🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 1ـ4) آغاز سخن (تکهی دو از دو)
در قرن سوم و چهارم هجری ، ایران حال بسیار نیکی داشت. حالی که شاید تا آن زمان هرگز نیافته بود : انبوه ایرانیان خداپرستی را پذیرفته از مهرپرستی و ناهیدستایی بیزاری جسته ، خردها بلندی یافته ، آیین مردمی رواج گرفته ـ از سوی دیگر ایران جبران گذشته را نموده و دست عرب را از این سرزمین برتافته بلکه بر خلفای عرب چیره گردیده ـ اگر پارهای پیشامدها نبود ایرانیان تاکنون بر سراسر آسیا دست داشتند.
در جهان که چندین بار خردها برتری یافته و بر هوسها و نادانیها چیره گردیده یکی از آنها در این قرنهای نخستین اسلام درمیان مسلمانان و ایرانیان بوده (1) . کسانی تا در تاریخ کاوش ننمایند چه خواهند دانست که در آن زمانها ایرانیان چه حالی را داشتهاند و در خردمندی و دانایی و گردنفرازی چه پیشی و بیشی یافته بودهاند.
شاید کسانی بگویند : اگر حال ایران و اسلام این بوده که میگویید پس چگونه پارهای ایرانیان از اسلام بیزاری میجویند و از اینکه اسلام بر ایران چیره گردیده فسوسها میخورند؟..
میگوییم : کدام ایرانیان؟.. اگر ایرانیان آن قرنها را میگویید در آن زمان در ایران چنین کسانی نبودند. تاریخ گواه راستگوست که ایرانیان تا اسلام را نمیشناختند مردانه با او جنگیدند و چون با او برنیامدند باز زبونی از خود ننمودند و در دشمنی ایستادگی کردند ولی سپس که پی بحقیقت آن دین پاک بردند او را بدلخواه پذیرفتند و در راه آن بجانفشانی برخاستند.
بگواهی تاریخ در نیمهی قرن سوم یعقوب لیث از ایران برخاسته چندان نیرومند گردید که دست تازیان را پاک از ایران برتافت بلکه تا واسط پیش رفته خلیفه را دچار صد بیم ساخت. اگر ایرانیان اسلام را بدلخواه نپذیرفته هوادار آن نبودند پس چرا در این هنگام از آن برنگشتند و با یعقوب بر خلیفه نشوریدند؟!
در این باره سخن بسیار است و من چون درپی موضوع دیگری هستم بآن نمیپردازم. ولی میپرسم : اگر ایرانیان اسلام نمیپذیرفتند چه میکردند؟! آیا از دین زردشت چه در دستها بازمانده بود که بدستاویز آن از پذیرفتن اسلام سر بتابند؟! آیا سزاوار بود که مردمی همچون ایرانیان به پایبند افسانههای مهر و ناهید از شاهراه خداشناسی بازمانند؟! مردمی که از حقیقت چشم بپوشند کوردلند و چگونه ایرانیان کوردلی را بر خود روا میشماردند؟!
اگر مقصودِ پرسندگان ، ایرانیان امروزی است آری دستهای از بیدردان پس از سیزده قرن و نیم تازه بیاد زردشتیگری افتادهاند. ولی اینان سبکسرانیند که همیشه همچون عروسکهای خیمهشببازی با انگشت دیگری جست و خیز میکنند و صدای باریکی که از گلوی آنان درمیآید خود از گلوی کلفت دیگری میباشد.
اینان از سالهاست که بچنین نغمههایی پرداختهاند. ولی من آشکار میگویم که جز از ابزار دست دشمنان ایران نمیباشند. اینان اگر سخن از روی اندیشه میرانند و مقصدی را در این میانه دنبال مینمایند چرا سخن خود را آشکار ننویسند؟! چرا همیشه به یک رشته سخنان قاچاقی در اینجا و آنجا بسنده نمایند؟! من در جای دیگری روشن خواهم ساخت که این نغمهها در ایران جز یکی از میوههای سیاست اروپاییان نمیباشد و کسانی که ابزار این سیاست شده رخنه در بنیاد ایرانیگری میاندازند جز یکمشت مردم نادان و بیارج نیستند.
دوباره میگویم که ایرانیان اسلام را بدلخواه پذیرفتند و جز این نبایستی بکنند. هم در سایهی این دین پاک آسمانی بود که باندکزمانی خردها بلندی گرفت و هوسها و نادانیها بسیار کم گردید. نیز دوباره میگویم که اگر آن حال دیر میپایید امروز ایرانیان دست بر سراسر آسیا داشتند.
ولی افسوس که از همان زمان درمیانهی مسلمانان نارواییها یا بعبارت بهتر پتیارهها رو نمودن گرفت و یکی نرفته دیگری پدید آمد. ایران نیز از این پتیارهها بیبهره نماند بلکه بهرهی فزونتر یافت. اینبود از همان زمان این کشور روی به پستی نهاد و بجایی رسید که هرگز ندیده بود!
پابرگیها :
1ـ کسروی از چهار دورهی بلندی خردها و ستودگی خویها در تاریخ یاد میکند : گاهی در جهان خردها بالا گرفته و خویهای ستوده رواج یافته. یکی از آنها درمیان یونانیان در همان زمانها [در زمان هخامنشیان] بوده. دیگری درمیان رومیان در زمان جمهوریگری روی داده. سومی درمیان مسلمانان در قرنهای نخست اسلامی پیش آمده. چهارمی در اروپا در قرنهای هفدهم و هجدهم انجام گرفته.
.
🔸 1ـ4) آغاز سخن (تکهی دو از دو)
در قرن سوم و چهارم هجری ، ایران حال بسیار نیکی داشت. حالی که شاید تا آن زمان هرگز نیافته بود : انبوه ایرانیان خداپرستی را پذیرفته از مهرپرستی و ناهیدستایی بیزاری جسته ، خردها بلندی یافته ، آیین مردمی رواج گرفته ـ از سوی دیگر ایران جبران گذشته را نموده و دست عرب را از این سرزمین برتافته بلکه بر خلفای عرب چیره گردیده ـ اگر پارهای پیشامدها نبود ایرانیان تاکنون بر سراسر آسیا دست داشتند.
در جهان که چندین بار خردها برتری یافته و بر هوسها و نادانیها چیره گردیده یکی از آنها در این قرنهای نخستین اسلام درمیان مسلمانان و ایرانیان بوده (1) . کسانی تا در تاریخ کاوش ننمایند چه خواهند دانست که در آن زمانها ایرانیان چه حالی را داشتهاند و در خردمندی و دانایی و گردنفرازی چه پیشی و بیشی یافته بودهاند.
شاید کسانی بگویند : اگر حال ایران و اسلام این بوده که میگویید پس چگونه پارهای ایرانیان از اسلام بیزاری میجویند و از اینکه اسلام بر ایران چیره گردیده فسوسها میخورند؟..
میگوییم : کدام ایرانیان؟.. اگر ایرانیان آن قرنها را میگویید در آن زمان در ایران چنین کسانی نبودند. تاریخ گواه راستگوست که ایرانیان تا اسلام را نمیشناختند مردانه با او جنگیدند و چون با او برنیامدند باز زبونی از خود ننمودند و در دشمنی ایستادگی کردند ولی سپس که پی بحقیقت آن دین پاک بردند او را بدلخواه پذیرفتند و در راه آن بجانفشانی برخاستند.
بگواهی تاریخ در نیمهی قرن سوم یعقوب لیث از ایران برخاسته چندان نیرومند گردید که دست تازیان را پاک از ایران برتافت بلکه تا واسط پیش رفته خلیفه را دچار صد بیم ساخت. اگر ایرانیان اسلام را بدلخواه نپذیرفته هوادار آن نبودند پس چرا در این هنگام از آن برنگشتند و با یعقوب بر خلیفه نشوریدند؟!
در این باره سخن بسیار است و من چون درپی موضوع دیگری هستم بآن نمیپردازم. ولی میپرسم : اگر ایرانیان اسلام نمیپذیرفتند چه میکردند؟! آیا از دین زردشت چه در دستها بازمانده بود که بدستاویز آن از پذیرفتن اسلام سر بتابند؟! آیا سزاوار بود که مردمی همچون ایرانیان به پایبند افسانههای مهر و ناهید از شاهراه خداشناسی بازمانند؟! مردمی که از حقیقت چشم بپوشند کوردلند و چگونه ایرانیان کوردلی را بر خود روا میشماردند؟!
اگر مقصودِ پرسندگان ، ایرانیان امروزی است آری دستهای از بیدردان پس از سیزده قرن و نیم تازه بیاد زردشتیگری افتادهاند. ولی اینان سبکسرانیند که همیشه همچون عروسکهای خیمهشببازی با انگشت دیگری جست و خیز میکنند و صدای باریکی که از گلوی آنان درمیآید خود از گلوی کلفت دیگری میباشد.
اینان از سالهاست که بچنین نغمههایی پرداختهاند. ولی من آشکار میگویم که جز از ابزار دست دشمنان ایران نمیباشند. اینان اگر سخن از روی اندیشه میرانند و مقصدی را در این میانه دنبال مینمایند چرا سخن خود را آشکار ننویسند؟! چرا همیشه به یک رشته سخنان قاچاقی در اینجا و آنجا بسنده نمایند؟! من در جای دیگری روشن خواهم ساخت که این نغمهها در ایران جز یکی از میوههای سیاست اروپاییان نمیباشد و کسانی که ابزار این سیاست شده رخنه در بنیاد ایرانیگری میاندازند جز یکمشت مردم نادان و بیارج نیستند.
دوباره میگویم که ایرانیان اسلام را بدلخواه پذیرفتند و جز این نبایستی بکنند. هم در سایهی این دین پاک آسمانی بود که باندکزمانی خردها بلندی گرفت و هوسها و نادانیها بسیار کم گردید. نیز دوباره میگویم که اگر آن حال دیر میپایید امروز ایرانیان دست بر سراسر آسیا داشتند.
ولی افسوس که از همان زمان درمیانهی مسلمانان نارواییها یا بعبارت بهتر پتیارهها رو نمودن گرفت و یکی نرفته دیگری پدید آمد. ایران نیز از این پتیارهها بیبهره نماند بلکه بهرهی فزونتر یافت. اینبود از همان زمان این کشور روی به پستی نهاد و بجایی رسید که هرگز ندیده بود!
پابرگیها :
1ـ کسروی از چهار دورهی بلندی خردها و ستودگی خویها در تاریخ یاد میکند : گاهی در جهان خردها بالا گرفته و خویهای ستوده رواج یافته. یکی از آنها درمیان یونانیان در همان زمانها [در زمان هخامنشیان] بوده. دیگری درمیان رومیان در زمان جمهوریگری روی داده. سومی درمیان مسلمانان در قرنهای نخست اسلامی پیش آمده. چهارمی در اروپا در قرنهای هفدهم و هجدهم انجام گرفته.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 3ـ نتیجههایی که از این سخنان بدست میآید : (تکهی یک از دو)
اینها مثل است و از همهی آنها ما دو نتیجه را میخواهیم ، و آن اینکه گفتیم : «پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، و هم گفتیم : «شناختن نیک و بد کار آسانی نیست»؟!.
ولی در این میان چند نتیجهی دیگری نیز بدست میآید که هر یکی بتنهایی زمینهی ارجداریست.
نخستین نتیجه اینکه نباید مردم را در گفتگو از نیک و بد آزاد گزاشت. زیرا اگر آزاد گزارده شوند هر سخنی که یکی گوید دیگری وارونهی آن را گوید و از اثر اندازد. چنانکه ما نمونهی این را نشان دادیم و زیانهای بزرگی را که از آزادی شعرا و کتابنویسان زمان مغول پدید آمده بازنمودیم.
هوس آدمی پایان ندارد و بارها دیده میشود که یک کسی سخنی را که امروز سروده و بگمان خود قاعدهای برای نیک و بد گزارده فردا بهوس وارونهی آن را گوید و خود سخن خود را از اثر اندازد. ما صدها مثل برای این توانیم آورد. همان کتابها که گفتیم ، بهترین مثلها را در این زمینه دربر میدارند. شما هر یکی از آنها را بگیرید وارونهگوییهای فراوان در آن توانید یافت. مثلاً در کتابی که یکی بنام «اخلاق» نوشته و پیاپی پندها سروده ناگهان میبینی آن گفتهها را فراموش ساخته و شاعرانه چنین مینویسد : «صباغ ازل در خمخانهی خلقت ، قماش طینت هر کسی را با رنگ ثابت دیگری رنگ کرده. الشقی شقی فی بطن امه و السعید فی بطن امه». (1) این را مینویسد و نمیگوید اگر چنین است و آدمی نیکیپذیر نیست پس آن پندها که من نوشتهام برای چیست؟!..
شما اگر روزنامهها و مهنامههای ایران را از بیست و چند سال پیش بسنجید خواهید دید بیشتر آنها همواره دو رشتهی آخشیج هم را دنبال کردهاند. بدینسان که از یکسو گفتارها دربارهی راستی و درستی و میهندوستی و نیکوکاری نوشتهاند و بگمان خود کوششهایی در راه نیکی توده بکار بردهاند ، و از یکسو پیاپی بدآموزیهای مادیگری اروپا را که زندگی را جز نبرد نمیشناسد و به هر کسی راه میدهد که دربند هیچ چیزی نبوده و پروای هیچ کس نکند از روزنامههای اروپایی ترجمه کرده درمیان ایرانیان پراکنده گردانیده و بگمان خود دانشهایی را رواج دادهاند ، و از این راه مردم را فرسنگها از نیکی و راستی و درستی دور ساختهاند. کار بآنجا رسیده که بنویسند فلان پرفسور گفته شرم یک بیماریست و باید بچاره کوشید و آن را از خود دور کرد. کسانی که بمردم پند میدهند و چشم نیکی از آنها میدارند شرم را که سرچشمهی صد نیکیست درد نامیده مردم را به دور گردانیدن آن وامیدارند. اینست نمونهای از بیراهی آنان.
بدتر اینست که ما هر لغزشی که از آنان میگیریم میخوانند و پاسخی نمیتوانند و ناگزیر شده میپذیرند. ولی هیچی بروی خود نیاورده گمان میکنند لغزششان همان بوده و بس ، و اینست راه خود را دنبال میکنند ، و میبینی این بار خطاهای دیگری پدید میآورند. این خود بیچارگیست. نمیدانم از این کار خود چه لذتی میبرند که دست نمیتوانند برداشت؟!. آخر در این چند سال که این راه را پیمودهاید جز زیان بکشور و تودهی خود چه نتیجه بردهاید؟!.
اینان نمیدانند که لغزش بزرگ ایشان همان جداسریست. همان کار توده را بازیچهی هوس گرفتن است و تا از آن دست برنداشتهاند هر روز بخطای دیگری دچار خواهند بود. بارها گفتهایم اگر شناختن نیک و بد و دانستن راه زندگانی باین آسانیست که هر کسی بتواند ، در آنحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. آیا نه اینست که همهی مردم خودشان شناسند و توانند؟!.. اگر باین آسانی نیست و برای دانستن و شناختن آن سرمایه دربایست است در این حال باید دید آن سرمایه چیست و چه کسی آن را دارد.
من نمیگویم شما نمیتوانید نیک و بد را شناسید. چنین میانگارم که میتوانید و باز چنین میانگارم که سخنی گفتهاید و یک رشته نیکیها و بدیها را نشان دادهاید. ولی در حالی که میدان باز است و دیگری نیز تواند باندیشه و دلخواه خود سخن دیگر گوید و وارونهی گفتهی شما را آورد و گفتهی شما را از اثر بیندازد آیا از این کار جز دودلی و درماندگی مردم چه نتیجه تواند بود؟!.
پابرگیها :
1ـ معنی آنکه : بدبخت در شکم مادر بدبخت است و خوشبخت خوشبخت. ـ و
.
🔸 3ـ نتیجههایی که از این سخنان بدست میآید : (تکهی یک از دو)
اینها مثل است و از همهی آنها ما دو نتیجه را میخواهیم ، و آن اینکه گفتیم : «پایههایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، و هم گفتیم : «شناختن نیک و بد کار آسانی نیست»؟!.
ولی در این میان چند نتیجهی دیگری نیز بدست میآید که هر یکی بتنهایی زمینهی ارجداریست.
نخستین نتیجه اینکه نباید مردم را در گفتگو از نیک و بد آزاد گزاشت. زیرا اگر آزاد گزارده شوند هر سخنی که یکی گوید دیگری وارونهی آن را گوید و از اثر اندازد. چنانکه ما نمونهی این را نشان دادیم و زیانهای بزرگی را که از آزادی شعرا و کتابنویسان زمان مغول پدید آمده بازنمودیم.
هوس آدمی پایان ندارد و بارها دیده میشود که یک کسی سخنی را که امروز سروده و بگمان خود قاعدهای برای نیک و بد گزارده فردا بهوس وارونهی آن را گوید و خود سخن خود را از اثر اندازد. ما صدها مثل برای این توانیم آورد. همان کتابها که گفتیم ، بهترین مثلها را در این زمینه دربر میدارند. شما هر یکی از آنها را بگیرید وارونهگوییهای فراوان در آن توانید یافت. مثلاً در کتابی که یکی بنام «اخلاق» نوشته و پیاپی پندها سروده ناگهان میبینی آن گفتهها را فراموش ساخته و شاعرانه چنین مینویسد : «صباغ ازل در خمخانهی خلقت ، قماش طینت هر کسی را با رنگ ثابت دیگری رنگ کرده. الشقی شقی فی بطن امه و السعید فی بطن امه». (1) این را مینویسد و نمیگوید اگر چنین است و آدمی نیکیپذیر نیست پس آن پندها که من نوشتهام برای چیست؟!..
شما اگر روزنامهها و مهنامههای ایران را از بیست و چند سال پیش بسنجید خواهید دید بیشتر آنها همواره دو رشتهی آخشیج هم را دنبال کردهاند. بدینسان که از یکسو گفتارها دربارهی راستی و درستی و میهندوستی و نیکوکاری نوشتهاند و بگمان خود کوششهایی در راه نیکی توده بکار بردهاند ، و از یکسو پیاپی بدآموزیهای مادیگری اروپا را که زندگی را جز نبرد نمیشناسد و به هر کسی راه میدهد که دربند هیچ چیزی نبوده و پروای هیچ کس نکند از روزنامههای اروپایی ترجمه کرده درمیان ایرانیان پراکنده گردانیده و بگمان خود دانشهایی را رواج دادهاند ، و از این راه مردم را فرسنگها از نیکی و راستی و درستی دور ساختهاند. کار بآنجا رسیده که بنویسند فلان پرفسور گفته شرم یک بیماریست و باید بچاره کوشید و آن را از خود دور کرد. کسانی که بمردم پند میدهند و چشم نیکی از آنها میدارند شرم را که سرچشمهی صد نیکیست درد نامیده مردم را به دور گردانیدن آن وامیدارند. اینست نمونهای از بیراهی آنان.
بدتر اینست که ما هر لغزشی که از آنان میگیریم میخوانند و پاسخی نمیتوانند و ناگزیر شده میپذیرند. ولی هیچی بروی خود نیاورده گمان میکنند لغزششان همان بوده و بس ، و اینست راه خود را دنبال میکنند ، و میبینی این بار خطاهای دیگری پدید میآورند. این خود بیچارگیست. نمیدانم از این کار خود چه لذتی میبرند که دست نمیتوانند برداشت؟!. آخر در این چند سال که این راه را پیمودهاید جز زیان بکشور و تودهی خود چه نتیجه بردهاید؟!.
اینان نمیدانند که لغزش بزرگ ایشان همان جداسریست. همان کار توده را بازیچهی هوس گرفتن است و تا از آن دست برنداشتهاند هر روز بخطای دیگری دچار خواهند بود. بارها گفتهایم اگر شناختن نیک و بد و دانستن راه زندگانی باین آسانیست که هر کسی بتواند ، در آنحال چه نیاز بگفتن شماست؟!.. آیا نه اینست که همهی مردم خودشان شناسند و توانند؟!.. اگر باین آسانی نیست و برای دانستن و شناختن آن سرمایه دربایست است در این حال باید دید آن سرمایه چیست و چه کسی آن را دارد.
من نمیگویم شما نمیتوانید نیک و بد را شناسید. چنین میانگارم که میتوانید و باز چنین میانگارم که سخنی گفتهاید و یک رشته نیکیها و بدیها را نشان دادهاید. ولی در حالی که میدان باز است و دیگری نیز تواند باندیشه و دلخواه خود سخن دیگر گوید و وارونهی گفتهی شما را آورد و گفتهی شما را از اثر بیندازد آیا از این کار جز دودلی و درماندگی مردم چه نتیجه تواند بود؟!.
پابرگیها :
1ـ معنی آنکه : بدبخت در شکم مادر بدبخت است و خوشبخت خوشبخت. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 2ـ4) کشاکش بر سر خلافت (تکهی یک از یک)
نخستین گرفتاری در اسلام از کشاکش دربارهی خلافت برخاست. چهار خلیفه پی هم آمدند و رفتند و کشاکش درمیانه نبود و هرچه در این باره در کتابها نوشتهاند بیهوده (1) است. نخستین کشاکش از زمان معاویه و جانشینان او برخاست. معاویه چون خلافت را با نیرنگ بدست آورد و آن را برویهی پادشاهی انداخت از این رفتار او بسیاری رنجیدند و دستههایی بطلبیدن خلافت برخاستند که یکی از آنها دستهی علویان و دیگری دستهی بنیعباس بودند. بدینسان سه گروه بر سر خلافت میکوشیدند و سخن ما در اینجا از علویان و هواداران ایشان است که شیعه خوانده شدند. شیعیگری نخست یک جنبش سیاسی بود و اگر پیش رفتی نتیجهاش این شدی که خلافت بعلویان برسد و اینان بیگمان بهتر از امویان و عباسیان میبودند و بخلافت شایستگی بیشتر داشتند. اینست شیعیگری در آغاز خود یک جنبش غیرتمندانهی بسیار بجایی بوده و ما چون در تاریخ میخوانیم که ایرانیان نیز هواداری از ایشان مینمودند باید این را از سرفرازیهای تاریخ ایران شماریم.
ولی چون این جنبش بجایی نرسید و عباسیان پیش افتاده خلافت را از بنیامیه گرفتند و هواداران علوی از کوششهای خود جز شکست سودی نبردند ، این زمان بود که بشیعیگری رنگ کیش (مذهب) داده چنین گفتند : خلیفه آنست که خدا برگزیده و او خلیفه یا امام است اگرچه خانهنشین باشد و مردم باید او را بشناسند و جز وی گردن بفرمان کسی نگزارند ، و در این اندازه نایستاده گفتند : «بنیاد دین شناختن اینان و دوستاری اینان و دشمنی با دشمنان اینانست ، و کسی که چنین کرد رستگار است وگرنه نیست». سپس از این اندازه هم گذشته و گفتند : «خدا شیعیان را از طینت دیگر آفریده و خود یک دستهی برگزیدهی جدایی میباشند».
اسلام که دین کوشش و جهاد بود این سخنان با آن هیچ سازشی نداشت و کسانی که گفتههای مرا دربارهی «نساختن» در شمارهی گذشته خواندهاند (2) میتوانند زیان اینها را نیک دریابند.
پابرگی :
1ـ اینجا بیهوده بمعنی «بیدلیل» بکار رفته.
2ـ گفتاری که به نساختن و ناسازگاری پرداخته است را در بخش ششم آوردهایم.
.
🔸 2ـ4) کشاکش بر سر خلافت (تکهی یک از یک)
نخستین گرفتاری در اسلام از کشاکش دربارهی خلافت برخاست. چهار خلیفه پی هم آمدند و رفتند و کشاکش درمیانه نبود و هرچه در این باره در کتابها نوشتهاند بیهوده (1) است. نخستین کشاکش از زمان معاویه و جانشینان او برخاست. معاویه چون خلافت را با نیرنگ بدست آورد و آن را برویهی پادشاهی انداخت از این رفتار او بسیاری رنجیدند و دستههایی بطلبیدن خلافت برخاستند که یکی از آنها دستهی علویان و دیگری دستهی بنیعباس بودند. بدینسان سه گروه بر سر خلافت میکوشیدند و سخن ما در اینجا از علویان و هواداران ایشان است که شیعه خوانده شدند. شیعیگری نخست یک جنبش سیاسی بود و اگر پیش رفتی نتیجهاش این شدی که خلافت بعلویان برسد و اینان بیگمان بهتر از امویان و عباسیان میبودند و بخلافت شایستگی بیشتر داشتند. اینست شیعیگری در آغاز خود یک جنبش غیرتمندانهی بسیار بجایی بوده و ما چون در تاریخ میخوانیم که ایرانیان نیز هواداری از ایشان مینمودند باید این را از سرفرازیهای تاریخ ایران شماریم.
ولی چون این جنبش بجایی نرسید و عباسیان پیش افتاده خلافت را از بنیامیه گرفتند و هواداران علوی از کوششهای خود جز شکست سودی نبردند ، این زمان بود که بشیعیگری رنگ کیش (مذهب) داده چنین گفتند : خلیفه آنست که خدا برگزیده و او خلیفه یا امام است اگرچه خانهنشین باشد و مردم باید او را بشناسند و جز وی گردن بفرمان کسی نگزارند ، و در این اندازه نایستاده گفتند : «بنیاد دین شناختن اینان و دوستاری اینان و دشمنی با دشمنان اینانست ، و کسی که چنین کرد رستگار است وگرنه نیست». سپس از این اندازه هم گذشته و گفتند : «خدا شیعیان را از طینت دیگر آفریده و خود یک دستهی برگزیدهی جدایی میباشند».
اسلام که دین کوشش و جهاد بود این سخنان با آن هیچ سازشی نداشت و کسانی که گفتههای مرا دربارهی «نساختن» در شمارهی گذشته خواندهاند (2) میتوانند زیان اینها را نیک دریابند.
پابرگی :
1ـ اینجا بیهوده بمعنی «بیدلیل» بکار رفته.
2ـ گفتاری که به نساختن و ناسازگاری پرداخته است را در بخش ششم آوردهایم.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 3ـ نتیجههایی که از این سخنان بدست میآید : (تکهی دو از دو)
دومین نتیجه که از آن سخنان بدست میآید اینست که کتابهایی که از قرنهای گذشته بویژه از زمان مغول و پس از آن بازمانده و همچنین کیشهای گوناگون و راههای پراکندهای که یادگار همان زمانهاست یک زیان بزرگی را دربر میدارد. زیرا بدآموزیهای آنها با اثری که در دلها دارد و جایگیر تواند بود هر آموزش دیگری را از اثر اندازد و سست گرداند و چنانکه نشان دادیم این یک چیز ناگزیریست و تا اینها درمیانست امیدی به نیکی تودهی ایران نتوان بست.
با آیین طبیعت نبرد نتوان کرد. بدانسان که شما نتوانید از یکسو هرچه میخواهید بخورید و از یکسو تندرست باشید و این در دست شما نیست هم بدانسان نتوانید چند رشته بدآموزیها را در دل جا دهید و با اینحال دارای اندیشه و فهم درست باشید و خون گرم دارید ، و این نیز در دست شما نیست. شما باینها نام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری میخواهید بگزارید از اثرش نخواهد کاست.
از اینجا خواهید دانست که آنهمه دلبستگی که شرقشناسان اروپا با این کتابها و بدآموزیها مینمایند و کوششها در راه زنده نگه داشتن و رواج دادن آنها میکنند بهر چیست و این بدخواهان زیرک شرق چه نتیجه را میخواهند. نیز خواهید دانست که آنهمه ایستادگی ما در برابر اینها و تلاشهایی که بکار میبریم و همیشه یادآوری میکنیم از چه روست و چه چیزی ما را باین برانگیخته است.
درخور شگفت است که کسانی میروند و سالها رنج میبرند و درس میخوانند و دانش میآموزند و اینها را که از دربایستترین دانشهاست نمیدانند ، و بدانسان فریب بدخواهان را خورده تیشه بریشهی خود میزنند. در اینجاست که باید فهمید آدمی چه ناتوانست و چه بیچاره است. باید فهمید که از رستگاری چه اندازه دور است.
در سال دوم پیمان که ما گفتارها دربارهی اینها نوشتیم بسیاری رنجیدگی نمودند و چون دستهای دیگری درمیان بود یک دسته با ما دشمنی نمودند و از نادانیها بازنایستادند. ولی ما یک چیزی که میدانستیم بد است و زیانهای بسیار میدارد نمیتوانستیم چشم از آن پوشیم. اینست پروای آن نادانیها نکردیم و نخواهیم کرد.
شگفتتر آنکه کسانی در اینجا و آنجا نشسته و گردن کشیده و فیلسوفانه بسخن پرداخته چنین میگویند : «اولین اشتباه پیمان همین بود که با ادبیات مخالفت کرد و مردم را با خود دشمن گردانید». چه زشت است که آدمی نادان باشد و خود را بدانایی زند. یکی نمیگوید تو اگر نوشتههای پیمان را خواندهای آنچه ایراد بآن نوشتهها میداری بگو ، و اگر نخواندهای پس چه جای گفتگو از آنست؟!. چه جای آنست که دشمنی مردم را به رخ ما بکشی؟!.
یک دسته تا چه اندازه سادهدرون باشند که نیندیشند و از خود نپرسند که اروپاییان که دشمنان بدخواهی بهر ما میباشند برای چه به رواج یک رشته کتابهای کهن ما میکوشند؟!. برای چه آنهمه پولها در این راه میریزند؟!. اگر اینها بزیان ما نیست چه سود دیگری بآنان دارد؟!. ببینید چنین چیزی تواند بود که یک توانگری در ایران بمیرد و هنگام مرگ چنین سپارد که فلان اندازه از دارایی مرا جدا کنید و در راه چاپ کردن کتابهای کهن کشور چین یا تبت بکار برید؟!. آخر این توانگر را با کتابهای یک کشور بسیار دوری چه آشنایی هست و چه سودی را از چاپ کردن و رواج دادن آنها برای خود چشم میدارد؟!. یک چنین کاری بسادگی تواند بود؟!. (1)
چنانکه گفتیم اینها هر یکی به تنهایی زمینهی ارجداریست و ما در آینده باز از هر یکی سخنانی خواهیم راند. ما چشم میداریم که خوانندگان اینها را نیک خوانند و نیک اندیشند و با پاکدلی و غیرتمندی خود بما یاری کنند. دردهای ایران اینها و مانند اینهاست. ایرانیان در فهم و اندیشه بر بسیاری از دیگران برتری دارند و برای پیشرفت شایاتر میباشند و آنچه دست و پای ایشان را بسته همین گرفتاریها و مانند اینهاست.
ما در جای دیگر گفتهایم در بسیاری از ایرانیان دو نیروی روانی که فهم و داوری خرد باشد از کار افتاده. (2) این سخن را ناسنجیده نگفتهایم و بسیار درست است ، و انگیزهی آن همین کتابها و بدآموزیهاست. زیرا بدانسان که اگر کسی خوراکهای ناسازگار هم خورد معده آنها را هضم کردن نتواند و از کار افتد هم بدانسان اگر کسی اندیشههای گوناگون ناسازگار را در دل جا داد ناگزیر فهم و خرد از جدا کردن آنها از یکدیگر و شناختن راست از کج فروماند و کمکم از کار افتد. این چیزیست که ما بیگمان میدانیم و همیشه دنبال خواهیم کرد.
👇
🔸 3ـ نتیجههایی که از این سخنان بدست میآید : (تکهی دو از دو)
دومین نتیجه که از آن سخنان بدست میآید اینست که کتابهایی که از قرنهای گذشته بویژه از زمان مغول و پس از آن بازمانده و همچنین کیشهای گوناگون و راههای پراکندهای که یادگار همان زمانهاست یک زیان بزرگی را دربر میدارد. زیرا بدآموزیهای آنها با اثری که در دلها دارد و جایگیر تواند بود هر آموزش دیگری را از اثر اندازد و سست گرداند و چنانکه نشان دادیم این یک چیز ناگزیریست و تا اینها درمیانست امیدی به نیکی تودهی ایران نتوان بست.
با آیین طبیعت نبرد نتوان کرد. بدانسان که شما نتوانید از یکسو هرچه میخواهید بخورید و از یکسو تندرست باشید و این در دست شما نیست هم بدانسان نتوانید چند رشته بدآموزیها را در دل جا دهید و با اینحال دارای اندیشه و فهم درست باشید و خون گرم دارید ، و این نیز در دست شما نیست. شما باینها نام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری میخواهید بگزارید از اثرش نخواهد کاست.
از اینجا خواهید دانست که آنهمه دلبستگی که شرقشناسان اروپا با این کتابها و بدآموزیها مینمایند و کوششها در راه زنده نگه داشتن و رواج دادن آنها میکنند بهر چیست و این بدخواهان زیرک شرق چه نتیجه را میخواهند. نیز خواهید دانست که آنهمه ایستادگی ما در برابر اینها و تلاشهایی که بکار میبریم و همیشه یادآوری میکنیم از چه روست و چه چیزی ما را باین برانگیخته است.
درخور شگفت است که کسانی میروند و سالها رنج میبرند و درس میخوانند و دانش میآموزند و اینها را که از دربایستترین دانشهاست نمیدانند ، و بدانسان فریب بدخواهان را خورده تیشه بریشهی خود میزنند. در اینجاست که باید فهمید آدمی چه ناتوانست و چه بیچاره است. باید فهمید که از رستگاری چه اندازه دور است.
در سال دوم پیمان که ما گفتارها دربارهی اینها نوشتیم بسیاری رنجیدگی نمودند و چون دستهای دیگری درمیان بود یک دسته با ما دشمنی نمودند و از نادانیها بازنایستادند. ولی ما یک چیزی که میدانستیم بد است و زیانهای بسیار میدارد نمیتوانستیم چشم از آن پوشیم. اینست پروای آن نادانیها نکردیم و نخواهیم کرد.
شگفتتر آنکه کسانی در اینجا و آنجا نشسته و گردن کشیده و فیلسوفانه بسخن پرداخته چنین میگویند : «اولین اشتباه پیمان همین بود که با ادبیات مخالفت کرد و مردم را با خود دشمن گردانید». چه زشت است که آدمی نادان باشد و خود را بدانایی زند. یکی نمیگوید تو اگر نوشتههای پیمان را خواندهای آنچه ایراد بآن نوشتهها میداری بگو ، و اگر نخواندهای پس چه جای گفتگو از آنست؟!. چه جای آنست که دشمنی مردم را به رخ ما بکشی؟!.
یک دسته تا چه اندازه سادهدرون باشند که نیندیشند و از خود نپرسند که اروپاییان که دشمنان بدخواهی بهر ما میباشند برای چه به رواج یک رشته کتابهای کهن ما میکوشند؟!. برای چه آنهمه پولها در این راه میریزند؟!. اگر اینها بزیان ما نیست چه سود دیگری بآنان دارد؟!. ببینید چنین چیزی تواند بود که یک توانگری در ایران بمیرد و هنگام مرگ چنین سپارد که فلان اندازه از دارایی مرا جدا کنید و در راه چاپ کردن کتابهای کهن کشور چین یا تبت بکار برید؟!. آخر این توانگر را با کتابهای یک کشور بسیار دوری چه آشنایی هست و چه سودی را از چاپ کردن و رواج دادن آنها برای خود چشم میدارد؟!. یک چنین کاری بسادگی تواند بود؟!. (1)
چنانکه گفتیم اینها هر یکی به تنهایی زمینهی ارجداریست و ما در آینده باز از هر یکی سخنانی خواهیم راند. ما چشم میداریم که خوانندگان اینها را نیک خوانند و نیک اندیشند و با پاکدلی و غیرتمندی خود بما یاری کنند. دردهای ایران اینها و مانند اینهاست. ایرانیان در فهم و اندیشه بر بسیاری از دیگران برتری دارند و برای پیشرفت شایاتر میباشند و آنچه دست و پای ایشان را بسته همین گرفتاریها و مانند اینهاست.
ما در جای دیگر گفتهایم در بسیاری از ایرانیان دو نیروی روانی که فهم و داوری خرد باشد از کار افتاده. (2) این سخن را ناسنجیده نگفتهایم و بسیار درست است ، و انگیزهی آن همین کتابها و بدآموزیهاست. زیرا بدانسان که اگر کسی خوراکهای ناسازگار هم خورد معده آنها را هضم کردن نتواند و از کار افتد هم بدانسان اگر کسی اندیشههای گوناگون ناسازگار را در دل جا داد ناگزیر فهم و خرد از جدا کردن آنها از یکدیگر و شناختن راست از کج فروماند و کمکم از کار افتد. این چیزیست که ما بیگمان میدانیم و همیشه دنبال خواهیم کرد.
👇
پابرگیها :
1ـ اشاره است به «اوقاف گیب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) که گیب نامی از شرقشناسان انگلیس پیش از مرگ وصیت کرده بود که بخشی (یا همهی) ارثش را بکار چاپ کتابهای عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ نامی در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز به آن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده به ایرانیان ارمغان کردند. برای شرح بیشتر نگاه کنید به کتاب «در پیرامون ادبیات». ـ و
2ـ شمارهی چهارم سال پنجم [پیمان] دیده شود.
.
1ـ اشاره است به «اوقاف گیب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust) که گیب نامی از شرقشناسان انگلیس پیش از مرگ وصیت کرده بود که بخشی (یا همهی) ارثش را بکار چاپ کتابهای عربی و ترکی اندازند. ادوارد براون ، پرفسورِ نامی در زمانی که ریاست آن اوقاف را داشت کتابهای کهن فارسی را نیز به آن فهرست افزود و کتابهای بازمانده از زمان مغول را پیاپی چاپ کرده به ایرانیان ارمغان کردند. برای شرح بیشتر نگاه کنید به کتاب «در پیرامون ادبیات». ـ و
2ـ شمارهی چهارم سال پنجم [پیمان] دیده شود.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 3ـ4) فلسفهی یونان (تکهی یک از یک)
دومین آلودگی پیدایش فلسفهی یونان و رواج آن بود. ما از فلسفه سخن بسیار رانده و بیپایی آن را روشن گردانیدهایم. در اینجا تنها از زیانش بجهان اسلام سخن میرانیم. فلسفه چه نیک و چه بد بیگمان با اسلام سازش نداشت و اینبود رواج آن یک رخنهی دیگری در بنیادِ استواری اسلام پدید آورد. این ایرادها که ما بفلسفه گرفتهایم و این کاهش از ارج آن که پس از پیدایش دانشهای نوین اروپایی پیدا شده آن روز نبود ، و همگی آن را بسیار بزرگ و ارجمند میشماردند و گفتههای افلاطون و ارسطو را همه حجت میدانستند و چنین میپنداشتند که دین برای مردم عامی و فلسفه برای دانشمندان است ، و پیداست که رواج آن تا چه اندازه از شکوه اسلام کاست و چه اندازه نیروی آن را کم کرد.
📣 یادداشت کانال : برای آگاهی بهتر و درست (کامل) دربارهی فلسفهی یونان نگاه کنید به کتاب «در پیرامون فلسفه».
.
🔸 3ـ4) فلسفهی یونان (تکهی یک از یک)
دومین آلودگی پیدایش فلسفهی یونان و رواج آن بود. ما از فلسفه سخن بسیار رانده و بیپایی آن را روشن گردانیدهایم. در اینجا تنها از زیانش بجهان اسلام سخن میرانیم. فلسفه چه نیک و چه بد بیگمان با اسلام سازش نداشت و اینبود رواج آن یک رخنهی دیگری در بنیادِ استواری اسلام پدید آورد. این ایرادها که ما بفلسفه گرفتهایم و این کاهش از ارج آن که پس از پیدایش دانشهای نوین اروپایی پیدا شده آن روز نبود ، و همگی آن را بسیار بزرگ و ارجمند میشماردند و گفتههای افلاطون و ارسطو را همه حجت میدانستند و چنین میپنداشتند که دین برای مردم عامی و فلسفه برای دانشمندان است ، و پیداست که رواج آن تا چه اندازه از شکوه اسلام کاست و چه اندازه نیروی آن را کم کرد.
📣 یادداشت کانال : برای آگاهی بهتر و درست (کامل) دربارهی فلسفهی یونان نگاه کنید به کتاب «در پیرامون فلسفه».
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 نامهی سر باز ـ یکی از پایههای زندگانی (تکهی یک از یک)
در این ماه دو نامه یکی از آذربایجان و دیگری از خراسان رسیده که با آنکه هر یکی از جای دیگری بوده ، هر دوی آنها در یک زمینه پرسشهایی کردهاند و من به هر دو یک پاسخ نوشتم ، و چون پیداست که اینگونه پرسشها در دلهای بسیاری هست اینست بیآنکه نامهها را بیاورم پاسخی را که دادهام مینویسم و در پیرامون هر تکهای سخنانی برای روشنی آن میفزایم. پرسشها را خود خوانندگان خواهند دانست ، و این ورزش اندیشهای برای ایشان خواهد بود که از پاسخها پی به پرسشها برند. اینک پاسخی که داده شده تکه تکه آورده میشود :
هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است که بکوشند و آن را به نیکی آورند.
باید دانست زندگانی را قاعدههای استواری هست و پیشرفت و پسرفت تودهها همه از روی آن قاعدهها باشد. اینکه در ایران شاعرانْ جهان را نکوهش کردهاند و آن را «دونپرور» و «بیوفا» و «بدخوی» خواندهاند اینها گفتههای بیمغزی است که میباید بدور انداخت و فراموش کرد. جهان از روی یک آیینی میگردد و آن را با کسی مهر و دوستی و یا کینه و دشمنی نتواند بود.
دانشها که امروز هست (از فیزیک و شیمی و ستارهشناسی و پزشکی و روانشناسی و مانند اینها) هر کدام از آنها یک رشته از کارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یکی در زمینهی خود بیک رشته قاعدههای استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعدهها بوده که دانش پیدا شده.
زندگانی آدمیان ، و رفتار تودهها با یکدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست که این قاعدهها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی کند و چنین تودهای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یکی از آن قاعدهها اینست که میگویم : «هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد».
چون همیشه میپرسند توده چگونه نیک شود و همیشه آرزوی زور میکنند و کار را بگردن دیگری میاندازند اینست میگویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است که بکوشند و توده را بنیکی آورند».
ما در شمارهی گذشته راه پیشرفت راستیها را نیک بازنمودهایم. (1) برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.
رهایی شما بسته به نیکی شماست. بسته بآنست که براه آیید و از این آلودگیها و پراکندگیها پاک شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیاید.
بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوختهاند ، و شما هر گلهای که از آلودگی خویها و از پراکندگی اندیشهها بکنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب میشود ، صبر کن فلان کار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیکی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانکه در زندگانی خودی اگر کسی نکوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی تودهای نیز تا مردمی خودشان نکوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.
آری گاهی تودهای با پیشامدهای نیکی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یک توده آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهرهمندی نتواند. همچنین گاهی برای یک توده سختیهایی پیش آید و میدان بَرو تنگ گردد ، ولی اگر تودهی آراسته و آمادهای باشد آنها را از خود بازگرداند.
این نادانیست که کسانی این آلودگیها را به رو نمیآورند و مینشینند و سخن از پیشامدهای جهان میرانند و خود را بهرهمند از سود و زیان آنها وامینمایند.
بسیاری این را شیوهی خود ساختهاند که همینکه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریکا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو کنند و چنین وانمایند که بهرهای از آن پیشامدها برای خود چشم میدارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را که همه میدانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری میکنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند که اگر یکی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو میرنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست که کسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش کرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یکی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شدهاند تماشاگر آنان باشد و از فیروزی یکی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این کسان درخور هرگونه نکوهش و سرزنش میباشند. گرفتاری برای یک توده ننگ نیست. ولی این ننگ است که آن گرفتاری را بروی خود نیاورند و در اندیشهی چاره نباشند.
👇
🔸 نامهی سر باز ـ یکی از پایههای زندگانی (تکهی یک از یک)
در این ماه دو نامه یکی از آذربایجان و دیگری از خراسان رسیده که با آنکه هر یکی از جای دیگری بوده ، هر دوی آنها در یک زمینه پرسشهایی کردهاند و من به هر دو یک پاسخ نوشتم ، و چون پیداست که اینگونه پرسشها در دلهای بسیاری هست اینست بیآنکه نامهها را بیاورم پاسخی را که دادهام مینویسم و در پیرامون هر تکهای سخنانی برای روشنی آن میفزایم. پرسشها را خود خوانندگان خواهند دانست ، و این ورزش اندیشهای برای ایشان خواهد بود که از پاسخها پی به پرسشها برند. اینک پاسخی که داده شده تکه تکه آورده میشود :
هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است که بکوشند و آن را به نیکی آورند.
باید دانست زندگانی را قاعدههای استواری هست و پیشرفت و پسرفت تودهها همه از روی آن قاعدهها باشد. اینکه در ایران شاعرانْ جهان را نکوهش کردهاند و آن را «دونپرور» و «بیوفا» و «بدخوی» خواندهاند اینها گفتههای بیمغزی است که میباید بدور انداخت و فراموش کرد. جهان از روی یک آیینی میگردد و آن را با کسی مهر و دوستی و یا کینه و دشمنی نتواند بود.
دانشها که امروز هست (از فیزیک و شیمی و ستارهشناسی و پزشکی و روانشناسی و مانند اینها) هر کدام از آنها یک رشته از کارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینهی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یکی در زمینهی خود بیک رشته قاعدههای استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعدهها بوده که دانش پیدا شده.
زندگانی آدمیان ، و رفتار تودهها با یکدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعدههای استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست که این قاعدهها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی کند و چنین تودهای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یکی از آن قاعدهها اینست که میگویم : «هر تودهای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد».
چون همیشه میپرسند توده چگونه نیک شود و همیشه آرزوی زور میکنند و کار را بگردن دیگری میاندازند اینست میگویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است که بکوشند و توده را بنیکی آورند».
ما در شمارهی گذشته راه پیشرفت راستیها را نیک بازنمودهایم. (1) برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.
رهایی شما بسته به نیکی شماست. بسته بآنست که براه آیید و از این آلودگیها و پراکندگیها پاک شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیاید.
بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوختهاند ، و شما هر گلهای که از آلودگی خویها و از پراکندگی اندیشهها بکنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب میشود ، صبر کن فلان کار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیکی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانکه در زندگانی خودی اگر کسی نکوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی تودهای نیز تا مردمی خودشان نکوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.
آری گاهی تودهای با پیشامدهای نیکی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یک توده آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهرهمندی نتواند. همچنین گاهی برای یک توده سختیهایی پیش آید و میدان بَرو تنگ گردد ، ولی اگر تودهی آراسته و آمادهای باشد آنها را از خود بازگرداند.
این نادانیست که کسانی این آلودگیها را به رو نمیآورند و مینشینند و سخن از پیشامدهای جهان میرانند و خود را بهرهمند از سود و زیان آنها وامینمایند.
بسیاری این را شیوهی خود ساختهاند که همینکه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریکا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو کنند و چنین وانمایند که بهرهای از آن پیشامدها برای خود چشم میدارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را که همه میدانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری میکنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند که اگر یکی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو میرنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست که کسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش کرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یکی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شدهاند تماشاگر آنان باشد و از فیروزی یکی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این کسان درخور هرگونه نکوهش و سرزنش میباشند. گرفتاری برای یک توده ننگ نیست. ولی این ننگ است که آن گرفتاری را بروی خود نیاورند و در اندیشهی چاره نباشند.
👇
شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.
چون همیشه میگویند : گرفتم که ما نیک شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفتهایم شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یک سخن شاعرانه نمیباشد و از روی یک قاعدهی بس استواریست. یک توده که نیک باشند و آلودگیها را از خود دور کنند و در راه کشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بکوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.
دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشهبراندازی که باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشههای پراکنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیارهی خودخواهی و رشک میباشد ـ اینهاست که شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نکوشید نابودتان گرداند.
چیزیست بسیار آشکار : تودهی پراکنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دستهای بزیان دیگران کوشند و نیروهایی را که بایستی در راه نگهداری توده بکار اندازند در راه نابودی آن بکار برند. اینست بارها میگوییم : یک توده را پراکندگی مرگ است و مرگ خود جز پراکندگی نیست. بارها میگوییم : زیانکارترین دشمنان کشور آنانند که پراکندگی بمیان توده انداخته و از این راه شکوه و دارایی اندوختهاند ، و برای سود خودشانست که با کوششهایی که ما در راه برداشتن پراکندگی بکار میبریم دشمنی مینمایند. دربارهی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفتهایم و این بسیار راست است که مایهی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است که دشمن ریشهبرانداز ما اینهاست.
پابرگیها :
1ـ نام گفتار «راستیها چگونه پیش رود؟!..» بوده. ـ و
.
چون همیشه میگویند : گرفتم که ما نیک شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفتهایم شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یک سخن شاعرانه نمیباشد و از روی یک قاعدهی بس استواریست. یک توده که نیک باشند و آلودگیها را از خود دور کنند و در راه کشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بکوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.
دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشهبراندازی که باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشههای پراکنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیارهی خودخواهی و رشک میباشد ـ اینهاست که شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نکوشید نابودتان گرداند.
چیزیست بسیار آشکار : تودهی پراکنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دستهای بزیان دیگران کوشند و نیروهایی را که بایستی در راه نگهداری توده بکار اندازند در راه نابودی آن بکار برند. اینست بارها میگوییم : یک توده را پراکندگی مرگ است و مرگ خود جز پراکندگی نیست. بارها میگوییم : زیانکارترین دشمنان کشور آنانند که پراکندگی بمیان توده انداخته و از این راه شکوه و دارایی اندوختهاند ، و برای سود خودشانست که با کوششهایی که ما در راه برداشتن پراکندگی بکار میبریم دشمنی مینمایند. دربارهی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفتهایم و این بسیار راست است که مایهی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است که دشمن ریشهبرانداز ما اینهاست.
پابرگیها :
1ـ نام گفتار «راستیها چگونه پیش رود؟!..» بوده. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 4ـ4) باطنیگری (تکهی یک از یک)
سومین گرفتاری باطنیگری بود. این بدآموزی بسیار بزرگتر از آنست که در ایران میشناسند. اروپاییان باطنیان را «دستهی شکننده و ویرانکننده» (1) نامیدهاند و ما دور نخواهیم رفت اگر آن را «آتش سوزان» خوانیم. این بدآموزی جز برای برانداختن ریشهی اسلام نبود و بنیادگزاران و راهبرندگان آن جز دشمنان ستیزهکار اسلام نبودند. ولی در آشکار پردهای بروی آن کشیده عنوان شیعیگری و دوستاری خاندان علوی و دشمنی با سه خلیفهی دیگر و مانند اینها را پیش میآوردند. ولی این پرده هم بسیار نازک بود و همینکه پیروی را شاینده[=لایق] مییافتند کمکم رازهای دیگر را باو آموخته سخن را تا آنجا میرسانیدند که باید بهیچ چیزی باور نداشت. اینها تاریخ بسیار بزرگی دارند و اروپاییان نیز کتابها دربارهی اینان نوشتهاند. هیچ پیشامدی باندازهی این بدآموزی آسیب باسلام نرسانیده.
این اگرچه در قرنهای دوم و سوم پدید آمد ولی در قرن چهارم در ایران رواج گرفت. باطنیان از مسلمانی بهرهای نداشتند و خود یکمشت دیوانگان سرمستی بیش نبودند. ولی چون زیر پردهی مسلمانی کار میکردند بزرگترین گزند را بمسلمانان رسانیدند. بویژه پس از آنکه دولت فاطمی در مصر پدید آمد که این زمان باطنیگری رنگ سیاست بخود گرفت و این جهت دیگری بفزونی پیشرفت آن گردید.
در ایران باطنیگری رواج نداشت تا هنگامی که دیلمیان از کوهستان خود بیرون ریخته بنیاد پادشاهیها گزاردند و خاندانی از آنان بنام «کنکریان» که در دیلمستان و آذربایجان و زنگان و این پیرامونها فرمانروایی داشتند بنام سیاست ، کیش باطنیگری پذیرفتند و این آتش خاندانسوز را در ایران دامن زدند. سپس داستان حسن صباح و اَلَموتیان پیش آمد که شرح رسواییهای آنان در تاریخها داده شده. سپس هم سید محمد مُشَعشَع باطنیگری را با کیش شیعی بهم درآمیخته آن کیش را پدید آورد که بنام او «مُشَعشَعی» باید خواند. (2)
به هر حال باطنیگری نخستین رخنه در کاخ رستگاری ایرانیان بود و گزندی را بر ایران رساند که برای شرح آن کتاب جداگانه میباید.
کسانی از آنان که امروز برخاسته و میخواهند تاریخ ایران را از روی دلخواه خود تأویل نمایند چنین میگویند که حسن صباح بنام ایرانیگری آن دستگاه را درچید و مقصودش بنیاد یک فرمانروایی بومی ایرانی بود. بر نادانی این کسان افسوس باید خورد. حسن صباح و فداییان او یکمشت دیوانگانی بیش نبودند که از کشتن و کشته شدن لذت میبردند. وگرنه آن فداییان که با هزار حیله خود را بفلان پادشاه یا وزیر رسانیده و او را کشته و خودشان هم کشته میشدند اگر آنان را بجنگ رومیان یا دیگر دشمنان ایران میفرستادند بیشک سر بازمیزدند.
در آن زمان که چنگیزخان بماوراءالنهر رسیده چهار سال در آن سرزمین قصابی مینمود و صدها هزار بلکه هزارها هزار مردان را سر بریده و کودکان را شکم دریده و دختران را دامن عصمت پاره میساخت در چنین زمانی باطنیان همچنان بکار آدمکشی پرداخته هر کجا شکاری پیدا میکردند او را از دست نمیدادند و یکی از آنان این غیرت را نکرد که خود را بچنگیز برساند و با کشتن آن نامرد جان و ناموس ملیونها خاندان ایرانی را رها گرداند. چنین نامردان پستی چه درخور است که کسی دربارهی ایشان خوشبینی نماید؟!
این شنیدنیست که در آخرها فداییان مزدور آدمکشی بودند بدینسان که کسانی از ایشان از فلان پادشاه یا فلان خلیفه پول میگرفتند که بهمان پادشاه را که دشمن اوست بکشند و خودشان نیز کشته شوند. چنین کسانی دیوانه بگویی هستند. خونخوار بگویی هستند. بیغیرت و نامرد بگویی هستند. اینست نمونهای از میوهی باطنیگری ، و بیهوده نیست که من آن را پتیاره نامیده بر پیدا شدنش در ایران فسوسها میخورم.
پابرگیها :
1ـ همچنین دانستنی است باطنیان را که شیوهی آدمکشی غافلگیرانه در پیش داشتند «حشاشین» نیز گفتهاند. این نام بزبانهای اروپایی راه یافته آساسین (assassin) گردیده و معنی آدمکش یافته است.
2ـ برای آگاهی بیشتر «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» دیده شود.
.
🔸 4ـ4) باطنیگری (تکهی یک از یک)
سومین گرفتاری باطنیگری بود. این بدآموزی بسیار بزرگتر از آنست که در ایران میشناسند. اروپاییان باطنیان را «دستهی شکننده و ویرانکننده» (1) نامیدهاند و ما دور نخواهیم رفت اگر آن را «آتش سوزان» خوانیم. این بدآموزی جز برای برانداختن ریشهی اسلام نبود و بنیادگزاران و راهبرندگان آن جز دشمنان ستیزهکار اسلام نبودند. ولی در آشکار پردهای بروی آن کشیده عنوان شیعیگری و دوستاری خاندان علوی و دشمنی با سه خلیفهی دیگر و مانند اینها را پیش میآوردند. ولی این پرده هم بسیار نازک بود و همینکه پیروی را شاینده[=لایق] مییافتند کمکم رازهای دیگر را باو آموخته سخن را تا آنجا میرسانیدند که باید بهیچ چیزی باور نداشت. اینها تاریخ بسیار بزرگی دارند و اروپاییان نیز کتابها دربارهی اینان نوشتهاند. هیچ پیشامدی باندازهی این بدآموزی آسیب باسلام نرسانیده.
این اگرچه در قرنهای دوم و سوم پدید آمد ولی در قرن چهارم در ایران رواج گرفت. باطنیان از مسلمانی بهرهای نداشتند و خود یکمشت دیوانگان سرمستی بیش نبودند. ولی چون زیر پردهی مسلمانی کار میکردند بزرگترین گزند را بمسلمانان رسانیدند. بویژه پس از آنکه دولت فاطمی در مصر پدید آمد که این زمان باطنیگری رنگ سیاست بخود گرفت و این جهت دیگری بفزونی پیشرفت آن گردید.
در ایران باطنیگری رواج نداشت تا هنگامی که دیلمیان از کوهستان خود بیرون ریخته بنیاد پادشاهیها گزاردند و خاندانی از آنان بنام «کنکریان» که در دیلمستان و آذربایجان و زنگان و این پیرامونها فرمانروایی داشتند بنام سیاست ، کیش باطنیگری پذیرفتند و این آتش خاندانسوز را در ایران دامن زدند. سپس داستان حسن صباح و اَلَموتیان پیش آمد که شرح رسواییهای آنان در تاریخها داده شده. سپس هم سید محمد مُشَعشَع باطنیگری را با کیش شیعی بهم درآمیخته آن کیش را پدید آورد که بنام او «مُشَعشَعی» باید خواند. (2)
به هر حال باطنیگری نخستین رخنه در کاخ رستگاری ایرانیان بود و گزندی را بر ایران رساند که برای شرح آن کتاب جداگانه میباید.
کسانی از آنان که امروز برخاسته و میخواهند تاریخ ایران را از روی دلخواه خود تأویل نمایند چنین میگویند که حسن صباح بنام ایرانیگری آن دستگاه را درچید و مقصودش بنیاد یک فرمانروایی بومی ایرانی بود. بر نادانی این کسان افسوس باید خورد. حسن صباح و فداییان او یکمشت دیوانگانی بیش نبودند که از کشتن و کشته شدن لذت میبردند. وگرنه آن فداییان که با هزار حیله خود را بفلان پادشاه یا وزیر رسانیده و او را کشته و خودشان هم کشته میشدند اگر آنان را بجنگ رومیان یا دیگر دشمنان ایران میفرستادند بیشک سر بازمیزدند.
در آن زمان که چنگیزخان بماوراءالنهر رسیده چهار سال در آن سرزمین قصابی مینمود و صدها هزار بلکه هزارها هزار مردان را سر بریده و کودکان را شکم دریده و دختران را دامن عصمت پاره میساخت در چنین زمانی باطنیان همچنان بکار آدمکشی پرداخته هر کجا شکاری پیدا میکردند او را از دست نمیدادند و یکی از آنان این غیرت را نکرد که خود را بچنگیز برساند و با کشتن آن نامرد جان و ناموس ملیونها خاندان ایرانی را رها گرداند. چنین نامردان پستی چه درخور است که کسی دربارهی ایشان خوشبینی نماید؟!
این شنیدنیست که در آخرها فداییان مزدور آدمکشی بودند بدینسان که کسانی از ایشان از فلان پادشاه یا فلان خلیفه پول میگرفتند که بهمان پادشاه را که دشمن اوست بکشند و خودشان نیز کشته شوند. چنین کسانی دیوانه بگویی هستند. خونخوار بگویی هستند. بیغیرت و نامرد بگویی هستند. اینست نمونهای از میوهی باطنیگری ، و بیهوده نیست که من آن را پتیاره نامیده بر پیدا شدنش در ایران فسوسها میخورم.
پابرگیها :
1ـ همچنین دانستنی است باطنیان را که شیوهی آدمکشی غافلگیرانه در پیش داشتند «حشاشین» نیز گفتهاند. این نام بزبانهای اروپایی راه یافته آساسین (assassin) گردیده و معنی آدمکش یافته است.
2ـ برای آگاهی بیشتر «تاریخ پانصد سالهی خوزستان» دیده شود.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 نومیدیهای بیجا (تکهی یک از یک)
ما چون همیشه میگوییم : «هر کسی نخست باید بخود پردازد» ، برخی چون این را میشنوند نومیدی نموده بپاسخ برخاسته چنین میگویند : «تنها با نیک بودن من کارها درست نشود باید توده را نیک گردانید!» میگوییم : تنها تو یک تن نیستی و ما هم تنها تو را نمیگوییم. این سخن را برای همه میگوییم و هزاران کسان آن را میشنوند ، و آنان که پاکدل و بخردند بیگمان بکار میبندند و ما چون این کوششها را رها نکنیم دیری نگذرد که ببینیم هزاران مردان نیک و ستوده دارای یک اندیشه و یک باور در کشور میداریم و همانان خواهند توانست که دیگران را هم راه برند. جهان تا بوده راه نیکی این بوده. ما نمیدانیم شما از کدام راه دیگری میخواهید توده را به نیکی آورید و چگونه آورید؟!
ببینید سی و اند سالست در ایران جنبش آزادی پیدا شده و در این چندگاه همیشه هزاران کسان خود را از توده کنار میگیرند و همیشه میگویند باید توده را نیک گردانید ، و شما بگویید که چه کاری توانستهاند و کدام گامی را بسوی پیش برداشتهاند؟!.. جز آنکه روزبروز خود تباهتر گردیده و توده را نیز تباهتر گردانیدهاند.
در جایی که هر کس خود را از توده جدا میگیرد دیگر که میماند که توده نامیده شود؟!.. این کار اینان مانند آنست که ده تن خواهند همراه شده بسفر روند و هر یکی از آنان خود را پیشوا شمرده و از دیگران جدا گرفته در پیش خود چنین گوید : «من که پیشوای آنانم ، اگر من یک تن پول همراه برندارم چه خواهد بود؟!..». هر یکی بهمین اندیشه باشند و پول برندارند و نتیجه آن باشد که در راه همه تهیدست شوند و ناگزیر گردیده شرمسار و سرافکنده از نیمهراه بازگردند.
کسانی این نومیدی را از راه دیگر پیش آورده چنین میگویند : «من میخواهم نیک شوم ولی از من چه برآید و چه کار توانم کرد؟!..» میگویم : «از تو کارهای بسیار برآید و نیکی تو بسیار سودمند تواند بود. تو همینکه خدای راستین را بشناسی ، و از هر گونه بتپرستی پرهیز کنی ، راستی و درستی را شیوهی خود سازی ، و با کیشهای پراکنده دشمنی نمایی ، و با یاوهبافیها و بدآموزیها نبرد کنی ، و بتوده و پیشرفت آن دلبستگی نمایی ، و در این کوششهایی که ما میکنیم همراهی نشان دهی ـ اینها همه کارهای ارجدار و سودمندیست و خود از این راه است که یک توده برستگاری خواهد رسید.
کوتاهسخن آنکه نباید از هیچ راه نومید گردید و از کوشش و پیشرفت بازایستاد. در جهان هیچ تودهای نیست که نیک نتواند بود ، و هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و به نتیجه نرسد.
.
🔸 نومیدیهای بیجا (تکهی یک از یک)
ما چون همیشه میگوییم : «هر کسی نخست باید بخود پردازد» ، برخی چون این را میشنوند نومیدی نموده بپاسخ برخاسته چنین میگویند : «تنها با نیک بودن من کارها درست نشود باید توده را نیک گردانید!» میگوییم : تنها تو یک تن نیستی و ما هم تنها تو را نمیگوییم. این سخن را برای همه میگوییم و هزاران کسان آن را میشنوند ، و آنان که پاکدل و بخردند بیگمان بکار میبندند و ما چون این کوششها را رها نکنیم دیری نگذرد که ببینیم هزاران مردان نیک و ستوده دارای یک اندیشه و یک باور در کشور میداریم و همانان خواهند توانست که دیگران را هم راه برند. جهان تا بوده راه نیکی این بوده. ما نمیدانیم شما از کدام راه دیگری میخواهید توده را به نیکی آورید و چگونه آورید؟!
ببینید سی و اند سالست در ایران جنبش آزادی پیدا شده و در این چندگاه همیشه هزاران کسان خود را از توده کنار میگیرند و همیشه میگویند باید توده را نیک گردانید ، و شما بگویید که چه کاری توانستهاند و کدام گامی را بسوی پیش برداشتهاند؟!.. جز آنکه روزبروز خود تباهتر گردیده و توده را نیز تباهتر گردانیدهاند.
در جایی که هر کس خود را از توده جدا میگیرد دیگر که میماند که توده نامیده شود؟!.. این کار اینان مانند آنست که ده تن خواهند همراه شده بسفر روند و هر یکی از آنان خود را پیشوا شمرده و از دیگران جدا گرفته در پیش خود چنین گوید : «من که پیشوای آنانم ، اگر من یک تن پول همراه برندارم چه خواهد بود؟!..». هر یکی بهمین اندیشه باشند و پول برندارند و نتیجه آن باشد که در راه همه تهیدست شوند و ناگزیر گردیده شرمسار و سرافکنده از نیمهراه بازگردند.
کسانی این نومیدی را از راه دیگر پیش آورده چنین میگویند : «من میخواهم نیک شوم ولی از من چه برآید و چه کار توانم کرد؟!..» میگویم : «از تو کارهای بسیار برآید و نیکی تو بسیار سودمند تواند بود. تو همینکه خدای راستین را بشناسی ، و از هر گونه بتپرستی پرهیز کنی ، راستی و درستی را شیوهی خود سازی ، و با کیشهای پراکنده دشمنی نمایی ، و با یاوهبافیها و بدآموزیها نبرد کنی ، و بتوده و پیشرفت آن دلبستگی نمایی ، و در این کوششهایی که ما میکنیم همراهی نشان دهی ـ اینها همه کارهای ارجدار و سودمندیست و خود از این راه است که یک توده برستگاری خواهد رسید.
کوتاهسخن آنکه نباید از هیچ راه نومید گردید و از کوشش و پیشرفت بازایستاد. در جهان هیچ تودهای نیست که نیک نتواند بود ، و هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و به نتیجه نرسد.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچهی گرفتاریهای ایران)
🔸 5 ـ4) صوفیگری (تکهی یک از یک)
پس از باطنیگری بدعت دیگر صوفیگری را باید شمرد که آن نیز در قرن چهارم و پنجم در ایران رواج گرفت. من از صوفیان در جای دیگری گفتگو کردهام و در اینجا بچند جمله بسنده مینمایم :
صوفیگری در آغاز پیدایش خود عنوان پارسایی و از خود گذشتگی را داشت. ولی کمکم زشتیهایی در آن پیدا شده کار بآنجا رسید که صوفیان با اینکه خود را از مسلمانان میشمارند در هر چیز راه جداگانه میپویند.
در خداشناسی ، اینان لاف از رسیدن بخدا میزنند و «طامات» میبافند و با این پندارهای بیخردانه و بیشرمانه دل خود را خوش ساخته کسانی از ایشان زبان به «سُبْحَانِی مَا أعظَمِ شَأنِی» (1) باز میکنند و از گدایی خود شرم ننموده با پیغمبران بدعوای همسری برمیخیزند.
در زندگانی ، اینان بیعاری و بیکاری را پیشهی خود میسازند و گدایی را ننگ نمیشمارند. بجای نماز و نیاز با خدا که شیوهی مسلمانیست اینان پای میکوبند و دست میافشانند.
ستمگر را بد دانستن و دادگر را نیکو شماردن که در سرشت هر آدمی است اینان فرقی میانهی ستمگر و دادگر و بدکردار و نیکوکار نمیگزارند و موسا را با فرعون به یک دیده میبینند.
هر سخنی که گفته شود و دیگران ازو معنایی بفهمند اینان بآن معنی خرسند نگردیده از پیش خود معنیهای دیگری میبافند.
دیگران در جوانی عاشق میشوند آن هم بر زن زیبای جوانی ولی صوفیان در پنجاه سالگی عاشق مردان پنجاه ساله میشوند و هزارها غزل میسرایند.
یکایک چه بشمارم : صوفیان در هر چیز خود را از مسلمانان جدا میگیرند و مسلمانان را پوستپرست (قشری) نامیده چنین وامینمایند که آنان بحقایق دیگری پی بردهاند و بمغز دین راه یافتهاند و بدینسان بر دیگران برتری دارند.
آن مسلمانی که به کِشت و کار پرداخته از دسترنج خود نان میخورد و تا بتواند از درماندگان و بینوایان دستگیری میکند پوستپرست است ولی این درویشی که در بازار «شیئی لله» (2) میزند و دست بسوی هر مرد و نامرد دراز میدارد مغزپرست میباشد.
آن مردان غیرتمندی که در برابر دشمن جانبازی میکنند از آن راه بجایی نخواهند رسید. لیکن صوفیان تنآسا که در خانقاه گرد آمده پای میکوبند و دست میافشانند از این راه بخدا خواهند پیوست.
اینست پندار صوفیان و رفتار ایشان! این رفتارها با مسلمانی چه سازش دارد و چه علت خردپسندی برای هر یکی از آنها میتوان پنداشت؟! من از همه چیز چشم میپوشم و تنها میپرسم : شما چرا رخت خود را دیگرگونه میسازید؟! برای چه گیس میگزارید؟! از بهر چه سبیلهای خود را نمیزنید؟! اینها دیگر چه حکمتی دارد؟! آیا نه اینست که شما میخواهید همیشه انگشتنما باشید؟! میخواهید با این خودنماییها بر دیگران برتری فروشید؟!
شنیدنیست که در قرنهای ششم و هفتم هجری که گویا انبوه مردم گیس میگزاردند صوفیان همه سر میتراشیدهاند و سر تراشیدن یکی از نشانههای صوفیگری شمرده میشده است. ولی سپس که سر تراشیدن میان توده رواج گرفته این زمان صوفیان گیس گزاردهاند. پس اینان همیشه میخواهند از مردم جدا باشند و بر مردم برتری بفروشند.
در اینجا باید موضوعی را از تاریخ ایران شرح نمایم تا خوانندگان درست بدانند که صوفیگری و باطنیگری چه آتشی به ایران زده. بدانند که این جوش و خروش من از چه راه است و برای چه اینهمه دنبالهگیری از صوفیگری و باطنیان دارم.
کسانی که در تاریخ ایران جستجو نمایند خواهند دید که در قرنهای سوم و چهارم هجرت در ایران غیرت و مردانگی چندان فزون بوده که لبریز میشده. در آن هنگام یکی از سرحدهای جنگی ماوراءالنهر و دیگری آسیای کوچک بود که در آن یکی همیشه با دستههای انبوه ترک کشاکش در کار و در این یکی هر ساله با رومیان جنگ برپا میشد.
سرحد ماوراءالنهر بعهدهی ایرانیان بود که دلیرانه در برابر جنگجویان ترک ایستادگی مینمودند و آوازهی جانبازی و مردانگی ایشان در همه جا پراکنده بود. با اینهمه از ایران سالیانه بیستهزار و سیهزار بلکه تا صدهزار مجاهد داوطلب گردیده دسته دسته روانهی سرحد روم میشدند که در آنجا جنگ کنند و دلیریها نمایند. اینست که میگویم : غیرت و مردانگی در ایران لبریز بود.
میتوان گفت در آن زمان هر یک تن ایرانی در سایهی غیرت و مردانگی ده تن بشمار میرفت.
👇
🔸 5 ـ4) صوفیگری (تکهی یک از یک)
پس از باطنیگری بدعت دیگر صوفیگری را باید شمرد که آن نیز در قرن چهارم و پنجم در ایران رواج گرفت. من از صوفیان در جای دیگری گفتگو کردهام و در اینجا بچند جمله بسنده مینمایم :
صوفیگری در آغاز پیدایش خود عنوان پارسایی و از خود گذشتگی را داشت. ولی کمکم زشتیهایی در آن پیدا شده کار بآنجا رسید که صوفیان با اینکه خود را از مسلمانان میشمارند در هر چیز راه جداگانه میپویند.
در خداشناسی ، اینان لاف از رسیدن بخدا میزنند و «طامات» میبافند و با این پندارهای بیخردانه و بیشرمانه دل خود را خوش ساخته کسانی از ایشان زبان به «سُبْحَانِی مَا أعظَمِ شَأنِی» (1) باز میکنند و از گدایی خود شرم ننموده با پیغمبران بدعوای همسری برمیخیزند.
در زندگانی ، اینان بیعاری و بیکاری را پیشهی خود میسازند و گدایی را ننگ نمیشمارند. بجای نماز و نیاز با خدا که شیوهی مسلمانیست اینان پای میکوبند و دست میافشانند.
ستمگر را بد دانستن و دادگر را نیکو شماردن که در سرشت هر آدمی است اینان فرقی میانهی ستمگر و دادگر و بدکردار و نیکوکار نمیگزارند و موسا را با فرعون به یک دیده میبینند.
هر سخنی که گفته شود و دیگران ازو معنایی بفهمند اینان بآن معنی خرسند نگردیده از پیش خود معنیهای دیگری میبافند.
دیگران در جوانی عاشق میشوند آن هم بر زن زیبای جوانی ولی صوفیان در پنجاه سالگی عاشق مردان پنجاه ساله میشوند و هزارها غزل میسرایند.
یکایک چه بشمارم : صوفیان در هر چیز خود را از مسلمانان جدا میگیرند و مسلمانان را پوستپرست (قشری) نامیده چنین وامینمایند که آنان بحقایق دیگری پی بردهاند و بمغز دین راه یافتهاند و بدینسان بر دیگران برتری دارند.
آن مسلمانی که به کِشت و کار پرداخته از دسترنج خود نان میخورد و تا بتواند از درماندگان و بینوایان دستگیری میکند پوستپرست است ولی این درویشی که در بازار «شیئی لله» (2) میزند و دست بسوی هر مرد و نامرد دراز میدارد مغزپرست میباشد.
آن مردان غیرتمندی که در برابر دشمن جانبازی میکنند از آن راه بجایی نخواهند رسید. لیکن صوفیان تنآسا که در خانقاه گرد آمده پای میکوبند و دست میافشانند از این راه بخدا خواهند پیوست.
اینست پندار صوفیان و رفتار ایشان! این رفتارها با مسلمانی چه سازش دارد و چه علت خردپسندی برای هر یکی از آنها میتوان پنداشت؟! من از همه چیز چشم میپوشم و تنها میپرسم : شما چرا رخت خود را دیگرگونه میسازید؟! برای چه گیس میگزارید؟! از بهر چه سبیلهای خود را نمیزنید؟! اینها دیگر چه حکمتی دارد؟! آیا نه اینست که شما میخواهید همیشه انگشتنما باشید؟! میخواهید با این خودنماییها بر دیگران برتری فروشید؟!
شنیدنیست که در قرنهای ششم و هفتم هجری که گویا انبوه مردم گیس میگزاردند صوفیان همه سر میتراشیدهاند و سر تراشیدن یکی از نشانههای صوفیگری شمرده میشده است. ولی سپس که سر تراشیدن میان توده رواج گرفته این زمان صوفیان گیس گزاردهاند. پس اینان همیشه میخواهند از مردم جدا باشند و بر مردم برتری بفروشند.
در اینجا باید موضوعی را از تاریخ ایران شرح نمایم تا خوانندگان درست بدانند که صوفیگری و باطنیگری چه آتشی به ایران زده. بدانند که این جوش و خروش من از چه راه است و برای چه اینهمه دنبالهگیری از صوفیگری و باطنیان دارم.
کسانی که در تاریخ ایران جستجو نمایند خواهند دید که در قرنهای سوم و چهارم هجرت در ایران غیرت و مردانگی چندان فزون بوده که لبریز میشده. در آن هنگام یکی از سرحدهای جنگی ماوراءالنهر و دیگری آسیای کوچک بود که در آن یکی همیشه با دستههای انبوه ترک کشاکش در کار و در این یکی هر ساله با رومیان جنگ برپا میشد.
سرحد ماوراءالنهر بعهدهی ایرانیان بود که دلیرانه در برابر جنگجویان ترک ایستادگی مینمودند و آوازهی جانبازی و مردانگی ایشان در همه جا پراکنده بود. با اینهمه از ایران سالیانه بیستهزار و سیهزار بلکه تا صدهزار مجاهد داوطلب گردیده دسته دسته روانهی سرحد روم میشدند که در آنجا جنگ کنند و دلیریها نمایند. اینست که میگویم : غیرت و مردانگی در ایران لبریز بود.
میتوان گفت در آن زمان هر یک تن ایرانی در سایهی غیرت و مردانگی ده تن بشمار میرفت.
👇