پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
قاضی ارداقی
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 10ـ3) اسلام و ایران (تکه‌ی دو از سه)


کسانی هم داستان برانداختن خاندان ساسانیان را دستاویز می‌کنند. ایکاش اینان دستی در تاریخ داشتند و می‌دانستند که پادشاهی این خاندان از زمان خسرو پرویز به چه حال افتاده و چه رخنه‌هایی در بنیاد ایشان پدید آمده بود تا می‌دانستند که سرنوشت ایشان جز برافتادن نبود. پسر پدر را می‌کشت و برادر برادران را نابود می‌ساخت و کار هرج و مرج چندان بالا گرفته بود که کودکان و زنان را بر تخت جای داده یکی را که امروز برمی‌نشاندند پس از چند هفته بیگناه کشته دیگری را بجای او می‌گزاردند.

اگر ایران سرپرست کاردان و جهاندیده‌ای داشت بایستی اسلام را پذیرفته ولی تازیان را از سرحد راه ندهند. اگر اسلام در زمان خسرو انوشروان برمی‌خاست چه‌بسا که آن پادشاه جهاندیده و خردمند همین کار را می‌کرد. این نتیجه‌ی خطای یزدگرد جوان بیست‌ودو ساله بود که کار را با تازیان بجنگ کشانیده سپس هم با یک شکست قادسیه نومید گشته پایتخت را رها کرده بگریخت و با آنکه تازیان در هر قدمی‌خواستار صلح و پیمان بودند او باری از این راه چاره‌ی بدبختی مردم را نکرد.

به هر حال باید دانست که ایرانیان همان ایرانیانی که اسلام پذیرفته در راه آن جانفشانی می‌نمودند در اندک‌زمانی جبران آن زبونی را کردند و برخلاف آنچه معروف است هنوز سه قرن از آغاز تاریخ اسلام نگذشته بود که ایرانیان آزادی خود را یافته و رشته‌ی حکمرانی را خودشان بدست گرفتند که با خلفاء جز از راه مسلمانی رابطه نداشتند نه اینکه زبون یا باجگزار آنان بودند. بلکه چه‌بسا که خلفاء دست‌نشانده و زبون ایرانیان بودند.

حساب ایران و عرب در قرنهای پیشین پاک شده و سخنی برای امروز بازنمانده. آن روزی که تازیان بسرحد ایران رسیدند ایرانیان آن روز غیرت و مردانگیشان کمتر از دیگران نبود و چون اسلام را درنمی‌یافتند و جز شهرگشایی علت دیگری بر آن جنبش عرب نمی‌پنداشتند ، غیرتمندانه بنگاهداری ایران برخاستند و کردند آنچه را که شایسته‌ی غیرت و مردانگی بود. ولی با نیروی خدایی اسلام برنیامده جز شکستهای پیاپی از آن کوششهای خود نتیجه ندیدند. و چون تازیان چیره گردیده بسراسر ایران دست یافتند باز ایرانیان دشمنی باسلام فرونگزارده هر زمان که توانستند از شورش و جنبش بازنایستادند و در این بار نیز خونهای فراوانی از ایران ریخته گردید.

فسوسا بر آن خونها که در راه غیرت ریخته شد ولی غیرت درآمیخته با نادانی! فسوسا بر آن خونها که ریخته گردید و پاک هدر رفت!

لیکن کم‌کم ایرانیان حقیقت اسلام را دریافتند و بآن دین خدایی بگرویدند.

در این زمان بود که ایران دانست چه باید کرد. دانست که باید دشمنی با اسلام را که مایه‌ی آن شکستها و بدبختیها بود کنار نهاده با چیرگی عرب و فزونی‌جوییهای آنان و دعواهای بیجا که داشتند ـ دعواهایی که اسلام از آنها بیزار بود ـ بدشمنی برخاست. خوشبختانه این بار فیروزی بهره‌ی ایران گردید که در اندک‌زمانی دست عرب را از ایران برتافته خود ایرانیان رشته‌ی کارها را بدست آوردند. هنوز قرن سوم هجری به نیمه نرسیده بود که رشته‌ی کارها در ایران با خود ایرانیان گردید. دیری هم نگذشت که ببغداد تاخته بر خلیفه نیز چیرگی یافتند و اختیار کارها بلکه اختیار زندگی او را نیز بدست آوردند.

👇
در اینجاست که ما می‌گویم : حساب ایران و عرب پاک شد و سخنی برای زمانهای دیرتر بازنماند.

آنان که می‌گویند ایرانیان اسلام را بزور شمشیر پذیرفتند راه خطا می‌پویند.

آنان که می‌پندارند ایرانیان چون بشمشیر با اسلام برنیامدند از راه دین‌سازی و نیرنگبازی رخنه بر بنیاد آن دین انداختند نادانی خود را نشان می‌دهند.

شگفتا ! مگر در قرن سوم هجرت نبود که یعقوب پسر لیث از سیستان برخاسته بر بخش بزرگی از ایران دست یافت و با سپاه انبوهی بجنگ خلیفه تاخت و خود زمانی بود که کار خلافت اسلامی ‌از مویی آویخته بود ـ اگر ایرانیان اسلام را از جان و دل نپذیرفته بودند چرا در چنان هنگامی ‌همگی بشورش برنخاستند و بکندن ریشه‌ی اسلام نکوشیدند؟!.

مگر در قرنی دیگر در زمان دیلمیان نبود که چون بویهیان به بغداد دست یافته بودند دو تن از کسان بهاءالدوله بخانه‌ی خلیفه المُکتَفی‌بالله رفته و او را بخواری بسیار بیرون کشیده بخانه‌ی بهاءالدوله آورده بند نمودند و با زور مشت و سیلی پیمان کناره‌جویی از خلافت ازو دریافت داشتند ـ اگر ایرانیان اسلام را بزور پذیرفته بودند چرا در چنین هنگامی ‌از آن دین برنگشتند و بیرق زردشتیگری برنیفراشتند؟!

برادران : شما با آن سخنان بیهوده‌ی خود نه تنها تخم پراکندگی میانه‌ی ایرانیان می‌افشانید راه تاریخ را نیز کور می‌سازید. کسانی که در تاریخ اسلام و ایران بجستجو خواهند پرداخت چه‌بسا که مدتها گیج این گفته‌های بی‌بنیاد شما باشند و چه‌بسا که کسانی فریب این سخنان را خورده و چیزهایی در کتابهای خود بنگارند!

مذهب ساختن و رخنه بر بنیاد یک دین خدایی انداختن و مردم را از دین بیزار گردانیدن از زشتترین ننگهاست. کسانی که چنین نسبتی را به ایرانیان می‌دهند خود دشمنی با ایران می‌کنند. کسانی از ایرانیان هم که چنین نسبتی را پذیرفته پر و بالهایی هم از پندار خود بر آن می‌افزایند مگر نافهمی ‌و ناآگاهی را عذر آنان بدانیم وگرنه درخور هر گونه نکوهش می‌باشند.



.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 1ـ پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید (تکه‌ی دو از سه)


مردم در آن روز نادرستیهای اینان را درنمی‌یافتند. ولی ما که تاریخ مشروطه را گرد آورده‌ایم و در پیرامون آن نیک اندیشیده‌ایم همه را می‌شناسیم. یکی از چیزهایی که مرا بنوشتن تاریخ مشروطه برانگیخت این بود که پیشامدهای سالهای اخیر ایران را نیک دانم و مردان را نیک شناسم و در گفتگو از آلودگیها و گرفتاریهای توده گواه و دلیل از همان پیشامدها بیاورم. اکنون در اینجا هم نیک توانم داوری کنم و این را روشن گردانم که درسخواندگان ـ یا بگفته‌ی خودشان فضلاء و ادباء ـ برای چه از آزمایش بدانسان بد درآمدند و انگیزه و مایه‌ی این کار را هم نشان دهم.

چه این کار بیگمان انگیزه‌ای داشته ، وگرنه بهر چه یک دسته همه بد درآیند. آری اگر تنها کسان چندی بیکاره و بد درآمده بودندی گفتیمی نیک و بد ، و بکاره و بیکاره در هر گروهی باشد. ولی سخن اینست که رویهم‌رفته اینان بی‌ارج درآمده‌اند ، و از آنسوی دسته‌ی درس‌ناخوانده و کمدانش رویهمرفته نیک بوده‌اند ، و از میانشان صد مرد بنامی پیدا شده. این جدایی میانه‌ی دو دسته و انگیزه‌ی آنست که بایستی جست و ما آن را بدست آورده‌ایم.

در آن روزها که آغاز جنبش می‌بود و پیاپی سخن از میهن‌دوستی و جانفشانی در راه توده و غیرت و مردانگی می‌رفت و همگی آنها را می‌شنیدند اینان ـ این دسته‌ی ادباء و فضلاء ـ نیز آنها را می‌شنیدند و در دلهای خود جای می‌دادند ، و بیگمان آنها را براست داشته می‌پذیرفتند ، و خود را برای کوششهایی در راه کشور و میهن آماده می‌گردانیدند ، چیزی که هست دلهای ایشان همچون دیگران تهی نبوده و از پیش از آن سخنانی در آنها جا می‌داشته ـ سخنانی که با این درسها و دستورها ناسازگار می‌بوده ، و پیداست که آنها اینها را ، و اینها آنها را از نیرو می‌انداخته و سست می‌گردانیده.

خواهند پرسید : آن سخنان چه بوده؟.. می‌گویم : از اینگونه بوده : «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» ، «عزت و ذلت جز بتقدیر آسمانی نیست» و «دنیا چند روزه است و نیک یا بد می‌گذرد» و «گذشته گذشته و آینده نیامده و زندگی آدمی همین یک دم بیش نیست که باید قدر آن دانست و اندیشه‌ی گذشته و آینده را از دل بیرون کرد» و «اگر بعبرت نگری نور و ظلمت و عدل و ظلم و موسا و فرعون همگی یکیست». پیداست که ما نخواهیم توانست همه‌ی آنها را بشماریم و اینها را بعنوان مثل یاد کردیم.

کسانی که از پانزده و شانزده سالگی که آغاز چیزفهمی است با اینها آشنا شده و بارها آنها را در کتابها خوانده و از زبانها شنیده و با خوشگمانی و دلبستگی بسیار به دل سپرده بودند شگفت نیست که شور میهن‌دوستی و جانفشانی و مردانگی در سرهای آنان نیرو نگیرد و بسیار سست باشد و آنان هنگام آزمایش بدانسان ناستوده درآیند و مایه‌ی سرافکندگی شوند؟!.

می‌دانم کسانی این را بآسانی نخواهند پذیرفت و چون سخنیست که تازه می‌شنوند بچون و چرا خواهند برخاست. ولی بدانند که جای هیچ چون چرا نیست و چاره جز پذیرفتن نمی‌باشد. در این نزدیکیها روزی این را با کسانی می‌گفتم ، یکی نااندیشیده و نافهمیده بخرده‌گیری برخاست و چنین گفت : «اینها که می‌شمارید افکار فلسفی است چه ربط باحساسات دارد؟!. و آنگاه چرا اینها با میهن‌دوستی و جانفشانی نمی‌سازد؟!..»

گفتم نیک کردی که ایراد گرفتی و این مرا خواهد برانگیخت که پاسخ گویم و زمینه را هرچه روشنتر گردانم : آنکه می‌گویی اینها اندیشه‌های فلسفی است تو نامش را هرچه می‌خواهی بگزار ، از اثرش نخواهد کاست. این سخن شما بیاد من می‌آورد آن را که در روزهای جوانی شبی در تبریز بخانه‌ی یکی از خویشان رفتم و چون نشستم و اندکی گذشت شب‌چره آوردند. من دست نگه داشته و گفتم تازه شام خورده‌ام و از خوراک روی خوراک می‌پرهیزم. گفت : این شب‌چره است چه ربطی بخوراک روی خوراک دارد؟!.

چه خوش نام فلسفه بر زبانها افتاده و یک کلمه‌ی فریب‌آمیزی شده! با دست خود ریشه‌ی خود را می‌کنید و با یک نام خشک فلسفه دلهای خود را خوش می‌گردانید!

شما اگر چند روزی کتاب حسین کرد بخوانید آن افسانه در شما کارگر باشد. اگر دو سه شب بسینما روید رفتار و کردار بازیگران بی‌اثر نماند. این چگونه تواند بود که کسانی بیست سال و سی سال با بدآموزیهای صوفیان و خراباتیان و دیگران بسر برند و اینها را در دلهای آنها اثر نباشد؟!. اینکه می‌گویید به احساسات چه ربطی دارد؟!.. گویا فراموش می‌کنید که سرچشمه‌ی همگی یک جاست.

👇
نیز می‌گویید : «چرا اینها با میهن‌دوستی و جانفشانی نمی‌سازد؟» باید بگویم : معنی «نساختن» را نمی‌دانید ، وگرنه باین پرسش برنمی‌خاستید. کسی که باور کرده کوششها همه بیهوده است و خواری و ارجمندی یک توده‌ای جز با «قضا و قدر» نیست از چنین بدباوری چه چشم کوشش و جانفشانی توان داشت؟!. کسی که بر اینست که هیچگاه نباید پروای گذشته و آینده کرد و باید زندگی را همان یک دم دانست و تنها دربند خوشی آن بود از چنین کوتاه‌بینی چه چشم توان داشت که بامید پیشرفت آینده‌ی توده ، زندگی را بخود تلخ گرداند و از خوشیهای خویش درگذرد؟!.. کسی که ستمگر و دادگر و روشن و تاریک ، موسا و فرعون همه را به یک دیده می‌بیند و جدایی میانه‌ی آنها نمی‌گزارد و این را یک اندیشه‌ی بلندی می‌شمارد ، چه شدنیست که بر ستمگری و خودکامگی خشم گیرد و در راه جلوگیری از آنها جانبازی دریغ نگوید؟!.. اینست معنی «نساختن» آن بدآموزیها با شور آزادیخواهی و میهن‌دوستی و جانفشانی.

هر کاری که آدمی می‌کند و هر جنبشی که ازو دیده می‌شود سرچشمه‌ی آن اندیشه‌های اوست. شما از خانه‌ی خود بیرون آمده بدیدن فلان دوست می‌روید. آیا شما را بآن تکان جز اندیشه چه واداشته است؟.. شما این بدآموزیها را کوچک می‌گیرید ولی نیست و برای خود یک تاریخچه‌ی بسیار درازی می‌دارد.


.
دردها و درمانها ـ بخش هشتم

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش سوم : خرد ، دین ، سرفرازی)

🔸 10ـ3) اسلام و ایران (تکه‌ی سه از سه)


در قرنهای پیشین اسلام کسان بسیاری بقصد فتنه‌جویی یا بآرزوی پیشوایی بدعتهایی نهاده هر کدام راه نوینی باز می‌کردند چند کسی هم از ایرانیان بچنین کاری برخاسته‌اند. ولی ایرانیان همیشه از آنان بیزاری می‌جسته‌اند. کنون هم ما از آن کسان بیزاریم و هرگز نخواهیم پذیرفت که نام ننگین ایشان در تاریخ ایران به نیکی یاد شود.

چنان کسانی که مردم را از راه رستگاری دربرده و در بیابان گمراهی سرگردان می‌ساخته‌اند خود دشمن آدمیگری بوده‌اند. چه رواست که کسانی نام آن غولان فریبنده را به نیکی ببرند؟! کسانی که کارشان دین‌دزدی بوده و بر بدبختی مردم می‌کوشیده‌اند چه سزاست که ایرانیان آنان را از برگزیدگان خود بشمارند؟!

آن رفتار رادمردانه‌ی ایرانیان که چون اسلام را نمی‌شناختند در برابر آن هزارها قربانی دادند و چون آن را شناختند پاکدلانه آن کینه‌ها را فراموش ساخته بنگهداری اسلام برخاستند و این زمان هم صدهزار قربانی در راه آن دادند ـ چنین رفتار رادمردانه که مایه‌ی سرفرازی ایرانیان است کج‌اندیشانی آن را تحریف نموده چنین وامی‌نمایند که ایرانیان چون با اسلام بشمشیر برنیامدند از راه نیرنگ و دُورنگی بکندن بنیاد آن کوشیدند! تفو بر این نادانی! تفو!

اما شیعیگری ایرانیان چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم چون امویان و عباسیان بدستاویز خویشاوندی با پیغمبر اسلام بخلافت نشسته علویان را که به پیغمبر نزدیکتر از آنان بودند و در پارسایی و دانشمندی هم برتری داشتند سخت می‌آزردند غیرت ایرانیان این بیدادگری را برنتافته هواداری از علویان می‌نمودند و اینبود که بشیعیگری معروف گردیدند.

اما دشمنی با سه خلیفه و دیگر نارواییها که در قرنهای اخیر شاه‌اسماعیل صفوی در ایران رواج داده اینها کارهایی است که خردمندان همیشه بیزار بوده‌اند و چنانکه همه می‌دانیم از آغاز مشروطه یکی از کارهای مهم آزادیخواهان دشمنی با آن بدعتهای نازیبا بوده و خوشبختانه امروز کمتر نشانی از آن بازمانده. (1)

کسانی که بر شیعیگری ایرانیان هم پیرایه بسته چنین وامی‌نمایند که ایرانیان از این راه دشمنی باسلام می‌نموده‌اند این کسان فراموش کرده‌اند که شیعیگری بنحوی که آسیب بر اسلام باشد یادگار دوره‌ی صفویان است و در آن زمان ایران حاجتی بدشمنی با اسلام نداشته است.

اما شیعیگری آغاز اسلام چنانکه گفتیم جز هواداری از علویان نبوده و بجز بر خلفای زمان زیانی نداشته است.

اینان کاری را که از یکمشت باطنیان که نزد خود ایرانیان چرکین‌ترین کسان شمرده می‌شده‌اند ـ سر زده بنام همه‌ی ایرانیان می‌نگارند و دانسته نیست که از این وارونه‌گویی و فریبکاری چه مقصودی دارند؟!

ما هرگاه که نام اسلام و ایران می‌بریم بیاد می‌آوریم آن جانبازیها و فداکاریهایی که ایرانیان مسلمان در راه پیشرفت و سترگی اسلام از خود آشکار ساختند. بیاد می‌آوریم آن داستان شگفت را که ایرانیان با آنکه در آغاز کار با تازیان آن خونریزیها را کرده و پس از زبونی نیز که یوغ فرمان تازیان بگردن گرفتند همیشه اسلام را بدیده‌ی دشمنی می‌نگریستند سپس چون پی بحقیقت آن دین پاک بردند دشمنی را مبدل بهواخواهی ساخته در راه اسلام بجانبازی برخاستند. ما آفرین می‌فرستیم بر آن روانهای پاک که بدینسان راستی و حق را بر هر چیز برگزیدند.

اما آنچه درباره‌ی دین‌سازی ایرانیان جرجی زیدان مصری و دیگران نوشته‌اند و بر زبان این و آن افتاده جز اشتباه بیپایه‌ای نیست. نمی‌گوییم چنین کسانی نبوده‌اند می‌گوییم آنان جز چند تن مرد پست فتنه‌جویی که در هر زمان و میانه‌ی هر مردمی پیدا می‌شود نبودند و کار آنان را نمی‌توان بنام ایرانیان یاد کرد.

درباره‌ی شیعیگری ایرانیان نیز آنچه ما جستجو کرده دانسته‌ایم قضیه اینست که چون پس از زمان چهار خلیفه ، خلافت اسلامی بدست کسانی همچون معاویه و یزید و مروان و ولید افتاد سپس هم عباسیان آن را درربودند و بدستاویز خویشاوندی پیغمبر اسلام بود که اینان خلافت را حق خود می‌پنداشتند و بنام جانشینی آن پاکمرد صد گونه ناپاکی روا می‌داشتند ـ غیرت ایرانیان این فریبکاری و ناپاکی را برنتافته می‌گفتند خویشاوندی پیغمبر اگر دلیل شایستگی کسی بر خلافت باشد پس چرا علویان که از خاندان خود پیغمبر و از شما پارساتر و داناتر می‌باشند خلیفه نشوند. این بوده داستان شیعیگری ایرانیان.

... آنچه باید بیش از همه رعایت شود اینست که گفته‌های جرجی زیدان مصری و دیگران که از تاریخ ایران جز آگاهی اندکی نداشتند حجت گرفته نشود بلکه نویسندگان خودشان جستجو کرده حقایق را دریابند و آنچه می‌نویسند مدرک آن را نیز نشان بدهند.

👇
پابرگی :
1ـ چون این در دوره‌ی حکومت رضاشاه نوشته شده و چنانکه می‌دانید رضاشاه این نمایشهای بیخردانه را از میان برداشت ، اینست نویسنده از میان برخاستن آن بدعتهای ناروا را ـ بویژه تولا و تبرا که یادگار ننگین صفویان می‌باشد ـ مایه‌ی خشنودی گرفته این را «خوشبختانه» می‌خواند ولی امروز «بدبختانه» دیده می‌شود که آن فراموش‌شده‌ها دوباره بازگشته و هر روز دامنه‌دارتر نیز می‌شود.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 1ـ پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید (تکه‌ی سه از سه)


دیگری گفت : پس چگونه آنان با آواز آزادیخواهی تکان خوردند و در آن جنبش پا درمیان داشتند. گفتم بهتر است زمینه [را] روشنتر از این گردانم تا پاسخ این پرسش نیز دانسته شود. باید دانست که آدمی که سخنی یاد می‌گیرد و در دل جا می‌دهد این جلوگیر آن نخواهد بود که سخن دیگری را هم یاد گیرد و در دل جا دهد. آمدیم که این دو سخن باهم سازش نداشتند در اینحال اگر خرد و اندیشه نیرومند است آن دو را باهم سنجد و داوری کند و هر کدام را که راست دید نگه دارد و باور خویش گرداند و آن یکی را کنار گزارد. ولی اگر اندیشه و خرد ناتوانست و راست از کج جدا نمی‌تواند کرد ، ناگریز هر دو را نگه دارد و در دل جای برای هر دو باز کند. چیزی که هست آن این را سست گرداند و این آن را ، و آن کس همیشه دودل و گیجسر باشد.

ما برای این گواه بسیاری توانیم آورد. امروز هزاران کسان می‌باشند که نخست دیندار بوده و درس خوانده‌اند و چیزهای بسیاری یاد گرفته‌اند ، و سپس نیز به روزنامه‌ها و کتابهای نوین روآورده و صد سخنی از بدآموزیهای مادیگری و بیدینی خوانده و در دلهای خود جا داده‌اند ، و چون از ناتوانی اندیشه و خرد داوری میان آنها نتوانسته‌اند اینست هر دو دسته را در دل نگه داشته‌اند و نتیجه این شده که بی‌آنکه خود بفهمند و بخواهند هر ساعت رنگ دیگری از خود بیرون دهند و ما بارها دیده‌ایم که کسانی که یک ساعت پیش هستی خدا را انکار می‌کردند این زمان درباره‌ی نیارَستنیها [=معجزه‌ها] (که ما آنها را نمی‌پذیریم) از در کشاکش درآمده‌اند. دوباره می‌گویم : هزاران کسان از اینگونه‌اند و شما می‌توانید در گفتار و کردار آنان باریک‌اندیشی کنید و این حال را آشکار دریابید.

آنان نیز همین حال را داشته‌اند و درس جانفشانی و میهن‌دوستی و مردانگی را که فراگرفته‌اند در دلهاشان جا داده‌اند و بشور و تکانی برخاسته‌اند ، ولی چون با درسهای ناسازگار دیگری در یک جا بوده اینست شور و تکان سست بوده و آن نیرو پیدا نکرده که تا جانفشانی و سختیکشی‌شان پیش برد. تا هنگامی که میدان تهی بوده و بیم جان و دارایی نمی‌رفته همراهی با دیگران می‌کرده‌اند. ولی سپس که در میدان هماورد زورمندی همچون محمدعلی‌میرزا پیدا شده و بیم جان و دارایی رونموده در این هنگام بوده که آن شور و تکانِ سست از کار افتاده و ناپدید گردیده و خواه و ناخواه درسهای دیگر (همچون : «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» و یا همچون «دنیا چند روزه است و نیک یا بد می‌گذرد») بیاد افتاده است و بدانسان که می‌دانیم این کسان را از میدان میهن‌دوستی و جانفشانی بیرون برده است.

این داوری بهتر شدی اگر ما توانستیمی نامهای آن کسان را نیز ببریم و رفتار هر یکی را در جنبش آزادیخواهی برشته‌ی نوشتن بکشیم ، و ما چون نمی‌خواهیم پرده‌دری کنیم و نام کسی را نمی‌بریم اینست زمینه یک رنگ تاریکی بخود می‌گیرد. ولی آنانکه تاریخ مشروطه را خوانده‌اند و یا بخوانند این گفته‌ها بر آنان تاریکی نخواهد داشت. (1) پیشامد آزادیخواهی در ایران رازهایش بسیار است و چند چیز دست بهم داده تا آن را ناانجام گزارده ولی هرچه هست یکی از انگیزه‌های ناانجام ماندن آن همین را باید گرفت.

در اینجا مثلی بسیار بجاست : چنین انگارید شما از کوهستانی می‌گذرید و ناگزیر از گذشتن می‌باشید و در آن هنگام که راه می‌پیمایید نگاه کرده ناگهان در پیش رو در چند گامی گرگی یا درنده‌ی بیمگین دیگری را خفته می‌بینید و از ترس بر سر جای خود می‌ایستید. کنون بگویید چه کار کنید؟!. نه اینست که اگر راه تنها آن یکیست ناگزیر شده و ترس را کنار گزارده و پیش رفته و با گرگ نبرد کنید ، ولی اگر راه تنها یکی نیست خود را به رنج نینداخته آهسته براه دیگر برمی‌گردید؟!..

این مثل از هر باره راست است. آن کسان راه میهن‌دوستی و کوشش و جانفشانی را گرفته می‌رفتند ، و این کار از آنان از روی فریبکاری یا از روی ناچاری سر نمی‌زد. خود بدلخواه جنبشی کرده و گامهایی برمی‌داشتند. ولی ناگهان در پیش رو جنگ و خونریزی و گزند و زیان را دیدند و از ترس بر سر جای خود ایستادند و چون راهشان تنها آن یکی نمی‌بود و راههای دیگری نیز می‌شناختند اینبود آهسته آن راه را رها کردند و خود را بگزند نینداختند. ولی ستارخان و یِفرِمخان و دیگران جز راه مردانگی و جانفشانی را نمی‌شناختند و هرگز بدآموزیهای خراباتیگری و صوفیگری و مانند اینها بگوششان نخورده بود ، از اینرو ترس را کنار نهادند و مردانه پیش رفتند و از گزند و زیان نترسیدند.

👇
خواستمان گفتگو از تاریخ مشروطه نیست. این را برای گواهی یاد کردیم. گفتگو از نیک و بد می‌داریم. چنانکه گفتیم برای اینکه مردم نیک و بد را بکار بندند و نتیجه‌ی درست بدست آید باید بنیاد استواری برای آنها نهاد و از سخنان پراکنده جلو گرفت تا چیزهای نسازنده بمیان نیاید و مردم را دودل نگردانَد.

روشنتر گویم : باید برای زندگانی راهِ شناخته و کرانه‌داری درمیان باشد ، و هر کس نتواند آنچه پنداشت بر زبان راند و بهوس سخن از نیک و بد گوید. بسیار چیزهاست که خوش نماید و سراپا زیان باشد ، و بسیار چیزهاست که سازگار نماید و خود ناسازگار باشد. آنکه یک روز نشسته و دهان باز کرده و چنین گفته : «زندگی همین یک دم است و باید آن را بخوشی گذرانید و دربند گذشته و آینده نبود» ، این را یک اندیشه‌ی گرانبها پنداشته و از زیانهای بسیار بیمناک آن آگاه نبوده. آنکه روزی بسخن درآمده و بهوس چنین سروده «دستی که بدندان نتوان برد ببوس» ، آن را یک پند سودمندی شمرده و این ندانسته که ریشه‌ی مردانگی و آزادگی را برمی‌اندازد. آنکه پایه‌ی پندار را هرچه بالاتر برده و تا آنجا رسیده که نیک و بد و تاریک و روشن و موسا و فرعون را یکی شمارَد ، این را یک پیشرفت بزرگی در راه عرفان شناخته و این ندانسته که از خرد بسیار دور است و با پیشرفت زندگانی هیچ نخواهد ساخت.


پابرگی:
1ـ این جستار در کتاب «در پیرامون ادبیات» (نشر الکترونیکی ، ص 92 تا 94 از 100) اندکی فراختر شرح داده شده. ـ و


.
ستارخان
یِفرِمخان
دردها و درمانها ـ بخش هشتم

(همبسته با گفتار بالا)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 1ـ4) آغاز سخن (تکه‌ی یک از دو)


ده قرن گذشت که ایران همه سختی کشید ، همه بدبختی دید. پتیاره‌ها یکی نرفته دیگری از پی فرارسید. گرفتاری ایران در این ده قرن نه تنها تاراجها و کشتارهایی بود که پیاپی از بیگانگان دید و بارها آتش بیداد در این سرزمین زبانه کشید و خشک و تر همه را بآتش خود سوزانید.

این پتیاره‌های دلگداز که در تاریخها یاد کرده شده گرفتاریهای آشکار ایران بوده. گذشته از اینها ، یک رشته بدبختیهایی گریبانگیر ایران بوده که نه آشکار است ولی زیان آنها بیشتر می‌باشد و این بدبختیهاست که می‌خواهیم پرده از روی آنها برداریم.

بی‌هیچ گزافه و بی‌هیچ گفتگو در جهان توده‌ای باندازه‌ی شرقیان (بویژه ایرانیان) گرفتار اندیشه‌های پراکنده و باورهای بیهوده نبوده و در شرق نیز هیچگاه آلودگی تا باین اندازه نرسیده. از هزار سال باز ، آلودگی روی آلودگی آمده و نژاد به نژاد (1) در دلها ریشه دوانیده. برای آنکه خوانندگان ، هم از اندازه‌ی گرفتاریها و هم از تاریخچه‌ی آن آگاه شوند می‌باید در اینجا تاریخ را از هزار سال باز فهرست‌وار از دیده گذرانیم.

در ده قرن گذشته در شرق اثر دین اسلام بیش از هر چیزی بوده و ما نیز تاریخ را از آن آغاز می‌کنیم. اسلام چون در عربستان پیدا شد نیم قرن نگذشت که در بخش بزرگی از آسیا رواج یافت و اثر خود را در همه جا آشکار ساخت. خوانندگان اندیشه‌ی ما را درباره‌ی این دین می‌دانند. ما بارها گفته‌ایم زندگانی آدمی همیشه در پیشرفت است. آن آدمی که روزی لخت و تهیدست در مغارها می‌زیست و هیچ دانشی نداشت امروز تا بآن پایه رسیده که می‌بینیم و در آینده نیز بهتر از این خواهد بود. تو گویی یک راهی بروی آدمیان باز شده که باید گام بگام آن را بپیمایند و پیدایش برانگیختگان همیشه یک گام برجسته‌ای در این راه باشد. اینست می‌گوییم پیدایش اسلام برجسته‌تر از گامهای پیشین بوده و پیشرفت آدمیان را بسیار تندتر گردانیده.

این گواهی‌ایست که ما درباره‌ی اسلام می‌دهیم. لیکن کدام اسلام؟.. آن اسلام که بوده و اکنون نیست. زیرا اسلام بیش از دویست سال بپاکی خود نماند و هنوز دو قرن بیشتر از آغاز آن نمی‌گذشت که آلودگیهای پیاپی سرچشمه‌ی آن را تیره گردانید ...


پابرگی :
1ـ نویسنده در اینجا «نژاد» را بمعنی «نسل» بکار برده است.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 2ـ شناختن نیک و بد کار آسانی نیست (تکه‌ی یک از یک)


این داستان «نساختن» یکی از آزمایشگاهها ، یا بهتر گویم : یکی از لغزشگاهها می‌باشد ، و در اینجاست که دروغگویان و هوسبازان شناخته گردند و پرده از روی کارشان برافتد. در اینجاست که معنی درست راهنما شناخته شود و هر کسی آن را دریابد. ما چون می‌گوییم : «نساختن» ، آخشیج هم یا وارونه‌ی یکدیگر بودن دو چیز را نمی‌خواهیم تنها آخشیج یا وارونه‌ی هم بودن نیست که باید «نساختن» نامید. خود «دو چیز بودن» نیز نساختن است ، و چون شما مردم را بکارهای بیهوده‌ای برانگیزید و سرگرمشان دارید این خود با پیشرفت زندگانی نخواهد ساخت و مایه‌ی پس ماندن توده خواهد بود. زیرا بخشی از هوش و کوشش مردم بآن بیهوده‌کاریها رفته و جز کمی در راه پیشرفت زندگی بکار نخواهد رفت.

این یک قانون همگانیست ، یک چیز را بچند بخش کنی از نیروی آن کاهد. شما هنگامی که کتاب بدست گرفته‌اید و می‌خوانید اگر بگفتگوی پیرامونیان نیز گوش دارید هوشتان به دو بخش گردیده و از نیرو کاهد و نتیجه این باشد که نه کتاب را نیک فهمید و نه آن گفتگو را نیک فراگیرید. اینست می‌گوییم : «دو چیز بودن» خود نساختن است. می‌گوییم : باید در زندگانی آرمانی بدیده گرفت و بسوی آن پیش رفت و هرچه که با آن پیوستگی نمی‌دارد و در رسیدن بآن ما را یاری نمی‌تواند بیهوده‌اش شناخت و بیکبار دوری گزید و هوش و کوشش مردم را از نیرو نینداخت. هم از اینروست که در گفتگو از دین می‌گوییم : باید دین با زندگانی یکی باشد و زندگی جز از راه دین پیش نرود ، تا دو تایی درمیان نباشد و هوش و کوشش مردم به دو بخش نگردد.

در زمینه‌ی «نساختن» نکته‌های باریکتر از این هست ، و ما چون تاکنون سخنی از آنان نرانده‌ایم و نامی بروی آنها نگزارده‌ایم اینست بهتر می‌دانیم با مثلهایی آنها را روشن گردانیم و راستی اینست که اینگونه نکته‌ها را درمیان داستان و مثل بهتر توان دریافت.

یکی از هواخواهان پیمان که خود جوان دانشمندیست (آقای امام) می‌گوید در بوشهر در انجمنی یکی سخن از زندگانی یک شاعری می‌راند و ستایشها می‌سرود و چنین می‌گفت : «این شاعر میهن‌پرست بوده» و دلیل می‌آورد که شعرها درباره‌ی شهر خود و در ستایش آب و هوای آنجا گفته است. می‌گوید : من تاب نیاورده بایراد برخاستم و من هم سخنی رانده معنی درست شعر و اینکه در کجا بجا و در کجا بیجا باشد بازنمودم. (1)

گفتم : همین می‌سزیده که کرده‌اید. باید از سخنان پوچ و بیپا جلو گرفت. گفته‌ی آن مرد زشتیش بیش از آنست که در بیرون دیده می‌شود. اینگونه گفته‌ها ریشه‌ی میهن‌دوستی را براندازد. نه میهن یک شهر است و نه ستایش زبانی میهن‌دوستی تواند بود. دوست داشتن هر کسی شهر خود را چندین ارجدار نمی‌باشد و چیزیست که نیکان و بدان همه آن را دارند. اگر راستی را بخواهند سرزمین یا کشور یا شهر هیچ یک را میهن نتوان شمردن ، و باید گفت چون یک توده سود و زیان خود را یکی ساخته‌اند و در آسایش و آزادی یکدیگر کوشش و جانفشانی دریغ نمی‌گویند و همه باهم چون یک خاندان زیست می‌کنند ، این بستگی و همدستی است که گرانمایه و ارجدار است و معنی درست میهن این می‌باشد. اینکه کشور را میهن می‌نامند برای آنست که توده در آن می‌زیند و آنجا را خانه‌ی خود گرفته‌اند و برای آسایش خود بآبادی آن می‌کوشند. وگرنه دلبستگی بکوه و زمین چندین ارجدار نتواند بود.

این معنی میهن است و چنانکه می‌بینیم معنی گرانمایه و ارجداریست. بسیاری این را ندانسته‌اند و آن را خوار می‌دارند و بارها می‌گویند : «اینهمه دلبستگی بمیهن برای چیست؟!.. ما می‌خواهیم آسوده زییم در اینجا نباشد در آنجا باشد» ، و پیداست که این سخن بسیار پوچ است و معنی میهن جز این می‌باشد.

اما دوستداری میهن (یا بگفته‌ی مردم پرستش آن) بیگمان با زبان نتواند بود. دوستداری میهن دربند پیشرفت و فیروزی توده بودن و در راه این آرزو ، کوشش دریغ نگفتن و اینگونه کارهاست که هم بزرگ و ارجدار می‌باشد و هم نتیجه‌های گرانمایه از آن برخیزد. از ستایش زبانی و سخن‌پردازی هیچ سودی نتواند بود. مردمی که میهن‌دوستی را سخن‌پردازی شناسند همین نمونه‌ی بیخردی و نادانی ایشانست ، و آنگاه همین ریشه‌ی میهن‌دوستی را از میان ایشان براندازد. در جایی که با چند سخن میهن‌دوست توان بودن دیگر چه جای آنکه کسی بکوشش و تلاشی برخیزد؟!. در اینجاست که می‌گوییم معنی نساختن را نمی‌دانند. نادانک برای آنکه از یک شاعری ستایش کند آب بریشه‌ی غیرت و آزادگی می‌بندد.

👇
مانند این داستانست آنکه یکی از آنان که دینی بنیاد نهاده و کتابی و آیینی بدست گروهی داده چنین می‌گویند که گفتاری نوشته و در آن چنین گفته : «هر کس این گفتار را بخواند مزد صد شهید پیدا کند» ، و بی‌آنکه خود دریابد با همین سخن تیشه بریشه‌ی دین و آیین خود زده است. زیرا «شهید» که در کتابهای دینی یاد شده کسی را گویند که در راه خشنودی خدا کشته گردد و اینست آن را گرامی دارند و جایگاه بلندی پیش خدا برایش شناسند. ما نیز این را براست می‌داریم و اینگونه کسانی را ارجمند می‌شماریم. زیرا شهید هم کارش بزرگ باشد و هم نتیجه‌ی بزرگی از آن بدست آید. چنین انگارید بشهری دشمنان رو آورده‌اند و ترس زنان و بچگان را فراگرفته ، در چنین هنگامی اگر یک دسته‌ مردان از جان گذرند و غیرتمندانه بجلو شتابند و جنگ کنند و کسانی از آنان بخاک افتند و کشته شوند و دیگران دشمن بیدادگر را برگردانیده فیروزمند بشهر بازگردند ، این کار آنان از هر باره بزرگ و ارجمند باشد. زیرا از یکسو از جان که گرانمایه‌ترین و شیرین‌ترین چیز هر کسیست گذشته باشند ، و از یکسو در سایه‌ی مردانگی ایشان هزاران خاندانها از گزند رهند و شب را آسوده خوابند ، و هزاران مردان زنده مانده و از نابودی رها گردند. باید آنان را ـ چه کشته‌شدگان و چه فیروز بازگشتگانشان را ـ گرانمایه شمرد. اینست معنی شهید و اینست راز آنکه برایش جایگاه بلندی باور می‌دارند. اکنون اگر یک بنیادگزار دین برخیزد و چنین گوید : «هر کسی این گفتار را خوانَد مزد صد شهید پیدا کند» ، و بدینسان مردان بیکاره‌ای را تنها بپاداش اینکه در کنج اتاقی نشسته و یک نوشته‌ای را خوانده‌اند صد بار بالاتر از کشتگان راه خدا گرداند نتیجه آن باشد که شهیدی یا کشتگی در راه خدا بسیار بی‌ارج گردد و دیگر کسی بجانفشانی در راه مردانگی و آزاده‌مردی برنخیزد. گذشته از آن در حالی که می‌توان در خانه نشست و یک نوشته‌ای را خواند و بی‌هیچ رنج و آسیبی صد بار شهید گردید دیگر چه نیاز بآنکه کس بجلو دشمن شتابد و رنجها کشد و جان بازد و تازه یک بار شهید گردد. می‌بینید چگونه با یک سخن هوسمندانه ریشه‌ی همه چیز را برانداخته است؟!..

شما اگر کارگاهی دارید و در آن کارگرانی با مزد بکار گمارید لیکن یک آگهی هم میان ایشان بدینسان پراکنده کنید : «هر کسی که بیاید و در پیش روی من ایستد و چند کلمه ستایش از من بسراید مزد صد کارگر باو خواهم پرداخت». آیا در آن کارخانه دیگر کسی کار کند؟! آیا نه اینست که هر یکی از کارگران بجای آنکه یک روز رنج کشند و مزد یک کارگر از شما بگیرند از روی آن آگهی در پیش رویتان ایستاده و چند کلمه ستایش سروده و مزد صد کارگر گیرند؟!.. آیا نه اینست که شما با یک آگهی بنیاد کارخانه را برانداخته‌اید؟!..

نپندارید تنها با یک کیش دشمنی می‌نمایم. از این لغزشها در همه‌ی کیشها هست و بیهوده نیست که همه‌ی آنها از کار افتاده. بیهوده نیست که شرقیان بدینسان بیکاره شده‌اند.

در سال گرانی ما با چشم دیدیم که بسیاری از توانگران بخویشان و همسایگان گرسنه‌ی خود دستگیری نکردند ، و آنان چون از گرسنگی مُردند بخاکشان نسپردند. ولی همینکه یکی دو ماه گذشت و راه عراق که بسته بود باز گردید کاروانها بسته و بآهنگ زیارت روانه گردیدند. (2) این چگونه توانستی بود؟!.. آیا آن کسان خداناشناس و بدکردار بودند؟. ما بسیاری را می‌شناختیم که چنین نبودند. آیا آنان نشنیده بودند که باید دست همسایگان و خویشان را گرفت؟!. نیک می‌دانیم که شنیده بودند. پس بهر چه بود که آن رفتار را کردند؟!.. اگر بخواهیم سرچشمه و انگیزه‌ی این رفتار آنان را بازنماییم باید بگوییم آنان دستور دستگیری از ناتوانان را شنیده بودند و می‌دانستند ، ولی این را هم شنیده بودند که هر کسی که بزیارت برود بهشت برو واجب گردد و همه‌ی گناهانش آمرزیده شود. اگر دستگیری از همسایه را یک بار شنیده بودند این را صد بار شنیده بودند. اینست در دلهاشان جا بیشتر باز کرده بوده و پیداست که با چنین نویدی که شنیده و باور کرده بودند دیگر نیازی بهیچ کار دیگری نمی‌داشتند ، و از هیچ گناهی نمی‌ترسیدند. در جایی که با یک زیارت همه‌ی گناهان آمرزیده شود و بهشت واجب گردد بکارِ دیگری چه نیاز ماند؟.


پابرگیها :
1ـ آن سخنان را چون بیرون از زمینه‌ی گفتار است در اینجا نیاورده‌ایم.
2ـ خواست سال 1296خ. است. داستان گرسنگی آن سال را گشاده‌تر در کتاب «زندگانی من» و هم در «تاریخ هجده‌ ساله‌ی آذربایجان» توانید خواند. ـ و


.
گفته شده این پیکره‌ی یک دسته از مردمست که در خشکسالی سالهای 1296خ و پس از آن از گرسنگی مرده‌اند.