پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
پیکره‌ی کتاب داوید فریزر
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش پنجم

🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد (تکه‌ی شش از شش)


پارسال یکی از هواداران پیمان به تبریز رفت. در آنجا گفتگو از مهنامه می‌کرده کسانی تندی نموده و می‌گفته‌اند : «پیمان چه کار با کیش ما دارد. چرا بنکوهش از باده‌خواری و قماربازی و سینما رفتن و اینگونه چیزها نمی‌پردازد؟!..» از بس گناهشان گفته نشده از در فزونی هم می‌آیند. تو گویی درماندگی توده تنها از این چیزهاست و این پراکندگی و گرفتاری از آنها برخاسته و بما راه می‌نمایند که از آنها گفتگو نماییم و از کیشهای بیخردانه‌ی بیپای آنان که بزرگترین مایه‌ی گرفتاری همانهاست زبان بسته داریم. در اینجاست که باید گفت : بیمار دستور دِه را از مرگ گزیری نیست.

می‌دانیم اینان ایراد گرفته خواهند گفت : این پراکندگیها و دسته‌بندیها را بمیان مردم ما نینداخته‌ایم. می‌گویم : راست است. این دسته‌بندیها را دیگران پدید آورده‌اند. لیکن شما آنها را پایدار نگاه می‌دارید و از راه آنها نان می‌خورید و شکوه می‌اندوزید. ... (1)

شما اگر زیان این پراکندگیها و دشمنیها را نمی‌دانید آن نادانی بر شما بس ، و اگر می‌دانید و پروا نمی‌نمایید این تیره‌درونی بر شما بس. ...

ما یادآوری کردیم که کیشهایی که امروز درمیان است بنیاد همه‌ی آنها بر اینست که خدا چون چند تنی را آفریده آنان را چندان دوست داشته و گرامی گرفته که جهان را بهر ایشان آفریده و اینست رشته‌ی کارها را بدست آنان سپرده و مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان که خدا را می‌شناسند) و سررشته‌دار کارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری ایشان شناسند و همیشه آنان را بیاد دارند و پس از هزار سال و دوهزار سال هم که باشد نامهای ایشان را فراموش نکنند و جز بآنان نپردازند ، و بزندگانی و پیشرفت کار خود نپرداخته و دربند آزادی کشور خود نباشند و تنها درپی این باشند که دستگاه آن گرامیان بهم نخورد و اگر خودشان صد گزند دیدند و با سختترین اندوه‌ها دچار آمدند به رو نیاورند و دربند چاره نباشند لیکن همیشه بستمدیدگی آن گرامیان بگریند و بنالند. نیز همه‌ی آنها عمر جهان را هشت یا نه‌ هزار سال بیشتر نمی‌شمارند و چنین وامی‌نمایند که چون آنها که گوهر آفرینش و برگزیده‌ی آفریدگان بوده‌اند آمده‌اند و رفته‌اند اینست جهان نیز زمانش بپایان رسیده و خدا هر کاری را که بایستی با جهان کند کرده و آن را بخود رها کرده و دیگر بهبودی در کار نخواهد بود.

در جایی که همه‌ی اینها بی‌دلیل است ، همه با خرد ناسازگار است. این باورنکردنیست که خدا با آفریدگانی مهر ورزد. باور نکردنیست که جهان را از بهر چند کسی آفریند و رشته‌ی کارها را بدست آنان سپارد. باور نکردنیست که مردگانی که هزار سالست درگذشته‌اند با اینجهان پیوستگی دارند.

این بدترین زیانکاریست که مردمی خود را دنباله‌ی کاروان زندگی شناسند و دربند نیک و بد خود نباشند و صد ترس که پیرامون آنان را فراگرفته پروا ننمایند و همه بمردگان هزارساله پردازند و سرگذشتهای هزارساله را همیشه تازه نگه دارند. آری بدترین زیانکاریست و بدترین پستی و فرومایگی است. زیرا از این کار بآن مردگان هیچ سودی نتواند بود و بزندگان صد زیان خواهد رسید. ...

شما مگر نمی‌دانید که همین سخنان نزدیکترین پیوستگی را با آزادی و رهایی شرق دارد. زیرا بر سر همین چیزهاست که پراکندگی بمیان شرقیان افتاده است و به هر کشوری ده یا بیست کیش پیدا شده ، در نتیجه‌ی همین پرداختن بگذشتگان است که شرقیان بدینسان پس مانده‌اند و زبون و بیچاره شده‌اند. کنون نیز چاره‌ی رهایی شرق جز در بیزاری از این گمراهیها و نادانیها نیست. ...

شما همیشه گناهانی را برای مردم می‌شمارید. آدمکشی ، دزدی ، راهزنی و دروغگویی و دغلکاری و مانند اینها. باید بدانید که آن گناه خود شما بسیار بزرگتر و زشتتر از اینهاست. ...


پابرگی :
1ـ در اینجا اشاره‌هایی به پیدایش شیخیگری ، کریمخانیگری ، بابیگری ، ازلیگری و همچنین بهائیگری شده و پراکندگیها و کشاکشهایی که پیشوایان آن کیشها بمیان توده انداخته‌ ایشان را از یگانگی بی‌بهره گردانیده‌اند و تباهکاری راهبران کنونیِ آن کیشها‌ سخن رفته و بدیهایی که بتوده می‌کنند بازنموده شده. ـ و


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی چهار از پنج)


پیش از نوشتنِ من یکی دو کتاب کوچکی در پیرامون مشروطه چاپ شده بود و سپس نیز چون برای پیشامد مشروطه جا در تاریخ ایران باز کرده‌اند در کتابهایی که برای دبیرستانها نوشته می‌شود از این پیشامد هم سخن می‌رانند. شما همینها را بخوانید تا بدانید ترس و بدگمانی من بیجا نبوده. در یکی از کتابهایی که پیش از نوشتن من چاپ شده چون بهنگام نوشتن و چاپ کردن آن علاءالملک وزیر معارف بوده تاریخنویس چاپلوس چنین خواسته که نام او را نیز در کتابش ببرد. در کتابی که بنام نشان دادن جانفشانیهای آزادیخواهان بوده از علاءالملک که از درباریان محمدعلی‌میرزا و از دشمنان بنام مشروطه بشمار می‌رفته یاد کرده و ستایشها ازو سروده و پیکره‌اش را نیز آورده و بدینسان چاپلوسی و پستی خود را در کتاب یادگار گزارده.

در دیگری که آن نیز تنها از زورمندان سخن می‌راند و تاریخ جنبش ده‌ساله را در یک کتاب بسیار کوچکی جا داده درباره‌ی کوششهای یازده ماهه‌ی تبریز و آن جانفشانیها و خونریزیها و سختی‌کشیها بدو سه جمله بس کرده و چنین می‌نویسد : «دسته‌ای از انقلابیون از ترس جان و مال بریاست مرحوم ستارخان و باقرخان رسماً در عقب سنگر نشسته از پیش آمد قشونِ ارتجاع جلوگیری و ممانعت بعمل آوردند». این جمله نمونه‌ی شیرین‌زبانی تاریخنگار است.

در یکی از کتابها که برای دبیرستانها نوشته شده جمله‌ای دیده می‌شود که مایه‌ی شگفت است. (1) زیرا در گفتگو از جنبش مشروطه از سید جمال‌الدین اسدآبادی نام برده و او را از پیشگامان آزادیخواهی شمرده چنین می‌نویسد : مرحوم سید جمال‌الدین حزبی بنام «ام‌القری» در مکه بنیاد نهاد. این داستان پاک دروغست و سرچشمه‌ی آن اینست که عبدالرحمان کواکبی که یکی از دانشمندان سوریا بوده کتابی بنام «ام‌القری» بعربی نوشته و بچاپ رسانیده و زمینه‌ی کتاب اینست که نویسنده گردشی در کشورهای اسلامی کرده و در همه جا علمای بنام را دیده و با آنان درباره‌ی گرفتاریهای مسلمانان گفتگو کرده و از همگی نوید گرفته که در ماه فلان سال فلان در مکه باشند و گرد هم آیند و درباره‌ی‌ آن گرفتاریها به سُکالِش[=مشورت] پردازند و راه چاره پیدا کنند و آن علماء ‌همگی پذیرفته‌اند و آمده‌اند و گفتگوهای بسیاری کرده‌اند. این چیزی است که کواکبی در آن کتاب بدرازی و گشادی می‌نویسد ولی ما می‌دانیم که عنوان آن رماننویسی و افسانه‌نویسی است و راستی چنین داستانی رخ نداده ، و شما تاریخنویس ایرانی را ببینید که افسانه را راست پنداشته ، و سید جمال‌الدین را بجای کواکبی گرفته ، و نام کتاب را بروی حزب (حزب پنداری) گزارده. این نمونه‌ای از اندازه‌ی هوش و جُربُزه‌ی تاریخنویس است.


پابرگی :
1ـ کتابهای درسی در ایران نه برای بیداری بلکه بیشتر برای خفته ماندن دانش‌آموزان نوشته می‌شود. شادروان یزدانیان در کتاب نامبرده‌اش بچاپ پیکره‌‌ی رنگی و بزرگ از محمدعلی‌میرزا در کنار پیکره‌های کوچک سیاه و سفید ستارخان و باقرخان در کتاب درسی تاریخ دبیرستانها در زمان حکومت محمدرضاشاه اعتراض می‌کند. امروز هم در رخت دوستی با مشروطه بکینه‌ورزیهایی در اینگونه کتابها برمی‌خوریم. به یکی از آنها در گفتار آینده اشاره‌ا‌ی خواهیم کرد.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی یک از یازده)


... در اینجا برای آنکه گفته‌هامان در دلها جایگیرتر گردد برخی از آن بیماریها را که یکسره از پریشانی کار دین پدید آمده و نتیجه‌ی آلودگی کیشهاست یاد می‌نماییم و برای آنکه زمینه نیک روشن باشد بسخنانی در پیشرو آن می‌پردازیم ، و این جُستاریست از تاریخ سی سال ایران و از کارگر افتادن آن در اندیشه‌ها و باورهای ایرانیان و خود چیزهاییست که ما امروز می‌دانیم و می‌توانیم نوشت. ولی در آینده کسانی این را نخواهند دانست و در داوری‌ای که در تاریخ خواهند کرد باین نگارش ما نیاز خواهند داشت :

جنبش مشروطه در ایران از بزرگترین پیشامدهای تاریخی این کشور می‌باشد ، و این جنبش باآنکه ناانجام ماند نتیجه‌های بسیاری را از بد و نیک ـ بیرون داد و در حال کنونی ایران بیش از همه چیز ، آن جنبش کارگر است. پیش از مشروطه انبوه مردم ایران دیندار می‌بودند و در اندیشه و در همه چیز پیروی از کیش خود می‌نمودندی و کمتر کسی خودسرانه می‌زیستی. آری در آنزمان نیز ـ همچون اکنون ـ بیش از ده کیش جداگانه در این کشور رواج می‌داشت و مردم بیش از ده بخش می‌بودند و دشمنی درمیانه بیش از اکنون می‌بود. هرچه هست در آن هنگام پراکندگی باندازه‌ی امروز نمی‌بود و باری پیروان یک کیش ، اندیشه و باور یکی می‌داشتند و باهم یکدل و یکزبان می‌بودند.

لیکن چون جنبش مشروطه پیش آمد و تکانی در اندیشه‌ها پیدا شد و مردم معنی پیشرفت یک کشور و راه آن را دانسته و کیشها را جلوگیر آن شناختند ، و از آنسوی دانشهای سودمند اروپا ، با بدآموزیهای زهرآلود آن ، هر دو باهم ، رو به ایران آوردند ، و اینها هر یکی از راه دیگری با دین دشمنی می‌نمودند ـ بدینسان که دانشها با پندارهای بیهوده‌ی کیشها نمی‌ساخت ، و بدآموزیها بنیاد دین را برمی‌انداخت و هر یکی بنوبت خود مایه‌ی دلسردی مردم از دین می‌گردید ، نیز چون جنبش مشروطه با تکان غیرت ایرانیگری توأم می‌بود و این خواه و ناخواه داستانهای آغاز اسلام و خونریزیهای عرب و عجم را بیادها می‌آورد و ناگزیر مایه‌ی رنجیدگی مردم از اسلام و کیشهایی که از آن جدا گردیده می‌شد. پس از همه‌ی اینها چون اروپاییگری رواج یافت و مردم چشم به اروپا دوخته چنان دانستند که برای پیشرفت باید گام بگام پی اروپاییان را گیرند و نیک و بد و سود و زیان همه چیز آنان را فراگیرند و قانونهای اروپا را یکایک در شرق روان گردانند ـ این کجراهی که خود آسیب بزرگی بود (1) بر خواری دین افزود.

از این پیشامدها نتیجه آن بدست آمد که انبوه مردم در شهرها و میان درسخواندگان از دین سخت رمیدند و آن را مایه‌ی پس ماندن کشور شماردند. بویژه پس از آنکه یک دسته از ملایان در تهران و دیگر جاها بدشمنی مشروطه برخاستند ، و چیزهای بسیار بیهوده و بی‌ارجی را از دین شمرده و بدستاویز آنها با جنبش مشروطه که آزادی و وارستگی کشور را دربر می‌داشت نبرد کردند و آن بدکاریها را از خود نشان دادند که از یکسو آن بدکاریها بر خواری دین در پیش مردم افزود و از یکسو دشمنی‌ای که درمیانه پدید آمد زبان مردم را ببدگویی از دین بازگردانید. بویژه پس از خونهایی که درمیانه ریخته گردید ، و بویژه پس از ننگین‌کاریهایی که ملایان و دیگر هواداران دین پس از چیرگی روس نمودند و چنان دشمن بی‌زینهاری را پشتیبان خود گرفته و بنام نگهداری دین با کنَنده‌ی بنیاد کشور سازش و دوستی نمودند و دعا و ستایش آشکار دریغ نگفتند. در سالهای هفتم و هشتم مشروطه دشمنی مردم با دین باندازه‌ای بود که بسیاری چون می‌خواستند نام و آوازه‌ای پیدا کنند در یک روزنامه‌ای بدگویی زشتی از دین می‌نمودند و هنوز هستند آن کسانی که از این راه بنام گردیده‌اند و توانگر شده‌اند. (2)


پابرگیها :
1ـ کتاب ارجمند «قانون دادگری» خوانده شود. ـ و
2ـ این راست است که رضاشاه بملایان سخت گرفت و میدان نداد بلکه بال و پرشان نیز چید ولی از این سخنان چنین پیداست که ده سال یا بیشتر ، پیش از برآمدن رضاشاه ، دین در نزد مردم بس خوار شده بوده و اینکه کسانی روگردانی مردم از دین را از زمان او می‌شمارند از راستی بدور است. ـ و


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 7ـ2) تاریخ هیجده‌ساله را چرا نوشتم؟ (تکه‌ی پنج از پنج)


گذشته از اینها ، سود تاریخ در داوری آنست. تاریخ برای این سودمند است که نیک را از بد و درست را از نادرست جدا گرداند و بدینسان درسی بخوانندگان تاریخ دهد ، و این داوری از کسی بسزاست که نیک را از بد بشناسد و جدایی میانه‌ی درستکار و نادرستکار گزارد. این کسان که ما می‌شناسیم آشکاره می‌بینیم بغیرت و گردنفرازی و جانفشانی و درستکاری ارج نمی‌گزارند و مردانی را که دارای این خویها باشند خوار می‌شمارند و پیداست که چه داوری در تاریخ توانند کرد. من اگر بخواهم اندازه‌ی درماندگی اینان را در شناختن نیک و بد بازنمایم باید از زمینه‌ی سخن خود بیرون روم ، اینست بآن نمی‌پردازم. درماندگانی که دوست از دشمن بازنمی‌شناسند و همیشه بترانه‌ی دیگران می‌رقصند و مردان جانفشان و بزرگی را که در تاریخ خود می‌دارند کنار نهاده و یکمشت یاوه‌بافان زمان مغول را با ننگین‌کاریهایی که از هر یکی از آنان می‌شناسند بآسمان برمی‌دارند و تنها دستاویزشان گفته‌ی فلان شرقشناس و بهمان پروفسور می‌باشد ـ از چنین درماندگانی چه چشم توان داشت که تاریخ مشروطه را چنانکه سزاست بنویسند و داوری درمیان جانفشانان و فریبکاران کنند؟!.. چنین چیزی را چگونه توانند؟!..

من در تاریخ مشروطه نشان داده‌ام که چند تنی از درباریان از ناصرالملک و مستوفی و مشیرالدوله و مؤتمن‌الملک و فرمانفرما و دیگران در زمان خرده‌خودکامگی (استبداد صغیر) در باغشاه نزد محمدعلی‌میرزا می‌زیستند و در کابینه‌ی مشیرالسلطنه وزیر بودند ، که در کشتن مشروطه‌خواهان و فرستادن لشکر بر سر تبریز و در گفتگو با روسیان و بستن پیمان بزیان کشور همدستی داشتند ولی همینکه محمدعلی‌میرزا برافتاد بمیان مشروطه‌خواهان آمدند و از راهی که ما می‌دانیم چه بوده (1) جا برای خود باز کردند و سالیان دراز رشته‌ی کارهای دولت مشروطه را بدست گرفتند. من می‌دیدم باین کار آنان کسی ایراد نمی‌گرفت و بارها دیدم که چون گفتگو بمیان آمد و من ایراد گرفتم درزمان پاسخ داده گفتند : «مگر آنان نمی‌خواستند نان بخورند؟!» کسانی که در سستی خرد تا باینجا رسیده‌اند که جدایی میان نان خوردن و بکار توده پرداختن نمی‌گزارند چه توانستندی که در تاریخ داوری کنند و نیکان را از بدان جدا گردانند؟!..

یک کلمه توان گفت : تاریخ نوشتن اینان نه تنها سودی ندادی زیانهای بسیار با خود داشتی و راستیها را از میان بردی ، و این چیزی بود که من خرسندی نتوانستم داد.

بزرگترین کانون شورشِ آزادیخواهی تبریز بود و در آن روزها که جنگ و شورش در آن شهر برپا بود من جوان هفده و هجده ساله بودم و آن پیشامدها را از نزدیک تماشا می‌کردم و با چشم خود می‌دیدم که مردان غیرتمند و گردنفرازی با چه شوری می‌کوشیدند و جوانان دلیر و جنگجو با چه خونگرمی جانفشانی می‌نمودند. خود ایرانیان بمانند ، آن جانفشانیها و مردانگیها که از گرجیان و ارمنیان و قفقازیان دیده‌ام فراموش‌شدنی نیست ، و این اندوهی در دل من شده بود که این کوششهای مردانه نوشته نشود و از میان رود و یا بیمایگانِ سودجویی بنام تاریخنویسی برخیزند و بیکبار پرده بروی این سرگذشتها و داستانها بکشند و یا اگر نکشند آنها را سبک و بی‌ارج نشان دهند ، و بجای همه چیز بستایش از رویه‌کاران و میوه‌چینان پردازند. راستی را این اندوه بزرگی در دل من بود و این را بایای[وظیفه] خود می‌دانستم که بنوشتن آن داستانها برخیزم ، و چون پیش از آنْ تاریخ کوتاهی بعربی نوشته و در سوریا بچاپ رسانیده بودم ناگزیر شدم آن را بزرگ گردانم و بفارسی یک تاریخی را دنبال نمایم.


پابرگیها :
1ـ این گفتار در خرداد 1319 نوشته شده. کسروی تا سال 1323 که کتاب «دادگاه» را نوشت ، این «راهها» را بآشکار نیاورد ولی در آن کتاب و نیز سپس در کتاب «افسران ما» از برخی رازهای سیاسی پرده برداشت. در کشته شدن او علتهای چندی مؤثر بوده که کتاب «دادگاه» یکی از مؤثرترین آنهاست.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی دو از یازده)


بدینسان در اندک‌زمانی انبوه آزادیخواهان دین را رها کردند. ولی چون بسیاری از آنان مردان نیکنهادی می‌بودند و با همه‌ی رمیدگی از دین ، رفتار و کردارشان دیندارانه می‌بود و رشته‌ی درستکاری و نیکوکرداری را از دست نمی‌هِشتند ، و از اینسوی آزادیخواهی و مشروطه‌طلبی برای آنان راهی می‌بود و از پراکندگیشان بازمی‌داشت ، اینبود در آغاز کار زیان بسیاری نمودار نشد و کسی پی بچگونگی نبرد. لیکن چون در سال 1290 خورشیدی داستان التماتوم روس پیش آمد و بدانسان که در تاریخ نوشته‌ایم دست و بال آزادیخواهان شکسته گردید و راه کوشش و امید بروی آنان بسته شد ، و سپس نیز باآنکه جنگ جهانگیر 1914 پیش آمده از چیرگی روسیان در ایران کاست بااینهمه چون رشته گسیخته گردیده و در سایه‌ی نیرنگهایی که بیگانگان در چند سال چیرگی خود بکار زده بودند شور آزادیخواهی از نیرو افتاده (1) و این زمان در میدان یک دسته مردان سودجو و دغلکار پدیدار شده بودند از اینرو آب رفته بجوی بازنیامد و راه امیدی بروی آزادیخواهان راستین باز نشد ، و از این هنگامها بود که زیان بیدینی رو بنموداری نهاد و نتیجه‌های پایین را بیرون داد :

نخست نومیدی و بدگمانی در دلها جا گرفت. چه این از ناتوانیهای آدمیست که چون در راهی که پیش گرفته بجلوگیری برخورَد و بازگردد نومید شود و خود را ناشایست شمارد و بهمراهان خود بدگمان باشد. در اینجا نیز نتیجه‌ی ناگزیری آن پیشامدها بود که کسانی نومید گردند ولی می‌باید گفت که کوششهای بسیاری هم از سوی دشمنان ایران بکار رفته تا اندازه‌ی نومیدی ایرانیان را هرچه بیشتر گردانند و ما در این باره در جای دیگری جداگانه سخن خواهیم راند (2) و در اینجا از زمینه‌ی گفتار بیرون نمی‌افتیم.

دوم چون از دین رمیده و سپس نیز بچیز دیگری دل نبسته بودند ، روشنتر گویم راهی برای پیمودن نمی‌داشتند ناگزیر هر یکی رو بسوی دیگری نهادند و هر کدام از اندیشه‌ی کوتاه خود چیزهای دیگری بیرون آوردند و پراکنده و سرگردان بزندگی پرداختند. هم کسانی که پس از ایشان پا بزندگی نهادند همان شیوه را پیش گرفتند و آن را یک فزونی برای خود شماردند. کم‌کم کار بجایی رسید که پنداشتند به دینی یا براهی در زندگی هیچ نیازی نیست و پیروی از یک راهی یا آیینی نشان کمخردی یک کسی می‌باشد. و چون در آن میان فلسفه‌ی مادی در اروپا رواج بسیار یافته و هیاهوی آن بشرق نیز رسیده بود و این فلسفه ، زندگی را جز نبرد زندگان نمی‌شناسد و جهان را سراسر ماده و نمایشهای آن پنداشته و به یک راه خرسندی و رستگاری در پشت سر این کشاکشها باور نمی‌دارد ، یک کلمه بگویم : با دین و آیین زندگی دشمنی می‌نماید ، این خود مایه‌ی دلیری ایشان گردیده و بهانه بدستشان سپرد.

سخن کوتاه می‌کنم : اینان دسته‌ی بزرگی می‌باشند و امروز همه‌ی جوانان بدینسان بار می‌آیند و چنان شده که هیچ گمانی بگمراهی خود نمی‌برند و سرفراز و پیشانی‌باز زندگی بسر می‌دهند. ما تاکنون سخن از کیشها و زیانهای آن می‌راندیم و کنون می‌باید زیان اینها را بازنماییم. اگرچه این گمراهی نیز از کیشها برخاسته و این بیپایی و بی‌ارجی آنهاست که بهانه بدست اینان داده و راه خودخواهی و خودفروشی را بروی اینان باز گردانیده. هرچه هست اینان در دوری از راستیها و گرفتاری بنادانیها همپای پیروان کیشها می‌باشند ، و در بدکرداری و زیانکاری بیشتر از آنانند ، و به هر حال ما می‌باید گمراهیها و زیانکاریهای اینان را روشن گردانیم.


پابرگی :
1ـ نویسنده دو نمونه از نیرنگهای بیگانگان را برای از نیرو انداختن شور آزادیخواهی در دیگر نوشته‌هایش بازمی‌نماید : یکی بمیان انداختن دفتر «سیاست‌الحسینیه» (نک. «ما چه می‌خواهیم؟» و «داوری») و دیگری براه انداختن شور «ادبیات» و بمیان آوردن کتابهای دوره‌ی مغول (نک. «در پیرامون ادبیات»). بیگمان دور نمودن میهن‌دوستان از پهنه‌ی سیاست ، برپا کردن سازمانهای نهانی هوادار خود ، برکشیدن جیره‌خواران و میدان دادن بچاپلوسان و بیدردان توده از دیگر کارهای عادی ایشان بوده. ـ و
2ـ نویسنده در کتابهای «دادگاه» ،‌ «افسران ما» و «در پیرامون ادبیات» از این جستار سخن رانده است. ـ و


.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکه‌ی یک از دو)


در آغاز ارتباط با اروپا ، چون کسانی ترقی اروپاییان و انحطاط شرقیان را می‌دیدند علت آن را استبداد پادشاهان و قصور آنان در کارهای کشوری می‌شماردند. اینبود آرزو می‌کردند در ایران هم مانند اروپا قانون و مجلس شورا باشد که جلو استبداد دربار گرفته شود ، و از زمان ناصرالدین‌شاه کسانی در این راه می‌کوشیدند تا در آخرهای مظفرالدین‌شاه شادروا[نا]ن طباطبایی و بهبهانی آن را اجرا کردند.

در ایران مشروطه یا حکومت دمکراسی برپا گردید و قانون اساسی نوشته شد. لیکن از همان گام نخست ضدیت میانه‌ی آن با مذهب شیعه پیدا شد. زیرا در این مذهب حکومت ازآنِ علماست.

علمای شیعه تاج نمی‌گزاردند و بتخت نمی‌نشستند. ولی در حقیقت فرمان می‌راندند. زیرا مردم می‌بایست در هر کاری پیروی از گفته‌های ایشان نمایند و مالیات خود را بنام زکات یا خمس یا رد مظالم بآنان پردازند.

حکایت میرزا محمدحسن شیرازی و مقاومت او را با ناصرالدین‌شاه در قضیه‌ی رِژی شنیده‌اید. همان میرزا در حدود خود کمتر از ناصرالدین‌شاه عایدات نداشته است.

در حقیقت اینان حکومت می‌کردند. تنها تاج و تخت را با زحمت کشورداری و مسئولیت آن بپادشاه واگزارده ، خود بی‌آنکه مسئولیتی بگردن گیرند و زحمتی کشند بمردم فرمان می‌راندند.

اینبود با مشروطه یا دمکراسی ـ که حکومت یا سررشته‌داری را بدست خود توده و نمایندگان ایشان می‌داد سازش نتوانستند و بدشمنیهای سختی برخاستند. یک دسته از ایشان ، که آخوند خراسانی و حاجی شیخ مازندرانی و دو سید و مانند اینان بودند بقای کشور و آبادی آن را بحکمرانی خود ترجیح داده غیرتمندانه و پاکدلانه بمشروطه پشتیبانی می‌نمودند. لیکن دیگران باین گذشت خرسندی نداده بایستادگی پرداختند.

گذشته از این مخالفت اساسی ، در وظایف افراد نیز ، میانه‌ی مشروطه با مذهب ناسازگاری پدید آمد. چه در مذهب شیعه هر کسی می‌بایست جز بکارهای مذهبی ـ از زیارت رفتن و روضه‌خوانیها برپا کردن و مانند این ـ نپردازد و مقصد و آرزویش در زندگانی جز اینها نباشد. در حالی که مشروطه یک رشته تکالیفی ـ از میهن‌پرستی و کوشش بآبادی کشور و علاقه‌مندی به نیرومندی دولت و مانند اینها ـ بگردن هر کسی می‌گزاشت. مشروطه‌خواهان زبان باز کرده بمردم می‌گفتند : پولهایی را که در راه روضه‌خوانی و رفتن بزیارت خرج می‌کنید ، در مدرسه باز کردن و راهها شوسه کردن و مانند اینها بمصرف رسانید ، و همین گفته‌ها مایه‌ی رنجش پیروان مذهب می‌گردید.

از هر باره ناسازگاری پیدا بود و نتیجه آن شد که درمیانه جنگها و خونریزیها رخ داد ، و چون هیچ طرف آن دیگری را از میان بردن نتوانست ناگزیر کار بدو دستگی انجامید.

مدتهای متمادی دو دسته‌ی مشروطه‌خواه و استبدادخواه دشمن جان هم بودند ، و کنون نیز اگر دشمن نیستند از هم جدایند.

یکی از چیزهایی که ما را بچاپ تاریخ هجده‌ساله‌ی آذربایجان واداشت اینکه دیدیم در ایران مشروطه را علما بنیاد نهادند و کسانی از آنان نیکیهایی را بر ایران انجام دادند که همیشه باید در تاریخ یاد کرده شود. از آنسوی چون دسته‌ای از ایشان مقهور سیاست دولت گردیده بدشمنی مشروطه برخاستند و درمیانه خونهای ناحقی ریخته گردید و این کار آنان باعث شد که علما از کشاکش مشروطه بدنام درآمدند و این بدنامی آنان زیان بس سترگی را باسلام رسانیده بهانه‌ی دیگری بدست هواداران اروپاییگری داد. بعبارت دیگر کشاکش و دشمنی یک رشته حقایق را از میان برده این نتیجه را داد که مردم علما را دشمن مشروطه بلکه دشمن هر گونه پیشرفت در کشور ایران بشناسند.

ما می‌خواستیم حقایق را در این باره تا آن اندازه که در دسترس می‌باشد منتشر سازیم و تا بتوانیم از بدنامی علما بکاهیم تا در آینده کسانی که تاریخ مشروطه را خواهند نوشت فریب نگارشهای پاره‌ای روزنامه‌های تندرو را نخورند و از حقیقت بیگانه نیفتند.

ما با این نیت ، باز می‌بینیم کسانی گله از ما دارند. اینان آن نمی‌دانند که محاکمه‌ی مشروطه و استبداد بپایان رسیده و استبداد محکوم و روسیاه درآمده و امروز ما جز این نمی‌توانیم که حقایق را نگاشته کسانی که در جانب استبداد بودند اگر عذری داشتند آن عذر را بازنموده از اندازه‌ی بدنامیشان بکاهیم و اگر نه او را بحال خودش واگزاریم.

اگر اینان چشم دارند که ما از علمای هوادار استبداد ستایش کنیم و بر آنان نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم ندهیم باید دانست که چنین ستایشی پیش نخواهد رفت و بیش از آن نتیجه نخواهد داد که کسانی بپاسخ برخاسته دوباره یک رشته نکوهشها و بدگوییها بمیان آورده شود.

👇
خود علمایی که در شاه‌عبدالعظیم تحصن جسته و پنج ماه بیشتر بر ضد مشروطه کوششها می‌نمودند پس از بیرون آمدن از آنجا شرحی در ستایش مشروطه نوشته و امضا کرده‌اند که نسخه‌ی چاپ شده‌ی آن در دست ماست و در جای خود آن را یاد خواهیم کرد. بلکه کسانی از ایشان توبه‌نامه بمجلس فرستاده‌اند. با اینحال چگونه ما بگوییم حق بجانب ایشان بوده و از نسبت بدرفتاری یا فریب خوردن هم خودداری نماییم؟!

کسانی اگر از این اندازه حقگویی ما دلتنگی دارند ما آنان را حواله بروزنامه‌های تندرو تهران و ملانصرالدین بادکوبه داده دنباله‌ی کار خود را می‌گیریم.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی سه از یازده)


نخست : اینان خودسرند و زیان آن را نمی‌دانند و خودسری و جدا اندیشیدن را فزونی خود می‌شمارند. اینان آن نمی‌دانند یک مردمی که در یکجا می‌زیند باید یکدل و یکزبان باشند تا نیک همدست گردند و نیروهای خود را یکی گردانیده توده‌ای پدید آورند ، و اگر خودسر باشند و هر کسی چیزهای دیگری اندیشد و بدلخواه شیوه‌ی زندگانی دیگری پیش گیرد زندگی نابسامان گردد و هرگز یکدلی و یکزبانی روی ندهد. نادانی نگرید : اگر ده تن همراه شوند و چنان خواهند بسفری روند ناگزیر باشند که دستوری برای سفر گزارند و همگی پیروی از آن کنند و هرگز روا نشمارند که هر یکی خودسر باشد و بدلخواه خویش رفتار کند. اینان می‌خواهند در زندگانی که بیست‌ملیون و سی‌ملیون در آن همبازند راهی درمیان نباشد و خودسر و خودخواه زیست کنند. (1)

اینان خودسر می‌زیند و گردن بهیچ راهی نمی‌گزارند و با اینحال اگر زیانی از کسی بینند ناله می‌آغازند و گله کم نمی‌کنند. یکی نمی‌گوید : ای گمراهان اگر آدمی خودسر باید بود و خودسری نیکست چه جای گله و ناله می‌باشد؟!.. بارها دیده شده فلان مرد می‌آید و می‌نشیند و هرچه سخن از نیک و بد توده و آلودگیهای مردم می‌رود می‌شنود و بی‌پروایی می‌نماید و باشد که از درون فیلسوفانه باین سخنان می‌خندد. ولی یک روز می‌بینی شتابزده می‌آید و می‌نشیند و بی‌آنکه کسی بپرسد از پولدوستی و نادرستی فلان پزشک و بَهمان دوافروش بگله و ناله می‌پردازد و در پرگویی اندازه نمی‌شناسد (2) ، و می‌گوید : «چرا نیک نمی‌شوند؟!. مگر آدم نیستند؟!.» بیچاره می‌پندارد نیک شدن آسانست و یکی همین که آدمی بود باید نیک باشد. بیچاره نمی‌داند آدمی دارای خوی آز است و چون خودسر بود و راهی و راهنمایی نبود آنگونه خویها بسرکشی برخیزد و نتیجه این باشد که نه تنها پزشک و داروفروش ، بلکه بیشتر مردم پروای نیک و بد نکرده و از هر راهی که بود بگرد آوردن پول پردازند. نمی‌داند همان خوی پست خودخواهی که در تُست و نمی‌گزاردت گردن براستیها گزاری خوی پست دیگری بنام آز در پزشک و داروفروش است که نمی‌گزاردشان دربند سود و زیان همگان باشند.

اینان می‌خواهند آزاد باشند و اگر دلشان خواست ، بهوس و تنها برای خودنمایی بدآموزیهای اروپا را بنویسند و پراکنده کنند ـ زندگی را سراسر نبرد خوانند ، و نیک و بدی در جهان نشناسند ، و به خرد پشت پا زنند ، و هر چیزی را که مایه‌ی نیکی مردم تواند بود براندازند ـ این نادانیها را بنمایند و بااینهمه چشم دارند که مردم چون بایشان می‌رسند نیک باشند و بشیوه‌ی مردمی رفتار کنند. داستان اینان داستان آن خاندان نادانیست که کشتزاری که دارند دربند آبیاری آن نباشند و هرگاه که خواستند بر روی کشتها ببازی برخیزند و آنها را لگدمال کنند و بااینهمه چشم دارند که بار از آن کشتزار بردارند.


پابرگیها :

1ـ یکی از نشانه‌های جوجه‌خودسران امروزی بهانه‌هاییست که می‌آورند : «افتخار من به اینست که از پیروی ، پیروی نمی‌کنم!» یا «باور ندارم که زندگی به ایدئولوژی‌ نیاز دارد» و مانندهای اینها. ـ ویراینده

2ـ این داستان مردیست که از آشنایان بوده و برای مثال در اینجا آورده شده.


.
دردها و درمانها ـ بخش ششم

(همبسته با گفتار بالا)
.
زمین‌لرزه در خوی

زمین‌لرزه‌ای به شدت 5.9 ریشتر دیشب شنبه هشتم بهمن 1401 شهرستان خوی در آذربایجان غربی را لرزاند و باعث ویرانی 20 تا 50 درصدی خانه‌های مردم شد.
خبرگزاریها این خبر را با جزئیات گزارش داده‌اند. آنچه ما می‌توانیم بیفزاییم اینست که سازمانهای دولتی مانند هلال احمر کمکهای نارسایی به مردم زلزله زده کرده‌اند ـ چنانکه اعتراضاتی به همراه داشته است. در گذشته نیز دیده شده ، سازمان مدیریت بحران کشور (بنیاد یافته در سال 1386) خود دچار بحران بوده و اینست نمی‌توان تنها به چنان سازمانهای پرغوغا ولی کم سودی امید بست. این وظیفه‌ی ملی ماست که در این سرما که مردم خوی بیرون خانه‌هاشان بی‌ داشتن گرمایش و سرپناهی بسر می برند به یاری ایشان بشتابیم.
👇
چنانکه بارها در اینجا سخنش رفته است ، در دمکراسی اداره‌ی کشور بدست خود مردمست. مردمِ خواهان دمکراسی در خود این شایستگی را می‌بینند که گردن به یوغ خودکامگی نگزارند و خود کشور را راه برند. همینست برداشت مردم کشورهای دمکرات از دمکراسی. از اینرو جهانیان با چشمان باز تماشا می‌کنند ببینند مردمی که در برابر خودکامگی حکومت برخاسته و خواهان آزادی و دمکراسی است در چنین هنگامهایی چگونه رفتار می‌کند و به هم‌میهنان خود چگونه یاوری می‌دهد.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش دوم : مشروطه)

🔸 8ـ2) علما و مشروطه (تکه‌ی دو از دو)


دیگری ایراد می‌کند که چگونه ما «دیه‌داری» را خرده بر علما گرفته‌ایم؟.. می‌گوییم : علما بایستی پیروی از مولای خود نمایند که می‌فرماید : «ألا وَ إنَّ إمَامَکمْ قَدِ اکتَفَی مِنْ دُنْیاهُ بِطِمْرَیهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیهِ ...» معنی آنکه : «مردم پیشوای شما از گیتی بدو کهنه‌پاره خرسند گردیده و از خوراک بدو گِرده نان بسنده می‌کند» می‌فرماید : «فوالله ماکنزت من دنیاکم تبرا ولا ادخرت من غنائمها وفرا و لا اعددت لبالی ثوبی طمرا ..» معنی آنکه : «سوگند بخدا من از گیتی شما زری گنجینه نکردم و از آنچه بدست آوردم مالی نیندوختم و رخت جز یکی برای خود نگاه نداشتم».

توانگری مایه‌ی دشمنی است. از اینجا کسی که به پیشوایی مردم برمی‌خیزد باید از دارایی چشم بپوشد و اگر توانگری از پیش دارد آن را به بیچیزان بخش کند تا بدینسان جلو رشک و کینه‌ی مردم را بگیرد. از اینجاست که ما می‌گوییم : پیشوای اسلام چرا دیه‌داری کند؟.. ما انکار نداریم که کسی باغی یا کشتزاری داشته و از رهگذر آن زندگانی کند. ولی دیه‌داری جز از باغ یا کشتزار داشتن است.

آنهمه دشمنیها که با مجتهد و امامجمعه در تبریز کرده شد بخش بیشتر آن از رهگذر کینه‌ای بود که مردم از جهت توانگری آنان داشتند باین دلیل که با دیگران آن دشمنیها را ننمودند.

هم این کس می‌نگارد : علما که مشروطه را برانگیختند سپس چون دیدند کار باروپاییگری می‌کشد از این جهت بجلوگیری از آن برخاستند.

این سخن تا اندازه‌ای راست است. ولی باید دانست که راه جلوگیری از اروپاییگری دشمنی با مشروطه نبود. زیرا دشمنی با مشروطه پیش نمی‌رفت و آن ایستادگی و مغلوبی ، هرچه بیشتر راه اروپاییگری باز می‌کرد بدانسان که باز کرد. (1)

روزنامه‌های آن زمان در دست ماست و آشکار می‌بینیم که کسانی تشنه‌ی اروپاییگری بوده و بگفته‌ی تبریزیان برای این کار لگام می‌جویدند ولی هرگز یارای گفتار یا کردار آشکاری نداشتند تا هنگامی که آقاشیخ فضل‌الله و دیگران با مشروطه بدشمنی برمی‌خیزند و از همین هنگام است که هواداران اروپا بهانه پیدا کرده بدستاویز حمایت از مشروطه هر روز بدگویی دیگری از علما کرده و هر زمان بدآموزی دیگری را از اروپاییان پراکنده می‌سازند و بدینسان کم‌کم رشته از دست رفته بیکبار راه بروی اروپاییان باز می‌شود.

امروز هم راه جلوگیری از اروپاییگری یا از بیدینی اروپاییان آن نیست که ما خود را کنار کشیده بیکبار دشمنی با هر چیز نوین بنماییم. بلکه ناگزیریم که بتوده درآمده دست بهم داده آنچه را که نیک و بی‌زیان است پذیرفته و آنچه را که زشت و زیان‌آور است نپذیریم. وگرنه از سختگیری جز پاره شدن رشته نتیجه‌ی دیگری در دست نخواهد بود.


پابرگی :
1ـ این داوری پاسخ بُرنده‌ایست بهواداران مشروعه و آنهایی که امروز بنام دلبستگی به «ولایت فقیه» گزارشهای شگفتی از تاریخ می‌دارند. در یکی از کتابهای دبیرستان (تاریخ ایران و جهان 2) نویسنده چشمش را بر ننگین‌کاریها و آدمکشیهای دشمنان مشروطه یا همان مشروعه‌خواهانِ پافشار بسته و کوشیده چنین وانماید که شور مشروطه‌خواهی از آموزاکهای (تعلیمات) اسلام بوده. در سات (صفحه‌ی) 174 می‌نویسد : «بذل جان و مال و مجاهدت در راه آزادی و مشروطه انگیزه‌های دینی داشت». نتیجه اینست که کسی را درد میهن نمی‌بود! دانسته نیست اندیشه‌ی نویسنده درباره‌ی باسکِرویل ، مجاهدان گرجی ، ارمنی و اندامان حزب اجتماعیون عامیون چه می‌باشد؟. بجای آنکه ماهیت جنبش مشروطه را که نبرد میان آزادی و بردگی بود بازنماید تا انگیزه‌ی آزادیخواهان ایرانیِ گریزان از دین و یا نامسلمانِ بیگانه از هواداری بآن روشن گردد بچنین گزارش یکسویانه‌ای می‌پردازد. همچنین چند سات جلوتر بر شیخ ‌فضل‌الله نوری اندوه‌سرایی می‌کند که چرا محمدعلی‌میرزا را (بی‌آنکه پناهیدنش بسفارت روس را بنویسد) «بدون محاکمه آزاد گزاشتند تا بروسیه برود» ولی شیخ را بدار کشیدند.
شیخ فضل‌الله همان پرچمدار مشروعه‌خواهی و دشمنی با مشروطه‌خواهان است که در راه رسیدن بخواستهای خود با محمدعلی‌میرزا همدست گردید و خونهای بسیاری که او ریخت این همبازش بود. این نویسنده درباره‌ی سیاهکاریهای شیخ بخاموشی گراییده و تنها چون او مشروطه را مشروعه می‌خواسته بکشته شدنش دلسوزی می‌نماید. از اینگونه کسان که راستی را هوادار مشروعه‌اند ولی از ترس بدنامی ، دشمنی خود را با مشروطه آشکار نمی‌کنند باید پرسید : اگر سرچشمه‌ی همه‌ی نیکیها اسلام و شریعت بوده و با آنها هر کاری پیش می‌رفت دیگر چه نیازی بآنهمه جانبازی و گرفتن مشروطه و قانونها از اروپا بود؟!.


.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی چهار از یازده)


دوم : دانشهایی که از کهنه و نو ، و سودمند و بی‌سود ، بدرس خواندن و یا از اینجا و از آنجا فراگرفته‌اند بآنها می‌نازند و به پشتگرمی آنهاست که خود را دانا می‌شمارند و از پیروی بکسی و پذیرفتن سخنی بی‌نیاز می‌دانند. بلکه بسیاری درپی پند دادن و راه نمودن بدیگران می‌باشند. کار بجایی رسیده که کسی که هنرش چامه‌بافیست و چند چامه‌ای بافته ، و یا کسی که تاریخچه‌ی زندگانی یک چامه‌بافی را نوشته ، یا جوانی که یک رمانی پرداخته ، یا مردی که کتابچه‌ای در کف‌بینی چاپ کرده ، بهمین مایه خود را دانا می‌شمارد و گردن بهیچی نمی‌گزارد. جوانان که از دبیرستانها بیرون می‌آیند کمی در خود سراغ نمی‌دارند و نیازی به فراگرفتن دانش دیگری برای زندگانی نمی‌شناسند. بویژه آنان که باروپا رفته و بازگشته‌اند که خود را برتر از دیگران می‌پندارند و چنان می‌دانند که همه چیز را یاد گرفته و بازآمده‌اند.

در جایی که این دانشها یا فراگرفته‌ها را با راه زندگانی پیوستگی نیست و اینها نه چیزیست که کسی را در زندگی رستگار گرداند. نمی‌گویم آن دانشها همه بیهوده است. چنین سخنی چه رواست؟! ما خود هواخواه دانشها می‌باشیم و همیشه گفته‌ایم و در اینجا هم می‌گوییم : دانشهای طبیعی و ریاضیات و پزشکی و اینگونه چیزها بسیار ارجمند است و ما در زندگی نیازمند آنها هستیم. چیزی که هست راه زندگی جز از اینهاست ، بلکه می‌باید گفت : از این دانشها هنگامی سود توان برداشت که توده بشاهراه زندگی افتد و رو بسوی پیشرفت روانه گردد. در یک توده‌ی سرگردان و بیراه از دانشها جز زیان سودی برنخیزد.

شما ببینید : یک سپاه انبوهی که توپچیان و بمب‌اندازان و دیگر هنرمندان (1) میان خود می‌دارند هنگامی توانند از هنرهای ایشان بهره بردارند که سپاه بسامان [=منظم] و در زیر دست یک سرداری باشد و یکدل و یکزبان بکار درآید ، و آنگاه دوست از دشمن شناخته با دشمنان به یک جنگ سودمندی برخیزد. یک سپاه نابسامان و پراکنده‌دل از هنرهای سپاهیان خود جز زیان چه سودی تواند برداشت؟!..

اینان نمی‌دانند که پشت سر این دانشها که فراگرفته‌اند دانش دیگری هست که معنی جهان و زندگی را می‌آموزد و راه آسایش و خرسندی را یاد می‌دهد و آن دانش از همه گرانمایه‌تر می‌باشد و پیداست که باین آسانی آن را نخواهند پذیرفت ، و بلکه چنانکه دیده‌ایم بسیاری بیفرهنگانه از در ریشخند خواهند درآمد ، و ما ناگزیریم درماندگیها و لغزشهای ایشان را که در این چند سال دیده‌ایم یادشان آوریم.


پابرگی :
1ـ هنر معنی فن و «تخصص» هم دارد. کسروی باین معنی بسیار بکار برده. ـ و
.
دردها و درمانها ـ بخش ششم

(همبسته با گفتار بالا)
.