسوتِ» مریم و عیسا ، نر یا ماده بودنِ فرشتگان ، از جنسِ آدمی یا خدا بودنِ مسیح و اینگونه چیزها.
در قرن نهم میلادی که مسلمانان ، فلسفه و دانش باستان را ترجمه کرده در دانشگاههای خود بدرس دادن پرداختند ، اروپاییانِ کنجکاو و جویای دانش ، گروه گروه بسوی دانشگاههای عربِ اسپانیا روانه شدند :
دانشگاههای شهر سویل و تولدو و کوردو (3) (قُرطبه) مراکز فرهنگی بزرگی شده بودند که جوانان فرانسوی و آلمانی و انگلیسی بآنها هجوم میآوردند و آنجا ... آثار بُقراط ، ارسطو ، اقلیدس ، بطلمیوس ، جالینوس و غیره مطالعه میشد و بر نیمکت این دانشگاهها عرب و اسپانیولی ، مسلمان و مسیحی ، پهلوی یکدیگر مینشستند و هنگام بازگشت بکشورهای خود مطالب مفیدی را که آموخته بودند منتشر میکردند و یا بنوبهی خود مکاتب و مدارس جدیدی باز میکردند. در نتیجه در این کشورها علوم و معارف یونانی نیز در جوار انضباط اسکولاستیک شروع بنمو و پیشرفت کرد. بخصوص در ایتالیا افکار جدید بیش از همه انتشار یافت. ... اسکولاستیک در اینجا قدرت چندانی بدست نیاورد و از قرن دهم ببعد دانشمندانی که در مدارس و مکاتب عرب درس خوانده بودند ... دانشکدهی حقوق و طب افتتاح کردند. (4)
در آن روزگار دستگاه فلکهای بطلمیوسی ، شناخته شدهترین ستارهشناسی بود و دقیقترین نتیجهها را بدست میداد. در ریاضیات بویژه هندسه ، جز اقلیدس کسی بآن دامنهداری و دقت کتابی فراهم نیاورده بود. ستارهشناسی بطلمیوسی و هندسهی اقلیدسی نه چیزهایی بود که با اندیشهی کلیسا ناسازگار درآید. پس کلیسا را با آنها نبردی نبود و خود هوادار آنان درآمد. لیکن اندیشههای ارسطو و دیگران پروای[توجه] دیگری میخواست.
جهانبینی ارسطویی و دیگر اندیشههای فلسفی یونانی با آنکه با آموزاکهای کلیسا ناسازگار بود ولی کشیشانی با تأویلهایی این ناسازگاریها را از سرِ راه برداشتند. جالینوس که بیست جلد کتاب بزرگ در پزشکی از خود بجا گزارده بود ، ایشان تنها آن بخشهایی که به علوم الهی نزدیکی داشت نگاه داشته یاد میدادند.
چون متنهای اصلی کتابهای یونانی را در دست نداشتند و خواندن بعربی دشوار مینمود لازم شد که آنها را بزبان لاتینی ترجمه کنند. ... از بدبختی ... هنگام وارد کردن نوشتههای ذیقیمت ، متأسفانه ارسطو نیز خود را داخل کرد. ... دیالکتیک استادانهی فیلسوف پرقدرتِ یونانی با اصول اساسی مذهب مسیح دربارهی خدا ، خلقت ، ابدیتِ روح و غیره اختلاف اساسی داشت لذا کلیسا تصمیم بنابودیش گرفت و آن را کفر و الحاد و خوانندگانِ آن را کافر و زندیق نامید (1231م.). ... اما یکی از روحانیون بنام آلبرت کبیر (1280ـ1196) نظریهی بدیع و استادانهای داد : بجای مبارزه با ارسطو بهتر نیست که با او آشتی کنیم و او را جزو همدستان و متفقین خود قرار دهیم؟ ...
سن تُماس (1274ـ1224) کسی بود کهاین کار را انجام داد. ... او مدتی مشغول مطالعه در کتابهای ارسطو گردید و موفق شد که آن را با کتاب مقدس متوافق و منطبق کند. [جز او کسان دیگری نیز بسازگار نمودن اندیشهی ارسطویی و آموزاکهای کلیسایی پرداختند.]
بدینسان ارسطو نیز در سلک بزرگان کلیسا درآمد. ... روحانیون و طلاب علوم بر اثر این تغییر سر را از روی متون مختلف بلند نکردند و توجه بیشتری بطبیعت مبذول نداشتند. ... علم تکانی نخورد فقط طریقهای جانشین طریقهی دیگر شد و شاید این خطرناکتر بود زیرا جاذبهای داشت که هم اهل منطق و هم متمایلین بدین حنیف مسیح را قانع میکرد.
... تصور این مطلب برای ما دشوارست که چگونه اشخاصی ... 👇
🔸 پیشگفتار (تکهی 3)
سپس دورهای دیگر آغاز شد که کلیسا بس نیرومند گردید چنانکه جز مردم ، بر پادشاهان نیز چیره درآمد و از پشتیبانی سپاهیان بهرهمند شد. پولها و زمینهای بسیاری را دارا گردید. چون دیگر از آن سادگی و پاکی قرنهای نخستین درآمده بود ، بیش از رستگاری مردم در اندیشهی نگاهداری و افزودن بشکوهش بود.
بدینسان کلیسا (نه مسیحیگری) به نبردگاه جاهطلبان و زراندوزان مبدل گردید که در راه رسیدن بخواستهاشان ، از کنار آمدن با آیینهای بتپرستی (برای مردمفریبی) ، ستیز با همکیشان ، رشوهدهی ، دسیسهچینی و حتا جنایت دریغ نکردند. (1)
کلیسا آموزشگاههایی داشت که در آنها علوم الهی یا آموزاکهای[=تعلیماتِ] ویژهی کشیشان (اِسکولاستیک) (2) آموخته میشد و اینها چیزی نبود جز موشکافیهای بیهوده در انجیلها و نوشتههای کیشی ، و بحثهای بیپایان در پیرامونِ «تثلیث» و جایگاهِ مریم ، «لاهوت» و «ناسوتِ» مریم و عیسا ، نر یا ماده بودنِ فرشتگان ، از جنسِ آدمی یا خدا بودنِ مسیح و اینگونه چیزها.
در قرن نهم میلادی که مسلمانان ، فلسفه و دانش باستان را ترجمه کرده در دانشگاههای خود بدرس دادن پرداختند ، اروپاییانِ کنجکاو و جویای دانش ، گروه گروه بسوی دانشگاههای عربِ اسپانیا روانه شدند :
دانشگاههای شهر سویل و تولدو و کوردو (3) (قُرطبه) مراکز فرهنگی بزرگی شده بودند که جوانان فرانسوی و آلمانی و انگلیسی بآنها هجوم میآوردند و آنجا ... آثار بُقراط ، ارسطو ، اقلیدس ، بطلمیوس ، جالینوس و غیره مطالعه میشد و بر نیمکت این دانشگاهها عرب و اسپانیولی ، مسلمان و مسیحی ، پهلوی یکدیگر مینشستند و هنگام بازگشت بکشورهای خود مطالب مفیدی را که آموخته بودند منتشر میکردند و یا بنوبهی خود مکاتب و مدارس جدیدی باز میکردند. در نتیجه در این کشورها علوم و معارف یونانی نیز در جوار انضباط اسکولاستیک شروع بنمو و پیشرفت کرد. بخصوص در ایتالیا افکار جدید بیش از همه انتشار یافت. ... اسکولاستیک در اینجا قدرت چندانی بدست نیاورد و از قرن دهم ببعد دانشمندانی که در مدارس و مکاتب عرب درس خوانده بودند ... دانشکدهی حقوق و طب افتتاح کردند. (4)
در آن روزگار دستگاه فلکهای بطلمیوسی ، شناخته شدهترین ستارهشناسی بود و دقیقترین نتیجهها را بدست میداد. در ریاضیات بویژه هندسه ، جز اقلیدس کسی بآن دامنهداری و دقت کتابی فراهم نیاورده بود. ستارهشناسی بطلمیوسی و هندسهی اقلیدسی نه چیزهایی بود که با اندیشهی کلیسا ناسازگار درآید. پس کلیسا را با آنها نبردی نبود و خود هوادار آنان درآمد. لیکن اندیشههای ارسطو و دیگران پروای[توجه] دیگری میخواست.
جهانبینی ارسطویی و دیگر اندیشههای فلسفی یونانی با آنکه با آموزاکهای کلیسا ناسازگار بود ولی کشیشانی با تأویلهایی این ناسازگاریها را از سرِ راه برداشتند. جالینوس که بیست جلد کتاب بزرگ در پزشکی از خود بجا گزارده بود ، ایشان تنها آن بخشهایی که به علوم الهی نزدیکی داشت نگاه داشته یاد میدادند.
چون متنهای اصلی کتابهای یونانی را در دست نداشتند و خواندن بعربی دشوار مینمود لازم شد که آنها را بزبان لاتینی ترجمه کنند. ... از بدبختی ... هنگام وارد کردن نوشتههای ذیقیمت ، متأسفانه ارسطو نیز خود را داخل کرد. ... دیالکتیک استادانهی فیلسوف پرقدرتِ یونانی با اصول اساسی مذهب مسیح دربارهی خدا ، خلقت ، ابدیتِ روح و غیره اختلاف اساسی داشت لذا کلیسا تصمیم بنابودیش گرفت و آن را کفر و الحاد و خوانندگانِ آن را کافر و زندیق نامید (1231م.). ... اما یکی از روحانیون بنام آلبرت کبیر (1280ـ1196) نظریهی بدیع و استادانهای داد : بجای مبارزه با ارسطو بهتر نیست که با او آشتی کنیم و او را جزو همدستان و متفقین خود قرار دهیم؟ ...
سن تُماس (1274ـ1224) کسی بود کهاین کار را انجام داد. ... او مدتی مشغول مطالعه در کتابهای ارسطو گردید و موفق شد که آن را با کتاب مقدس متوافق و منطبق کند. [جز او کسان دیگری نیز بسازگار نمودن اندیشهی ارسطویی و آموزاکهای کلیسایی پرداختند.]
بدینسان ارسطو نیز در سلک بزرگان کلیسا درآمد. ... روحانیون و طلاب علوم بر اثر این تغییر سر را از روی متون مختلف بلند نکردند و توجه بیشتری بطبیعت مبذول نداشتند. ... علم تکانی نخورد فقط طریقهای جانشین طریقهی دیگر شد و شاید این خطرناکتر بود زیرا جاذبهای داشت که هم اهل منطق و هم متمایلین بدین حنیف مسیح را قانع میکرد.
... تصور این مطلب برای ما دشوارست که چگونه اشخاصی ... 👇
توانستند مدت پانصد سال چنین فلسفهای را ثابت و پابرجا نگه دارند و باور نکردنیست که دانشمندانِ آنروز برای اطلاع بر احوال نباتات بجای آنکه آن نبات را بر سر راه خود بیابند و دربارهی آن تحقیق کنند ترجیح میدادند که وصف آن را در کتاب ارسطو بخوانند و نیز بجای آنکه چشمان خود را بسوی آسمان باز کنند و رنگینکمان را مشاهده نمایند مطالعهی وصف آن را در یکی از کتابهای ارسطو ترجیح میدادند. ... بدترین چیزهای عهد عتیق را برای آموختن و حفظ کردن انتخاب کرده بودند : فصاحت و بلاغت فریب دهندهی ارسطو ، تاریخها و داستانهای کودکانهی پلین (Pline یا بلینوس) ، هیئت بطلمیوس و حتا از کتابهای جالینوس که دارای مطالب مفید بود فقط نکات ماوراءالطبیعهی ... آن را اختیار کردند. گفتهی این دانشمندان بمنزلهی قانون بود و میبایست کورکورانه از آنان اطاعت کرد تا دچار مأمورین شکنجه و عقاب و تهمت دستگاه تفتیش عقاید[انکیزیسیون] نگردید. (5)
بدینسان از یکسو پندارهای ارسطو و فلسفهی یونانی که با مسیحیگری سازگار گردیده بود و از سوی دیگر نوشتههای جالینوس ، بطلمیوس و اقلیدس گنجینهی دانشِ کلیسا بشمار آمد و رفتهرفته هالهی تقدس گرد آنها را فراگرفت.
پابرگیها :
1ـ در زمینهی نبرد برای زر و جاه در کلیسا همچنین نک. لوییس ویلیام هلزی هال ، تاریخ و فلسفهی علم ، 1369 ص 132 تا 136
2ـ Scholasticism
3ـ Seville , Toledo , Cordova
4ـ پییر روسو ، تاریخ علوم ، 1344 ص 125 تا 128
5ـ پییر روسو ، پیشین ، ص 129 تا 131
.
بدینسان از یکسو پندارهای ارسطو و فلسفهی یونانی که با مسیحیگری سازگار گردیده بود و از سوی دیگر نوشتههای جالینوس ، بطلمیوس و اقلیدس گنجینهی دانشِ کلیسا بشمار آمد و رفتهرفته هالهی تقدس گرد آنها را فراگرفت.
پابرگیها :
1ـ در زمینهی نبرد برای زر و جاه در کلیسا همچنین نک. لوییس ویلیام هلزی هال ، تاریخ و فلسفهی علم ، 1369 ص 132 تا 136
2ـ Scholasticism
3ـ Seville , Toledo , Cordova
4ـ پییر روسو ، تاریخ علوم ، 1344 ص 125 تا 128
5ـ پییر روسو ، پیشین ، ص 129 تا 131
.
🔶 حقایق زندگی (احمد کسروی)
🔸 33ـ در پیرامون جان و روان (تکهی یک از سه)
درمیان گفتارهایی که زیر عنوان «یک گام دیگری بسوی پیشرفت» نوشتیم وعده دادیم که دربارهی «خرد» هم جداگانه سخن رانیم. برخی خوانندگان آن وعده را یادآوری کرده درخواست نوشتن گفتارهایی درآن باره مینمایند. من نیز میخواهم «خرد» را نیک شرح داده معنی درست آن را روشن گردانم. زیرا ما سر هر سخنی بآن استناد مینماییم پس باید آن را نیک بشناسانیم. ولی چون ما خرد را از بستگان «روان» (روح) میشماریم و دربارهی روان نیز سخنانی جز از گفتههای دیگران داریم ، زیرا ما آدمی را دارای دو نیرو ، یکی بنام جان و دیگری بنام روان میشناسیم ، از اینرو بهتر است نخست از جان و روان گفتگو نماییم تا سپس بگفتگو از خرد رسیم. این است در اینجا بآن گفتگو آغاز میکنیم. ولی باید بگویم اینها سخنان بسیار استواری است که همه راستست و اگر خوانندگان از روی اندیشه و دقت خوانند خواهند دید که هر موضوعی دلیلهای روشنی همراه دارد ، و از آنسوی اینها زمینههای بسیار مهمی است که هر کس باید اینها را بداند. هر کس باید خود را بشناسد.
1ـ سرچشمهی همهی جنبشها خودخواهیست.
باید دانست که ما در این گفتگو با فلسفهی مادّی (1) طرفیت داریم. روان را باین معنی که میگوییم فلسفهی مادّی نمیپذیرد و اینست ما در برابر آنها ایستاده دلیل میآوریم و در اینجا نخست گفتههای خود آنها را یاد میکنیم :
در فلسفهی مادّی میگویند : سرچشمهی همهی جنبشها[= حرکات] در جهان خودخواهیست. باینمعنی هر کسی از آدمی و جانور و مرغ تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و همین خودخواهی (یا حبالذات) است که او را وادار بکارهایی میکند. مثلاً شما رفتار و کردار یک خروس را باندیشه سپارید. این خروس تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و دربند هیچ چیزی جز خوشیهای خود نمیباشد. این است هر کاری که میکند بسود خود اوست. مثلاً با خروس دیگر میجنگد برای اینست که میخواهد او نباشد و در خوشیها شرکت نکند ، میگردد و بالها بهم میزند و بانگ درمیآورد برای آنست که از آن خودنمایی لذت میبرد ، دانه میخورد برای آنست که شکم خود را سیر گرداند ، با مرغها خوشرفتاری میکند برای آنست که از زیستن با آنها لذت مییابد. رویهمرفته یک کاری که سودش بخودش نباشد ازو سر نمیزند. همچنین است دیگر مرغان و چهارپایان و درندگان و همهی جنبندگان. سرچشمهی همهی جنبشها جز خودخواهی نمیباشد.
میگویند : آدمی نیز چنین است و هر کاری که از یک تن سر میزند جز برای خوشی و بهرهمندی خودِ او نیست.
اینها سخنانیست که بنیادگزاران فلسفهی نوین مادّی میگویند و از این گفتههای خود دو نتیجهی اجتماعی بسیار مهمی میگیرند :
نخست آنکه «زندگانی نبرد است». چون هر کسی تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد ناگزیر درمیانه کشاکشی پدید میآید و کار بنبرد میکشد. اینکه بزبانها افتاده «زندگانی نبرد است» و عبارت «تنازع بقا» یا مانند آن در همه جا شهرت یافته و امروز گوشهای جوانان ایرانی با آن پر است از اینجا سرچشمه گرفته است.
دوم آنکه «آدمی نیکیپذیر نیست». در جایی که هر کسی باید سود خود را جوید و جز دربند خوشیهای خود نباشد ، و این در طبیعت او گزارده شده ، دیگر چگونه میتوان از کسی امید نیکی داشت؟!. چگونه میتوان دستگیری بدیگران یا گذشت و جانفشانی توقع کرد؟!.. اینها که برخلاف طبیعت است چگونه میتوان از یک آدمیخواست؟!.. آیا میتواند آتش نسوزاند؟! میتواند آب خفه نگرداند؟!..
از اینجا فلاسفهی مادّی ـ از شوپنهاوِر و نیتچه (2) و دیگران ـ بجهان بدبین بودهاند و آن را درخور نیکی (اصلاح) نمیدانستهاند ، و هم از اینجا دینها را بیهوده شمارده و پیشوایان دین و پیغمبران را در کوششهایی که برای نیکی جهان بکار بردهاند گمراه پنداشته و آن کوششها را «آهن سرد کوبیدن» دانستهاند. کاریترین ضربتی که در جنبش اخیر اروپا به دینها زده شده از این راه بوده.
شوپنهاور میگوید : «این دعویِ مردمی که میکنند بیپاست. زیرا آدمی که ناگزیر است همیشه بجنگد تا زنده بماند چه نیکی ازو چشم توان داشت؟!.» میگوید : «دینها همه دروغ و بیهوده است» میگوید : «در زندگانی بهترین چاره آنست که آدمی زن نگیرد و تنها زید و یا خود را کشته آسوده گرداند» چنانکه خود او نیز زن نگرفت و زندگی را با یک بدبینی و دلگیری بسر داده درگذشت.
این آموزاکهای اینهاست. ما میگوییم : بخطا رفتهاید و این نتیجهها نه درست است. داستان «خودخواهی» که شرح میدهید در جانوران از هر باره راست است. جانوران همانند که شناختهاید و آنان هر یکی تنها خود را خواهد و همه چیز را برای خود خواهد. در آدمی نیز در یک رشته از کارهایش گفتهی شما راست است.
👇
🔸 33ـ در پیرامون جان و روان (تکهی یک از سه)
درمیان گفتارهایی که زیر عنوان «یک گام دیگری بسوی پیشرفت» نوشتیم وعده دادیم که دربارهی «خرد» هم جداگانه سخن رانیم. برخی خوانندگان آن وعده را یادآوری کرده درخواست نوشتن گفتارهایی درآن باره مینمایند. من نیز میخواهم «خرد» را نیک شرح داده معنی درست آن را روشن گردانم. زیرا ما سر هر سخنی بآن استناد مینماییم پس باید آن را نیک بشناسانیم. ولی چون ما خرد را از بستگان «روان» (روح) میشماریم و دربارهی روان نیز سخنانی جز از گفتههای دیگران داریم ، زیرا ما آدمی را دارای دو نیرو ، یکی بنام جان و دیگری بنام روان میشناسیم ، از اینرو بهتر است نخست از جان و روان گفتگو نماییم تا سپس بگفتگو از خرد رسیم. این است در اینجا بآن گفتگو آغاز میکنیم. ولی باید بگویم اینها سخنان بسیار استواری است که همه راستست و اگر خوانندگان از روی اندیشه و دقت خوانند خواهند دید که هر موضوعی دلیلهای روشنی همراه دارد ، و از آنسوی اینها زمینههای بسیار مهمی است که هر کس باید اینها را بداند. هر کس باید خود را بشناسد.
1ـ سرچشمهی همهی جنبشها خودخواهیست.
باید دانست که ما در این گفتگو با فلسفهی مادّی (1) طرفیت داریم. روان را باین معنی که میگوییم فلسفهی مادّی نمیپذیرد و اینست ما در برابر آنها ایستاده دلیل میآوریم و در اینجا نخست گفتههای خود آنها را یاد میکنیم :
در فلسفهی مادّی میگویند : سرچشمهی همهی جنبشها[= حرکات] در جهان خودخواهیست. باینمعنی هر کسی از آدمی و جانور و مرغ تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و همین خودخواهی (یا حبالذات) است که او را وادار بکارهایی میکند. مثلاً شما رفتار و کردار یک خروس را باندیشه سپارید. این خروس تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد و دربند هیچ چیزی جز خوشیهای خود نمیباشد. این است هر کاری که میکند بسود خود اوست. مثلاً با خروس دیگر میجنگد برای اینست که میخواهد او نباشد و در خوشیها شرکت نکند ، میگردد و بالها بهم میزند و بانگ درمیآورد برای آنست که از آن خودنمایی لذت میبرد ، دانه میخورد برای آنست که شکم خود را سیر گرداند ، با مرغها خوشرفتاری میکند برای آنست که از زیستن با آنها لذت مییابد. رویهمرفته یک کاری که سودش بخودش نباشد ازو سر نمیزند. همچنین است دیگر مرغان و چهارپایان و درندگان و همهی جنبندگان. سرچشمهی همهی جنبشها جز خودخواهی نمیباشد.
میگویند : آدمی نیز چنین است و هر کاری که از یک تن سر میزند جز برای خوشی و بهرهمندی خودِ او نیست.
اینها سخنانیست که بنیادگزاران فلسفهی نوین مادّی میگویند و از این گفتههای خود دو نتیجهی اجتماعی بسیار مهمی میگیرند :
نخست آنکه «زندگانی نبرد است». چون هر کسی تنها خود را میخواهد و همه چیز را برای خود میخواهد ناگزیر درمیانه کشاکشی پدید میآید و کار بنبرد میکشد. اینکه بزبانها افتاده «زندگانی نبرد است» و عبارت «تنازع بقا» یا مانند آن در همه جا شهرت یافته و امروز گوشهای جوانان ایرانی با آن پر است از اینجا سرچشمه گرفته است.
دوم آنکه «آدمی نیکیپذیر نیست». در جایی که هر کسی باید سود خود را جوید و جز دربند خوشیهای خود نباشد ، و این در طبیعت او گزارده شده ، دیگر چگونه میتوان از کسی امید نیکی داشت؟!. چگونه میتوان دستگیری بدیگران یا گذشت و جانفشانی توقع کرد؟!.. اینها که برخلاف طبیعت است چگونه میتوان از یک آدمیخواست؟!.. آیا میتواند آتش نسوزاند؟! میتواند آب خفه نگرداند؟!..
از اینجا فلاسفهی مادّی ـ از شوپنهاوِر و نیتچه (2) و دیگران ـ بجهان بدبین بودهاند و آن را درخور نیکی (اصلاح) نمیدانستهاند ، و هم از اینجا دینها را بیهوده شمارده و پیشوایان دین و پیغمبران را در کوششهایی که برای نیکی جهان بکار بردهاند گمراه پنداشته و آن کوششها را «آهن سرد کوبیدن» دانستهاند. کاریترین ضربتی که در جنبش اخیر اروپا به دینها زده شده از این راه بوده.
شوپنهاور میگوید : «این دعویِ مردمی که میکنند بیپاست. زیرا آدمی که ناگزیر است همیشه بجنگد تا زنده بماند چه نیکی ازو چشم توان داشت؟!.» میگوید : «دینها همه دروغ و بیهوده است» میگوید : «در زندگانی بهترین چاره آنست که آدمی زن نگیرد و تنها زید و یا خود را کشته آسوده گرداند» چنانکه خود او نیز زن نگرفت و زندگی را با یک بدبینی و دلگیری بسر داده درگذشت.
این آموزاکهای اینهاست. ما میگوییم : بخطا رفتهاید و این نتیجهها نه درست است. داستان «خودخواهی» که شرح میدهید در جانوران از هر باره راست است. جانوران همانند که شناختهاید و آنان هر یکی تنها خود را خواهد و همه چیز را برای خود خواهد. در آدمی نیز در یک رشته از کارهایش گفتهی شما راست است.
👇
اینکه کسانی آزمندانه پول گرد میآورند ، و بر سر کالاهای جهانی باهم کشاکش میکنند ، و بیهیچ منطقی با یکدیگر بجنگ میپردازند اینها همه سرچشمه از «خودخواهی» میگیرد. چیزی که هست ما از آدمی یک رشته کارهای دیگر سراغ داریم که نه تنها از روی خودخواهی نیست با آن مخالفت هم دارد.
در سرمای زمستان شما از خیابان میگذرید و بینوایی را میبینید که با یک پیراهن نازکی بیخ دیوار ایستاده از سرما میلرزد ، شما دلتان سوخته پالتو را از دوش خود برداشته باو میدهید ، او چون میپوشد و اندکی گرم میشود شما خوشحال میگردید ـ در این داستان سه چیز هست که مخالف خودخواهیست : 1) اگر او میچایید و میلرزید شما چرا دلتان سوخت؟!.. از چاییدن و لرزیدن او بشما چه؟!.. 2) چرا خود را بسرما داده پالتو را از تن کنده باو دادید؟!.. چگونه او را بخود برگزیدید؟!. 3) اگر او پالتو را پوشید و گرم گردید چرا شما خشنود شدید؟!.. از گرم شدن و آسودن او بشما چه سودی بود؟!..
ما میگوییم : این کارها و هزارها مانندش که هر روز از آدمیان دیده میشود با «خودخواهی» چه سازشی دارد؟!.. در این داستان اگر «خودخواهی» بود بایستی رهگذری نه تنها از دیدن بینوا متأثر نگردد و پالتو خود را باو ندهد ، بلکه اگر زورش رسید آن پیراهن را هم از تن وی درآورد و برای خود نگه دارد. میپرسیم : شما که میگویید «سرچشمهی همهی جنبشها در جهان خودخواهیست» باینها چه پاسخی میدهید؟!..
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بنگرید به یادداشت گردآورنده در پایان همین گفتار
2ـ Arthur Schopenhauer و Friedrich Nietzsche
.
در سرمای زمستان شما از خیابان میگذرید و بینوایی را میبینید که با یک پیراهن نازکی بیخ دیوار ایستاده از سرما میلرزد ، شما دلتان سوخته پالتو را از دوش خود برداشته باو میدهید ، او چون میپوشد و اندکی گرم میشود شما خوشحال میگردید ـ در این داستان سه چیز هست که مخالف خودخواهیست : 1) اگر او میچایید و میلرزید شما چرا دلتان سوخت؟!.. از چاییدن و لرزیدن او بشما چه؟!.. 2) چرا خود را بسرما داده پالتو را از تن کنده باو دادید؟!.. چگونه او را بخود برگزیدید؟!. 3) اگر او پالتو را پوشید و گرم گردید چرا شما خشنود شدید؟!.. از گرم شدن و آسودن او بشما چه سودی بود؟!..
ما میگوییم : این کارها و هزارها مانندش که هر روز از آدمیان دیده میشود با «خودخواهی» چه سازشی دارد؟!.. در این داستان اگر «خودخواهی» بود بایستی رهگذری نه تنها از دیدن بینوا متأثر نگردد و پالتو خود را باو ندهد ، بلکه اگر زورش رسید آن پیراهن را هم از تن وی درآورد و برای خود نگه دارد. میپرسیم : شما که میگویید «سرچشمهی همهی جنبشها در جهان خودخواهیست» باینها چه پاسخی میدهید؟!..
پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ بنگرید به یادداشت گردآورنده در پایان همین گفتار
2ـ Arthur Schopenhauer و Friedrich Nietzsche
.
🔶 «خواهران و دختران ما» ـ بزبان عادی (احمد کسروی)
🔸 گفتار یکم : دربارهی حجاب
3ـ روگیری از اسلام نیست (تکهی 4)
شنیدنیست که چند وقت پیش میبینم در آن روزنامهی ملاها ، آخوندی مقاله نوشته و دلیل آورده «عقیلهی کبرا جناب زینب سلامالله علیها» در مجلس یزید خطبه خوانده به یزید پرخاش کرده که ما را از حجاب بیرون آوردی و زنان خودت در حجاب میباشند. این را دلیل آورده که زنان ایران باید رو بگیرند.
یکی بپرسد : آخوندک مگر «عقیلهی کبرا» تندنویس با خود داشته که آن خطبهی بسیار طولانی او را کلمه بکلمه یادداشت کند و برای هزار سال دیگر نگه داشته؟!..
آخوندک نمیداند که این چیزها که در کتابهای روضهخوانی است ده درصدش هم راست نیست. نمیداند که ما اگر بخواهیم بآن کتابها اهمیت بدهیم و نوشتههای آنان را راست حساب کنیم باید باور کنیم که سری بریده در بالای نیزه با صدای بلند قرآن میخوانده ـ قرآن میخوانده و مردم نیز شنیده و بچنان کار خارقالعادهای هیچ توجهی نمیکردهاند. باید باور کنیم که «فضه خواتون سلامالله علیها» معجزه داشته که رفته آن شیر را برای نگهداری «جنازهی شهدا» آورده است. در آنجا از پیغمبر اسلام معجزه طلب میکردهاند و با آن مقام والای رسالت ناتوانی مینموده و میگفته : «من هم مثل شما یک انسان و فرستادهی خدایم». (1) در اینجا کنیزِ دخترِ دخترش معجزه نشان میداده و بشیر درنده دستور میداد. اینست نمونهی نادانیها.
گذشته از اینها مگر کسی جلو روگیری «عقیلهی کبرا» را گرفته بوده؟!.. مگر یزید دستور داده بوده که او رو نگیرد؟!.. نادان بیچاره «حجاب» را جز بمعنی روگیری نمیشناسد. (2)
پابرگیها :
1ـ سورهی فصلت (41) ، آیهی 6 و سورهی کهف (18) آیهی 110 ـ ویراینده
2ـ اين آخوندك همانست كه با اين بيمايگی و نادانی ، خود را دشمن ما کرده. همانست كه خبر پخش کرده كه كتابی بنام «بمب آتشزای فولاد در رد ورجاوندْبنياد» خواهد نوشت.
.
🔸 گفتار یکم : دربارهی حجاب
3ـ روگیری از اسلام نیست (تکهی 4)
شنیدنیست که چند وقت پیش میبینم در آن روزنامهی ملاها ، آخوندی مقاله نوشته و دلیل آورده «عقیلهی کبرا جناب زینب سلامالله علیها» در مجلس یزید خطبه خوانده به یزید پرخاش کرده که ما را از حجاب بیرون آوردی و زنان خودت در حجاب میباشند. این را دلیل آورده که زنان ایران باید رو بگیرند.
یکی بپرسد : آخوندک مگر «عقیلهی کبرا» تندنویس با خود داشته که آن خطبهی بسیار طولانی او را کلمه بکلمه یادداشت کند و برای هزار سال دیگر نگه داشته؟!..
آخوندک نمیداند که این چیزها که در کتابهای روضهخوانی است ده درصدش هم راست نیست. نمیداند که ما اگر بخواهیم بآن کتابها اهمیت بدهیم و نوشتههای آنان را راست حساب کنیم باید باور کنیم که سری بریده در بالای نیزه با صدای بلند قرآن میخوانده ـ قرآن میخوانده و مردم نیز شنیده و بچنان کار خارقالعادهای هیچ توجهی نمیکردهاند. باید باور کنیم که «فضه خواتون سلامالله علیها» معجزه داشته که رفته آن شیر را برای نگهداری «جنازهی شهدا» آورده است. در آنجا از پیغمبر اسلام معجزه طلب میکردهاند و با آن مقام والای رسالت ناتوانی مینموده و میگفته : «من هم مثل شما یک انسان و فرستادهی خدایم». (1) در اینجا کنیزِ دخترِ دخترش معجزه نشان میداده و بشیر درنده دستور میداد. اینست نمونهی نادانیها.
گذشته از اینها مگر کسی جلو روگیری «عقیلهی کبرا» را گرفته بوده؟!.. مگر یزید دستور داده بوده که او رو نگیرد؟!.. نادان بیچاره «حجاب» را جز بمعنی روگیری نمیشناسد. (2)
پابرگیها :
1ـ سورهی فصلت (41) ، آیهی 6 و سورهی کهف (18) آیهی 110 ـ ویراینده
2ـ اين آخوندك همانست كه با اين بيمايگی و نادانی ، خود را دشمن ما کرده. همانست كه خبر پخش کرده كه كتابی بنام «بمب آتشزای فولاد در رد ورجاوندْبنياد» خواهد نوشت.
.
🔶 کتاب «انکیزیسیون در ایران» (احمد کسروی)
🔸 پیشگفتار (تکهی 4)
کلیسا هیچ اندیشهای را که نتیجهاش جز فراهم آمدنِ توشهی آخرت چیز دیگری باشد دیندارانه و ثواب نمیدانست. اینست ، با میراثِ گذشتگان نیز چنان رفتار میکرد که به همان نتیجه انجامد. نیروی کلیسا ، در چیرگی بر باورهای مردم بود و این تنها بشرطی ادامه مییافت که کلیسا رشتهی اندیشههای مردم را از دست ندهد. دارایی ، شکوه و نیروی دستگاه کشیشان در گرو پیروی بیچون و چرای همگان از کلیسا بود و هر اندیشهی نوی میتوانست مایهی جدایی گروهی از مردم از دستگاه کلیسایی گردد. پس باین موضوع حساسیت بیشتری نشان میداد. (1)
دانشمندان همیشه سخنان نوی داشتند و سخنانِ نو میتوانسته گروهی را از پیرامون کلیسا بپراکند. پس کمکم بآنها نیز اتهامهایی زدند و سرانجام کنجکاوی دانشی نیز در ردهی گناهان بزرگ بشمار آمد. اینست ، دانشمندان تا برچیده شدن آن دستگاهِ شوم ، پیاپی قربانی راستیپژوهی خود میگردیدند.
چون جستجو و بحث دانشی الحاد بشمار آمد ، مردمِ کنجکاو و خواهان دانستن را راهی جز نگاه کردن بطبیعت بازنماند و این بسود آدمیان بسر آمد : دانشمندان براه درست خود افتادند و با چشم دوختن به پدیدههای طبیعی یافتند آنچه را که با خواندن کتابهای باستان و بحث بیهوده هرگز نمیتوانستند یافت. از «بررسی و آزمایش» در طبیعت نتیجههای پربهایی بدست آمد و مردم کنجکاو به ارج آنها پی بردند. کوشش دانشمندان در این راه بِیافتههایی انجامید که با پنداشتههای ارسطو و فلسفهی یونان نه آنکه یکسان درنمیآمد بلکه بیکباره بوارونهی آنها بود. یافتههای ایشان از راهِ بررسی و آزمایش بدست میآمد در حالی که گفتههای فیلسوفانِ باستان بیشتر بافتههای پندار ایشان بود. برای مثال ارسطو ، باور داشت که شمارِ دندانهای زن کمتر از آنِ مرد است. با آنکه دو بار دست بزناشویی زد ، یک بار دهانِ بانو ارسطو را برای بررسی باز نکرد تا ببیند پنداشتهاش درست است یا نه. (2)
چنین مینماید که در اینجا کلیسا بدو لغزش دچار آمده : نخست ، پنداشتههای ارسطو را با آنکه مخالف مسیحیگری دریافته بدرآمیختن آنها با آموزاکهای دینی خشنودی نموده. این لغزش نه تنها از آن جهت مهمست که پنداشتههای ارسطو جلوگیر اندیشه و پژوهش دانشی بوده بلکه از این جهت نیز مهمست که یک چیزِ متضادی را بآموزشهای کلیسا درآمیخته و در نتیجه از نیروی آموزاکهای مسیحیگری کاسته کشیشان و شاگردان هر دو را گیج و سرگردان گردانیده.
لغزش دوم اینکه کلیسا بنام پیشوایی اجازهی دخالت در هر زمینهای از جمله دانشها را بخود میداده و آن را بیرون از زمینهی دین ندانسته با دانشمندانی که از راهِ آزمایش و جستجو پنداشتههای فیلسوفان باستان را نادرست مییافتند ، بستیز برمیخاسته.
همین دو لغزش ، توأم با آلودگیهای کلیسا که میدانگاه نامآوری و پولاندوزی شده بود ، آن را براه انکیزیسیون انداخت.
پابرگیها :
1ـ جالبست باین مانندگی توجه کنیم : ملایان ما هم آتشبازی و جشن نوروز و بازیهایی همچون تخته نرد و شطرنج را مجاز ندانسته حرام کردهاند. چرا؟!..
2ـ برتراند راسل ، تأثیر علم بر اجتماع ، 1343 ص 20
.
🔸 پیشگفتار (تکهی 4)
کلیسا هیچ اندیشهای را که نتیجهاش جز فراهم آمدنِ توشهی آخرت چیز دیگری باشد دیندارانه و ثواب نمیدانست. اینست ، با میراثِ گذشتگان نیز چنان رفتار میکرد که به همان نتیجه انجامد. نیروی کلیسا ، در چیرگی بر باورهای مردم بود و این تنها بشرطی ادامه مییافت که کلیسا رشتهی اندیشههای مردم را از دست ندهد. دارایی ، شکوه و نیروی دستگاه کشیشان در گرو پیروی بیچون و چرای همگان از کلیسا بود و هر اندیشهی نوی میتوانست مایهی جدایی گروهی از مردم از دستگاه کلیسایی گردد. پس باین موضوع حساسیت بیشتری نشان میداد. (1)
دانشمندان همیشه سخنان نوی داشتند و سخنانِ نو میتوانسته گروهی را از پیرامون کلیسا بپراکند. پس کمکم بآنها نیز اتهامهایی زدند و سرانجام کنجکاوی دانشی نیز در ردهی گناهان بزرگ بشمار آمد. اینست ، دانشمندان تا برچیده شدن آن دستگاهِ شوم ، پیاپی قربانی راستیپژوهی خود میگردیدند.
چون جستجو و بحث دانشی الحاد بشمار آمد ، مردمِ کنجکاو و خواهان دانستن را راهی جز نگاه کردن بطبیعت بازنماند و این بسود آدمیان بسر آمد : دانشمندان براه درست خود افتادند و با چشم دوختن به پدیدههای طبیعی یافتند آنچه را که با خواندن کتابهای باستان و بحث بیهوده هرگز نمیتوانستند یافت. از «بررسی و آزمایش» در طبیعت نتیجههای پربهایی بدست آمد و مردم کنجکاو به ارج آنها پی بردند. کوشش دانشمندان در این راه بِیافتههایی انجامید که با پنداشتههای ارسطو و فلسفهی یونان نه آنکه یکسان درنمیآمد بلکه بیکباره بوارونهی آنها بود. یافتههای ایشان از راهِ بررسی و آزمایش بدست میآمد در حالی که گفتههای فیلسوفانِ باستان بیشتر بافتههای پندار ایشان بود. برای مثال ارسطو ، باور داشت که شمارِ دندانهای زن کمتر از آنِ مرد است. با آنکه دو بار دست بزناشویی زد ، یک بار دهانِ بانو ارسطو را برای بررسی باز نکرد تا ببیند پنداشتهاش درست است یا نه. (2)
چنین مینماید که در اینجا کلیسا بدو لغزش دچار آمده : نخست ، پنداشتههای ارسطو را با آنکه مخالف مسیحیگری دریافته بدرآمیختن آنها با آموزاکهای دینی خشنودی نموده. این لغزش نه تنها از آن جهت مهمست که پنداشتههای ارسطو جلوگیر اندیشه و پژوهش دانشی بوده بلکه از این جهت نیز مهمست که یک چیزِ متضادی را بآموزشهای کلیسا درآمیخته و در نتیجه از نیروی آموزاکهای مسیحیگری کاسته کشیشان و شاگردان هر دو را گیج و سرگردان گردانیده.
لغزش دوم اینکه کلیسا بنام پیشوایی اجازهی دخالت در هر زمینهای از جمله دانشها را بخود میداده و آن را بیرون از زمینهی دین ندانسته با دانشمندانی که از راهِ آزمایش و جستجو پنداشتههای فیلسوفان باستان را نادرست مییافتند ، بستیز برمیخاسته.
همین دو لغزش ، توأم با آلودگیهای کلیسا که میدانگاه نامآوری و پولاندوزی شده بود ، آن را براه انکیزیسیون انداخت.
پابرگیها :
1ـ جالبست باین مانندگی توجه کنیم : ملایان ما هم آتشبازی و جشن نوروز و بازیهایی همچون تخته نرد و شطرنج را مجاز ندانسته حرام کردهاند. چرا؟!..
2ـ برتراند راسل ، تأثیر علم بر اجتماع ، 1343 ص 20
.