آن کسانی که بیکاری را نیک شمارده‌اند ما اگر زیان آن را درباره‌ی خود ایشان بسنجیم اندازه‌ی بدیش را خواهیم دریافت. زیرا اینان که بنام پارسایی از کار کناره جسته‌اند نتیجه آن شده که برای زیست خود بکارهای بسیار ناروایی برخیزند. ما اگر از آنان و کارهای آنان سخن رانیم به هر گروهی که پردازیم باید ده یا بیست صفحه را سیاه سازیم. در اینجا تنها صوفیان را یاد کرده و بخوانندگان راه می‌نماییم که کتاب اسرارالتوحید را که چند سال پیش چاپ یافته بخوانند. زیرا آن کتاب بیاد گرفتن فارسی کمک می‌کند و از آنسوی خواننده داستانهای شگفتی را از صوفیان آموخته و براه و شیوه‌ی زیست ایشان آشنا گردد.


پابرگی :
1ـ کتاب «قانون دادگری» ، گفتار یکم ، بخش چهارم دیده شود. ـ و


.

دردها و درمانها ـ بخش پنجم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی یک از پنج)


بارها در پیرامون نوشتن این تاریخ سخن رانده‌ام و باز جای سخن باز است. چنانکه گفته‌ام با گرفتاریهایی که من در زندگانی می‌دارم و می‌باید بکوشم و روزی بدست آورم ، و با کوششهایی که در راه نوشتن و چاپ کردن پیمان بگردن گرفته‌ام ، بسیار سخت است که آگاهیهای پراکنده‌ای را از اینجا و آنجا فراهم آورده و هوش و اندیشه بکار برده تاریخ نویسم. پس باین کار چرا پرداختم؟!.

چنانکه گفته‌ام چند چیزی که مرا باین کار برانگیخت یکی این بود که دیدم کسی بآن برنخاسته و روز بروز زمان می‌گذرد و ما از آن پیشامدها دورتر و بیگانه‌تر می‌شویم و بیگمان دانستم که کسی بآن نخواهد برخاست و اگرهم برخاست چیز درستی از آب نخواهد درآورد.

یک جنبشی که نمونه‌ی غیرت توده است بیکبار از میان می‌رفت و پرده‌های ننگینی بروی آن کشیده می‌شد. در آن روزها که من باین کار برخاستم یک دسته‌ی بزرگی چون در آن جنبش پا درمیان نداشته و یا اگر داشته شایستگی از خود نشان نداده بودند از اینرو همیشه بکاستن از ارج آن می‌کوشیدند و همینکه گفتگو بمیان می‌آمد چنین می‌گفتند : «چیزی بود دیگران پیش آورده بودند و هم خودشان از میان بردند». (1) صدها کسان این سخن را بزبان می‌داشتند. برخی از اینان چنانکه شیوه‌ی ایشانست که در هر گفتگویی که پیش آید خود را آگاه از کارهای سیاسی نشان دهند و راست و دروغ سخنانی از پیوستگی ایران با همسایگان خود رانند در اینجا نیز از خودنمایی زشت و لوس خود دست برنداشته به یک رشته گفته‌های بی‌مغز و پوچی برمی‌خاستند. تا آنجا که روزی یکی می‌گفت : «تبریز که یک سال ایستادگی در برابر دولت نمود پول از لندن برای ایشان فرستاده می‌شد». یک سخنی را که هم دروغ آشکار و هم سراپا ننگ است باین دلیری می‌گفت و بروی آن پافشاری نشان می‌داد. یازده ماه ایستادگی تبریز را که سراپا مایه‌ی گردنفرازی ایرانیان بوده زبان‌بریده بدینسان آلوده می‌گردانید. آن ایستادگی تبریز از ستارخان و همراهانش آغاز یافت و اینان تا یک ماه بیشتر نیازی بپول نداشتند. زیرا از جیب خود می‌خوردند و یا از همراهان خویش وام می‌گرفتند. تفنگ و فشنگ را نیز بسیاری از خودشان می‌داشتند و بدیگران نیز از انبار ارگ می‌دادند. سپس چون کار بدرازی کشید کمسیون اعانه پدید آمد که با رسیدِ چاپی از بازرگانان و توانگران از هر کسی باندازه‌ی تواناییش پول می‌گرفتند و بمجاهدان روزانه (تنی دو قران) می‌دادند. سپس چون کار بزرگتر گردید و آوازه‌ی دلیریها و جانفشانیهای تبریز بهمه جا رسید ایرانیان در استانبول و باکو و قفقاز و پاریس و لندن بگرد آوردن پول و فرستادن آن به تبریز پرداختند و پیاپی پول بمجاهدان رسانیدند. بویژه انجمن سعادت استانبول که دستگیری بسیار بزرگی کرد. از سوی دیگر چون سراسر شهر بدست آزادیخواهان افتاد و انجمن ایالتی تبریز برپا گردیده خود را جانشین دارالشورا شناخت و بهمه جا این را آگهی داد در تبریز و دیگر شهرها بگرد آوردن مالیات پرداختند و از آن راه نیز کمک بزرگی رسید. در ماههای آخر در تبریز بیست‌هزار تن مجاهد گِرد بودند و بهمگی آنان روزانه داده می‌شد.

ببینید داستانی باین نیکی را که نمونه‌ی غیرت و مردانگی ایرانیان و نشانه‌ی همدستی آنانست در سایه‌ی رشک و پستنهادی بآن رنگ وامی‌نمودند.


پابرگیها :
1ـ یک دلیل بر اینکه این گفته چه اندازه پوچ است ترجمه‌ی تلگرافی است که زیر شماره‌ی 23516 وزارت خارجه‌ی انگلیس ـ ضمیمه‌ی شماره‌ی 30 سفارت انگلیس در ایران گزارش شماره‌ی 178 تهران دهم جولای 1906 که بشرح زیر از شماره‌ی 1337 [هفته‌نامه‌ی] تهران‌مصور تاریخ پنجم خرداد 1346 می‌آوریم. «تلگراف از مستر ای گرانت داف به سر ادوارد گری وزیر خارجه‌ی انگلیس وصول به لندن دهم جولای 1906 از یکی از روحانیون طراز اول تهران پیامی دریافت داشته‌ام مبنی بر اینکه مردم حاضرند دولت فعلی را سرنگون سازند و بنابراین اگر دولت اعلیحضرت پادشاه انگلستان در نظر دارد باو مساعدت مالی کند حالا وقت آن فرارسیده است ـ چنانچه تصویب می‌فرمایید باو پاسخ خواهم داد که سفارت انگلستان بهیچ‌وجه قادر نیست از هر نهضتی که علیه دولت کنونی باشد پشتیبانی کند ملاها ممکن است در سفارت پادشاهی انگلستان تحصن بجویند که در آن صورت باعث ناراحتی زیادی خواهد شد. آیا می‌توانیم با روسها تفاهمی حاصل کنیم تا وسیله‌ی عزل وزیراعظم کنونی فراهم شود یا نه؟ زیرا تا وقتی که دولت فعلی بر سر کار است اوضاع بهبود نخواهد یافت احتمالاً شاه از اوضاع حقیقی اطلاعی ندارد» ... دیگران (تا آنجا که دانسته شده) نمی‌خواسته‌اند مردم بیدار شده جنبشی کنند و آنچه پیش آمد و سپس برویه‌ی دیگر افتاد آغازش با خواست مردم و انجامش با دیگران بود. (ی)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی چهار از شش)


گروه دیگری آنانند که پندآموزی و راهنمایی را راه روزی گرفته‌اند و بهتر است ما حال ایشان را بسنجیم. همه می‌دانیم که اینان با دعوی پندآموزی و راهنمایی چون در کردار و گفتار آزاد نبوده‌اند ناگزیر بوده‌اند که دربند خشنودی مردم باشند و کسی را از خود نرنجانند تا بتوانند بهره از دهش ایشان جویند ، از اینرو همیشه راستی را فدای سود خود کرده‌اند. خدا می‌داند که از همین راه چه گزندی بتوده‌ها رسانیده‌اند.

گذشته‌ها گذشته ـ شما همین سی و اند سال دوره‌ی مشروطه را بگیرید و رفتار این گروه را بیاد آورید. در این دوره که صدها چیزهای کهن برافتاده و صدها چیزهای نو پدید آمده همیشه اینان پیرو مردم بوده‌اند. بدینسان که یک چیزی تا تازه بوده و بیشتر مردم از آن می‌رمیده‌اند اینان از در ایستادگی درآمده‌اند. ولی همانکه اندک‌پیشرفتی رو داده و بیشتر مردم آن را پذیرفته‌اند اینان نیز پذیرفته و آن را سرمایه‌ی دیگری برای خود ساخته‌اند. هنوز فراموش نکرده‌ایم که در سی و اند سال پیش که گفتگوی کره بودن زمین و گردیدن آن بگرد آفتاب و پدید آمدن باران از بخار و اینگونه سخنان تازه رواج می‌یافت و انبوه مردم از آنها می‌رمیدند اینان ـ این پیشوایان ـ بجای آنکه مردم را بجای خود نشانند باد بآتش نادانی ایشان می‌زدند و خود به پیروی از آنان هیاهو برمی‌انگیختند و آشکاره شاگردان دبستانها را بیدین خوانده مردم عامی را بآزار و گزند آنان وامی‌داشتند. لیکن چون کم‌کم دانشها رواج بیشتر یافت و هر کسی آشنا بآنها گردید و این زمان بیشتر مردم خواهان و خریدار گفتگو از آنها شدند اینان نیز رنگ سخن را دیگر کرده و گفتگو از آنها بمیان آوردند و بلکه چنین گفتند که امامانشان از این دانشها آگاهی داده بوده‌اند.

اینها همه نتیجه‌ی بیکاریست ، نتیجه‌ی نداشتن راه روزیست. دوباره می‌گویم اینان بجای پیشوایی پیرو دلخواه مردم می‌باشند و شما اگر نیک نگرید کار اینان نه پندآموزی ، بلکه سرگرم داشتن مردم می‌باشد. باینمعنی چیزهایی را که خود مردم می‌دانند و خوش می‌دارند اینان آنها را بگفتگو گزارده سرگرمشان دارند و جای افسوس است که با این کار خود آنان را در گمراهی و نادانی پافشارتر گردانند.

بارها دیده شده یکی از اینان چون سخن گفته و دیده نابهنگام افتاده و خریدار ندارد از آن بازگشته. این در چند سال پیش رو داده که یکی (1) بر منبر چون کسانی را از کردان میان شنوندگان دیده بهر خوشایند ایشان نام فاروق و صدیق (2) را برده و از آنان ستایش نموده. ولی این کار او بر دیگران گران افتاده و اینست ناخشنودی نموده‌اند و او فردا چون آمده و به منبر رفته داستانی آغاز کرده که دختر پیغمبر اسلام را در خواب دیده است و او از رهگذر آن سخن خشمناک بوده و چنین گفته است : «من از شیخین خشنود نیستم فدک از دست من گرفتند مرا خشنود گردانند پس از آن ...». برای دلجویی از یکمشت نادان چنین دروغ رسوایی را ساخته و گفته است. پس از هزار و سیصد سال در آنجهان کینه‌ی فدک درمیانست و دختر پیغمبر هنوز از شیخین ناخشنود می‌باشد. خدا روی بیشرمی را سیاه کناد.

چنانکه سپس خواهیم گفت از بزرگترین گناههاست که کسی درآمدن بکار توده و گفتگو کردن از آن و پند دادن و راهنمایی را سرمایه‌ی روزی گیرد و یا از آن راه درپی شکوه‌اندوزی و خودنمایی باشد. گذشته از بیکاری این خود گناه بس زشتی است و ما چون آن را در جایش یاد خواهیم کرد در اینجا بیش از این بسخن دنباله نمی‌دهیم.

اینکه می‌گوییم باید هر کسی بکاری یا پیشه‌ای برخیزد چنانکه از گفته‌هامان پیداست آن کار و پیشه را می‌خواهیم که کوششی در راه بسیج دربایستهای زندگانی شمرده شود و روشنتر گویم سودی را بتوده دربر دارد. در جاهای دیگری در اینباره گشادتر سخن رانده و نیک بازنموده‌ایم که پیشه‌های روا کدامست. (3)

یک رشته کارهایی همچون فالگیری و دعانویسی و ستاره‌شماری (4) و رمل‌اندازی و امامزاده‌داری و مانند اینها همگی پیشه‌های نارواست. کسانی که باینها می‌پردازند گذشته از آنکه بیکارند و در گردانیدن چرخ زندگی با دیگران همدستی نمی‌نمایند این گناه را نیز بگردن می‌گیرند که مردم را از راه برده و به چیزهای بیهوده دلگرم می‌سازند. از اینرو اینان بدتر از راهزنان می‌باشند. زیرا راهزنان بر سر شاهراه ایستاده و رهگذریان را لخت کنند و باز براهشان رها گردانند. ولی اینان مردم را به بیراهه کشیده در آنجا لختشان می‌کنند که هم داراییشان می‌گیرند و هم گمراهشان می‌گردانند.

از دیده‌ی پیشرفت کار زندگی یک گناه دیگر زن ناگرفتن است. زیرا آفریدگار زنان و مردان را برای همدیگر آفریده و اینست همیشه و در همه جا شماره‌ی آنان را یکسان ساخته که باید گفت هر یک مرد در برابر یک زنست.

👇

از آنسو ما نیک می‌دانیم که نیرومندی و سرفرازی یک توده با فزونی و انبوهی مردم آن باشد. نیز می‌دانیم که باید مردم فرزندانی از خود بازگزارند تا نژاد آدمی برنیفتد و این چیزیست که آفریدگار خواسته. پس کسی که زن نمی‌گیرد باید گفت از یکسو نافرمانی با خدا کرده و از خواست او گردن پیچیده. از یکسو هم بدی توده‌ی خود را خواسته و درپی نیرومندی و سرفرازی آن نبوده. نیز او بیگمان به یک زنی ستم کرده و مایه‌ی تیره‌روزی وی شده. پس از همه‌ی اینها مردی که زن نمی‌گیرد چه ناپاکیها که ننماید؟!

شما آن را ببینید که کنون چنین گناهی را بس کوچک می‌گیرند ، بلکه هیچ گناهش نمی‌شمارند و کسانی که از زناشویی سر باززده‌اند بدیگران زباندرازی می‌نمایند و همیشه از در برتریفروشی درآمده چنین می‌گویند : «من فلان نیستم که زود زن گیرم. من تا دستگاهم درست نشود زن نخواهم گرفت» این را کسانی می‌گویند که بیش از چهل سال دارند و دانسته نیست کی دستگاهشان درست خواهد شد. در جایی که بنیادی برای نیک و بد نیست چه شگفت که هر کسی آن را در ترازوی سود خود سنجد؟! چه شگفت که هر کسی بآلودگیهای خود رنگ نیکی دهد؟!


پابرگیها :
1ـ این گفته را از شریعت سنگلجی یاد کرده‌اند. ـ و
2ـ به ترتیب پاینامهای عمر و ابوبکر. ـ و
3ـ [کتاب] «راه رستگاری». [نیز بنگرید بکتاب «کار و پیشه و پول»]
4ـ ستاره‌شماری از تأثیر ستارگان بر سرنوشت مردمان سخن می‌راند و جز از ستاره‌شناسی است که شاخه‌ای از دانشها می‌باشد. در سال چهارم پیمان در اینباره سخن گفته شده و خوانندگان آن ماهنامه معنی این واژه را می‌دانستند. ـ و


.

دردها و درمانها ـ بخش پنجم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی دو از پنج)


یک دسته‌ی دیگری که هر یکی بیش یا کم دستی در جنبش داشته و کارهایی کرده بودند ، از نبودن تاریخی درمیان ، بدروغ خود را از بنیادگزاران جنبش و یا از کارکنان بزرگ آن نشان می‌دادند (1) ، و من بارها لافها و گزافه‌های اینان را می‌شنیدم و در شگفت می‌شدم. هر جنبشی یا پیشامد بزرگی که در یک توده رخ می‌دهد و کسانی در آن پا درمیان می‌دارند باید تاریخنویسان دانایی آن را بنویسند و نیکوکاران و بدکاران را از هم جدا گردانیده و اندازه‌ی کار هر یکی را نشان دهند. وگرنه این در نهاد آدمی نهاده که بکارهای خود دلبستگی بیشتر دارد و یک کوشش کوچکی را از خود بسیار بزرگ شمارد. بویژه در جایی که خردها سست و خویها پست باشد.

در جنبش مشروطه بیش از همه درس‌ناخواندگان و کم‌دانشان کوشیدند و بیشتر آنان کشته شده و یا پراکنده افتادند و چون کسانی نبودند که درپی نام و آوازه باشند و بخودنمایی پردازند بسیار شناخته نشدند و بجای ایشان دروغگویان و لاف‌زنان بشناسانیدن خود برخاستند و چون کسی در برابر ایشان نبود و پاسخی بایشان داده نمی‌شد دروغهاشان ریشه می‌دوانید و در آینده کمتر کسی دروغ بودن آنها را خواستی شناخت.

شنیدنی اینست که بسیاری از این لاف‌سرایان کتابها نوشته‌اند که هر یکی آن جنبش را بقالبی یا رنگی که دلخواه خود او بوده انداخته و هر یکی درمیانه جای بزرگی برای خود باز کرده. این کتابها چاپ نشده و گمان نمی‌رفت که بزودی چاپ شود ولی در خانه‌ها ماندی و در آینده چاپ شدی و یا بدست تاریخنویسی افتادی و مایه‌ی فریب او شدی.

یکی از آن کتابها اکنون در دست منست. یک مرد گمنامی که جز در تهران و شهر خود او ، در جاهای دیگر کمتر کسی نام او را شنیده داستان مشروطه را نوشته و خود را یکی از پیشگامان نشان داده و سخن را تا آنجا رسانده که چون محمدعلی‌میرزا مجلس را بتوپ بسته او نیز همچون آزادیخواهان نهان گردیده و سپس از تهران بیرون رفته و با رنجهای بسیاری خود را بباکو رسانیده و در آنجا از سوی کمیته پیشوازش کرده و باو آگاهی داده‌اند که علمای عتبات بنمایندگیش برگزیده‌اند که به پترسبورگ رود و با دولت روس گفتگو کند و آنان را از دادن وام بمحمدعلی‌میرزا بازدارد ، و او این نمایندگی را پذیرفته و چون روسی نمی‌دانسته پانوف بلغاری را بترجمانی همراه برداشته و به پترسبورگ رفته و در آنجا با کسان بسیاری دیدار کرده و بروزنامه‌ها گفتار نوشته و کاری را که می‌خواسته انجام داده ، و تا دیرگاهی نام «شیخ ‌میرزا علی ‌مجتهد» و داستان کارهای او در روزنامه‌های روس نوشته می‌شده ولی چون در این میان با آزادیخواهان روس پیوستگی پیدا کرده این بوده خواسته‌اند او را بگیرند و او نهانی با رخت ناشناس گریخته و بیرون رفته. این داستان را که سراپا دروغ است چنان با نام و نشان یاد می‌کند که کمتر کسی دروغ بودن آن را دریابد ، و برای آنکه نمونه‌ای از سخنان او در دست باشد جمله‌های پایین را در اینجا می‌آوریم :

روز دیگر رفتیم نزد وزیر مالیه. ما را محرمانه پذیرفت. چون نشستیم خودش آمد با یک سینی که سه پیاله‌ی شیر و قهوه بود و یک جعبه سیگار. اندک پارسی می‌دانست که نیاز بترجمان نبود. من سرگذشتها سرودم. گفت علاءالملک آمد بشهر پتر سفیر مخصوصی بود که پول قرض کند برای شاه. دولت روس از داد و فریادهای تو و پیغام آقایان نجف نتوانست قرض دهد و بعلاءالملک پیشنهاد کرد که از دولت فرانسه قرض کند و دولت روسیه را ضامن دهد و روس زبان داده است ضامن شود و علاءالملک اکنون بفرانسه برای قرض رفته ولی بدان من بتهران بوده و آخواند (!) و مجتهد خیلی دیده‌ام. مسلمان نیستم تقلید آقایان نجف هم نکنم ولی نمی‌دانم تو را چرا دوست دارم من برای دلخواه و دوستی تو نخواهم گذاشت دولت روس قرض بشاه دهد یا ضامن شود فرانسه بدهد تو از من خشنود هستی[؟] گفتم بلی. دست مرا گرفت و برای پیمان فشار سختی داد گفت آسوده باش محمدعلی پول نخواهد گرفت. عقل ندارد پول ندارد نتواند با ملت بجنگد.

پابرگی :
1ـ هنوز هم هرگاه یکی از دوله‌ها یا سلطنه‌ها یا وابستگان آنان درمی‌گذرد در آگهیِ «مجلس ختم یا تسلیت» ، او را یکی از سرجنبانان مشروطیت بحساب می‌آورند. (ی)


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی پنج از شش)


در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار می‌بردند و فیلسوفش می‌خواندند من آرزو کردم او را می‌شناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن می‌گفتم او پاسخ داد : «من او را می‌شناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانه‌های دیگران بودی. چند سال در خانه‌ی این و چند سال در خانه‌ی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تن‌آسانی می‌نموده و بخوشی می‌پرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیم‌شب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام می‌ساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده می‌دیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن می‌بود».

این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتوده‌ی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانه‌های دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف می‌نامند و افسوسها بمرگش می‌خورند ، و این کار را کسانی می‌کنند که می‌خواهند به جلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمه‌ی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی می‌گیرند که بچنین کسانی می‌گویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی در خود سراغ نمی‌دارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بی‌نیاز می‌انگارند. اینست اندازه‌ی گرفتاری یک توده.

اینها را می‌نگارم و می‌خواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. می‌خواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.

این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.

4ـ کنون بدیهایی را از دیده‌ی پایداری و سرفرازی توده شمارم : همه می‌دانند گرانمایه‌ترین چیزِ یک توده آزادی ایشانست که در کشور خود آزاد و وارسته زیند و راهی بهیچ بیگانه ندهند. دوباره می‌گویم این گرانمایه‌ترین چیز یک توده می‌باشد. زیرا یک توده تا آزاد و وارسته نباشد نتواند دربند سود خود باشد و در راه آسایش و گردنفرازی خود بکوشد و از دارایی کشور خود بهره‌مند گردد. مردمی که وارستگی را از دست دادند باید یوغ بندگی را بگردن گیرند و همیشه از بهر دیگران زیسته و بسود دیگران باشند. باید بسیار کوشند و از خوشیهای زندگی جز بهره‌ی کمی ندارند. یک توده که از آزادی بی‌بهره گردید و رشته‌ی کارهایش بدست بیگانگان افتاد برای آنکه دیگر سر نفرازد و باندیشه‌ی آزادی نیفتد از هر راهی کوشند و آنان را از پا اندازند. دستهای بدخواهی بمیانشان دراز شده تخم دشمنی و پراکندگی کارند ، و بمردان کاردان و غیرتمند میدان نداده و از پا اندازند و بکسان پستنهاد پرورش دهند و بدینسان ریشه‌ی غیرت و گردنفرازی و خویهای ستوده را از میان ایشان براندازند. یک کلمه گویم : به هر بهایی بسر آید راه نابودی را بروی آنان باز دارند. من اگر بخواهم بزرگی و ارجمندی آزادی و وارستگی را روشن گردانم باید صد صفحه را سیاه سازم.

از آنسوی آزادی یک توده و ایستادگیش در برابر بیگانگان جز در سایه‌ی یکدلی و همدستی همگی آنان نتواند بود. زیرا نیروی یک توده از رویهم آمده‌ی نیروهای یکایک مردم آن باشد. در یک توده تا اندیشه‌ها و آرزوها یکی نباشد و نیروها رویهم نیاید چه نیرویی آن را تواند بود؟!... از اینروست که در یک کشور بزرگترین گناه پراکندگی بمیان مردم انداختن است. پراکندگی بمیان یک توده انداختن با نابود کردن آن یکسانست.

👇

پراکندگی بمیان مردم از چه راه انداخته شود؟!.. از این راه که کسانی گردن بداوری خرد نگزارند. از این راه که یکی برخیزد و از روی پندار و انگار سخنانی پدید آورد و آنها را کیش نامیده یک دسته را بر سر خود گرد آورد ، و از اینسوی دیگری بگفته‌های بیهوده‌ی دیگری پرداخته با وی بکشاکش برخیزد و یک دسته را نیز این بر سر خود گرد آورد ، نه آن بداوری خرد گردن نهد و نه این و بدینسان مردم را دو دسته ساخته بجان یکدیگر اندازند و خودشان درمیانه شکوه و دارایی اندوزند. زیرا همین دوسخنی و دودستگی تا بآنجا می‌انجامد که هر دو دسته همه چیز را فراموش می‌کنند و دربند پیشرفت کشور و پایداری آزادی نمی‌باشند و تنها کشاکشهایی را که با یکدیگر درمیانست دنبال می‌نمایند و کار بجایی می‌رسد که افزار دست بیگانگان می‌شوند. (1) اینها چیزهاییست که ما نیک می‌شناسیم و هنوز پیشامدهای آغاز مشروطه و آن هنگامه‌ها را فراموش نساخته‌ایم. (2)

بیهوده نیست که می‌گوییم بدترین گناهها میان توده پراکندگی انداختن است. این سخن از هر باره راست است و باید چنین کسانی را سخت دشمن داشت و سیاهکاریشان به رخشان کشید. لیکن دیدنیست که همین کسان گناه خود را هیچ درنمی‌یابند و مردم نیز ایشان را گناهکار نمی‌شناسند و کسانی که زشتترین بدی را بتوده می‌کنند از خود ناآگاهان بمردم پند می‌سرایند و نیکی یاد می‌دهند ، و هرگاه در کسی یک گناه کوچکی پیدا کردند آن را سخت دنبال می‌نمایند. ببینید کار زیر و رو شدن نیک و بد بکجا انجامیده. اینان آن کسانیند که اگر یکی رو تراشیدی و یا سر نتراشیدی و یا فلان رخت را پوشیدی او را ناپرهیزکار دانستندی و دنبال نمودندی. در جای دیگری هم گفته‌ام که یکی از اینان گفتاری در نکوهش باده نوشته و در آن چنین گفته بود : «همه‌ی بدیهای جهان از باده است». گویا این پراکندگی و بدبختی را میان شرقیان باده پدید آورده و اینهمه پندارهای بیخردانه و مرده‌پرستیها را باده بمردم یاد داده. این یازده کیش را در ایران باده پایدار گردانیده است. گناهان بآن بزرگی را فراموش کرده و بچنین چیزها می‌پردازند.


پابرگیها :
1ـ یک نمونه‌ی آن پنج سال پس از این گفتار در کشاکش حزبهای ایران پیش آمد. شرح آن در کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» آمده‌ است. ـ و
2ـ خوانندگان پیمان که «تاریخ مشروطه‌ی ایران» را در آن سالها تکه تکه در ماهنامه می‌خواندند به نیکی درمی‌یافتند که اشاره بکشاکشهایی همچون بهائیان و ازلیان ، شیخیان و متشرعان ، شیعیان و سنیان ، همچنین مشروطه‌خواهان و مشروعه‌خواهان است و خواست از «افزار دست بیگانگان شدن» چیست. ـ و


.

دردها و درمانها ـ بخش پنجم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی سه از پنج)


این مرد یک کار شگفت دیگری کرده و آن اینکه داوید فریزر نامی از انگلیسیان که خبرنگار روزنامه‌های لندن و پس از توپ بستن مجلس در تهران بوده و کتابی در پیشامدهای آن زمان نوشته در این کتابِ او ما پیکره‌ی مردی را می‌بینیم که زنده و سرپا ایستاده بخاکش فروبرده‌اند و تنها سر او در بیرون مانده و ریش پهن و انبوه او بروی زمین گسترده شده. فریزر داستان او را ننوشته و تنها در زیر پیکره یک جمله نوشته که ترجمه‌اش اینست : «حکمران اسپهان شکنجه‌ی کهنه‌ای را که زنده زیر خاک کردن گناهکار باشد دوباره بکار انداخته». (1) حکمران اسپهان در آن هنگام اقبال‌الدوله بوده و با آزادیخواهان سختگیری می‌نموده و هیچ شکنجه دریغ نمی‌گفته. ولی چنین داستانی ما از او نشنیدیم و نمی‌دانیم داستان را فریزر از کجا شنیده و سرچشمه‌ی آن چیست. ولی این مرد ـ این شیخ میرزا علی ‌مجتهد یا شیخ ‌عبدالعلی ‌موبد بیدگلی می‌گوید آن پیکره از منست. روزی که از تهران می‌گریختم در بیرون شهر سربازان قراول مرا گرفتند و با طناب پیچیدند و بدانسان زیر خاک کردند و چند ساعتی بودم تا یکی از سربازان را فرستادم از شهر پول گرفت و آورد و مرا رها کردند. اینست نمونه‌ای از کتابهایی که گفتیم نوشته شده.

گذشته از اینها در ایران آلودگیها فراوان گردیده. از یکسو چاپلوسی و گراییدن بتوانگران و زورمندان در دلها ریشه دوانیده. از یکسو در سالهای آخر مایه‌ها بسیار کم شده و جوانان درس می‌خوانند و دانشهایی فرامی‌گیرند ولی این جُربُزه که یک کار گرانبهایی را انجام دهند بسیار کم دیده می‌شود پس از همه‌ی اینها ، امروز کتابنویسی یک پیشه‌ای شده و تنها برای پول درآوردن بآن برمی‌خیزند. من می‌دیدم اگر این تاریخ بماند و در آینده‌ی نزدیک کسانی بآن برخیزند گذشته از آنکه از بسیاری از آگاهیها بی‌بهره خواهند ماند عیبهای دیگری در کار خواهد بود. زیرا از یکسو خوی چاپلوسی آزادشان نگزارده ناگزیرشان خواهد گردانید که از جانفشانیهای مردان گمنام و کمزور چشم پوشند و بستایشهای بیجا از دیگران پردازند ، و از یکسو کمی مایه نخواهد گزاشت چیز درستی از آب درآورند. پس از همه ، چون خواستشان پول درآوردن خواهد بود هیچ یکی این نخواهد کرد که چند سالی رنج کشد و خود جستجوهایی کند و چنانکه شیوه‌ی بیشتری از نویسندگانست خواهند کوشید که کتابی را از اروپاییان در این زمینه بدست آورند و نوشته‌های نادرست او را کتابی سازند چنانکه در همه‌ی زمینه‌ها این رفتار را کرده‌اند و جغرافی کشور خود را هم از زبانهای اروپایی ترجمه کرده و نامهای آبادیها را چنان می‌نویسند که پیداست که از یک زبان اروپایی برداشته شده.


پابرگیها :
1ـ اصل این پیکره در آلبومخانه‌ی سلطنتی و مربوط بزمان ناصرالدین‌شاه است. (ی)
این پیکره با شماره‌ی 28 در کتاب «کاروند کسروی» با این شرح در زیر آن چاپ شده : «پیکره‌ی یکی از رجال دوره‌ی ناصری که در کرانه‌ی دریای خزر تن خود را زیر شن برده و موبد بیدگلی ادعا کرده که از اوست.» (پیکره‌ی پایین)


.

پیکره‌ی کتاب داوید فریزر

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی شش از شش)


پارسال یکی از هواداران پیمان به تبریز رفت. در آنجا گفتگو از مهنامه می‌کرده کسانی تندی نموده و می‌گفته‌اند : «پیمان چه کار با کیش ما دارد. چرا بنکوهش از باده‌خواری و قماربازی و سینما رفتن و اینگونه چیزها نمی‌پردازد؟!..» از بس گناهشان گفته نشده از در فزونی هم می‌آیند. تو گویی درماندگی توده تنها از این چیزهاست و این پراکندگی و گرفتاری از آنها برخاسته و بما راه می‌نمایند که از آنها گفتگو نماییم و از کیشهای بیخردانه‌ی بیپای آنان که بزرگترین مایه‌ی گرفتاری همانهاست زبان بسته داریم. در اینجاست که باید گفت : بیمار دستور دِه را از مرگ گزیری نیست.

می‌دانیم اینان ایراد گرفته خواهند گفت : این پراکندگیها و دسته‌بندیها را بمیان مردم ما نینداخته‌ایم. می‌گویم : راست است. این دسته‌بندیها را دیگران پدید آورده‌اند. لیکن شما آنها را پایدار نگاه می‌دارید و از راه آنها نان می‌خورید و شکوه می‌اندوزید. ... (1)

شما اگر زیان این پراکندگیها و دشمنیها را نمی‌دانید آن نادانی بر شما بس ، و اگر می‌دانید و پروا نمی‌نمایید این تیره‌درونی بر شما بس. ...

ما یادآوری کردیم که کیشهایی که امروز درمیان است بنیاد همه‌ی آنها بر اینست که خدا چون چند تنی را آفریده آنان را چندان دوست داشته و گرامی گرفته که جهان را بهر ایشان آفریده و اینست رشته‌ی کارها را بدست آنان سپرده و مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان که خدا را می‌شناسند) و سررشته‌دار کارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری ایشان شناسند و همیشه آنان را بیاد دارند و پس از هزار سال و دوهزار سال هم که باشد نامهای ایشان را فراموش نکنند و جز بآنان نپردازند ، و بزندگانی و پیشرفت کار خود نپرداخته و دربند آزادی کشور خود نباشند و تنها درپی این باشند که دستگاه آن گرامیان بهم نخورد و اگر خودشان صد گزند دیدند و با سختترین اندوه‌ها دچار آمدند به رو نیاورند و دربند چاره نباشند لیکن همیشه بستمدیدگی آن گرامیان بگریند و بنالند. نیز همه‌ی آنها عمر جهان را هشت یا نه‌ هزار سال بیشتر نمی‌شمارند و چنین وامی‌نمایند که چون آنها که گوهر آفرینش و برگزیده‌ی آفریدگان بوده‌اند آمده‌اند و رفته‌اند اینست جهان نیز زمانش بپایان رسیده و خدا هر کاری را که بایستی با جهان کند کرده و آن را بخود رها کرده و دیگر بهبودی در کار نخواهد بود.

در جایی که همه‌ی اینها بی‌دلیل است ، همه با خرد ناسازگار است. این باورنکردنیست که خدا با آفریدگانی مهر ورزد. باور نکردنیست که جهان را از بهر چند کسی آفریند و رشته‌ی کارها را بدست آنان سپارد. باور نکردنیست که مردگانی که هزار سالست درگذشته‌اند با اینجهان پیوستگی دارند.

این بدترین زیانکاریست که مردمی خود را دنباله‌ی کاروان زندگی شناسند و دربند نیک و بد خود نباشند و صد ترس که پیرامون آنان را فراگرفته پروا ننمایند و همه بمردگان هزارساله پردازند و سرگذشتهای هزارساله را همیشه تازه نگه دارند. آری بدترین زیانکاریست و بدترین پستی و فرومایگی است. زیرا از این کار بآن مردگان هیچ سودی نتواند بود و بزندگان صد زیان خواهد رسید. ...

شما مگر نمی‌دانید که همین سخنان نزدیکترین پیوستگی را با آزادی و رهایی شرق دارد. زیرا بر سر همین چیزهاست که پراکندگی بمیان شرقیان افتاده است و به هر کشوری ده یا بیست کیش پیدا شده ، در نتیجه‌ی همین پرداختن بگذشتگان است که شرقیان بدینسان پس مانده‌اند و زبون و بیچاره شده‌اند. کنون نیز چاره‌ی رهایی شرق جز در بیزاری از این گمراهیها و نادانیها نیست. ...

شما همیشه گناهانی را برای مردم می‌شمارید. آدمکشی ، دزدی ، راهزنی و دروغگویی و دغلکاری و مانند اینها. باید بدانید که آن گناه خود شما بسیار بزرگتر و زشتتر از اینهاست. ...


پابرگی :
1ـ در اینجا اشاره‌هایی به پیدایش شیخیگری ، کریمخانیگری ، بابیگری ، ازلیگری و همچنین بهائیگری شده و پراکندگیها و کشاکشهایی که پیشوایان آن کیشها بمیان توده انداخته‌ ایشان را از یگانگی بی‌بهره گردانیده‌اند و تباهکاری راهبران کنونیِ آن کیشها‌ سخن رفته و بدیهایی که بتوده می‌کنند بازنموده شده. ـ و


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی چهار از پنج)


پیش از نوشتنِ من یکی دو کتاب کوچکی در پیرامون مشروطه چاپ شده بود و سپس نیز چون برای پیشامد مشروطه جا در تاریخ ایران باز کرده‌اند در کتابهایی که برای دبیرستانها نوشته می‌شود از این پیشامد هم سخن می‌رانند. شما همینها را بخوانید تا بدانید ترس و بدگمانی من بیجا نبوده. در یکی از کتابهایی که پیش از نوشتن من چاپ شده چون بهنگام نوشتن و چاپ کردن آن علاءالملک وزیر معارف بوده تاریخنویس چاپلوس چنین خواسته که نام او را نیز در کتابش ببرد. در کتابی که بنام نشان دادن جانفشانیهای آزادیخواهان بوده از علاءالملک که از درباریان محمدعلی‌میرزا و از دشمنان بنام مشروطه بشمار می‌رفته یاد کرده و ستایشها ازو سروده و پیکره‌اش را نیز آورده و بدینسان چاپلوسی و پستی خود را در کتاب یادگار گزارده.

در دیگری که آن نیز تنها از زورمندان سخن می‌راند و تاریخ جنبش ده‌ساله را در یک کتاب بسیار کوچکی جا داده درباره‌ی کوششهای یازده ماهه‌ی تبریز و آن جانفشانیها و خونریزیها و سختی‌کشیها بدو سه جمله بس کرده و چنین می‌نویسد : «دسته‌ای از انقلابیون از ترس جان و مال بریاست مرحوم ستارخان و باقرخان رسماً در عقب سنگر نشسته از پیش آمد قشونِ ارتجاع جلوگیری و ممانعت بعمل آوردند». این جمله نمونه‌ی شیرین‌زبانی تاریخنگار است.

در یکی از کتابها که برای دبیرستانها نوشته شده جمله‌ای دیده می‌شود که مایه‌ی شگفت است. (1) زیرا در گفتگو از جنبش مشروطه از سید جمال‌الدین اسدآبادی نام برده و او را از پیشگامان آزادیخواهی شمرده چنین می‌نویسد : مرحوم سید جمال‌الدین حزبی بنام «ام‌القری» در مکه بنیاد نهاد. این داستان پاک دروغست و سرچشمه‌ی آن اینست که عبدالرحمان کواکبی که یکی از دانشمندان سوریا بوده کتابی بنام «ام‌القری» بعربی نوشته و بچاپ رسانیده و زمینه‌ی کتاب اینست که نویسنده گردشی در کشورهای اسلامی کرده و در همه جا علمای بنام را دیده و با آنان درباره‌ی گرفتاریهای مسلمانان گفتگو کرده و از همگی نوید گرفته که در ماه فلان سال فلان در مکه باشند و گرد هم آیند و درباره‌ی‌ آن گرفتاریها به سُکالِش[=مشورت] پردازند و راه چاره پیدا کنند و آن علماء ‌همگی پذیرفته‌اند و آمده‌اند و گفتگوهای بسیاری کرده‌اند. این چیزی است که کواکبی در آن کتاب بدرازی و گشادی می‌نویسد ولی ما می‌دانیم که عنوان آن رماننویسی و افسانه‌نویسی است و راستی چنین داستانی رخ نداده ، و شما تاریخنویس ایرانی را ببینید که افسانه را راست پنداشته ، و سید جمال‌الدین را بجای کواکبی گرفته ، و نام کتاب را بروی حزب (حزب پنداری) گزارده. این نمونه‌ای از اندازه‌ی هوش و جُربُزه‌ی تاریخنویس است.


پابرگی :
1ـ کتابهای درسی در ایران نه برای بیداری بلکه بیشتر برای خفته ماندن دانش‌آموزان نوشته می‌شود. شادروان یزدانیان در کتاب نامبرده‌اش بچاپ پیکره‌‌ی رنگی و بزرگ از محمدعلی‌میرزا در کنار پیکره‌های کوچک سیاه و سفید ستارخان و باقرخان در کتاب درسی تاریخ دبیرستانها در زمان حکومت محمدرضاشاه اعتراض می‌کند. امروز هم در رخت دوستی با مشروطه بکینه‌ورزیهایی در اینگونه کتابها برمی‌خوریم. به یکی از آنها در گفتار آینده اشاره‌ا‌ی خواهیم کرد.


.

باقرخان

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی یک از یازده)


... در اینجا برای آنکه گفته‌هامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجه‌ی آلودگی کیشهاست یاد می‌نماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن می‌پردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشه‌ها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز می‌دانیم و می‌توانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوری‌ای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :

جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آنزمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش ، اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.

لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم به اروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود (1) بر خواری دین افزود.

از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی‌ای که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین بازگردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند. (2)


پابرگیها :
1ـ کتاب ارجمند «قانون دادگری» خوانده شود. ـ و
2ـ این راست است که رضاشاه بملایان سخت گرفت و میدان نداد بلکه بال و پرشان نیز چید ولی از این سخنان چنین پیداست که ده سال یا بیشتر ، پیش از برآمدن رضاشاه ، دین در نزد مردم بس خوار شده بوده و اینکه کسانی روگردانی مردم از دین را از زمان او می‌شمارند از راستی بدور است. ـ و


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی پنج از پنج)


گذشته از اینها ، سود تاریخ در داوری آنست. تاریخ برای این سودمند است که نیک را از بد و درست را از نادرست جدا گرداند و بدینسان درسی بخوانندگان تاریخ دهد ، و این داوری از کسی بسزاست که نیک را از بد بشناسد و جدایی میانه‌ی درستکار و نادرستکار گزارد. این کسان که ما می‌شناسیم آشکاره می‌بینیم بغیرت و گردنفرازی و جانفشانی و درستکاری ارج نمی‌گزارند و مردانی را که دارای این خویها باشند خوار می‌شمارند و پیداست که چه داوری در تاریخ توانند کرد. من اگر بخواهم اندازه‌ی درماندگی اینان را در شناختن نیک و بد بازنمایم باید از زمینه‌ی سخن خود بیرون روم ، اینست بآن نمی‌پردازم. درماندگانی که دوست از دشمن بازنمی‌شناسند و همیشه بترانه‌ی دیگران می‌رقصند و مردان جانفشان و بزرگی را که در تاریخ خود می‌دارند کنار نهاده و یکمشت یاوه‌بافان زمان مغول را با ننگین‌کاریهایی که از هر یکی از آنان می‌شناسند بآسمان برمی‌دارند و تنها دستاویزشان گفته‌ی فلان شرقشناس و بهمان پروفسور می‌باشد ـ از چنین درماندگانی چه چشم توان داشت که تاریخ مشروطه را چنانکه سزاست بنویسند و داوری درمیان جانفشانان و فریبکاران کنند؟!.. چنین چیزی را چگونه توانند؟!..

من در تاریخ مشروطه نشان داده‌ام که چند تنی از درباریان از ناصرالملک و مستوفی و مشیرالدوله و مؤتمن‌الملک و فرمانفرما و دیگران در زمان خرده‌خودکامگی (استبداد صغیر) در باغشاه نزد محمدعلی‌میرزا می‌زیستند و در کابینه‌ی مشیرالسلطنه وزیر بودند ، که در کشتن مشروطه‌خواهان و فرستادن لشکر بر سر تبریز و در گفتگو با روسیان و بستن پیمان بزیان کشور همدستی داشتند ولی همینکه محمدعلی‌میرزا برافتاد بمیان مشروطه‌خواهان آمدند و از راهی که ما می‌دانیم چه بوده (1) جا برای خود باز کردند و سالیان دراز رشته‌ی کارهای دولت مشروطه را بدست گرفتند. من می‌دیدم باین کار آنان کسی ایراد نمی‌گرفت و بارها دیدم که چون گفتگو بمیان آمد و من ایراد گرفتم درزمان پاسخ داده گفتند : «مگر آنان نمی‌خواستند نان بخورند؟!» کسانی که در سستی خرد تا باینجا رسیده‌اند که جدایی میان نان خوردن و بکار توده پرداختن نمی‌گزارند چه توانستندی که در تاریخ داوری کنند و نیکان را از بدان جدا گردانند؟!..

یک کلمه توان گفت : تاریخ نوشتن اینان نه تنها سودی ندادی زیانهای بسیار با خود داشتی و راستیها را از میان بردی ، و این چیزی بود که من خرسندی نتوانستم داد.

بزرگترین کانون شورشِ آزادیخواهی تبریز بود و در آن روزها که جنگ و شورش در آن شهر برپا بود من جوان هفده و هجده ساله بودم و آن پیشامدها را از نزدیک تماشا می‌کردم و با چشم خود می‌دیدم که مردان غیرتمند و گردنفرازی با چه شوری می‌کوشیدند و جوانان دلیر و جنگجو با چه خونگرمی جانفشانی می‌نمودند. خود ایرانیان بمانند ، آن جانفشانیها و مردانگیها که از گرجیان و ارمنیان و قفقازیان دیده‌ام فراموش‌شدنی نیست ، و این اندوهی در دل من شده بود که این کوششهای مردانه نوشته نشود و از میان رود و یا بیمایگانِ سودجویی بنام تاریخنویسی برخیزند و بیکبار پرده بروی این سرگذشتها و داستانها بکشند و یا اگر نکشند آنها را سبک و بی‌ارج نشان دهند ، و بجای همه چیز بستایش از رویه‌کاران و میوه‌چینان پردازند. راستی را این اندوه بزرگی در دل من بود و این را بایای[وظیفه] خود می‌دانستم که بنوشتن آن داستانها برخیزم ، و چون پیش از آنْ تاریخ کوتاهی بعربی نوشته و در سوریا بچاپ رسانیده بودم ناگزیر شدم آن را بزرگ گردانم و بفارسی یک تاریخی را دنبال نمایم.


پابرگیها :
1ـ این گفتار در خرداد 1319 نوشته شده. کسروی تا سال 1323 که کتاب «دادگاه» را نوشت ، این «راهها» را بآشکار نیاورد ولی در آن کتاب و نیز سپس در کتاب «افسران ما» از برخی رازهای سیاسی پرده برداشت. در کشته شدن او علتهای چندی مؤثر بوده که کتاب «دادگاه» یکی از مؤثرترین آنهاست.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی دو از یازده)


بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :

نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.

دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمی‌داشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشه‌ی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کم‌کم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی می‌باشد. و چون در آن میان فلسفه‌ی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌شناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمی‌دارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی می‌نماید ، این خود مایه‌ی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.

سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.


پابرگی :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان را برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی در دیگر نوشته‌هایش بازمی‌نماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاست‌الحسینیه» (نک. «ما چه می‌خواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دوره‌ی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهن‌دوستان از پهنه‌ی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیره‌خواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده. ـ و
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ،‌ «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است. ـ و


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکه‌ی یک از دو)


در آغاز ارتباط با اروپا ، چون کسانی ترقی اروپاییان و انحطاط شرقیان را می‌دیدند علت آن را استبداد پادشاهان و قصور آنان در کارهای کشوری می‌شماردند. اینبود آرزو می‌کردند در ایران هم مانند اروپا قانون و مجلس شورا باشد که جلو استبداد دربار گرفته شود ، و از زمان ناصرالدین‌شاه کسانی در این راه می‌کوشیدند تا در آخرهای مظفرالدین‌شاه شادروا[نا]ن طباطبایی و بهبهانی آن را اجرا کردند.

در ایران مشروطه یا حکومت دمکراسی برپا گردید و قانون اساسی نوشته شد. لیکن از همان گام نخست ضدیت میانه‌ی آن با مذهب شیعه پیدا شد. زیرا در این مذهب حکومت ازآنِ علماست.

علمای شیعه تاج نمی‌گزاردند و بتخت نمی‌نشستند. ولی در حقیقت فرمان می‌راندند. زیرا مردم می‌بایست در هر کاری پیروی از گفته‌های ایشان نمایند و مالیات خود را بنام زکات یا خمس یا رد مظالم بآنان پردازند.

حکایت میرزا محمدحسن شیرازی و مقاومت او را با ناصرالدین‌شاه در قضیه‌ی رِژی شنیده‌اید. همان میرزا در حدود خود کمتر از ناصرالدین‌شاه عایدات نداشته است.

در حقیقت اینان حکومت می‌کردند. تنها تاج و تخت را با زحمت کشورداری و مسئولیت آن بپادشاه واگزارده ، خود بی‌آنکه مسئولیتی بگردن گیرند و زحمتی کشند بمردم فرمان می‌راندند.

اینبود با مشروطه یا دمکراسی ـ که حکومت یا سررشته‌داری را بدست خود توده و نمایندگان ایشان می‌داد سازش نتوانستند و بدشمنیهای سختی برخاستند. یک دسته از ایشان ، که آخوند خراسانی و حاجی شیخ مازندرانی و دو سید و مانند اینان بودند بقای کشور و آبادی آن را بحکمرانی خود ترجیح داده غیرتمندانه و پاکدلانه بمشروطه پشتیبانی می‌نمودند. لیکن دیگران باین گذشت خرسندی نداده بایستادگی پرداختند.

گذشته از این مخالفت اساسی ، در وظایف افراد نیز ، میانه‌ی مشروطه با مذهب ناسازگاری پدید آمد. چه در مذهب شیعه هر کسی می‌بایست جز بکارهای مذهبی ـ از زیارت رفتن و روضه‌خوانیها برپا کردن و مانند این ـ نپردازد و مقصد و آرزویش در زندگانی جز اینها نباشد. در حالی که مشروطه یک رشته تکالیفی ـ از میهن‌پرستی و کوشش بآبادی کشور و علاقه‌مندی به نیرومندی دولت و مانند اینها ـ بگردن هر کسی می‌گزاشت. مشروطه‌خواهان زبان باز کرده بمردم می‌گفتند : پولهایی را که در راه روضه‌خوانی و رفتن بزیارت خرج می‌کنید ، در مدرسه باز کردن و راهها شوسه کردن و مانند اینها بمصرف رسانید ، و همین گفته‌ها مایه‌ی رنجش پیروان مذهب می‌گردید.

از هر باره ناسازگاری پیدا بود و نتیجه آن شد که درمیانه جنگها و خونریزیها رخ داد ، و چون هیچ طرف آن دیگری را از میان بردن نتوانست ناگزیر کار بدو دستگی انجامید.

مدتهای متمادی دو دسته‌ی مشروطه‌خواه و استبدادخواه دشمن جان هم بودند ، و کنون نیز اگر دشمن نیستند از هم جدایند.

یکی از چیزهایی که ما را بچاپ تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان واداشت اینکه دیدیم در ایران مشروطه را علما بنیاد نهادند و کسانی از آنان نیکیهایی را بر ایران انجام دادند که همیشه باید در تاریخ یاد کرده شود. از آنسوی چون دسته‌ای از ایشان مقهور سیاست دولت گردیده بدشمنی مشروطه برخاستند و درمیانه خونهای ناحقی ریخته گردید و این کار آنان باعث شد که علما از کشاکش مشروطه بدنام درآمدند و این بدنامی آنان زیان بس سترگی را باسلام رسانیده بهانه‌ی دیگری بدست هواداران اروپاییگری داد. بعبارت دیگر کشاکش و دشمنی یک رشته حقایق را از میان برده این نتیجه را داد که مردم علما را دشمن مشروطه بلکه دشمن هر گونه پیشرفت در کشور ایران بشناسند.

ما می‌خواستیم حقایق را در این باره تا آن اندازه که در دسترس می‌باشد منتشر سازیم و تا بتوانیم از بدنامی علما بکاهیم تا در آینده کسانی که تاریخ مشروطه را خواهند نوشت فریب نگارشهای پاره‌ای روزنامه‌های تندرو را نخورند و از حقیقت بیگانه نیفتند.

ما با این نیت ، باز می‌بینیم کسانی گله از ما دارند. اینان آن نمی‌دانند که محاکمه‌ی مشروطه و استبداد بپایان رسیده و استبداد محکوم و روسیاه درآمده و امروز ما جز این نمی‌توانیم که حقایق را نگاشته کسانی که در جانب استبداد بودند اگر عذری داشتند آن عذر را بازنموده از اندازه‌ی بدنامیشان بکاهیم و اگر نه او را بحال خودش واگزاریم.

اگر اینان چشم دارند که ما از علمای هوادار استبداد ستایش کنیم و بر آنان نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم ندهیم باید دانست که چنین ستایشی پیش نخواهد رفت و بیش از آن نتیجه نخواهد داد که کسانی بپاسخ برخاسته دوباره یک رشته نکوهشها و بدگوییها بمیان آورده شود.

👇

خود علمایی که در شاه‌عبدالعظیم تحصن جسته و پنج ماه بیشتر بر ضد مشروطه کوششها می‌نمودند پس از بیرون آمدن از آنجا شرحی در ستایش مشروطه نوشته و امضا کرده‌اند که نسخه‌ی چاپ شده‌ی آن در دست ماست و در جای خود آن را یاد خواهیم کرد. بلکه کسانی از ایشان توبه‌نامه بمجلس فرستاده‌اند. با اینحال چگونه ما بگوییم حق بجانب ایشان بوده و از نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم خودداری نماییم؟!

کسانی اگر از این اندازه حقگویی ما دلتنگی دارند ما آنان را حواله بروزنامه‌های تندرو تهران و ملانصرالدین بادکوبه داده دنباله‌ی کار خود را می‌گیریم.


.