🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)


یک مرد دیگری چند ماه پیش گفتاری آورده و از من خواهش می‌کند که آن را بخوانم و اگر غلطی دارد درست گردانم. می‌پرسم در چه زمینه است؟ می‌گوید درباره‌ی مدرسه‌ی مستنصریه‌ی بغداد. گفتم : یک مدرسه چه ارجی دارد که تو در پیرامون آن گفتار نگاری و من نیز غلطهای آن را درست گردانم؟!.. گفت : «چه می‌فرمایید؟!.. یک بنیاد بس بزرگی بوده که پانصد طلبه در آن جا می‌گرفته‌اند. در پهلویش خانقاهی بوده که پانصد صوفی در آن نشیمن داشته‌اند و همگی اینان روزی خود را از مدرسه می‌گرفته‌اند. یک دانشکده‌ی تاریخی بس ارجداری بوده است. شما که خودتان بتاریخ ارج می‌گزارید و آن را می‌پسندید ...» دیدم خواست مرا درنیافته گفتم : بهتر است که کمی با شما سخن رانم. داستان این مدرسه را بارها خوانده‌ام و چون یک بنیاد بس شومی بوده اینست از شنیدن نامش آزرده می‌شوم.

هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراءالنهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفه‌ی بغداد الناصر لدین‌الله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده می‌شد. سپس چون ناصر لدین‌الله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مستنصر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی می‌رفت مستنصر در جایی که می‌بایست هرچه در گنجینه می‌داشت به شمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آماده‌ی پیکار گردد و همه‌ی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختی‌کشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مستنصر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفته‌ی ابن‌عبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند.

این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمی‌فهمیده‌اند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود می‌ساخته‌اند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. چنین بنیاد شومی است که تو تاریخچه‌ی آن را نوشته‌ای و می‌خواهی من نیز آن را درست گردانم و من نمی‌دانم چه نتیجه‌ای را از این کار خود می‌خواهی؟!.. پاسخی که داد این بود : «اینها درست است ولی من هم رنجی برده‌ام و ناچارم این را چاپ کنم.».

از این گفت و شنیدها فراوان است. یک زشتی دیگر آنان اینست که چون خود سرگرم این بیهوده‌کاریها هستند همه را نیز از رده‌ی خود می‌شمارند. بارها این گله را کرده‌ام که در نگارش پیمان یکی از ناآسودگیهای ما همینست که کسانی این نامه را نیز از شمار دیگر نامه‌ها می‌گیرند و مرا که دارنده و نگارنده‌ی آن می‌باشم نویسنده‌ای همچون یکی از خودشان می‌پندارند و نتیجه‌ی این نادانیشان آنست که دسته‌ای از در رشک و همچشمی درمی‌آیند و دسته‌ای بآرزوی همدستی می‌افتند. در این چند سال هر کس که اندک‌بهره از خرد داشته این فهمیده که ما به باز کردن یک راهی بروی شرق برخاسته‌ایم و این نگارشها سراسر کوششهاییست که در آن راه می‌نماییم. در این پنج سال ما یک جمله را بهوس و دلخواه ننگاشته‌ایم و هرچه گفته‌ایم بر روی آن ایستادگی نموده و پروای نیرومندترین کسان را نکرده‌ایم و چندین زمینه را که دنبال کرده‌ایم در همگی دیگران بهیاهو برخاسته‌اند و در همگی گفته‌های ما راست بوده و پس از دیری همان هیاهوکنندگان خودشان آنها را پذیرفته‌اند. آیا اینها نویسندگیست؟!.. کدام نویسنده تاکنون چنین بوده است؟!..

در سال نخست پیمان چون از اروپاییگری سخن می‌راندیم کسان بسیاری گفتار در آن باره فرستادند و سخنان شگفتی بقالب زدند. جوانی از گیلان شعرهای بس درازی در نکوهش اروپاییان سرود و آن را «اروپانامه» نامیده پیش ما فرستاد که چاپ نماییم. پاسخ دادیم که خواست ما نکوهش اروپاییان نیست ما از آیین زندگانی گفتگو می‌داریم و به هر حال این سخن نه چنانست که شاعر نیز بآن پردازد. جوان بلهوس تا چندین بار پاسخ نشنید مگر دست برداشت؟!..


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکه‌ی سه از سه)


یک جدایی دیگر اینست که ما نیک و بد را جز در ترازوی راستی نمی‌سنجیم و دیگران دسترس بآن ترازو ندارند. (1) یکی از جهتهایی که ما را بنگاشتن این تاریخ واداشته همین است که نادانیهای توده را برخشان کشیم و دوری ایشان را از راستیها و فریبهایی که از دغلکاران خورده‌اند روشن گردانیم. ما می‌گوییم : در آن زمان و پیش از آن خردها سست و کوتاه بوده و برای گواهی کارهایی که روی داده یاد می‌کنیم پس چگونه می‌توانیم آن کارها را براست داشته [=تصدیق کرده] پیشامدها را بدانسانی که دیگران درمی‌یافته‌اند در تاریخ بنگاریم.[؟]

ما می‌بینیم کسانی در باغشاه بر گرد سر محمدعلی‌میرزا بوده‌اند و برخی از ایشان عنوان وزارت نیز داشته‌اند و سپس چون محمدعلی‌میرزا برافتاده بمیان مشروطه‌خواهان آمده‌اند و مردم ایشان را گناهکار ندانسته‌اند بلکه از کسان بسیار نیکشان شمارده‌اند. با آنکه ما اینان را سخت گناهکار می‌شماریم. در نزد ما اینان از خود محمدعلی‌میرزا بدتر می‌باشند. زیرا اینان در همه‌ی بدکرداریهای او دست داشته‌اند و گذشته از آن دورو و فریبکار نیز بوده‌اند. همچنین کسی که در مجلس هوادار جنگ با محمدعلی‌میرزا می‌بوده و تفنگ بدست مردم می‌داده ولی در روزی که جنگ برخاسته خودش و یارانش از خانه بیرون نیامده‌اند دیگران چون همه همپایه‌ی ایشانند گناهشان را درنمی‌یابند. (2) ولی نزد ما از بدترین گناهکاران می‌باشند. نیز آنان که پیش از افتادن محمدعلی‌میرزا بمشروطه روی سردی نشان می‌داده‌اند و سپس که او افتاده بگرمی پرداخته‌اند یا آنان که یکرو بمجلس و یکرو بمحمدعلی‌میرزا داشته‌اند ما همه‌ی اینان را بدکاران می‌شناسیم و اینکه مردم ایشان را پذیرفته و گرامیشان داشته‌اند می‌گوییم از نارسایی خردها بوده است.

می‌بینیم کسانی که در داستان بمباردمان مجلس از ایران بیرون رفتند در قفقاز و خاک عثمانی و اروپا گردش می‌کرده‌اند و با آنکه می‌دانسته‌اند تبریز ایستادگی نموده با لافی که از آزادیخواهی می‌زده‌اند این نمی‌کرده‌اند بآنجا شتابند و دست بدست مجاهدان داده بکوشند و کنون این کوتاهی را عیب هم نمی‌شمارند و با پیشانی باز داستان گردشهای خود را یاد می‌کنند و آن را نیز کوششهایی در راه مشروطه می‌شمارند.

می‌بینیم مردی که در آغاز جنگهای تبریز در آنجا بوده و رشته‌ی کارها را در دست داشته با لاف مشروطه‌خواهی که می‌زده همینکه جنگ برخاسته آنجا را رها کرده و جان بدر برده و تا جنگ برپا بوده در اروپا آسوده زیسته و هرگز یادی از تبریز و ایران نکرده که تو گویی آن جنگ و کشاکش در کشور بیگانه‌ای رخ می‌داده. لیکن همینکه جنگ فرونشسته و ایمنی رو داده با پیشانی باز بآنجا درآمده و بار دیگر رشته‌ی کارها را در دست گرفته (3) و ما چون در کار او باریک می‌شویم می‌بینیم که از درون و بیرون شکستی بخود راه نمی‌داده و گمان گناهکاری بخویشتن نمی‌برده. روشنتر بگویم : آن کار خود را بد نمی‌دانسته و بگمان او دیگران بایستی رنج کشند و با جان و دارایی کوشند و راه فرمانروایی و کامرانی او را باز کنند. این را هرگز درنمی‌یافته که او نیز بنوبت خود بایستی جانبازی کند.

می‌بینیم یک دسته‌ی انبوهی همگی این باور را داشته‌اند که آنان جز از بهر فرمانروایی و کامرانی نیستند. چه در مشروطه و چه در خودکامگی آنان باید فرمانروا باشند ولی همینکه روز سختی پیش می‌آید بیکبار خود را کنار کشیده میدان را برای رنجکشان باز کنند و این باور چندان در دلهای ایشان جایگیر بوده که آشکاره بزبان می‌آورده‌اند. چنانکه بسردار اسعد و ستارخان و دیگر جانبازان خرده گرفته می‌گفته‌اند : مگر مشروطه می‌خواستید که خودتان وزیر یا سردار بشوید؟!. مشروطه که گرفته شد چرا پی کار خود نمی‌روید؟!.


پابرگیها :
1ـ پایه‌های نیک و بد یا ترازوی سنجیدن آنها در کتاب «نیک و بد» و نیز در «دردها و درمانها» بازنموده شده است.
2ـ یکی از اینان سید حسن تقیزاده و چه‌بسا روی سخن باوست. جای افسوس است که درمیان کسانی که «گناهش را درنمی‌یابند» چند تنی نویسنده بوده و در ستایش تقیزاده گزافه‌ها نیز نوشته‌اند.
3ـ روی سخن به حاجی‌ مخبرالسلطنه‌ی هدایت است. نک. تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان گفتار نوزدهم. او سپس والیگری و وزیری یافت و نخست‌وزیر رضاشاه هم بود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 بیماریها ـ 2 (تکه‌ی سه از چهار)


بارها یادآوری کردیم که راستی‌پرستی گُهریترین [=اصلی‌ترین] خوی آدمیست. اینکه یکی براهنمایی جهان برخیزد و دیگران پاکدلانه و جوانمردانه باو یاری نمایند و پشتیبانی دریغ نگویند این پاکدلی و جوانمردی خود جایگاه بس بلندی دارد و بهترین دلیل بر بزرگی روان و خرد آن کسان باشد. شما نیز از این در بیایید و پاکی گهر خود را نشان دهید. در همه جا راه این بوده و تنها از این راهست که یک توده پیش رود.

این چیست که بسخنانی که ما برخاسته‌ایم شما هنوز نیک‌نخوانده و نفهمیده بآرزوی همچشمی افتید و یک رشته سخنان پوچی را بقالب زده پا پیش گزارید؟!.. چه سودی از این تواند بود؟!.. آخر چه شده که شما تا این اندازه از خوی و دریافت مردمی دور شده‌اید؟!. چه شده که در راه آدمیگری بدانسان پیاده و پا شکسته و در راه پستی و نادانی بدینسان چابکسوار می‌باشید؟!.

بارها این یادآوریها را کردیم و کمتر سودی دیدیم. یک دسته نیز چنین پنداشتند که چون نویسنده‌اند باید بنگارشهای ما پاسخ نگارند و بی‌آنکه نوشته‌های ما را نیک بخوانند و بفهمند به یک رشته سخنان بسیار پست رسوایی برخاستند. گفته‌هایی را که خود اروپاییان می‌پذیرفتند (1) اینان نافهمیده هیاهو در پیرامون آن برانگیختند.

اینها نمونه‌ایست که چگونه اینان در سایه‌ی آلودگی بهیچ راستی سر فرود نیاورند و پروای هیچ چیز را نکنند. بگفته‌ی عامیان : از بهر یک دستمال ، قیصریه را آتش زنند.

اینکه ما از سرگذشتهای خود مثل می‌آوریم از بهر آنست که اینها را نیک آگاهیم و بهتر و آسانتر توانیم نگاشت. خوانندگان نپندارند که از راه دلتنگی و کینه‌جویی اینها را می‌نگاریم.

این زیانیست که از بیماری خودنمایی بخود آنان می‌رسد. زیان دیگر آن هم بتوده است : زیرا اینان که سررشته را بدست هوس سپارده‌اند هر یکی آنچه خود پنداشته‌اند و یا از اینجا و از آنجا بدست آورده‌اند ، چه راست و چه دروغ ، چه نیک و چه بد ، بگوش مردم می‌رسانند و بدینسان دلها را پر از اندیشه‌های آشفته و پراکنده می‌گردانند.

شما همین امروز را بسنجید : یکی گفتگو از این می‌دارد که «رجعت» راست است و مردگان هزارساله خواهند برگشت و کینه از یکدیگر خواهند جست. آن دیگری گفته‌های شوپنهاوِر را درباره‌ی اینکه جهان سراسر مادّه است و جنبشهای آن ، و هرگز آفریدگاری نیست ترجمه می‌نماید. سومی گفته‌های غزالی را چاپ کرده بدست مردم می‌دهد. چهارمی سخنان پرپیچ و تاب صوفیان را ببازار می‌آورد. پنجمی «کلمات قصار» اشک سیزدهم و بهرام سوم را برشته‌ی نگارش می‌کشد. ششمی فارقالیت (2) را معنی می‌کند. همچنین دیگران هر یکی کالای دیگری ببازار می‌ریزد.

اگر کسانی دیده‌اند پیش از زمان مشروطه در شهرهای آذربایجان یک روز را پیش از واپسین چهارشنبه‌ی سال بازار می‌گرفتند که یکی از پرشورترین روزهای سال بشمار می‌رفت و اگر کسی در آن روز به یک بازار یا میدانی درمی‌آمد می‌دید از هر گوشه آواز دیگری برمی‌خیزد و هر کسی کالای دیگری را بگوش خریداران می‌رساند. این خودنماییهای اینان به همان آشفته‌بازار می‌ماند.

کسانی زیان اینها را نخواهند دانست. ولی می‌باید گفت یکی از زیان‌آورترین چیزهاست. زیرا اینان با همین کارهای بلهوسانه‌ی خود مردم را سرگرم داشته نمی‌گزارند بحال خود باشند و هر کوششی که برای راهنمایی مردم بکار رود و هر آوازی که بلند شود اینان جلو آن را می‌گیرند. از آنسوی یکی از چیزهایی که یک توده را گیج گرداند و درمانده سازد سخنان آشفته و پریشانست که درمیان ایشان رواج گیرد.

بارها این مثل را زده‌ایم که اگر سه تن در بیابان بر سر چهارراهی بایستند و یک دسته‌ راهروان که بآنجا می‌رسند و راهی را پیش می‌گیرند اینان آواز بردارند که شما راه را گم کرده‌اید و هر یکی دست بسوی دیگری گرفته و راه دیگری را بایشان نشان دهند ، آن راهروان درمانند و هیچ ندانند بسخن کدام یکی کار بندند و بکدام سو برگردند. در همانجا ایستاده ندانند چه کار کنند ، مگر کسانی خود راهشناس باشند و بسخن هیچ یکی از اینان گوش ندهند.

اگر کسی نیک سنجد از سی و اند سال پیش که در ایران مشروطه برخاسته و روزنامه‌ها فراوان گردیده و اینگونه نویسندگی رواج گرفته زیان بسیاری بر فهمها و دریافتها رسانیده است.


پابرگیها :
1ـ اشاره به بخشهای از کتاب «آیین» است که ترجمه شده بوده و کسانی از اروپاییان خود آنها را خوانده می‌پذیرفتند. ـ و
2ـ گویا همانست که در فرهنگها فارَقَلیط یا پاراکلیتوس (=روح‌القدس) نوشته‌اند. ـ و


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 5 ـ2) تاریخ مشروطه (تکه‌ی چهار از چهار)


اینها چیزهاییست که توده‌ی نادان بیچاره نیز می‌پذیرفته. چنانکه آن کسان را با این دستاویزها بخود راه داده و رشته‌ی کارها را بدست ایشان سپرده. ولی خرد و راستی از آنها بیزار است. اینان اگر مشروطه را بسود کشور می‌دانستند بایستی یکدل و یکرو بیاری آن برخیزند و در راه پیشرفت آن با جان و دارایی کوشش کنند. هرگز خونهای ایشان رنگینتر ازآنِ دیگران نبوده. هرگاه مشروطه را بزیان کشور می‌شناختند بایستی بیکبار از آن بیزاری کنند و هرگز رو بسوی آن نیارند.

اگر مردان راست و ساده‌ای بودند بایستی این رفتار را پیش گیرند. اینکه نگرفته‌اند گواه آلودگی و نادرستی ایشان است و بیجا نیست ما ایشان را گناهکار می‌شناسیم و نمی‌خواهیم در تاریخ مشروطه یادی از ایشان کرده باشیم.
کسانی که بکار توده برمی‌خیزند از کوچکترین گناه ایشان نباید چشم پوشید. کار توده بازیچه‌ی هوس این و آن نتواند بودن. شما ببینید : همین کسان که نادانی و درماندگی توده‌ی ایرانی را غنیمت شمرده پس از برافتادن محمدعلی‌میرزا رشته‌ی کارهای کشور را بدست گرفتند کمی مانده بود که آزادی ایران فدای نادرستی و کارندانی آنان گردد. یکی از بیمناکترین دوره‌های ایران همان ده و اند سال است که پس از برافتادن محمدعلی‌میرزا رشته‌ی کارها در دست اینان بوده است. (1)

کسانی که ما بدینسان گناهکار می‌شناسیم چشم آن دارند که بپای جانبازان برده شوند و از ایشان نیز ستایشهایی کرده شود و چون نمی‌شود بگله می‌آغازند.

خاندانهایی در ایران با دارایی بزرگی بمشروطه‌خواهی برخاستند و در نتیجه‌ی کوششهای چندین ساله دارایی خود را از دست داده بینوا گردیدند. از اینسوی کسانی نیز با دست تهی بکار برخاستند و در اندک‌زمانی دارایی بسیاری اندوختند هر دوی اینها چشم دارند نامشان در تاریخ بماند. ولی پیداست که آن یکی چگونه خواهد ماند و این یکی چگونه خواهد ماند.

دوباره می‌گوییم ما بنگارش این تاریخ برخاستیم که این نیکیها و بدیها را از هم جدا گردانیم و پیداست که این گله‌ها را پیش‌بینی کرده بودیم و زیان آن را نیز بخود هموار ساخته‌ایم. با اینهمه ما تا بتوانیم از پرده‌دری دوری می‌کنیم و نیکان را یاد کرده درباره‌ی بدان باین اندازه بسنده می‌کنیم که نامی از آنان نبریم و هرگاه بردیم بستایش نپردازیم.

اما گله‌هایی که از روی راستی می‌شود و از آن رشته است که ما خودمان خَستُوان می‌باشیم. در این باره هر یادآوری که بشود از یادآورنده خشنود خواهیم بود و امیدواریم در چاپ دوم بهتر و درستتر از این بنگاریم.


پابرگی :
1ـ کسانی همچون ناصرالملک ، حسن وثوق‌الدوله ، حسن و حسین پیرنیا ، محمدعلی فروغی ، محتشم‌السلطنه‌ی اسفندیاری و مستوفی‌الممالک.


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی یک از شش)


از چیزهایی که میدان را به بدکاران فراخ گردانیده و زبانشان را باز ساخته جدا نبودن نیک از بد و شناخته نبودن آنهاست. زیرا اینان که خود بگناهان زیان‌آور بزرگی برخاسته‌اند آنها را بد نمی‌شمارند و مردم نیز بدی آنها را درنمی‌یابند و اینست با همه‌ی گناهکاری خود را پاک می‌نمایند و بمردم از در پندآموزی و برتری‌فروشی درمی‌آیند و با پیشانی باز زبان گشاده بدیگران خُرده می‌گیرند. چه‌بسا رخ می‌دهد که مردی که گناه بس بزرگی را کرده آن را گناه نشمارده بدستاویز چیزهای خُردی زبان بنکوهش دیگران باز می‌دارد.

امروز شما چون نیک نگرید خواهید دید پایه‌ای برای نیک و بد میان مردم نمانده و هر گروهی چیزهایی را که خود نمی‌پسندند یا می‌پسندند بد یا نیک می‌شمارند. روشنتر گویم جز از دیده‌ی سود و دلخواه خود داوری نمی‌نمایند. نیز خواهید دید هر زمان چیزهای دیگری بد یا نیک شمرده می‌شود و بهیاهو می‌افتد و سپس فراموش شده چیزهای دیگری بمیان می‌آید.

این خود گرفتاری بزرگیست که نیک و بد بهم آمیخته و پایه‌ای برای شناختن آنها بازنمانده و با چنین حالی بسیار نابجاست که ما از مردم چشم نیکی داریم. در جایی که نیکیها شناخته نیست مردم چگونه توانند نیک باشند؟!

از روز نخست یکی از خواستهای ماست که باین گرفتاری چاره نماییم و پایه‌ای برای نیک و بد گزاریم. این از کارهاییست که باید دین انجام دهد. اینکه ما همیشه نام «آیین زندگانی» می‌بریم و آن را از دین می‌شماریم ، این بازنمودن نیک و بد بخشی از آن خواهد بود و ما باید جداگانه از آن گفتگو داریم. لیکن در اینجا اندک‌سخنانی می‌آوریم تا بخواستی که در این یک رشته گفتار دنبال می‌نماییم یاوری کند.

باید دانست به نیک و بد از چند راه توان درآمد و از چند دیده در آن توان نگریست : یکی از دیده‌ی آزادگی و پاکی روان ، و دوم از دیده‌ی آرامش و سامان زندگانی ، و سوم از دیده‌ی پیشرفت کار جهان ، و چهارم از دیده‌ی پایداری کشور و سرفرازی توده. زیرا پاره‌ای بدیها آنست که با پاکی روان نسازد و نشان پستی و آلودگی آن باشد و پاره‌ای دیگر سامان و آرامش زندگی را بهم زند و باز برخی کار جهان را از پیشرفت بازدارد و برخی مایه‌ی نابودی توده گردد. ما در گفتار خود همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید. ولی ما در اینجا بیشتر از بدیها سخن خواهیم راند و بشمردن نیکیها نخواهیم پرداخت.



.

✴️ «مشروطه» چیست؟! ، دمکراسی است یا پادشاهی؟!.

(بخش 1 از 2)

کوشاد تلگرام : چون خوانندگانی درباره‌ی مشروطه و شیوه‌ی سررشته‌داری (=حکومت) از دیدگاه پاکدینی پرسشهایی پرسیده‌اند ، اینست اینجا به این زمینه می‌پردازیم.
ما در این زمینه بارها نوشتار در کانال آورده گفته‌ایم «مشروطه بهترین گونه از سررشته‌داریست». خواستمان از مشروطه جز دمکراسی نبوده و نیست. لیکن امروز سیاستی «مشروطه» را به معنای دیگری بکار برده و از آن در پرده «پادشاهی» را بدیده دارد. می‌خواهند همه‌ی نیکیهایی که از مشروطه برخاسته بپای پادشاهی گزارده گردد. چون برای روشن شدن معنی راست مشروطه در صد و اند سال گذشته کوشش پردامنه‌ای نشده ناآگاهیهای چندی درمیان است (از آنها سخن خواهد رفت) ، اینست کسانی را نیز بدفهمی پیش آمده مشروطه را بیکبار جدا از دمکراسی می‌گیرند. از اینجا ایرادها و پرسشهایی ‌برخاسته.
ما خوانندگان را به رشته نوشتارهای احمد کسروی درباره‌ی مشروطه که از این گفتار در همین کانال آغاز می‌شود ارجاع می‌دهیم. در اینجا برای پاسخ به پرسشهای خوانندگان کوتاهشده‌ای از آنها را که به جستار پادشاهی همبستگی دارد در زیر می‌آوریم.

«در مشروطه (یا حکومت دمکراسی) شاه یا وزیر در حساب نیست. رشته در دست خود توده است. ...
اما واژه‌ی مشروطه : آنچه من می‌دانم آن را نویسندگان مصری در برابر واژه‌ی Conditionnel فرانسه‌ای گزارده‌اند. باین معنی که آن واژه‌ی اروپایی را با این واژه‌ی عربی ترجمه کرده‌اند و راست هم بوده.
بسیار جلوتر از پیشامد مشروطه‌خواهی در ایران ، نویسندگان مصری چون خواسته‌اند از حکومت و شکلهای آن سخن رانند گفته‌اند : حکومت بچند گونه تواند بود : یکی حکومت مطلقه (استبداد) ، دیگری حکومت مشروطه (قانونی).» (در راه سیاست)

«فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون و یا در شكل حكومت نیست. یك فرق بزرگ در شایستگی و ناشایستگی توده است. در قرنهای پیش كه در همه‌ی كشورها حكومت استبدادی بود یك پادشاهی چیره می‌شد و مردم را بنده‌وار راه می‌برد. از اینسوی مردم نیز كاری بكشور یا پیشرفت آن نداشته و هر گروهی آرزوهای دیگری را دنبال می‌كردند و از زندگانی جز این را نمی‌خواستند كه به كسبی یا كاری پردازند و پولی درآورند و با خاندان خود خوش زیند. وظیفه‌ای برای خود جز از این نمی‌شناختند.
سپس خردمندانی برخاستند و باینگونه زندگانی و حكمرانی ایراد گرفته گفتند : مردمی كه در یك كشور می‌زیند همچون افراد یك خانواده‌اند و در سود و زیان باهم شریكند و آن كشور خانه‌ی ایشان می‌باشد. اینان گذشته از آنكه هر یكی برای تأمین زندگانی شخصی یا خانواده‌ای خود می‌كوشند یك وظایفی نیز در قبال كشور دارند. زیرا باید دست بهم داده در آن كشور ایمنی برپا كنند ، و راهها را هموار گردانند ، به تنظیف شهرها و بآبادی دیهها كوشند ، با امراض عمومی نبرد كنند ، و سپاه آماده گردانیده كشور را از بیگانگان نگه دارند. اینها مصالح عمومیست كه بگردن عموم افراد توده می‌باشد. چیزی كه هست چون همگی نخواهند توانست بآن كارها پردازند و نیازی نیز به پرداختن همگی ایشان نیست نتیجه آن می‌شود كه كسانی را از میان خود برای انجام آن كارها برگزینند و سررشته را بدست آنان سپارند ، ولی در همان حال ، خود نیز در پشت سر ایستاده هم پشتیبان و مایه‌ی دلگرمی ، و هم ناظر و بازرس آنان باشند. اینست فرقی كه میانه‌ی مشروطه و استبداد می‌باشد.
👇

از اینجا یك بحث علمی بمیان آمده ، و آن اینكه آیا حكومت برای مردم است یا مردم برای حكومت می‌باشند؟.. این دو باهم تفاوت بسیار دارد. شما اگر طرفدار استبداد باشید باید بگویید : مردم برای حكومتند. زیرا در استبداد یك تن با زورِ خود پادشاه می‌شود و بتخت می‌نشیند و بمردم فرمان می‌راند و برای خود دربار بسیار باشكوهی برپا می‌كند و همه گونه اسباب كامیابی و حكمرانی فراهم می‌آورد : چند صد تا زن گیرد ، دسته‌های سازندگان و نوازندگان و خنیاگران پدید آورد ، اصطبل‌خانه‌ی مباركه بنیاد نهد ، یك شاپشال و یك امیربهادر جنگ و یك منیجک و یك ببری‌خان و یك سید بحرینی تهیه سازد ... هرچه می‌خواهد می‌كند. مقصود اصلی ، زندگانی و كامرانی اوست و مردم تنها برای آنند كه مالیات پردازند و مصارف انبوه جاه و جلالش را راه‌ اندازند ، دسته‌های سرباز و سواره برای نگهداری «وجود مبارك» او تهیه كنند ، و همیشه دعاگوی «ذات اقدس ملوكانه» باشند ، و هر زمان كه او از كامرانیهای حرم دلسرد شد و بنام گردش یا سفر بیرون آمد در سر راهش صف كشند و سر فروآورند ، و هر زمان كه آتش خشم «ظل‌الله» زبانه كشید برای فرونشاندن آن ، كسانی یخه بدست جلاد دهند ، و بالاخره اگر جنگی پیش آمد و «اعلیحضرت» را دشمنانی پیدا شدند سر و جان در راه او دریغ نگویند. در چنین حكومتی مردم نه دلبستگی بكشور و استقلال و مانند اینها توانند داشت و نه گله از سختی روزگار و بدی زندگانی خود توانند كرد. در چنین حكومتی مردم برای خود نمی‌زیند و همچون بندگان برای دیگری می‌زیند.
ولی اگر خواهان مشروطه باشید باید بگویید حكومت برای مردم است. به اینمعنی باید مقصود اصلی ، زندگانی توده و آبادی كشور را بگیرید و رشته را در دست خود آنان شناسید و بگویید حكومت جز برای مردم نیست. زیرا چنانكه گفتیم حكومت یا سررشته‌داری در واقع برای اداره كردن مصالح عمومی مردم است و این كار حق خود توده و وظیفه‌ی خود ایشان است ولی چون همگی نمی‌توانند بآن برخیزند كسانی را از میان خود برگزیده سررشته را بدست آنان می‌سپارند و ایشان كارگزاران توده‌اند نه فرمانروایان آن.
در چنین حكومتی مردم از بند استبداد و ستم آزادند ولی خود یك بار سنگینی بدوش می‌دارند و آن نگه داشتن كشور و آباد گردانیدن آن می‌باشد. از همین جاست كه یك عنوانی بنام «وطن‌پرستی» پیش می‌آید. بسیاری از مردم این كلمه را شنیده ولی معنای درست آن را ندانسته‌اند. اینست كسانی ایراد گرفته می‌گویند : «پرستش آب و خاك چه معنی دارد؟!..» من معنی این را هم روشن می‌گردانم :
بیست یا سی‌ملیون مردم یا بیشتر یا كمتر ، كه بنام یك توده در یك جا می‌زیند در واقع یك قراردادی میانه‌ی اینهاست. مِثل آنست كه این بیست یا سی‌ملیون مردم در یك بیابان بزرگی گرد آمده و باهم پیمانی نهاده‌اند كه در سود و زیان و در خوشی و سختی باهم شریك باشند و همگی دست بهم داده با یگانگی زیند. باین‌معنی اگر راهزنانی در فلان گوشه‌ی كشور پیدا شدند دیگران نگویند «بما چه؟» و همگی دست بهم داده بجلوگیری از آنان كوشند. اگر در فلان شهر زمین‌لرزی رخ داده و آسیب سختی بمردم رسیده از دیگر شهرها بی‌پروایی ننمایند و پول برای آبادی آنجا فرستند. اگر در فلان مرز دشمنی پیش آمده دیگران خود را كنار نكشند و از سراسر كشور سپاه بجلوگیری فرستند.
یك چنین پیمانِ مقدس است كه «وطن‌پرستی» نامیده می‌شود و مقصود از پرستش ، خود را در برابر توده وظیفه‌دار و مسئول دانستن و همیشه دلبستگی نمودن و بكوشش و فداكاری آماده بودنست.
اینكه دلبستگی بوطن یا بآب و خاك نموده می‌شود برای آنست كه این كشور خانه‌ی ماست. لوازم و زندگانی ما از زمین و از آب و از هوا و از آفتاب اینجا آماده می‌گردد. هر كسی باید علاقه باین خانه داشته باشد و نگهداری آن را وظیفه‌ی خود داند.
این معنی حكومت مشروطه و یا سررشته‌داری توده است ، و مردمی شایسته‌ی این حكومت توانند بود كه این معنی را نیك فهمند و از درون دل آن را بپذیرند و بآن پیمان مقدس كه گفتیم وارد باشند و خود را وظیفه‌دار نگهداری كشور شناسند.» (امروز چه باید کرد؟)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بی‌پایه (تکه‌ی یک از دو)


بارها نوشته‌ایم که ما در این تاریخ ناگزیریم دربند راستیها باشیم و نیکیها و بدیها را بدانسان که بوده بازنماییم ، و ارجی بنام و شکوه بدان نگزارده و گمنامی و بی‌کسی نیکان را بدیده نگیریم. زیرا این تاریخ را از بهر همین نگاشته‌ایم. امروز مرا نشایستی بتاریخنگاری پردازم. چون دیدم دیگران بآن برنخاستند و یک دسته مردانی که در راه کشور آن جانفشانیها را نموده‌اند نامهاشان نیز در کار فراموش شدنست ناچار بآن برخاستم و از گام نخست براین بودم و هستم که بدیها و نیکیها را بی‌‌کم و کاست بنگارم.

«داوری تاریخ» که گفته‌اند و چیز بسیار ارجدارش می‌شمارند همین است که بدان ببدی و نیکان به نیکی شناخته گردند. در داستان مشروطه کسی این کار را انجام نداده بود ، و بلکه چون یک رشته بدخواهیها و سیاهکاریها در پرده انجام گرفته بوده بیشتر آنان که پا درمیان می‌داشته‌اند آنها را نفهمیده بودند. بد و نیک بهم درآمیخته جدایی درمیانه گزارده نمی‌شد ، و بلکه بدان چیره گردیده و نیکان را از میان برده و نامهای آنان را نیز از زبانها انداخته بودند. من در این کتابها بیشتر راستیها را آشکار گردانیده و نیکان و بدان را از هم جدا کرده میدانی درمیان ایشان پدید آوردم.

تاکنون بارها این را یادآوری کرده‌ایم. با اینهمه باز کسانی رنجیدگی می‌نمایند و ما ناگزیریم بار دیگر بآنها پاسخ نگاریم : یک دسته چون پدران و خویشانشان از بدخواهان مشروطه و یا از کسانی بوده‌اند که یکرو بمشروطه‌خواهان و یکرو بدربار قاجاری داشته‌اند و یا بسیاهکاریهای بدتری برخاسته‌اند و ما بدیهای آنان را برشته‌ی نگارش می‌کشیم اینان بجای آنکه از پدران و پیشینیان خود برنجند که آن بدیها را کرده‌اند از ما می‌رنجند که آنها را برشته‌ی نگارش می‌کشیم. این بدتر که اینان از روبرو برنیامده و آشکاره نمی‌گویند که مایه‌ی رنجششان چیست و بهانه‌های دیگری پیدا کرده و در اینجا و آنجا ببدگویی می‌پردازند.

یکی با من چنین می‌گوید : «اینها که کهنه شده بود و از میان می‌رفت شما چرا آنها را تازه می‌گردانید تا مردم را با خود دشمن کنید؟!..» این پرسش چندان شگفت آمد که نخواستم پاسخی بپرسنده‌اش گویم. ولی در اینجا آن را آوردم تا پاسخش را نگارم. این پرسنده نمی‌‌داند که داوری تاریخ چیست و چه سودهایی از آن برخیزد. نمی‌داند که مردمی که بدان را از نیکان جدا نگیرند چشم نیکی از کسی نتوانند داشت. نمی‌داند که در بازاری که مس و زر به یک بها باشد هرگز کسی زر بآن بازار نیاورد. می‌گوید : «مردم را با خود دشمن کنید». این نمی‌داند که در راه پیشرفت کار یک توده نباید دشمنی این و آن را بدیده گرفت و از زیانهایی که می‌رسد (اگرچه بزرگ باشد) ترسید.

این شگفتتر که آنکه این پرسش را کرده از کسانی است که دعوای پیشوایی می‌دارد و خود را مرد دانای بزرگی می‌شمارد ، و این اندازه‌ی مایه و پایگاه او می‌باشد.

باری آنان که بدیهای پدران و گذشتگان خود را در این تاریخ می‌یابند اگر مردان پاکدلی هستند و بکشور و توده‌ی خود دلبستگی می‌دارند باید هیچ نرنجند. ما این را نیز می‌نویسیم که از بدیهای پدران فرزندان را باکی نیست. چیزی که هست این فرزندان نتوانند بآن پدران بنازند و می‌باید جبران بدیهای پدران و گذشتگان را با نیکیهای خود کنند.

اینان اگر بهره از خرد دارند باید این بدانند که ما در حال آنکه بدکاریهای پدران ایشان را می‌نگاریم هیچگاه پرده‌دری نمی‌کنیم و تا می‌توانیم از بردن نامهای بدان خودداری می‌نماییم. این خود دلیل است که ما را هیچگاه کینه با این کسان نیست.

آن ملای تبریزی که اسلامیه بنیاد نهاده (1) و در راه نادانیهای خود آن خونها را ریخته و سپس دست بدامن روسیان زده ما چون در تاریخ زشتکاریهای او را می‌نگاریم یکی از پسرانش بیفرهنگانه گله می‌نویسد که از پدر او نکوهشها کرده می‌شود. من پاسخی باو ندادم. ولی دلم می‌خواست او روزنامه‌های آن زمان را خواندی و آنچه را که در آن روزنامه‌ها از پدرشان نوشته‌اند و نامی را که بروی او گزارده‌اند دانستی تا نیک دیدی که من تا چه اندازه میانه‌روی کرده‌ام و هرگز پیروی از پرده‌دریهای دیگران نکرده‌ام.

یک دسته نیز هوای این و آن می‌دارند. چون تاکنون داوری درباره‌ی جنبش مشروطه نشده و کسان بسیاری از پیشروان که خود از بدکاران بوده‌اند به نیکی شناخته گردیده‌اند و بسیاری از آنان هنوز زنده‌اند کسانی هوادار ایشان می‌باشند و در دلهای خود جا برای آنان باز کرده‌اند و اکنون که ما در تاریخ گوهر ایشان را بیرون می‌آوریم و رفتارهای ناپاکدلانه‌ی ایشان را بازمی‌نماییم هواداران ایشان نیز بگله می‌پردازند.

👇

ما باینان یک پاسخ بیشتر نمی‌گوییم و آن اینکه : بدکاریهایی که ما از آن پیشروان برشته‌ی نگارش کشیده‌ایم اگر راست نیست و آنان چنین کارهایی نکرده‌اند شما آنچه می‌دانید بنگارید تا ما را آگاه سازید و ما در چاپ دوم لغزشها را از میان برداریم. ولی اگر آن کارها راست است دیگر چه جای گله است؟!.. اگر خواست شما اینست که با آنکه آن پیشروان کارهای بدی را انجام داده‌اند ما بپاس دلخواه شما پرده بروی آنها بکشیم این چشمداشتِ بسیار بیجاییست.


پابرگیها :
1ـ سخن از حاجی‌ میرزا حسن مجتهد است. پس از شکست اسلامیه و کوی دَوَچی از مشروطه‌خواهان و فیروزی ایشان ، مجتهد چاره‌ای ندید جز مشروطه‌خواهی نمودن. (و)


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی دو از شش)


1ـ نخست از دیده‌ی آزادگی و پاکروانی سخن می‌رانیم. باید دانست چیزهایی هست که شاید در بیرون[=ظاهر] زیانی از آنها برنخیزد. ولی ما نیک می‌دانیم که با آزادگی مرد و با پاکی روان او نسازد و همیشه با پستی نهاد توأم باشد. مثلاً‏ گدایی کردن یا خود را بگردن دیگران انداختن و دلقکی را پیشه گرفتن و اینگونه چیزها شاید در بیرون زیانی از آنها پدید نیاید ولی بیگمان با پستی روان پیوستگی دارد و کسانی که به اینگونه کارها برخیزند دعوی نیکی نتوانند کرد و هیچ کس نیکنهادی از ایشان چشم نتواند داشت. یک مرد نیکنهاد اگرهم از گرسنگی بی‌توان افتد دست بگدایی باز نکند و آبروی خود نریزد. یک مرد آزاده‌ی سرفراز هرگز خود را بگردن دیگران نیندازد و هرگز به پیشه‌های پستی برنخیزد. می‌خواهیم بگوییم : کسانی تا پست نباشند باین کارها برنخیزند و اگر کسی پست نبود و باینها برخاست بیگمان به پستی افتد و روانش آلوده گردد و دیگر هیچ چیزی چاره‌ی آن نتواند کرد.

اینست باید اینها را بد دانست. این شگفت که در این باره سرشت ساده‌ی مردم بهترین داوری را دارد و اینگونه بدیها را آنان نیک فهمند و کمتر خطا کنند. چنین انگارید مردی در دیهی بگدایی برخاسته و سپس آن را رها کرده و بشهر رفته و درس خوانده و دانشمند گردیده و برای ملایی به دیه بازگشته یا از شهر کدخدایی گرفته و بازآمده. روستاییان پستی این کس را از یاد نبرند و همیشه او را بد شمرند و سر هر پیشامدی گدایی و پستیش را به رخش کشند. ولی اگر کسی در پیشامدی به زد و خورد برخاسته و یکی در دست او کشته گردیده با آنکه این خود گناهست و قانون ازو چشم نخواهد پوشید اگر آن کس پشیمانی نماید و بازماندگان کشته‌شده را دل جوید و خشنود گرداند مردم ازو چشم پوشند و اگر آن کس مثلاً ملا گردد و یا کدخدا شود و به دیه بازگردد مردم باو گرایند و گوش به پندآموزی یا دستورهایش دارند و دیگر آن گناه را به رخ او نکشند. با دریافت خدادادی باین آشکاری جدایی میانه‌ی آن گناه و این گناه گزارند.

دروغگویی و دغلکاری و دورویی و سخن‌چینی و چاپلوسی و «هوسهای نامردانه» از این رشته گناهانست. زیرا اینها گذشته از زیانهای دیگری که دارند دلیل پستی روان نیز هستند. ما در اینجا نیازی بگفتگو از آنها نمی‌بینیم و اینست گزارده می‌گذریم. ولی برای داوری توده‌ی ساده درباره‌ی‌ اینگونه بدیها مثل دیگری یاد می‌کنیم :

راهزنی و دزدی هر دو گناهست و اگر از دیده‌ی آرامش و ایمنی نگاه کنیم راهزنی زیان‌آورتر است و چه‌بسا در قانونها کیفر سختتری در برابر آن گزارند. لیکن از دیده‌ی پاکی روان و آلودگی آن بیگمان دزدی بدتر است زیرا این با دروغ و نیرنگ توأم باشد وانگاه در نهان و با ترس و لرز انجام گیرد و کاریست که جز کسان بسیار پستی بآن برنخیزند. اگر مثلی خواهیم باید گفت دزدی کار روباه و راهزنی کار پلنگ است و پیداست که پلنگ بهتر از روباه می‌باشد.

این گوهر آن دو گناه است و شما چون بداوری توده‌ی ساده نگرید خواهید دید آنان نیز جدایی بسیار میان این دو گناه می‌گزارند. اینست کسی که بدزدی برخاسته اگرهم پشیمان شود و بازگردد و سالها از روی آن گذرد مردم چشم از آن نپوشند و پرده‌ی آزرم آن کس را دریده دانسته دیگر دَرو با دیده‌ی پاسداری ننگرند و هرگز او را به بزرگی یا پیشوایی نپذیرند. ولی با راهزن این سختی را ننمایند و اگر او را بدکردار شمارند بدنهاد نشمارند و هرگاه راهزنی بازگردید و به نیکی گرایید چشم از گناه او پوشند و گذشته را برو نگیرند.

این دریافت در توده بسیار گرانمایه است و باید آن را ارجمند شمرده همیشه به پرورش آن کوشید. زیرا یکی از چیزهایی که مردم را از پستیها بازدارد همین دریافت و داوری توده‌ی انبوه می‌باشد.

👇

ولی شما آن را ببینید که گروه درسخوانده و پیش‌افتاده‌ این دریافت را همچون بسیاری از دریافتهای ساده‌ی دیگر از دست داده‌اند و بیخردانه می‌کوشند توده‌ی ساده را نیز بحال خود اندازند. در سه سال پیش هنگامی که ما از یاوه‌بافیهای زمان مغول نکوهش نوشتیم و اینان بهیاهو برخاستند بارها رخ داد کسانی نزد من آمدند و بگفتگو پرداختند و من چون یادآوری کردم که این کسان که شما بزرگ می‌نامید به پستیهای بس زشتی برخاسته‌اند ـ ستایشگری کرده‌اند ، پول از این و از آن خواسته‌اند ، زبان از دشنام و دروغ بازنداشته‌اند ، و بسیاری از ایشان آلوده‌ی هوسهای نامردانه بوده‌اند ، و بدتر از همه آنکه این پستیها و زشتیهای خود را برشته‌ی گفتار کشیده و خود را رسوای جاویدان ساخته‌اند ـ در پاسخ این سخن چنین می‌گفتند : در جهان کیست گناه نکرده؟!.. من ناگزیر بودم بسخن درازی برخاسته بگویم : آری در جهان کسی نیست که گناه نکرده ولی از گناه تا گناه دوری بسیار است. ناگزیر می‌شدم بگویم : ایکاش شما باندازه‌ی مردم ساده‌ی عامی فهم داشتید و این می‌دانستید که این گناهان که اینان کرده‌اند نه تنها گناه بلکه پستی و بی‌آزرمی نیز بوده است و چنین زشتیهایی درخور آمرزش نباشد.


.

✴️ «مشروطه» چیست؟! ، دمکراسی است یا پادشاهی؟!.

(بخش 2 از 2)

سپس در روزنامه‌ی پرچم با گفتارهای پیاپی این جستار را دنبال می‌کند :

«باید معنی درست مشروطه [=دمكراسی] را فهمید و بدیگران هم فهمانید

... فرق مشروطه با خودكامگی (استبداد) تنها در بودن و نبودن قانون نیست. یك فرق بزرگ دیگر در آمادگی توده برای سررشته‌داری و در شایستگی آنست. در مشروطه توده سررشته‌ی حكومت را خود بدست می‌گیرد و باید برای چنان كاری آماده و شایسته باشد.» (پرچم روزانه شماره‌ی 6)

«معنی مشروطه چیست؟..
... این بود شكل فرمانروایی[خودکامگی یا استبداد] كه تا قرنهای بسیار متمادی در جهان رواج داشت. ولی كم‌كم خردمندانی پیدا شدند و باینگونه فرمانروایی و اینگونه زندگانی ایراد گرفته گفتند : این بزندگانی «بردگان» شبیه‌تر است تا بزندگانی یك مردم آزاد.
اینان در معنی حكومت دقیق گردیده و آن را بحقیقت خود رسانیده گفتند : «حكومت یا
سررشته‌داری ازآنِ خود مردم است و هم باید خودشان اداره كنند. زیرا آن كارهایی كه پادشاه یا حكومت می‌كند در واقع كارهای خود این توده است. چیزی که هست چون خودشان نمی‌توانند همگی به آن کارها برخیزند اینست باید کسانی را از میان خود برگزینند و سررشته‌ی کارها را بدست آنان سپارند ، و خودشان نظارت بآنها کرده همیشه دربند پیشرفت کارها باشند».
این سخنان همه راست است و سراپا با مصالح توده‌ها سازگار است. اینبود در جهان رو به پیشرفت گزاشت. همین سخنانِ كوچك آتشها در كشورها برافروخت و پادشاهان خودكامه‌ی بسیار بزرگ را از میان برداشت ، شارل دوم‌ها و لویی شانزدهم‌ها و محمدعلی‌میرزاها و سلطان عبدالحمیدها زبون آنها گردیدند.

... چیزی كه هست این سخنان ، چنانكه از یكسو بسود مردم است از سوی دیگر یك بار سنگینی بدوش آنان می‌گزارد.
این سخن كه «فرمانروایی یا سررشته‌داری ازآنِ خود توده است» دو معنی دارد : یكی آنكه نباید یك پادشاهی با زور رشته‌ی كارها را بدست گیرد و بدلخواه پیش برد. دیگری اینكه خود مردم باید رشته‌ی كارها را بدست گیرند و مردانه كشور را راه برند ، باید هر یكی خود را وظیفه‌دار و پاسخده[= مسئول] آبادی و استقلال آن كشور شناسند ، هر كسی بنوبت خود كوششهایی كنند. همین است معنی سررشته‌داری توده.
اساساً معنی آزادی همینست. در زمانهای پیش كه برده می‌خریدند و در خاندانها نگه می‌داشتند یك جدایی میان او با آزاد این بود كه برده دارای اختیاری نبود و از آنسو در زندگانی نیز وظیفه‌ای (جز فرمانبرداری بآقا) نداشت. ولی آزاد چنانكه خود اختیاری داشت وظیفه‌ای نیز بگردن او بود. می‌بایست بكوشد و اسباب زندگانی خود و خاندانش را فراهم گرداند. آزادی لذت دارد و مایه‌ی سرفرازیست ، لیكن با رنج و كوشش توأم می‌باشد.
یك توده‌ای چون شورش كرده و مشروطه طلبیده در واقع آزادی خواسته و بآن پادشاه یا دربار چنین گفته :
«ما می‌خواهیم از این پس سررشته‌ی كارها را خودمان در دست داریم. می‌خواهیم خودمان كشور را راه بریم». با این عنوان بوده كه با خودكامگی جنگیده و آن را از میان برداشته.
این معنی درست مشروطه است.» (پرچم روزانه شماره‌ی 7)

یک نتیجه‌ای که از این نوشته‌ها نیک نمایان می‌باشد آنست که مشروطه در برابر خودکامگی یا استبداد و به معنی عمومی دمکراسی بکار رفته است. بیجهت نیست که در عنوان گفتار ، ما مشروطه را با دمکراسی هم‌معنی نشان داده‌ایم.
نتیجه‌ی دیگر آنکه دمکراسی یا مشروطه به سخنرانی یا به خواستن نیست. باید برای دست یافتن به آن کوشید. باید خود را آماده‌ی حکومت و شایسته‌ی آن گردانید. باید دانست مشروطه آزادیست ولی این آزادی به معنای رهایی از مسئولیت نیست بلکه با رنج و کوشش بدست خواهد آمد و با رنج و کوشش نگاه داشته خواهد شد.
چندی پس از این نوشتارها باز به جستار مشروطه و پادشاهی بازمی‌گردد و آن را بازتر می‌گرداند :
👇

«یك نمونه از اندیشه‌های پراكنده
... سپس از اروپا كسانی برخاسته چنین گفتند : «مردم گوسفند نیستند كه خدا بآنان چوپانی گمارد. این پادشاهان خود با زور و چیرگی و یا به ارث از پدر و عمو پادشاهی یافته‌اند و چگونه می‌توان گفت كه خدا آنان را برگزیده؟!.. بویژه كه بیشتر آنان ستمگرانی بوده‌اند و جز خوشیهای خود را دنبال نكرده‌اند». اینان حكومت را بمعنی حقیقی آن برگردانیده چنین گفتند : «یك كشوری كه بیست‌ملیون یا بیشتر یا كمتر در آن زندگی می‌كنند آنجا خانه‌ی ایشان است كه باید خودشان دربند آبادی و ایمنی آن باشند و رشته‌ی كارهای آنجا نیز در دست خود مردم باید بود. چیزی كه هست چون همگی سررشته‌داری نتوانند كرد باید نمایندگانی را از میان خود برگزینند و رشته را بدست ایشان سپرده خود نگهبان باشند ...».
از اینگونه سخنان درمیان مردم پراكنده گردانیدند و اینها چون حقیقت بود در اندك‌زمانی در همه جا انتشار یافت و چنانكه می‌دانیم در اروپا در همه‌ی كشورها شورشهایی پدید آمد و خونها ریخته گردید و از هر راهی بود این حقایق بمرحله‌ی عمل آمد و در سراسر اروپا رشته‌ی حكومت بدست توده‌ها افتاد كه با اصول پارلمانی آن را اداره می‌كردند. پادشاهی این زمان معنی دیگری پیدا كرده پادشاه جز نماینده‌ای از توده (یا یك نفر شاخصی) شمرده نگردید و در برخی كشورها بآن نیز نیازی ندیده و پادشاهی را یكباره از میان بردند.
پیداست كه این یك پیشرفتی در كار زندگانی آدمیان بود. توده‌ها از زیردستی بیرون آمده آزاد گردیدند ، كشورها رو بآبادی و آراستگی رفت ، از هر باره زندگانی پرمغزتر و پرمعنی‌تر گردید. یك تن پادشاه هرچه نیك باشد و بآبادی كشور كوشد بالاخره یك تن است و آنچه را یك توده می‌تواند از دست او برنمی‌آید.» (پرچم روزانه شماره‌های 80)

«... در اروپا در هر کشوری ، مشروطه مایه‌ی آبادی و فیروزی آن کشور گردیده. سی و چند ملیون مردم انگلیس که به یک نیم جهان فرمان می‌رانند این نیرومندی بیش از همه نتیجه‌ی مشروطه است. فرزندان آمریکا که از آن سوی جهان دست بکارهای اروپا و آسیا و اقیانوسیا یازیده‌اند این چیرگی را در سایه‌ی مشروطه بدست آورده‌اند. در همه جا مشروطه مایه‌ی پیشرفت بوده. ولی در ایران در این چهل سال جز افزودن بآشفتگی کشور نتیجه‌ای از آن بدست نیامده.» (دفتر «سیزدهم مرداد 1323»)

«مشروطه يا حكومت دمکراسی در ايران موانعی دارد كه تا آنها برداشته نشود مشروطه روان نخواهد گرديد. فرق مشروطه با استبداد تنها در بودن و نبودن قانون اساسی و مجلس شورا نيست. يك فرق بسيار بزرگ در فهم و انديشه و احساس مردمست. در مشروطه بايد مردم خود را آزاد شناسند و كسی را دارای حق فرمانروايی نشمارند ، كشور را خانه‌ی خود دانسته نگاهداشتن و آباد گردانيدن آن را بايای[وظیفه] بزرگی در گردن خود شناسند. يك توده كه می‌شورند و با دربار استبدادی بنبرد و كشاكش برمی‌خيزند معنايش آنست كه دارای فهم و رشد گرديده‌اند و بآن درباريان می‌گويند : «ما خودمان خود را راه خواهيم برد. شما برويد ، ما خودمان اين كشور را نگاه خواهيم داشت ، ما خودمان اين كشور را راه خواهيم برد». با پديد آمدن اين انديشه‌هاست كه در يك توده زمينه برای حكومت دمکراسی آماده می‌گردد. ولی در ايران چنين انديشه‌هايی درميان «توده‌ی انبوه» نيست. پس از چهل سال هنوز يكايك مردم معنی مشروطه را ندانسته‌اند و بآن دلبستگی ندارند.
در اين كشور كه هزارها سال با استبداد بسر برده فهمها و انديشه‌ها و كتابها همه استبدادی بوده و پس از جنبش مشروطه يكی از كارها اين بايستی بود كه فهمها و انديشه‌ها پيراسته گردد و اين كتابها كه يادگار زمان مغول است از ميان برخيزد. افسوس كه اين كار نشده.» (از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟!.)

«... آری فردوسی بشاه‌دوستی و شاه‌پرستی نیز ارج می‌گزارد ولی این گناهی ازو نیست. در زندگانیهای آن روزی «پادشاه را دوست داشتن و باو پاس گزاردن» از نیكیها می‌بوده. در زندگانی توده‌ای امروزیست كه شاه‌پرستی بد می‌باشد.» (در پیرامون ادبیات)

امیدمندیم از نوشته‌هایی که آوردیم پاسخ پرسشهای یادشده روشن شده باشد.

یک رشته‌ی دیگر از پرسشها و ایرادهایی که پیشتر با آن روبرو بوده‌ایم از این راهست که کسانی دمکراسی را برای حال کنونی ایرانیان مناسب نمی‌دانند. ایشان می‌گویند : «مردم لایق دمکراسی نیستند» یا «اول کشور باید با یک دیکتاتور صالح اداره شود تا زمینه برای دمکراسی آماده شود».
ما در این نوشتار به این زمینه نپرداختیم. در آن رشته گفتارهای کانال که یاد کردیم پاسخ به چنین ایرادهایی آمده. با این حال ما در فرصتهایی باز به این جستار خواهیم پرداخت.
.

از سازمان ملل متحد چه نتیجه تواند بود؟!

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 6 ـ2) داوری تاریخی و رنجشهای بی‌پایه (تکه‌ی دو از دو)


یک دسته هم برآنند که ما از داوریهایی که می‌کنیم چشم پوشیم و داستانها را بدانسان که رو داده و در بیرون فهمیده شده بنگارش آوریم و درگذریم. (1) لیکن این نیز درخواست بیجاییست. زیرا پیشامد مشروطه در زمان نزدیک رخ داده و هر مردی چهل ساله‌ای آن را با دیده دیده. اگر رویه‌ی بیرونی کارها برای فهمیدن راستیها بس بودی دیگر چه نیازی بنگارش تاریخ افتادی. شما می‌بینید که کسانی در باغشاه در پیرامون محمدعلی‌میرزا بوده‌اند و برخی از ایشان بکشتن آزادیخواهان رأی داده‌اند با اینهمه سپس بمیان مشروطه‌خواهان درآمده‌اند و مردم آنان را ببدی نشناخته و بلکه بالاترین جاها را برای ایشان در انجمنهای مشروطه‌خواهی باز کرده‌اند و این بهترین نمونه است که تا پای داوری بمیان نیاید مردم چیزی نفهمند. با اینحال چگونه چشم می‌دارید که ما از آن درگذریم و تنها پیشامدها را بنگاریم؟!

یک دسته‌ی دیگری نمی‌خواهند که ما این تاریخ را بنگاریم و ارجی باینگونه کارها نمی‌گزارند. یکی از ایشان نزد من آمده چنین می‌گوید : «شما برای چه این کسان گمنام را شناخته می‌گردانید؟! من اگر بجای شما بودم تاریخ مشروطه را ننوشته گفته‌های سقراط و دیگران را برشته‌ی نگارش می‌کشیدم» این را کسی می‌گوید که سالها درس خوانده و خود را از دانشمندان می‌شمارد. اینان می‌پندارند جهان با سخن می‌گردد و تنها گفته‌های سقراط و افلاطون است که باید بآنها پرداخت. بیچاره نمی‌داند که روزگار بسقراط و گفته‌های او فاتحه خوانده.

گفتم پاسخ شما را بسیار پیش از این داده‌اند. هنگامی که اسکندر لشکر به ایران کشید و داریوش را در دو جنگ بشکست داریوش نامه به اسکندر نوشت و فرستادگان فرستاد تا میانجیگری کنند و چنین پیشنهاد کرد که اسکندر هزار تالِنت گرفته کسانی را که از خاندان داریوش دستگیر کرده بود رها گرداند و خاک آنسوی فرات ازآنِ اسکندر باشد و درمیانه آشتی برپا شود. اسکندر چون نامه را بیاران خود خواند و پیشنهاد را درمیان کرد پارمنیو که یکی از نزدیکان وی بود چنین گفت : «من اگر اسکندر بودمی درزمان[=بیدرنگ] این را پذیرفتمی». اسکندر پاسخ گفت : «من هم اگر پارمنیو بودمی چنان کردمی».

بیچارگی را بنگرید : یک روز در آتن سقراط نام دانایی بوده و سخنانی گفته ، این بیچاره می‌پندارد باید پس از دوهزار و چهارصد سال آن سخنان بر زبانها گردد و هیچ نمی‌اندیشد آیا چه سودی از آن تواند بود؟!.. از آنسوی مردان غیرتمندی را که بیست و اند سال پیش برخاسته و آن غیرت را از خود نشان داده‌اند که امروز همه‌ میوه‌ی رنجهای ایشان را می‌چینند باین نزدیکی فراموش می‌کند و از شنیدن نامهای ایشان رنجیدگی می‌نماید. بیچاره سالها کوشیده و رنج کشیده و درس خوانده و نتیجه‌ای که بدست آورده اینست که می‌بینید. روشنتر بگویم : آنچه از خوی و دریافت آدمیگری در نهاد خود داشته از دست داده و چنین درمانده و نادان بمیان افتاده. بدبخت خود را دانشمند می‌پندارد و این روا می‌شمارد که با هر کسی روبرو ایستد و گفتگو کند و این اندازه‌ی نادانی اوست که می‌گوید از مردان غیرتمند و جانفشان دیروزی هیچ یادی نکنیم و بیاد گفته‌های پوسیده‌ی سقراط پردازیم و این نمی‌فهمد که در یک توده که ارج جانفشانان را نشناسند در آن توده دیگر جانفشانانی پیدا نشوند و بهره‌ی آنان جز بدبختی و تیره‌روزی نباشد.

اگر این یک تن بودی ارجی بگفته‌اش نگزارده و برآن نمی‌شدم که در اینجا یادی ازو و از نادانیش کنم. اینان چندین هزار بیشترند. امروز درسهایی که خوانده می‌شود نتیجه‌اش همینست و بس. راستی‌پرستی و دیگر خویهای ساده‌ی آدمیگری را از دست می‌دهند و یکمشت سخنان بیهوده‌ای از گفته‌های سقراط و افلاطون و یا از یاوه‌بافیهای شاعران و یا از پندارهای رسوای صوفیان و یا از احادیث زُرارَة و عَلقَمه فرامی‌گیرند و با مغزهای آشفته‌ی پر باد بیرون می‌ریزند و بخودنمایی می‌پردازند. کسانی که یک دیهی (2) را نتوانند راه برد دعوای پیشوایی می‌کنند و در برابر هر کسی بالا می‌افرازند و بدینسان نادانی خود را آشکار می‌سازند.

شما از یکسو ببینید اینان چه درمانده‌اند و از یکسو هم ببینید یک تاریخ نوشتن با چه سختیهایی روبرو می‌شود.

بارها گفته‌ام و یک بار دیگر می‌گویم : جنبش مشروطه در تاریخ ایران کمتر مانند دارد. کسانی که در آن روز برخاستند و آن جانفشانیهای گرانبها را کردند چه در آذربایجان و چه در گیلان و دیگر جاها ـ مردان ارجداری هستند و باید همیشه نامهای ایشان را به نیکی و ارجمندی یاد کرد.

این خود بسیار نادانی بود که کسانی از ارج آنان کاستند و نام تاراجگر بروی آنان گزاردند و در دیده‌ها خوارشان ساختند. (3)

👇

بسیار نادانی بود که دغلکارانی بمیدان ریختند و با روباه‌بازیهای خود آن مردان دلیر را بگوشه و کنار انداختند ـ از کشتگانشان یادی نکردند و بر زندگانشان زندگی را تنگ گرفتند.

این کارها همه بخواست دشمنان ایران بود و این آوازها در نهان از گلوهای ایشان بیرون می‌آمد.

من بنگارش این تاریخ بنام دادگری برخاستم و بیش از همه برآن می‌کوشم که داوری میانه‌ی آن مردان جانفشان و ستمگران بدنهادشان کنم و خشنودی خدا را در این کار می‌دانم و مزد خود را ازو چشم می‌دارم ، و هیچگاه بسخنان بیهوده‌ی این و آن گوش نخواهم داد و پرده از روی دغلکاریها خواهم برداشت.


پابرگیها :

1ـ یکی از اینها تقیزاده است. کتاب تاریخ مشروطه نقاب از چهره‌ی او فروافکنده و او را آنچنان که بوده شناسانیده و خیانتهایش را بآشکار آورده ـ کاری که با دیگر میوه‌چینان و مردان دورنگ جنبش کرده. او از هنگامی که شرح این تاریخ بداستانهای او رسید سالها فرصت دفاع از خود داشته ولی هرگز بهیچ دفاعی برنخاست تا اینکه نویسنده‌ی کتاب کشته شد و سیزده سال هم گذشت و آنگاه در سال 1337 درمیان یک سخنرانی در باشگاه مهرگان چنین گفت :
«اگر عقیده‌ی مرا بخواهید تاریخگو و تاریخنویس اصلاً هیچ حکمی نباید بدهد مگر بر مبنای حقایق شهودی مسلمه و قطعی و حتا اگر آن حکم را هم ... بشنونده و خواننده واگزار نماید اصلح است». ترس تقیزاده از داوری تاریخ بی‌ریشه نبود. چون درو دلیری اعتراف بگناهان نبود بناچار می‌بایست خود را پاک نشان دهد ولی بجای دفاع مردانه بسیاه‌نمایی و دروغهای بیشرمانه پرداخت و چون از آبرو چیزی که از دست دهد نداشت بخیره بکاستن از آبروی کتاب کوشید و در آن باره چنین گفت :
«لااقل سه ربع کتاب» «سست و دور از حقیقت» است.
در این پنجاه و اند سال این دو حقیقت هرچه گذشته آشکارتر گردیده : یکم ، سندیت و اصالت و امانت‌ و دقت کتاب تاریخ مشروطه‌ی ایران ، دوم ، دروغها ، نیرنگها و خیانتهای تقیزاده (برای نمونه نگاه کنید به پیشگفتاری که شادروان رضازاده‌ی ملک بر کتاب تاریخ مشروطه ،‌ چاپ 1378 ، نشر صدای معاصر نوشته و پرده‌ی تقیزاده را چنان چاک کرده که رفو بردار نیست).

2ـ دیه (dih) = ده

3ـ گردآورنده خود تا پیش از سال 57 هنوز بدگویی از قهرمانان مشروطه را می‌شنیدم.


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی سه از شش)


بسخن خود بازگردیم :

2ـ چیزهایی که از دیده‌ی آرامش زندگانی بد است آنها را همه می‌شناسند ـ از دزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری و زدن و کشتن و ویران کردن و تاراج نمودن و کاغذ ساختن و گواهی دروغ دادن و مانند اینها. اینها چیزهاییست که اگر جلوگیری نشود آرامش و ایمنی از میان برخیزد و مردم نتوانند در یکجا زندگی کنند. اینست قانونها اینها را گناه شمارد و به هر یکی کیفری گزارد و ما را بگفتگو از اینها نیاز نیست. تنها این را می‌نگاریم که پیش ما هر دغلکاری گناهست و مایه‌ی نابسامانی کار زندگانی و رنج مردم می‌باشد. مثلاً کسی که وام از کسی می‌گیرد و نوشته می‌سپارد و یا داد و ستد کرده بدهکار می‌ماند ولی سپس از در انکار درمی‌آید این کار او با دزدی یکسانست و باید آن را هم گناه دانست و کیفر داد و ما از این در جای دیگری سخن رانده‌ایم. (1)

3ـ اما بدیها از دیده‌ی پیشرفت کار جهان : در این باره بسخن گشادتری نیاز است ، اگر کسانی نگارشهای ما را درباره‌ی کار و پیشه خوانده‌اند می‌دانند که ما زندگانی را به چه معنی می‌گیریم و کار و پیشه را تا چه اندازه ارجمند می‌شناسیم. اگر بسخن کوتاهی بسنده کنیم باید گفت آفریدگار مردم را که آفریده دربایستهای آنان را در طبیعت آماده نهاده. این زمین و این هوا و این تابش آفتاب ـ اینها سرچشمه‌ی زندگی هستند و آدمیان آنچه نیاز دارند در اینها بسیجیده شده. چیزی که هست باید همه کوشند تا دربایستهای زیستن را از خوراک و پوشاک و دارو بسیجند و دیگر چیزها را آماده گردانند.

این خود رازیست که آفریدگار آدمیان را بیکار نخواسته است و این قانونِ خداییست که هر کسی باید در پیشرفت کار زندگی دست دارد و هر کسی باندازه‌ی شایستگی خدادادی و باندازه‌ی کوششی که بسود توده می‌کند از داده‌های خدایی بهره‌مند گردد.

از اینجا پیداست که بیکاری و مفتخواری و همچنین کارهایی که سودی از آنها بتوده نتواند بود از خواست خدا بیرونست و خود گناه می‌باشد. نخست از بیکاری سخن می‌رانیم : امروز کمتر کسانی این را گناه می‌شمارند و اگر برخی با زبان چنان سخنی می‌گویند بیگمان دلهاشان آن را نمی‌پذیرد. باین دلیل که بیکاران را خوار نمی‌دارند و خودشان اگر بیکارند شرمنده نمی‌شوند.

بیکاری گذشته از آنکه ستمگریست زیرا کسی که بیکار می‌نشیند خود می‌خواهد بی‌آنکه کوششی کند از توشه‌ی زندگی که دیگران آماده ساخته‌اند بهره جوید این زیان را هم با خود دارد که کسی که کار و یا پیشه‌ای پیش نگرفته چون راه روزی درستی نمی‌دارد ناگزیر است بکارهای ناروایی برخیزد. بدینسان که اگر مرد بی‌باکیست بدزدی و جیب‌بری و کلاهبرداری پردازد و اگر نیست از در سالوسی درآید و با فریبکاریها پول از مردم گیرد ، و یا چاپلوسانه خود را به توانگران بندد ، و یا به نیرنگبازیهایی از فالگیری و دعانویسی و مانند این برخیزد.

اینها زیان بیکاریست و شما آن را ببینید که از هزار سال باز همیشه کسانی بیکاری را دلیل نیکی و پارسایی شمرده‌اند که نه تنها زشتی آن را از میان برده‌اند بلکه نیکش نیز جلوه داده‌اند. اینست همیشه مردان باکار را از برزگران و بازرگانان و بازاریان و دیگران خوار می‌داشته‌اند و کتابها پر از نکوهش بازار و بازاریان می‌باشد تا آنجا که بازار را جایگاه شیطان خوانده‌اند.

این یک نمونه‌ایست که چگونه نیک و بد بهم آمیخته و رنگ وارونه بخود گرفته است. در اینجا داستانی هست که می‌باید یاد کنیم. نیک می‌دانیم که تا بیست و سی سال پیش در ایران ریش تراشیدن رواج نداشت و کسانی که رو تراشیده بودند تردامنشان (فاسق) می‌شماردند و اگر مرد ریش‌تراشیده‌ای پیش ملایی رفته می‌خواستی گواهی درباره‌ی یک گفتگویی دهد بیگمان او را نپذیرفتندی ولی اگر مرد بیکاری رفتی برو ایراد نگرفتندی و گواهیش را پذیرفتندی. بلکه بیکاری او را دلیل پارساییش گرفته ارج بیشتر بگواهی او گزاردندی. این چیزیست که بارها رخ دادی و همگی آن را می‌دانیم.

کنون شما داوری کنید که ریش تراشیدن چرا گناه بوده و آیا چه زیان ازو تواند برخاست؟! وانگاه آیا چه پیوستگی میانه‌ی ریش تراشیدن و دروغ گفتن توان پنداشت که گواهی او را نپذیرند؟! از آنسوی این را بیندیشید که بیکاری نزدیکترین پیوستگی را با دروغگویی دارد. زیرا دروغ بیش از همه میوه‌ی نیاز است و مرد بیکار چون تهیدست است همیشه نیازمند باشد و بآسانی توان او را به هر دروغی واداشت. اگر کارها از راهش بودی بایستی گواهی او را نپذیرفتندی. این نمونه‌ی دیگری از بهم آمیختن نیک و بد و برافتادن پایه‌ی آنهاست.

👇