🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 3ـ2) کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران (تکه‌ی سه از سه)


اگر تاریخ مشروطه‌ی ایران را در چند جمله جا دهیم باید گفت : یک دسته همیشه در زمان آسایش میدانداری نموده می‌بردند و می‌خوردند و می‌اندوختند ولی همینکه نوبت سختی می‌رسید خود را کنار کشیده میدان را به یک دسته‌ی دیگر می‌سپردند!

شنیدنیست که کسانی با دارایی پا باین راه نهادند و پاکدلانه کوششها بکار بردند که اکنون بسیاری از آنان مرده‌اند و آنان که می‌مانند در گوشه‌ی گمنامی جا دارند. ولی کسانی با دست تهی درآمدند و اکنون داراییهای هنگفتی دارند. آنان که در آذربایجان داستان حاجی ‌رسول‌آقا صدقیانی و آقامیرزا علی‌اصغر خویی و حاجی ‌محمدآقا بالا و ختاییان و دیگران را می‌شناسند که دارایی خود را در راه مشروطه از دست دادند بسراغ آن کسانی بروند که در تهران و دیگر جاها از راه مشروطه‌خواهی ده‌هزار تومانها و صدهزار تومانها دارایی اندوخته‌اند!

این رازها تاکنون پوشیده مانده و در آینده کمتر کسی پی بآنها خواهد برد. اینبود ما بهتر دیدیم بجای تاریخ آذربایجان ، تاریخ مشروطه را بنگاریم و پیشامدهای تهران و پاره‌ای شهرهای دیگر را نیز بدرازی بسراییم. از این جهت تاریخی که ما می‌خواستیم در دو بخش بپایان رسانیم تا پنج و شش بخش بلکه بیشتر خواهد انجامید (1) و از خدا یاری می‌خواهیم که بتوانیم این کار را بپایان برسانیم.

در اینجا هم ما جز خرسندی خدا را نمی‌جوییم و بیش از همه پروای راستی را داریم. وگرنه این چه کاریست که دسته‌های انبوهی را از خود برنجانیم و دشمن خود گردانیم. ما آزموده‌ایم و می‌دانیم که کسانی که از ما می‌رنجند چون آن پاکدلی را ندارند که چشم از رنجش پوشیده درپی آزار نباشند و آن دلیری را ندارند که از روبرو درآمده آشکارا دشمنی نمایند اینست به نیرنگبازی برمی‌خیزند و آزار بی‌اندازه می‌رسانند با اینهمه چون پای راستی درمیانست پروای آن آزارها را نمی‌نماییم.

ما می‌خواهیم ایرانیان از پیشامدهای سی‌ساله پندها بیاموزند. جنبشی بدینسان در تاریخ ایران کمتر روی داده و می‌توان گفت تنها تاریخ توده همین تاریخ مشروطه می‌باشد. در این داستان نکته‌های بسیاری هست ولی ما پروای چندین نکته را بیشتر داریم و اینست می‌سپاریم خوانندگان نیز پروای آنها را بکنند و نیک دریابند :

نخست : شایستگی ایرانیان که چون راهنما یا آموزگاری پیدا کردند باندک‌زمان پیشرفتهایی می‌کنند بدانسان که تبریزیان کردند و آن شایستگی را از خود نمودند. نه اینکه ایشان از جنس دیگر بودند بلکه راهنمایان پاکدل و نیکی داشتند.

دوم : توده‌ی بیسواد شایستگی بیش از باسوادان دارند چه این توده در سایه‌ی آلودگی به پریشانگوییهای خراباتیان و صوفیان و دیگران ریشه‌ی جانسپاری و گردنفرازی در درونشان خشکیده و اینست که درخور کارهای سترگ نمی‌باشند و هرگاه بچنان کارهایی برخیزند بهنگام سختی ایستادگی نتوانسته از میدان درمی‌روند و آن کارها را ناانجام می‌گزارند. گواه این سخن داستان نمایندگان دوره‌ی نخست و آزادیخواهان آن زمان تهران و پیشامد بمباردمان مجلس می‌باشد.

سوم : اندازه‌ی رویه‌کاری [=ظاهرسازی] در ایران و نتیجه‌ای که از آن پیدا شده. چنانکه این داستان را در پیشامدهای زمان روسیان و پس از آن خواهیم شناخت.


پابرگی :
1ـ نویسنده نخست بدیده داشته تاریخ آذربایجان را در چهارصد سات (صفحه) کمابیش و در دو سال ماهنامه بپایان برد (نک. یادداشتی بر چاپ یکم تاریخ در پیمان) لیکن سپس که آگاهیها و سندهای بیشتر بدست می‌آید و پیشامدهای دیگر شهرها را نیز می‌افزاید کار این تاریخ شش سال بدرازا می‌کشد.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش چهارم

🔸 امروز پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست (تکه‌ی یک از یک)


در جای دیگری هم گفته‌ایم ، یکی از گرفتاریها اینست که پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست و هر کسی بدلخواه چیزهایی را نیک یا بد می‌شمارند و جز سود و هوس خود را بدیده نمی‌گیرند و در این باره دیندار و بیدین یکسانند و هر دسته بنادانیهای دیگری گرفتار می‌باشند. این خود دلیل است که آدمیان بسر خود رستگار نگردند و نیک از بد و سود از زیان بازنشناسند. ببینید در همه‌ی کیشها کسی یا کسانی می‌باشند که باید دوستشان گیرند و نامهایشان همیشه بر زبان دارند و بدیدن بارگاههای ایشان روند ، و مایه‌ی رستگاری همینها را می‌شمارند. ما می‌پرسیم اینها برای چیست و چه سودی از آنها تواند بود؟!.. خواهند گفت : خدا آنان را برگزیده و دوستاریشان را مایه‌ی رستگاری گردانیده. می‌گوییم همین سخن پوچ است. همین سخن بیفرهنگی با خداست. چنان کاری اگر از یک آدمی سر زند کمی او باشد ، چه رسد بخدای فرزانه که هیچ کار او بی‌انگیزه و بی‌سود نیست. ببینید اگر فرمانروایی با زیردستانْ دربندِ نیکوکاری و بدکرداری آنان نباشد ، و بآبادی و ویرانی شهرشان نپردازد و بآنان چنین گوید : «شما باید فلان خویشاوند مرا دوست دارید و همیشه نام او را بر زبان رانید. اگر این کار کنید من بشما پاداشها دهم و اگر نکنید بکیفر رسانم» ، آنان بچنان فرمانروایی چه گویند؟!. آیا او را جز دیوانه‌ی بلهوس شمارند؟!. اسکندر پسر فیلیپ در دوهزار سال پیش یک چنین نادانی از خود نموده و در مرگ یک دوستی بنام هیفاستیون یال و دم اسبها و استرها را بُرانیده و دیرزمانی مردم را بسوگواری برانگیخته و از زدن نای و سرنا بازداشته ، هنوز این نادانی ازو بر سر زبانهاست و هر شنونده‌ای از نکوهش و سرزنش بازنمی‌ایستد. نادان شما که چنین کاری را بخدا می‌بندید و زشتی این گستاخی و بیفرهنگی را نمی‌شناسید.

آری کسی که در راه غیرت کشته گردیده باید او را دوست داشت و به ستمدیدگیش دل سوزانید. ولی این رفتار را باید با همه نمود و تنها به مسیح و حسین‌بن‌علی بس نکرد ، و به هر حال این جز از آنست که مسیحیان و شیعیان می‌دارند و دوست داشتن اینان و گریستن بایشان را بتنهایی سرمایه‌ی رستگاری می‌شمارند.


.

دردها و درمانها ـ بخش چهارم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند (تکه‌ی یک از سه)


کسان بسیاری از ارج کتاب تاریخ مشروطه نوشته‌اند. این تاریخ برای ایران بسیار گرانبهاست و از اینرو جا دارد کتاب جداگانه‌ای درباره‌ی ارج و سودهای آن نوشته گردد. کسروی خود در گفتارهای چندی از آن سخن بمیان آورده که درپی خواهد آمد. ولی آنها بیش از همه درباره‌ی انگیزه‌های نوشتن این تاریخست.
در زیر گفتاری را که آقای مرتضای مدرسی در اهمیت این کتاب نوشته و در پیمان بچاپ رسیده می‌آوریم :


تاریخ یک رشته داستانها از پیشامدهای جهانی و کوششهای مردانیست که در نبردهای زندگانی کوشیده‌اند و رنجها برده‌اند. چون برخی از این مردان در راه غرضهای پست خود و نادانیهای خویش می‌کوشند و برخی در راه آسایش مردمان و سعادت خلق رنج می‌برند از اینرو در تاریخ باید این دو دسته را جدا گردانید و نیک را از بد متمایز ساخت.

کسانی که تاریخنویسی آغاز می‌کنند باید دانشورانی باشند که بتوان گفت از برگزیدگانند و دست خدائی با آنان همراه شده و اینگونه تاریخنگاران برگزیده باید حقایق را مو بمو نوشته و پرده‌ها را از رازهای نهفته‌ی تاریخ برداشته و تاریک را روشن سازند و همانا اینگونه تاریخنویسی است که قدر و ارجی پیدا می‌کند و می‌توان آن را کتاب سودمند اخلاقی و اجتماعی نامید.

کتابهایی که تاکنون در تاریخ بزبان فارسی تألیف شده متأسفانه هیچ کدام دارای این مزایا نبوده و هر کدام کوتاهیها و زیادیها را دربر دارد. مگر در این اواخر پاره‌ای کتابها درخور این ارج و مزایا در فارسی چاپ یافته و می‌توان گفت که شایسته‌ی نام «کتاب سودمند» می‌باشد. یکی از آنها «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» است که در این مقاله مورد گفتار می‌باشد. کسانی که کتابهای آقای کسروی را که از ده و اند سال پیش یکایک نشر می‌یابد خوانده‌اند می‌دانند که تاکنون چه پرده‌های تاریکی را از تاریخ برداشته و چه حقایق مهمی را روشن گردانیده است.

از جمله چندیست که دامنه‌ی تحقیقات تاریخ مشروطیت را آغاز کرده و با قلمی شیوا و متین که شیوه‌ی آقای کسرویست داستان مشروطیت را روشن می‌سازد. همه می‌دانند که تاکنون در خصوص تاریخ مشروطیت کتاب خوبی نوشته نشده و یادداشتهای پراکنده‌ی مردمانی که در این داستان شریک بوده‌اند آن ارزش را دارا نیست که تنها تنها چاپ و نشر گردد. مؤلف کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» داستان تاریخی را با قوانین اخلاقی سنجیده و با آن سلیقه‌ی مخصوص خود نیک را از بد جدا و داستان تاریخی را آمیخته با قواعد اخلاقی نموده که هر خواننده‌ی حساسی از آن درس عبرت گرفته و فریفته‌ی این داستان و این کتاب نفیس می‌گردد. نویسنده‌ی این سطور که هنوز مراحل عمرش اجازه نمی‌دهد که این داستان را با چشم دیده باشد اما از هر کسی از دوستان و یاران و مادرانی که فرزندان و جگرگوشه‌های خود را قربانی ایران کرده‌اند دیده‌ام هنگامی که این کتاب را می‌خوانند چنان تأثیرات عمیقی در آنان پدید می‌آید که مانند قوه‌ی مغناطیسی هم بدیگران سرایت می‌کند!!!

راستی این کتاب نفیس حقایق را چنان روشن و آشکار نگاشته که می‌توان از روی داوریهای آن ارزش مشروطیت ایران را با تاریخ انقلاب فرانسه خوب سنجید. این کتاب را آن کسانی که فرزندان و جگرگوشه‌های آنان در آن داستان جانبازی کرده‌اند و یا خودشان دخالت داشته‌اند ارزشش را بیشتر از دیگران دانسته و می‌دانند که چگونه حقایق پس از مدتها پرده‌پوشی آشکار می‌گردد!!! اگر فرانسه افتخار کند که مورخین زبردست فرانسوی همچون مسیو تییر و دیگران تاریخ انقلاب فرانسه را نوشته‌اند ما هم می‌توانیم این مباهات را کرده و تاریخ مشروطیت ایران را که بقلم آقای کسروی تألیف شده با آنها بسنجش گزاریم و بلکه می‌توانیم گفت که قدرت قلم و شاهکارهای اخلاقی و اجتماعی را که مؤلف دانشمند در این کتاب بکار برده کمتر مانند آن در کتابهای مورخین فرانسوی پیدا می‌شود بویژه با قیدهایی که هر تاریخنگار در ایران در برابر هیاهوی دسته‌های ناراضی پیدا می‌کند و مؤلف تاریخ هجده‌ساله نیز با آن قیدها روبرو شده و آنها را پاره ساخته است. ایران همیشه اینگونه جانبازان و فداکاران را دارا بوده و بقول مؤلف دانشمند ، طبقه‌ی سوم ـ آن طبقه‌ی بیسوادی که آشنا بحقه‌بازیهای علمی نبوده‌اند چنان داد مردانگی و شهامت اخلاقی را داده‌اند که برای همیشه نام ایران و ایرانیان را سربلند کرده و داستانهای تاریخی باستانی را که برای مردمان کنونی مانند افسانه می‌باشد برای بار دیگر ثابت کرده‌اند.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 1 (تکه‌ی یک از سه)


خویهای نیک و بد به بیماری و تندرستی ماند و کوشش درباره‌ی‌ آنها مانند پزشکی است. پزشک یک بار به بیماران پردازد و دردهای ایشان را جسته و بچاره کوشد. یک بار نیز تندرستان را بدیده گرفته راه نگهداری تندرستی و پرهیز از بیماریها را بایشان آموزد. پیداست که دو کار از هم جداست و هر یکی راه دیگری دارد ، و یک پزشک که تندرستی مردم را آرزومند است باید به هر دوی آنها پردازد.

درباره‌ی خویها نیز همین است و باید به هر دو کار پرداخت. بلکه باید گفت پرداختن به بیماریهای توده‌ها و کوشیدن بچاره‌ی آنها بالاتر و ارجدارتر است و باید نخست بآن پرداخت. زیرا یک مردمی که آلوده و گرفتارند گفتگو از نیکخویی با ایشان جز کار بیهوده نباشد و جز زیان سودی از آن بدست نیاید. ...

این بیماریها را که خواهیم شمرد مردم کمتر آگاهی از آنها می‌دارند و برخی را هیچ نمی‌شناسند. و چون کسانی این گفتارها را بخوانند خواهند دید که چگونه مردم از راستیها بیکبار دورند و چگونه چشم‌بسته و سرگردان گامهایی برمی‌دارند.


خودنمایی : یکی از گرفتاریهای توده‌ها خودنماییست. شاید کسانی آن را نشناسند و یا ارج نگزارند ولی خواهند دید چه گرفتاری بزرگی است و چه زیانی را با خود دارد.

این بدتر که بیش از همه پیش‌افتادگان بآن دچارند و کسانی که دعوی راهبری دارند خود بیمارند.

اینان چون هر کدام آگاهیهایی ـ بیش یا کم ـ از کهنه و نو ، از سودمند و بیهوده فراگرفته‌اند ، از ناتوانی روانها دچار درد خودنمایی گردیده‌اند. برای آنکه سخن روشن گردد اینک مثالهایی را می‌نگاریم :

مردم ساده و بی‌آلایش چهار تن چون گرد هم آیند ، اگر آشنایند باهم گرم حالپرسی گردند و از گذشته و آینده سخن رانند ، و هرگاه ناآشنایند کم‌کم بآشنایی پردازند و از نام و جا و پیشه و داستان یکدیگر پرسشهایی کنند. چه آشنا و چه بیگانه این در نهاد آدمی نهاده که چون باهم رسند به یکدیگر پردازند و همدیگر را نوازند و خوشی و شادی نمایند ، و اگر در انجمنی باشند یکی را که از دیگران داناتر است برگزینند و همه رو باو آورند و گوش بگفتار او دارند ، و هرگاه همگی به یک پایه باشند به نوبت سخنان شیرینی رانند و از پیشامدها و از سرگذشتها بازگویند.

این شیوه‌ی مردان ساده است ـ مردانی که بدرد خودنمایی دچار نمی‌باشند. ولی نمی‌دانم آیا بانجمنی از این پیش‌افتادگان برخورده‌اید؟!.. آیا دیده‌اید که اینان چه رفتاری باهم کنند و چگونه هر یکی بر آن کوشند که میدان یافته بگفتار پردازند و بر دیگران برتری فروشند و سخن یکدیگر را ناانجام گزارند ، و چون یکی بسخنی پرداخت دیگران رو ترش کنند و با چشم و ابرو رنجیدگی نمایند؟!.. در بیشتر نشستها این حالست. بارها دیده شود که یکی که سخن از شعر می‌راند و آگاهیهای خود را بیرون می‌ریزد دیگری سخن او را بریده گفتگوی جغرافی بمیان آورد. آن دیگری میدان نداده از فلسفه بگفتار پردازد. هر یکی آنچه را یاد گرفته بمیان آورد و تنها باین کوشد که دانش خود را بدیگران نشان دهد و دربند هیچ چیز دیگر نباشد و بگفته‌های دیگران هیچ ارجی نگزارد.

شاید این یک مثل بس نباشد و اندازه‌ی گرفتاری مردم را باین بیماری و زیانهای آن را روشن نگرداند و می‌باید با مثالهای دیگری آن را هرچه روشنتر گردانید. در یک زمینه مثالها هرچه بیشتر باشد روشنتر گردد بویژه در اینگونه زمینه‌ها که تاکنون گفتگو از آنها نشده و سخنانی که رانده می‌شود بگوش نخورده اینست ما باید آن را هرچه روشنتر نگاریم.

از چیزهایی که امروز رواج یافته چیزنویسی است. کسان بسیاری گفتارها نوشته باین روزنامه و آن مهنامه می‌فرستند. بسیاری از آنان در زمینه‌ی تاریخ و دانش و اینگونه چیزهای پایه‌دار می‌نگارند و اینان از گفتار ما بیرونند. لیکن بسیاری نیز بگفته‌ی خودشان گفتارهای «اجتماعی و اخلاقی» می‌نویسند و عنوان پیشوایی و پندآموزی بنگارشهای خود می‌دهند. ببینیم این کار را چرا می‌کنند و آیا انگیزه‌ی آن چیست؟!. اگر از خودشان پرسیم خواهند گفت : «از برای نیکی توده» (اصلاح جامعه) ، و منّتها نیز بار خواهند کرد. لیکن آیا این دعوی راست است؟!. آیا ما می‌توانیم باور نماییم که اینان به نیکی توده می‌کوشند؟!.

بهتر است نیک بسنجیم و در داستان داوری کنیم. نخست می‌گوییم : کسی که خواهان نیکی توده است و گفتار باین خواست می‌نویسد باید در جستجو باشد که گفتار او چه اثری در مردم کرده و هرگاه دید اثری نکرده انگیزه‌ی آن را جوید و این زمان از راه دیگری خواست خود را دنبال کند. ولی آیا شما کسی را از این گفتارنویسان سراغ دارید که درپی چنین کاری باشد؟! آیا نه اینست که هر کدام چون گفتاری نوشت و در یک روزنامه یا مهنامه چاپ یافت همان را بدست گرفته انجمنها را می‌گردد و نوشته‌ی خود را بهمه کس خواند و چون بآشنایانش رسد چنین گوید : «گفتار مرا در فلان نامه خواندید؟!. خوب بود؟!.»

👇

دوم : کسی که خواهان نیکی توده است و باین خواست گفتار می‌نویسد هرگز نتواند آن را فراموش کرده پس از چند روزی وارونه‌ی آن را نویسد. لیکن کدام یکی از اینان است که سخنی که می‌نویسد بر روی آن ایستادگی کند و وارونه‌ی آن را ننگارد؟!.. اینان چندان از این زمینه‌ها بدورند و چندان در تاریکی نادانی غوطه‌ور شده‌اند که اگر یکی ایراد گیرد که آنچه هفته‌ی پیش نوشته بودی آخشیج اینست که امروز نوشته‌ای بَرو بتوپند و چنین پاسخ دهد : «آن نظریه‌ی دیگری بود و این نظریه‌ی دیگریست» و چه‌بسا نام ایراد گیرنده را «خشک» گزارند.

سوم : کسی که براستی خواهان توده است و دلش بحال مردم می‌سوزد باید با خود نشیند و دمی باندیشه پردازد و این داند که از چند گفتار پا در هوایی که او یا دیگران نویسد هیچ نتیجه‌ای در دست نباشد و هرگز بچنان کار بیهوده‌ای نپرداخته به نیکی توده از راهش کوشد.

پس پیداست که اینان درپی نیکی توده نیستند و آنچه اینان را باین نگارشها برمی‌انگیزد بیگمان درد خودنماییست. شاید خودشان این را درنمی‌یابند ولی ما از جستجوی خود آشکار می‌بینیم که انگیزه‌ی دیگری در کار نیست.

بارها می‌بینیم کسی که گفتاری در یک زمینه نوشته و نزد ما آورده که ما در پیمان چاپ کنیم و ما چون پاسخ می‌دهیم که این نگارش شما نادرست است و با راهی که مهنامه‌ی ما می‌پیماید ناسازگار است درزمان پاسخ داده می‌گوید : «باکی نیست گفتار دیگری بدانسان که خواست شماست نوشته می‌آورم» و ما می‌بینیم که بیچاره تنها درپی آن است که نامش در شماره‌های پیمان آمده باشد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند (تکه‌ی دو از سه)


یک دسته از بزرگان سیاسی دوره‌ی مشروطیت را مؤلف دانشمند این کتاب با دیده‌ی انتقاد نگریسته و با دلائل تاریخی خیانتهای آنان را شمرده‌اند. اگرچه مؤلف تا اندازه‌ای پرده‌پوشی کرده و شرم و نجابت بایشان اجازه نداده که بیشتر از اینها پرده‌دری کند و تا آنجا که حقایق تاریخی و وجدان اجازه داده و سودمند برای تاریخ بوده نوشته‌اند. با اینهمه راه بروی خواننده باز کرده‌اند که دغلکاران و مردان ناپاک دوره‌ی انقلاب را نیک بشناسد و بسیاری از ایشان که هنوز زنده‌اند همیشه با دیده‌ی دشمنی در آنها نظر کند.

همین قسمت از تاریخ هجده‌ساله است که قیمت بی‌اندازه دارد. زیرا مشروطه در ایران با آن اهمیت آمد و آنهمه فداکاریها درباره‌ی آن شد و با اینهمه نتیجه‌ی درستی از آن پیدا نشد. بلکه اگر فراموش نشده بیست سال پیش بدترین دوره‌ی هرج و مرج ایران بشمار بوده. ما از هر کسی که بپرسیم علت آن را ندانسته. ولی از خواندن تاریخ هجده‌ساله هر کس بآسانی می‌داند که مایه‌ی بدبختی چه کسانی بوده‌اند و بیهوده نیست مؤلف دانشمند یک دسته را آنهمه دنبال می‌کند. محاکمه‌ میانه‌ی ستارخانها و باقرخانها با یک دسته از مردان مهم آن زمان کردن و شجاعانه حق را بستارخانها دادن و این مردان مهم را محکوم ساختن کاری است که تاریخ هجده‌ساله از عهده‌ی آن برمی‌آید.

اگرچه یک دسته از این قسمت تاریخ آقای کسروی رنجیده‌اند و همیشه زبان انتقاد باز دارند و گاهی پست‌فطرتانه بسخنان بیجایی نیز برمی‌خیزند ولی چون همه‌ی اینها از روی اغراض شخصی است و ابداً بنیادی ندارد نباید باینها اعتنا کرد.

همین بس که تاکنون کسی نتوانسته ایرادهای خود را بنویسد و منتشر گرداند و تنها بگفتن اکتفا می‌کنند.

خوشبختانه آقای کسروی با آنهمه سابقه‌ی درازی که در رشته‌ی تحقیقات تاریخی دارند و نوشته‌های تاریخی ایشان مورد اعتماد و حجت مورخین و مستشرقین بزرگ می‌باشد دامن همت را بکمر زده و این راه را بخوبی پیموده و بقول گذشتگان حق مقام را نیک ادا کرده‌اند.

بارها از مادران داغدیده‌ی جوانانی که در این داستان شورانگیز دستی داشته‌اند شنیدم که این کتاب تاریخ را کتاب من نام نهاده و درد دلهای خود را در آن کتاب برشته‌ی تحریر دیده‌اند. این کتاب شیرین و شورانگیز که داستان تاریخی را شرح می‌دهد در نکته‌های باریک آن یک استاد بزرگ اخلاقی و اجتماعی مانند آقای کسروی گفتگوهای اخلاقی و دین را گوشزد می‌کند ، که تأثیر آن مانند تأثیر درسهای یک آموزگار زبردستی است که درس اخلاق و دیانت را بر اجتماع می‌آموزد.

تاریخ هر اندازه نزدیکتر براستی باشد ارزش آن بیشتر است و در خواننده بیشتر تأثیر دارد. اینگونه تاریخها بهترین آموزگار اخلاقی و اجتماعی می‌باشد و یک تازیانه‌ی عبرتی است که آدمی را بسوی راستی و درستی می‌کشاند.

آدمی وقتی که این کتاب را می‌خواند چنان تأثیرات عمیقی در او ایجاد می‌شود که گویی خودش در آن میدان کار و زار بوده و مربی توانایی حقایق اخلاقی و اجتماعی را گوشزد می‌سازد. پس از خواندن چند صفحه از کتاب «تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان» آدمی را چنان بیطاقت می‌گرداند که گویی خود را فراموش کرده و خود را باخته و در محکمه‌ی وجدان و خدا مورد بازپرسی قرار گرفته و قاضی پاکی مانند آقای کسروی او را محاکمه می‌نماید.

انسان هر قدر خشن و خونسرد باشد و با احساسات سر و کاری نداشته باشد باز از خواندن این کتاب گاهی تأثیرات درونی او را بی‌اختیار کرده از اظهار احساسات و نفرین بدشمنان درونی و بیرونی ایران خودداری نمی‌تواند. بلکه در برخی مقامها ناگزیر می‌شود جلو اشک را نیز باز گزارد.


.

میرزا ‌هاشم‌خان ، ستارخان و باقرخان

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 1 (تکه‌ی دو از سه)


شاید کسانی از آنان اینها را بخوانند و چنین پندارند که خواست ما «خرده‌گیری» است و این نیز یک گونه نویسندگی است. ولی نه چنانست. ما هرگز سر خرده‌گیری بکسی نداریم و این از دشوارترین کارهاست که از یک دسته نکوهش نگاریم. ولی چه باید کرد. امروز از همین راه زیانهای بی‌اندازه برمی‌خیزد و هزاران کسان در سایه‌ی گرفتاری بدرد خودنمایی از یکسو خودشان از درآمدن براه رستگاری بیکبار بی‌بهره شده‌اند و از یکسو سنگ راه دیگران می‌باشند.

اینها را که ما می‌نگاریم یک رشته راستیهاییست که کمتر کسی می‌داند و ما این می‌خواهیم که همگی اینها را بدانند و این بیماریها را دنبال کنند و ریشه‌کن گردانند.

یک کار دیگر اینان کتاب‌نویسی است. در اینجا نیز کتابهایی که در زمینه‌ی تاریخ و دانشها نوشته می‌شود از سخن ما بیرونست. آن کتابها را می‌گوییم که در زمینه‌ی نیکخویی و دین و آیین زندگانی و مانند اینها نگارش می‌شود. از اینهاست که می‌خواهیم گفتگو نماییم. در اینجا نیز اگر بپرسید : برای چه این کتابها را می‌نویسید؟ پاسخ خواهند داد : «از برای نیکی توده». این خود از شگفتیهاست که هزاران کسان برای نیکی توده می‌کوشند و هیچ اثری درمیان نیست.

در اینجا نیز ما همان داوری را توانیم کردن و به همان نتیجه که رسیدیم توانیم رسیدن. آیا کدام یکی از اینهاست که کتابی را که می‌نویسد و پراکنده می‌کند درپی آن باشد که چه اثری در مردم کرده؟!. همیشه دیده شده کتابی را که می‌نویسند همه برآنند که ستایش آن را بشنوند و از یاران خود چشم «تقریظ» می‌دارند و آشکاره بهم گفتگو می‌کنند که من بکتاب شما تقریظ نوشتم شما نیز بکتاب من بنویسید! پس چگونه می‌توان پذیرفت که اینان نیکی توده را خواسته‌اند؟! چگونه می‌توان درنیافت که جز خودنمایی خواست دیگری نمی‌دارند؟!..

گفتیم و دوباره می‌گوییم : کسی که به یک کاری دلبستگی دارد راه آن را پیدا کند. اینان را اگر اندک‌دلسوزی بحال توده بودی و از کوششهای خود (اگرچه پنجاه درصد باشد) سود مردم را خواستندی بیگمان راه کار را پیدا کردندی. این را هر کسی داند که از این کتاب‌نویسیها و پراکنده‌کوشیها هیچ سودی نتواند بود و اگر کسانی براستی آرزومند نیکخویی و رستگاری مردم می‌باشند باید نخست یک راه روشنی درمیان باشد و دستورهایی برای رفتار و کردار داده شود که پیش از همه خود آن کسان پذیرند و بکار بندند و سپس پاکدلانه آنها را بمردم یاد دهند و همگی یک سخن گویند و هرگز دربندِ من و تو نباشند. این چیزی نیست که کسانی آرزومند نیکی توده‌ها باشند و این را ندانند. آنان که نمی‌دانند و هیچگاه خود را باین راهها نمی‌زنند خود دلیل است که جز دربند خودنمایی نیستند و این نادانی دیگری از ایشانست که دعوی دلبستگی به نیکی توده می‌نمایند.

شما به هر کدام از اینان برسید ناله از پاشیدگی خویها می‌دارند و از مردم گله می‌نمایند. لیکن همه‌ی اینها دروغ است و دلهاشان از آن آگاهی ندارد. اگر می‌خواهید دروغشان آشکار گردد پیشنهاد کن که بیاید ده تن از شما فراهم نشینید و یک رشته خویها و کارهای نیک را برگزینید که پیش از همه خودتان آنها را بکار بندید و سپس همگی یکدل و یکزبان برواج دادن آنها کوشید. چنین پیشنهادی را بکن تا ببینی چه پاسخی می‌شنوی!

یک دلیل دیگر یاد کنیم : چنین انگارید که کسی از اینان کتابی درباره‌ی نیکخویی یا بگفته‌ی خودشان در اخلاق می‌نویسد و شما باو آگاهی دهید که فلان کس دیگری پیش از شما کتابی درباره‌ی نیکی خویها نوشته و چنین پیشنهاد کنید که «بهتر است شما بجای اینکه کتاب دیگری نویسید همان کتاب او را گرفته برواجش کوشید که هم رنجتان کمتر شود و هم اثر کار بیشتر گردد. زیرا مردم هنگامی که ببینند شما پاکدلانه کتاب کس دیگری را رواج می‌دهید بیگمان تکان خورند و بآسانی خویهای نیک را یاد گیرند و بکار بندند». آیا گمان می‌کنید آقای پیشوا باین پیشنهاد شما گوش دهد؟!. بیگمان ندهد و هرگز چنین چیزهایی به اندیشه‌ی این کسان نرسیده و نخواهد رسید.

بیگمان اگر کسی چنان پیشنهادی به یکی از ایشان کند ازو برنجد و شاید چنین پاسخ دهد : «چه می‌گویی آقا؟!.. من با فلان کس چه کار دارم؟!.. من می‌خواهم خودم کتابی نویسم؟!..» یا بسا از نادانی نکته را هیچ درنیافته چنین پاسخ دهد : «من می‌خواهم خودم برای توده یک نیکی کنم»!

👇

بارها این مثل را نگاشته‌ایم که کسی اگر بشنود دیهی در کنار رودخانه‌ای نهاده و نیاز به یک پلی دارد که مردم از روی آن آمدوشد کنند و بر آن شود که به دیه رفته پلی در آنجا بسازد و پول و گچ و آجر و گِلکار[=بنّا] و کارگر همراه برداشته بآنجا رود ولی چون برسد ببیند یک مرد نیکوکار دیگری بساختن پل پرداخته است آیا این کس چه می‌کند؟!.. نه اینست که از پیشامد شادمان گردیده و برآن مرد نیکوکار سپاس گزارد و آنچه آجر و گچ با خود برده باو واگزارد که پل را هرچه بهتر و استوارتر پدید آورد ، و یا اگر این را نکرد و خواست خودش بکار جداگانه‌ای برخیزد این نیز راه را گرفته به پیراستن و هموار ساختن آن پردازد ، و یا چشمه‌ای برای ده بیرون آورد. لیکن اگر این مرد بجای این کارها بهمچشمی برخاست و این نیز پل دیگری پهلوی پل آن مرد نیکوکار پدید آورد آیا مردم او را یک دیوانه‌ی خیره‌سر نشناسند؟!.. از همینجا معنی کار این پیشوایان خودنمای دردمند را اندازه گیرید.

در این مدت ما آنچه آزمودیم آنست که اینان هیچگاه سپر نیندازند و شکست بروی خود نیاورند ، و من می‌دانم برخی از آنان چون باین گفتارها خواهند برخورد بجای آنکه گمراهی خود را دریابند و بخطاشان خَستُوان[=معترف] گردند و براه آیند این بار رنگ دیگری بسخن داده و خود را براه رندی زده چنین خواهند گفت : «ای بابا ! مگر این می‌خواهد مردم فرشته شوند؟!.. این چیزها که این می‌خواهد در هیچ جا پیدا نشود؟!.. جهان همیشه چنین بوده که هست. زندگانی نبرد است و هر کس تنها برای خود کوشد». پاره‌ای از ایشان گستاخانه چنین گویند : «پیغمبران هم تنها برای خود می‌کوشیدند چیزهای دیگر همه بهانه بوده ...»! اینها سخنانیست که بارها از دهانها شنیده می‌شود.

اینان زیان تباهکاریهای خود را نمی‌دانند و از این آگاه نیستند که آنچه مردمان آسیا را بی‌ارج ساخته و سرافکنده و درمانده گردانیده همین تباهکاریهاست.

می‌گویند : «جهان همیشه چنین بوده ...» این از آن بهانه‌جوییهاست که دزدان و راهزنان نیز دارند. ای بیچارگان سری بلند کرده نگاهی بجهان کنید تا بدانید چه‌ها پیش می‌رود. نگاهی بتاریخ کنید ببینید چه دسته‌های پاکدلی همیشه برخاسته و چه کارهای بزرگی را انجام داده‌اند.

اگر فرصت خواندن تاریخ دیگر را ندارید همین تاریخ مشروطه را که ما می‌نگاریم بخوانید تا بدانید که ستارخانها و یفرِمخانها در نتیجه‌ی پاکدلی و مردانگی و در سایه‌ی آنکه من و تو نمی‌شناختند آن کارهای بزرگ را انجام دادند ولی بهمان‌زاده‌ها و فلان‌الملک‌ها در سایه‌ی آلودگی و خودخواهی آنهمه زیانها را بکشور زدند و خود نیز جز رسوایی و بدنامی بهره نبردند.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 4ـ2) یک کتاب سودمند (تکه‌ی سه از سه)


مزیت عهده[عمده‌ی؟] این کتاب آنست که بنحوی که خود وقایع و جریانات بترتیب و تدریج بوده تاریخ نیز به همان ترتیب و تدریج پیش می‌آید و قدم بقدم آن را دنبال می‌کند و در داوری و تشخیص نیک و بد نیز از همان ترتیب برکنار نمی‌شود. شاید خوانندگان مقصود مرا درک نکنند اینست توضیح می‌دهم ـ در یک جریان بزرگ تاریخی بسیاری از اشخاص در آغاز امر صمیمانه رفتار می‌کنند ولی کم‌کم آلوده‌ی اغراض شخصی گردیده از صمیمیت دور می‌افتند و چه‌بسا بخیانت مرتکب شوند. تاریخنویس که پس از ختام جریان قلم برمی‌دارد و می‌خواهد تاریخ جریان را بنویسد غالباً اینطور است که چون تاریخنگار خیانتهای آن اشخاص را در نظر دارد بصمیمیت‌هایی که در آغاز جریان از خود بروز داده‌اند قیمت نگزارده وقایع را بنحوی که رخ داده برشته‌ی نگارش نمی‌کشد. اغلب مورخین دچار این خطا می‌شوند و خود ایشان درک نمی‌کنند. ولی مؤلف تاریخ هجده‌ساله از این لغزش برکنار بوده و اگر کسی تاریخ هجده‌ساله را از آغاز آن با دقت خوانده خواهد دید مؤلف وقایع را چنانکه بوده می‌نگارد و کسانی که در آن زمان بصمیمیت کار می‌کرده‌اند (گو که معلوم نیست آن صمیمیت حقیقی بوده یا نه) کارهای ایشان را به همان نحو که رخ داده می‌نگارد و خطاها و خیانتهای آخری ایشان را بآن زمان دخالت نمی‌دهد. خواننده تو گویی خودش در آن زمانها بوده و با جریانات قدم بقدم همراهی کرده و پیشامد هر زمان را با دیده تماشا کرده است.

مشروطه در ایران چون شروع گردید در آن زمان انبوهی از مردم از درباری و طبقه‌ی علماء و بازاریان و طبقه‌ی بیسواد در آن شرکت کردند. مؤلف نیز همه‌ی آنها را در تاریخ نشان می‌دهد و شور و هیجان عموم را یاد می‌کند. ولی چون جریان به یک جای سختی می‌رسد و محمدعلی‌میرزا با توپ و تفنگ بکندن بنیاد مشروطه قیام می‌کند در اینجا مشروطه‌خواهان دو دسته می‌شوند یک دسته طبقه‌ی برجسته و باسواد و یک دسته طبقه‌ی گمنام و بیسواد ـ آن دسته خود را کنار کشیده پی اغراض خود می‌روند. ولی این دسته‌ی گمنام و بیسواد ایستاده فداکاری نشان می‌دهند تا دوباره مشروطه را برمی‌گردانند.

لیکن همینکه دوباره مشروطه برمی‌گردد همان طبقه‌ی برجسته دوباره بمیدان تاخته رشته‌ی کارها را در دست می‌گیرند و بمحو و نابودی آن دسته‌ی فداکار می‌کوشند و با یک مهارت فوق‌العاده آنها را از میدان می‌برند سهل است که بدنامشان کرده و از نظرها می‌اندازند و چنان می‌کنند که هیچ کس نمی‌دانست چنان حقایقی درمیان بوده حتا آنهایی که در جریان بوده‌اند این حقایق را در آن زمان درک نکرده بودند و اگر درک کرده بودند از یادشان رفته بود تا آقای کسروی آنها را روشن گردانید.

آقای کسروی همینکه بمحل جدا شدن دو دسته می‌رسد بدون آنکه بجلالت و اهمیت صوری طبقه‌ی برجسته قیمتی گزارد و یا از مهارتی که ایشان در پرده‌کشی بکارهای خود نشان داده بودند فریب خورد با یک صراحت عادلانه طرف طبقه‌ی گمنام و بیسواد را می‌گیرد و محاکمه‌ی تاریخی را دنبال می‌نماید و با قدمهای آهسته هم تاریخ را دنبال می‌کند و هم در هیچ جا رشته‌ی محاکمه را از دست نمی‌دهد.

این نکته معنیهای بزرگی را دربر دارد و از جمله این معنی او بسیار مهم است که هر کسی بداند که در ایران و دیگر توده‌های شرقی آنچه فاسد گردیده این طبقه‌ی برجسته است و طبقه‌های انبوه گمنام یا بعبارت دیگر طبقه‌های دوم و سوم در صلاحیت خود باقی است و این نکته‌ی بزرگی است که جلو ناامیدی را درباره‌ی اصلاح شرق می‌گیرد.

زمانی که اصل این کتاب بزبان عربی در مجله‌ی العرفان صیدا چاپ می‌شد خوب یاد دارم که چه اثری در خوانندگان عربی‌زبان می‌کرد و من که در آن زمان در عربستان بودم اثر آن را خوب دریافته‌ام. بسیاری از دوستان من چنان متأثر می‌شدند که گویا تاریخ استقلال و جنبشهای دیار عرب را می‌خوانند و از دلسوزی و همدردی بازنمی‌ایستادند.

در مطبوعات عربی این کتاب انعکاس غریبی داشت و همیشه متأسف بودند که دامنه‌ی آن مقطوع گردیده و دانشمندان عرب همیشه از نگارشهای آقای کسروی تمجید و توصیف می‌نمودند.

گیلانیان آرزو دارند که همان گونه که مؤلف دانشمند بخش آذربایجان را تألیف نموده‌اند قسمت گیلان را که رادمردان بزرگی در این راه با برادران آذربایجانی همدوش و همقدم بوده فراموش نفرمایند و تا اندازه‌ای که دسترس باسناد تاریخی آن سامان دارند خدمت شایسته‌ای از این راه بگیلان نموده و تاریخ مشروطیت را تکمیل فرمایند که بزرگترین خدمت بتاریخ و ایران نموده‌اند.

👇

هرگاه آرزو داریم که بهترین درسهای اخلاقی و اجتماعی و تاریخی که با داستان پدران و آشنایان ما آمیخته شده بیاموزیم ، هرگاه می‌خواهیم بهترین درسهای عبرت‌آمیز تاریخی را آموخته و از اندرزهای گرانبها و نفیس بزرگی سرمشق بگیریم ، هرگاه می‌خواهیم دوای خوشبختی را بتوده‌ی بیمار خورانیده و آنان را از نکبت و بدبختیهای اجتماعی رهایی دهیم سزاوار است در نشر این کتاب زیبا که زاییده‌ی فکر یک مرد بزرگ تاریخی و اجتماعی است کوشش دریغ ننماییم که انتشار آن خدمت به ایران و نسل جوان می‌باشد.

مرتضای مدرسی چهاردهی


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 1 (تکه‌ی سه از سه)


باز گواهی دیگری یاد می‌کنیم : در یکی از شهرهای بیرون از ایران از چند سال پیش دسته‌ای (جمعیتی) پدید آمده که گویا چند صد تنی بآن پیوسته‌اند. اینان پیش خود بنگهداری دین می‌کوشند و با بیدینی نبرد می‌کنند و یکی از کارهای ایشانست که سالانه در ماه ربیع‌الاول کتابی چاپ می‌کنند. بدینسان که هشتاد و نود تن هر کدام گفتاری بدلخواه خویش در ستایش اسلام و پیغمبر اسلام می‌نگارند که همگی آنها را در یکجا گرد آورده کتابی می‌کنند و بچاپ می‌رسانند. لیکن باید هر گفتاری بنام نویسنده‌اش باشد و پیکره‌اش[عکس] با ستایشهایی از اندازه‌ی دانش و جایگاه او در بالای گفتار آورده شود تا خواننده او را نیک بشناسد.

اینان این کار را چرا می‌کنند؟!.. اگر از خودشان پرسیم خواهند گفت : «برای پشتیبانی از دین و نبرد با بیدینی» ، و شاید کسانی از درون دل همین باور را دارند. لیکن آیا این راست است؟!. آیا ما نیز توانیم باور کردن؟!... بهتر است چگونگی را بسنجیم و بیازماییم :

چنین انگاریم کسی با آن نویسندگان فراهم نشیند و چنین پیشنهاد کند «این راه کار نیست که شما پیش گرفته‌اید. از این گفتارهای پراکنده که هر یکی بدلخواه از راه دیگری درآمده و چیزهای دیگری می‌نویسید نتیجه‌ای بدست نیاید. هر یکی از شما بنوشته‌های دیگران می‌خندد و جز بنوشته‌ی خود ارج نمی‌گزارد. اگر شما می‌خواهید راستی‌را کاری انجام دهید باری نخست خودتان فراهم نشسته و باهم گفتگو کرده سخن یکی سازید و آن زمان گفتاری یا کتابی بنام دسته (جمعیت) بنویسید بی‌آنکه نامی از این و آن درمیان باشد ، و همگی دست بهم داده همان را رواج دهید» آیا این پیشنهاد را پذیرند؟!.. بیگمان نپذیرند و هر یکی بهانه‌ی دیگری آورند.

دوباره می‌گویم : کسی که به یک کاری دلبستگی دارد راه آن را پیدا کند. اینان اگر راستی‌را درپی نگهداری دین بودندی اندیشیدندی و این دریافتندی که دینی درمیان نمانده تا ایشان نگه دارند. دانستندی که امروز بدترین گرفتاری شرق همان کوششهای دلخواهانه و پراکنده‌ایست که کرده می‌شود. آیا ستایشهای پیاپی از اسلام و پیغمبر اسلام چه گرهی از کار تواند گشود و جز اینکه مسلمانان دل خود را بآن شاد کنند و از چاره‌ی دردها و گرفتاریها بازمانند چه نتیجه‌ی دیگری تواند داد؟!.

آیا این بدان نمی‌ماند که خاندانی که به نداری افتاده‌اند و سخت گرفتارند بجای کوشش و چاره‌جویی بستایشهای گزافه‌آمیز از گذشتگان خود پردازند و دلهای خود را بآن خوش کرده درپی هیچ کاری نباشند؟!..

پس پیداست که همه‌ی این کارها چه در ایران و چه در شهرهای دیگر جز از راه هوسبازی و خودنمایی نیست. کسانی از اینان چندان سرگرم و گرفتارند که زندگی را جز بهر همین نادانیها نمی‌خواهند و همه را نیز مانند خود می‌پندارند. زمانی که ما بنگارش پیمان آغاز کردیم با آنکه از شماره‌ی نخست در دیباچه نوشتیم که این مهنامه از برای باز کردن یک راهی بروی جهانیان است و گفتارهای پراکنده از کسی نخواهد پذیرفت و کسانی اگر چیزی نویسند باید یا گفته‌های ما را پذیرفته گواهی پاکدلانه دهند و یا اگر ایرادی دارند آنها را نگارند ـ با اینهمه مگر توانستیم جلو هوسهای نادانی را بگیریم. همینکه مهنامه پراکنده گردید پیاپی نوشته فرستادند ، شعرهای بیهوده آوردند ، هر کسی کالای پست خود را در دست گرفته رو بما آوردند. شگفت آن بود که مردی از بغداد گفتار درازی فرستاد که در بالای آن در دو سطر درازی لقبهای خود را نگاشته بود : «بقلم مصلح شهیر علامه‌ی کبیر فیلسوف اسلام معالی .....» ببینید این نادانیها تا چه اندازه بر ما سخت می‌افتاد و تا چه اندازه در رنج این پستیها می‌بودیم.

مردان بدنهاد در جایی که می‌بایست آواز بآواز ما اندازند و راستی‌پرستانه بما یاری کنند با این نادانیهای پست ما را می‌آزردند.

بدتر از اینها آنکه کسانی نگارشهای ما را دستاویز دیگری برای خودنمایی می‌پندارند و آنها را گرفته و برنگ دیگری انداخته گفتار می‌نگارند و یا بر سر منبرها سخن می‌رانند. (1) این بتازگی رخ داده که جوانی نزد من آمده می‌گوید : «گفتاری نوشته بودم فلان نامه‌نویس (2) آن را بنام خود چاپ کرده» من پاسخی ندادم. دوباره آغاز سخن کرد : «گفتار هم در زمینه‌ی ارجداری بود باین عنوان نوشته بودم : سخن از بهر معنی است» ندانستم به جوان نادان چه پاسخی دهم و ناگزیر شده از نزد خود دور راندم.

آن روزی که ما نوشتیم : «سخن از بهر معنی است» و با یاوه‌بافان به نبرد برخاستیم جز دسته‌ی اندکی به یاری ما برنخاست و دیگران پستنهادانه بخاموشی گراییدند ، ولی کنون آن گفته‌ها را گفتار می‌کنند و از دست همدیگر می‌ربایند ، و از بس آلوده و نادانند می‌پندارند چنین بایستی بود و از سیاهکاری خود شرم نکرده داستان نزد ما می‌آورند.

👇

بسخن بیش از این دامنه نمی‌دهیم. خودنمایی یکی از بیماریهاست که امروز بسیاری ـ بلکه بیشتری ـ از پیش‌افتادگان و سرجنبانان بآن گرفتارند. ما می‌دانیم آنان باین آسانی دست نخواهند برداشت و جلو هوسهای نادانی را نخواهند گرفت. چیزی که هست ما نیز روی سخن را با ایشان نمی‌داریم و بیش از همه برای آگاهی یک دسته‌ مردان بخرد و پاکدل ـ مردانی که دل از درماندگی و زبونی شرقیان پردرد می‌دارند ـ می‌نگاریم. اینها را می‌نگاریم تا پاکدلان این نادانیها را نیک شناسند و دیگر ارجی باین کسان و کارهای ایشان نگزارند.

این پراکنده‌کاریها که امروز رواج دارد ، و هر کسی بدلخواه کار دیگری می‌کند و سخنان دیگری را رواج می‌دهد سراپا گمراهی و سراپا تباهکاریست ، و بی‌پرده می‌گویم که مایه‌ی درماندگی و سرگردانی شرق همینست. ما از این زمینه سخن گشاده‌تر و درازتر خواهیم راند. در اینجا می‌خواهیم بگوییم که انگیزه‌ی آن پراکنده‌کاریها جز خودنمایی نیست و آن بیماری بس سختی می‌باشد.

می‌خواهیم روشن گردانیم که یک حال بس بیمناکی که هر غیرتمندی باید تنش از یاد آن لرزد مایه‌ی آن جز یک رشته هوسهای کودکانه نیست. هوسهای کودکانه‌ای که مردان پنجاه‌ساله و شصت‌ساله بآنها گرفتارند.

باید دانست خودنمایی جز از خودخواهی است. از خودخواهی ما بارها سخن رانده‌ایم و سپس نیز خواهیم راند. این ریشه‌دارتر از خودنمایی است و انبوه مردمان بآن دچارند. ولی خودنمایی بیش از همه گریبانگیر یک گروه پیش‌افتاده‌ی جنبنده است.

اینان که هر کدام آگاهیهایی از اینجا و از آنجا ، و از کهنه و از نو ، از سودمند و زیان‌آور فراگرفته‌اند چون سود دیگری از آنها نمی‌توانند برداشت بخودنمایی می‌پردازند و بدینسان نادانیها بار می‌آورند.

هم باید دانست که خودنمایی تنها با گفتار نوشتن و کتاب پرداختن نیست. کسان بسیاری باین بسنده می‌کنند که در این نشست و آن نشست بسخنانی پردازند و گردن راست گرفته بخود بالند و خود را دانشمند نشان دهند. اینان همه بیمارند.

کسانی می‌گویند : خودنمایی در نهاد آدمی نهاده است. می‌گویم : راست است ولی هر آنچه در نهاد آدمی نهاده نه نیک است. ما این را روشن ساخته‌ایم که آدمی چون سرشت جانی و سرشت روانی را توأم دارد یک رشته دریافتها و درخواستهای ناستوده دَرو هست که باید تا تواند جلو آنها را گیرد. خودنمایی نیز از آنهاست و از اینرو ما آن را هوس می‌نامیم.

شما می‌بینید کسانی که باین درد گرفتارند خودشان آن را پنهان می‌دارند و نام دیگری برویش می‌گزارند. چنانکه گفتیم اگر از این کسان که بنوشتن یا بگفتن خودنمایی می‌کنند بپرسید چنین گویند که بسود توده می‌کوشند. کمتر یکی از ایشان راستی را بگردن گرفته خَستُوان گردد که هوس او را بکار واداشته و جز درپی نام و آوازه نمی‌باشد. این دلیل است که خودنمایی جز یک هوس کودکانه نیست.

از آنسوی شما این را نیز بیندیشید که همین هوسبازیها بزرگترین زیان را درپی خود می‌دارد و به بهای بدبختی شرق سر می‌آید. آیا رواست که ما بعنوان آنکه خودنمایی در نهاد آدمی نهاده از چنین زیان بس بزرگی جلوگیری ننماییم؟!...




پابرگیها (از ویراینده) :

1ـ اینها که جز خودنمایی و تباهکاری ، این کارشان نیز دزدی بشمارست کم نبوده‌اند و خوانندگانِ آگاه برخی از اینها را که با چنان دزدیهایی برای خود آوازه بسیجیده‌اند می‌شناسند.

2ـ «نامه» در اینجا معنی همگانی روزنامه ، هفته‌نامه ، ماهنامه و مانند اینها را دارد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکه‌ی یک از چهار)


تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان یا داستان مشروطه را که بخش ببخش همراه سالهای پیمان چاپ می‌شود بارها گفته‌ام از بهر چه آن را نگاشته‌ام.

مرا باین کار بیکاری وانداشته است. سودی نیز از آن چشم ندارم. بلکه اگر کسانی از نزدیک جستجو کنند خواهند دید زیانهای بزرگی از آن برده‌ام و می‌برم و این هنری نیست که من تاریخنگاری کنم.

من می‌بینم پاره‌ای مرا در شمار تاریخنگاران می‌گیرند و در رده‌ی دیگران جایی بالاتر و پایینتر از بهر من باز می‌کنند. این چیزیست که نمونه‌ی فهم و فرهنگ ایشان تواند بود و راستی جز از آن می‌باشد.

آنچه که مرا بنگاشتن این کتاب واداشت این بود که دیدم در سی سال کسی بنگارش تاریخ مشروطه برنخاست و اگر کسانی چیزهایی نوشتند بسیار نارسا بود. پاره‌ای نیز راستی را فدای خشنودی این و آن کردند و کسانی را که در جنبش آزادیخواهی در رده‌ی دشمنان توده بودند بمشروطه‌خواهی ستودند و جانبازیهای مردان غیرتمند را گزارده برویه‌کاریهای [=بظاهرسازی] این و آن پرداختند. چاپلوسی و پستی نگزاشت تاریخ درستی از آب درآورند.

کسی که خویشتن آلوده‌ی پستیهاست در پستیهای دیگران با نگاه ساده نگرد و آنها را عیب نشمارد. بلکه اگر کسی بآنها خرده گرفت او را تندرو می‌شناسد.

تاریخنگاری که جز خوشی و آسایش خویش دربند چیز دیگری نیست و نیک و بد را جز در ترازوی خوشیهای خود نمی‌سنجد و در زندگی بیش از این نشناخته که سر از توی سرها درآورد و با چاپلوسیها و شیرین‌زبانیها و نکته‌سنجیهای ادبی راه بانجمن توانگران و زورمندان پیدا کند و تاریخ را نیز از بهر آن می‌نگارد که از این توانا و از آن توانگر ستایشهای چاپلوسانه کند و هواداری ایشان را از برای خود ذخیره نماید ، چنین کسی چگونه تواند پستیهای دیگران را دریابد و در تاریخ خود بنگارد؟! چگونه تواند سیاهکاریهای توانایان و زورمندان را برخشان کشد و از گزند و زیان نیندیشد؟!..

کسی که خویشتن از گردنفرازی و ستم‌برنتابی و جانبازی و مرگ را خوار گرفتن فرسنگها دور است و چنان چیزهایی را باندیشه‌ی خود راه دادن نیز نمی‌تواند چگونه او می‌تواند بجانبازیها و دلیریهای کسانی ارج گزارد و فرومایگانی را که از آن مردانگیها بی‌بهره بودند و بدغلبازی خود را درمیان پیشروان آزادی جا داده بودند بسیاهکاری ستاید.[؟!]

ما بارها آزمودیم چون با کسی گفتگو می‌کنیم که فلان مرد فلان پستی را کرده چنین می‌گوید :
«ای آقا ! اینها هم ایرادیست شما می‌گیرید؟!.. مگر او نمی‌خواست نان بخورد؟!..» یا می‌گوید : «آن روز دیگر بوده و جز آن کار نمی‌توانستی کرد!»

روزی گفتگو از چاپلوسیها و گزافه‌بافیها و دروغ‌نویسیهای یک تاریخنگار زمان قاجار می‌داشتم شنوندگان همگی چنین پاسخ دادند : «بیچاره مجبور بوده. اگر آنها را نمی‌نوشت از دربار بیرونش می‌کردند». دیدم اینان همگی برآنند که در راه روزی طلبیدن به هر پستی و زشتی توان برخاست. و آنگاه چاپلوسی از یک توانا و دروغ‌نویسی در تاریخ را چندان گناه بزرگی نمی‌شمارند. بلکه خود ایشان هر کدام باین پستیها آلوده‌اند بلکه آنها را یک گونه زیرکی و هنرمندی می‌شناسند.

کسانی از اینان چنانند که هرگاه کسی را ببینند در راه گردنفرازی و غیرتمندی و در سایه‌ی اینکه از چاپلوسی و پستی و دورویی پرهیز می‌کند ، بسختی و گرسنگی تاب می‌آورد ، او را خوار گیرند و بزبانی که دارند «خشک» نام دهند و چه‌بسا بزبان دلسوزی و پندآموزی نکوهشهایی کنند.

این حال بیشتر مردم است بویژه گروه نویسنده و داننده که ما اندازه‌ی گرفتاری و آلودگی آنان را در جای خود باز کرده‌ایم. (1) آنان که برای هر پستی عذری می‌شناسند و از بهر هر فرومایگی فلسفه‌هایی در یاد دارند و همه‌ی بدآموزیهای قرنهای گذشته را در مغز خود انباشته دارند پیداست در چه حالی هستند و اگر تاریخی بنگارند چگونه از آب درمی‌آورند.


پابرگی :
1ـ از جمله در گفتار «پراکنده‌اندیشی چه اثری تواند داشت؟..» پرچم روزانه شماره‌ی 85


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)


از خودنمایی که امروز دسته‌ی انبوهی بآن گرفتارند سخن راندم ولی زیانهای آن را بازننمودم و اینک در اینجا بآن می‌پردازم :

1ـ زیان خودنمایی بیش از همه بخود گرفتاران آن بیماریست. آنان که امروز گفتار می‌نویسند و کتاب می‌پردازند و سخن می‌رانند و شعر می‌سرایند و پند می‌آموزند ، از پیر و جوان چنان سرگرم هوسبازیهای خود هستند که پروای هیچ چیز دیگری نمی‌کنند و دیوانه‌وار همه چیز را لگدمال نادانیهای خود می‌گردانند و این از دشوارترین کارهاست که کسی یکی از آنان را براه آورد.

چنین انگارید جوانی از آشنایان شما نویسنده است و گفتارها نویسد و شما با او بسخن درآمده می‌گویید : «از این کار تو چه سودی تواند بود؟! از سخنان پراکنده‌ای که تو و دیگران بنویسند چه بدست آید؟!. تاکنون چه نتیجه پیدا شده که پس از این پیدا شود؟!. یک جوان باید پیش از همه بخود پردازد و خود را درست گرداند ...» کمتر خواهد بود که این گفته‌های شما درو اثر کند و او را از آن نادانی بازگرداند.

من بارها آزموده‌ام با کسی که از اینان گفتگو می‌کنم و زشتی کارشان را می‌فهمانم از پاسخ درمی‌ماند و باز بآسانی نمی‌تواند از هوسبازی دست بردارد و چون سخن درمیان گفت و شنید بهتر روشن گردد در اینجا برخی از آنها را یاد می‌کنم :

پارسال ملایی نزد من آمد و چون نشست کاغذی از جیب خود بیرون آورد و رو بمن کرده چنین گفت : «گفتاری نوشته‌ام و آوردم شما آن را چاپ کنید چون پیمان یک نامه‌ی دینی است ...» گفتم : در چه زمینه نوشته‌ای؟. گفت : «زمینه‌ی ارجداریست. نشان داده‌ام که امامان ما از بودن میکروب آگاه بوده‌اند و در سخنان خود آن را یاد کرده‌اند. امام علی‌بن‌الحسین دشمنان خود را نفرین می‌کند و می‌فرماید : خدایا وبا را در آبهای ایشان درآمیز». گفتم : این سخنان را بیست سال پیش از این در تبریز می‌شنیدم. ولی اکنون دیگر کهنه شده و بهتر است شما نیز رها کنید.

اینها ارزشی در پیش دانش و خرد ندارد و جز مایه‌ی ریشخند و سرکوفت نتواند بود. باید چیزهای دانشی را بدانشمندانش واگزاشت. وانگاه یکی از ملایان کتابی در این باره نوشته که چاپ شده و به فارسی نیز ترجمه یافته باری به همان بسنده کنید. و چون دیدم پافشاری می‌نماید و از این سخن من دلگیر شده بدلیل‌آوری پرداخت گفتم : ترا آن بهتر که نخست معنی دین را بدانی و خود را درست کنی. گفت : مگر من معنی دین را نمی‌دانم. گفتم : بیگمان نمی‌دانی ، نه تنها تو هزاران دیگران آن را نمی‌دانند. من نیز نمی‌خواهم از تو معنی دین را بپرسم. از تو پرسش دیگری دارم : آن امامان را که می‌گویی مگر از نادیده (غیب) آگاه می‌بودند؟!.. گفت : «آری اجتماع علماء است» گفتم : اگر قرآن خوانده بودی می‌دیدی که خود پیغمبر اسلام آشکاره می‌گوید : «نمی‌گویم بشما گنجینه‌های خدا نزد من است و نادیده را نمی‌دانم» (1) در جای دیگری می‌گوید : «اگر نادیده را دانستمی سود بسیاری داشتمی». (2) اگر تاریخ خوانده بودی این می‌دانستی که در یکی از سفرها که عایشه همسرِ پاک پیغمبر همراهش بود او را در بیابان گزارده و کوچیدند و پیغمبر آن را ندانست تا در فرودگاه دیگری از آن آگاه شدند. این درباره‌ی پیغمبر اسلام است چه رسد به نوادگان او. پس ببین چه اندازه از راستیها بدورید و همچون عامیان یک رشته پندارهای گزافه‌آمیزی را گرفته‌اید و آن را دین می‌نامید.

چون باین گفته‌های من هیچ پاسخی نتوانست شرمنده گردید و اندکی نرم شد. گفتم امام علی‌بن‌الحسین می‌بایست یا از نادیده آگاه باشد و یا میکروب را از راه دانش جستجو کرده و بدست آورد ، و چون هیچ یک نیست پس پیداست که این سخنان بیکبار بیپاست. گذشته از بیپایی این زیان را هم با خود دارد که مردم را با این سخنان سرگرم می‌سازید و نمی‌گزارید در اندیشه‌ی امروز خود باشند و بچاره‌ی بدبختیها کوشند. گرفتم که امام علی‌بن‌الحسین از نادیده آگاه بوده و از بودن میکروب آگاهی داده امروز چه سودی از آن مردم را تواند بود؟!.. چاره‌ی کدام درد را تواند کرد؟!.. آیا مَثَل شما مثل آن خاندان تیره‌روز نادانی نخواهد بود که از نداری بسخت‌ترین حالی افتند و شبها را گرسنه بسر آرند ، با اینحال همواره گفتگو از دارایی و توانگری پدران هزارساله‌ی خود سرایند و دلهای خود را با آن خوش گردانند و بجای آنکه دست بهم دهند و بچاره‌ی درماندگی خود کوشند سرگرم این داستانها باشند و بآنها بنازند و بهمسایگان برتری فروشند که ما چنان پدرانی داشته‌ایم ، و بدینسان زبان سرکوفت و ریشخند همسایگان را بخود باز کنند؟!..

👇

وانگاه شما یک «خبری» را پیدا کرده و یک جمله‌ی آن را گرفته و بگمان خود با دانشهای نوین سازگار یافته بدینسان بخود می‌بالید و آن را گفتاری کرده به رخ فرنگیان می‌کشید و هیچ نمی‌اندیشید که بسیاری از فرنگیان زبان عربی را می‌دانند و این کتابها در دست آنان نیز هست ، کنون اگر یکی از ایشان همان کتابها را جستجو کند و هزاران خبرهای سراپا رسوایی را بیرون آورد و به رختان بکشد آیا چه پاسخی خواهید داد؟!.. اگر یک فرنگی بپرسد : این داستان جابُلقا و جابُلسا چیست؟!.. یا اگر بگوید : چگونه خضر سه‌هزار سال زنده مانده؟!. یا بگوید اژدها در آسمان چهارم چه کار می‌کند؟!.. یا بگوید : داستان قطارهای شتر با بار کتاب در آسمان چه معنی دارد؟!.. آیا چه پاسخی باو دارید؟!.. این چه هنریست که شما از میان هزاران خبر یکی را گیرید و از آن هم آغاز و انجامش بیندازید و تنها یک جمله را عنوان کرده بدانشمندان بنازید؟!.. دوباره می‌گویم : اینها مایه‌ی ریشخند است. وانگاه شما را امروز آن بهتر که از گذشته بیکبار چشم پوشید و در اندیشه‌ی دردهای امروز باشید. امروز این پراکندگی که گریبانگیر مردم شده بچاره‌ی آن کوشید.

اینها را که باو سرودم و پاسخی در برابر اینها نداشت برخاست و رفت ، با اینهمه دست از هوس خودنمایی برنداشت و چنانکه دانستم گفتار خود را بچندین جای دیگر نیز برد که شاید بچاپش رسانند. و آنگاه در پیش یکی از آشنایان گله از من آغاز نمود.

این نمونه‌ایست که چگونه اینان آلوده می‌شوند و نمی‌توانند دست از هوسبازی بردارند و همه چیز را فدای آن می‌سازند. آن سخنانی که من باین مرد گفتم اگر روانش بیمار نبودی همه را پذیرفتی و پی کارهای خود رفتی.


پابرگیها :

1ـ «قُل لَّا أَقُولُ لَکمْ عِندِی خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَیبَ» در دو جا تکرار یافته است.

2ـ «وَلَوْ کنتُ أَعْلَمُ الْغَیبَ لَاسْتَکثَرْتُ مِنَ الْخَیرِ وَمَا مَسَّنِی السُّوءُ»


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکه‌ی دو از چهار)


کتابی که بنام تاریخ بیداری ایران نوشته شده بهترین نمونه‌ایست که با دست اینان چه‌سان [=چطور] تاریخ نگارش می‌یابد. با آنکه این کتاب در سالهای نخستین مشروطه و در پرشورترین زمان نگارش یافته است.

سخن کوتاه می‌کنم من یقین کردم که اگر کتابهایی در تاریخ جنبش مشروطه نوشته شود بیش از همه ستایش توانگران و توانایان خواهد بود و از جانبازان دلیر کمتر گفتگویی کرده خواهد شد.

من این را روا نشماردم که یک دسته غیرتمندانی در راه آزادی توده با جان و دارایی کوشش کنند و بیشتر ایشان در این راه کشته شوند و یا بالای دار روند و نامهاشان نیز فراموش گردد و در تاریخ نامهای دیگران یاد شود و چون بیست و اند سال از این داستانها گذشته و خود بیم آن بود که اگر بنگارش تاریخی در این باره برخاسته نشود کم‌کم همگی آنان که آگاهی دارند بمیرند و پس از چند سالی دیگر دسترسی بآن آگاهیها نباشد اینست از هر باره خود را ناگزیر دیدم که باین نگارش پردازم بویژه که چند سال پیش از آن تاریخ کوتاهی بتازی نگاشته و بچاپ رسانیده بودم و زمینه را در دست داشتم. (1)

تاریخنویسی اگر آسان می‌نماید کار بس دشواریست. بویژه تاریخ زمان خود را نوشتن. چنین کاری لغزشگاهیست که کمتر پایی در آن نلغزد زیرا گاهی دوستی این و آن و یا چشمداشت سود ، سنگ راه شده نویسنده را از راه راست بکنار کشاند گاهی کینه و همچشمی جلو بینش او را گیرد. این خود کار بس دشواریست که کسی پروای خشم و خشنودی مردم را نکرده جز دربند راستی نباشد. من در هر گامی آن را در پیش چشم داشته و همیشه خود را پاییده‌ام. گذشته از آنکه همیشه کوشیده‌ام جلو کینه و دلخواه خود را بگیرم و در هر داستانی تا توانسته‌ام پرسش و کاوش بکار برده‌ام و چه‌بسا یک گفتاری را چندین بار عوض کرده‌ام. گاهی رخ داده که یک سرگذشتی را که نوشته‌ام و بچاپ رسیده چون دانسته‌ام نادرست است بار دیگر نوشته و از سر نو بچاپ داده‌ام. اما درباره‌ی پرهیز از هواداری این و آن و نگراییدن بکینه و دلخواه خود ، گمان ندارم نیازی بگفتن باشد. هر کسی که کتاب را بخواند آشکاره خواهد دید که جز درپی راستی نبوده‌ام.

با اینهمه کوشش و پرهیز و راستی‌پژوهی باز دیده می‌شود کسانی خرده‌هایی می‌گیرند و زبان بگله و ناله باز می‌کنند بلکه برخی از در تندی درمی‌آیند و بدشمنی و آزار برمی‌خیزند. اینست ناچارم در اینجا بپاسخ ایشان بپردازم :

شاید بخشی از این گله‌ها بجا باشد. زیرا جنبشی که در یک توده‌ی بزرگی پدید آید هزاران کسان در آن دست دارند و زمان بزمان کارها رنگ نوینی می‌گیرد و این نشدنیست که یک نویسنده بتواند پیشامدها را چنانکه رخ داده برشته‌ی نگارش کشد و جنبش را بدانسان که انجام گرفته بستاید و از همه‌ی دست‌اندرکاران نام برد. در چنین کاری باید کسانی که در آن دست داشته‌اند یادداشتهایی بنگارند و هر یک آنچه را دیده و دریافته‌اند بازنمایند و سپس تاریخنگاری از رویهم‌رفته‌ی آنها تاریخی پدید آورد که در آن تاریخ نیز بیگمان نارساییها پدید خواهد بود.

در پیشامد مشروطه‌خواهی ایرانیان کسانی که پا درمیان داشتند و جانبازی کردند بیشتر ایشان نوشتن نتوانستندی و آنان که دانستندی هر کدام گرفتاریهایی پیدا کردند و مجال یادداشت‌نویسی پیدا نکردند. دیگران هم که میوه‌چینان بودند پرهیز از آن داشتندی که تاریخ آن جنبش براستی نگاشته شود. من که اکنون دست باین کار زده‌ام اگرچه بسیاری از پیشامدها را از نزدیک تماشا کرده و یا شنیده‌ام ولی این اندازه آگاهی بسیار اندک است و ناگزیر از جستجو و کاوش می‌باشم و در این باره گذشته از پرسشها که از این و آن می‌نمایم روزنامه‌ها و کتابهای چندی را یکایک از دیده می‌گذرانم. کوتاه‌سخن با دشواری بسیار آگاهیهایی بدست می‌آورم و خود می‌دانم که باز چیزهای بسیاری بر من پوشیده می‌ماند. این چیزیست که من بهتر از دیگران می‌شناسم و بارها باین نارسایی نگارشهای خود خَستُوان شده‌ام. در اینجا نیز می‌نگارم که بخشی از گله‌ها بجاست.

لیکن بیشتری هم بیهوده است. کسانی در آن هنگام که جنگ و کشاکش در کار و پای جانبازی درمیان بود خود را کنار داشته‌اند ولی سپس که زمان بهره‌مندی رسیده پا بمیان نهاده و خود را مشروطه‌خواه وانموده‌اند و سالها با این نام زندگی بسر برده‌اند و بهمین دستاویز از ما نیز چشم دارند آنان را در شمار جانبازان غیرتمند یاد کنیم ولی این چشمداشت بسیار بیجاست.

یک دسته‌ی دیگری در این جانفشانیها پا درمیان داشته‌اند ولی بیش از همه تماشاچی بوده‌اند چیزی که هست سپس داستانهای گزافه‌آمیزی از کوشش خود می‌سروده‌اند و کارهای بزرگی را بنام خود یاد می‌کرده‌اند. این در نهاد آدمی نهاده که چون دروغی را چند بار بازگفت در دل خود او جایگیر گردد و خویشتن فریب خورده و آن را راست پندارد.

👇

اینان نیز همان حال را دارند و این درنمی‌یابند که ما دسترس بآگاهیهای راستتری داریم و می‌توانیم دروغگویی ایشان را دریابیم. ما همیشه از کسانی که می‌خواهیم آگاهیها بدست بیاوریم نخست او را می‌آزماییم که از آن کسان گزافه‌باف نباشد و آنگاه بدروغ پای خود را بمیان نیاورد. و اگر گاهی درباره‌ی یک آگاهی بگمان افتادیم آن را چنان می‌آوریم که دانسته شود ما بیگمان نبوده‌ایم.


پابرگی :
1ـ در دیباچه‌ی تاریخ بازنموده‌ام که نخست ، کتابی بتازی بنام «آذربایجان فی ثمانیة عشر عاما» نوشتم و در سوریا در مهنامه‌ی العرفان بچاپ رسید. (پ)
العرفان در آن زمان در صیدا چاپ می‌شد که بندریست در لبنان و با اینکه لبنان کشوری کهن است ولی در آن زمان (1923) بخشی از سوریا و او نیز در قیمومت فرانسه بود. استقلال رسمی لبنان بسالهای آخر جنگ جهانی دوم کشید.


.