دردها و درمانها ـ بخش هشتم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 3ـ4) فلسفه‌ی یونان (تکه‌ی یک از یک)


دومین آلودگی پیدایش فلسفه‌ی یونان و رواج آن بود. ما از فلسفه سخن بسیار رانده و بیپایی آن را روشن گردانیده‌ایم. در اینجا تنها از زیانش بجهان اسلام سخن می‌رانیم. فلسفه چه نیک و چه بد بیگمان با اسلام سازش نداشت و اینبود رواج آن یک رخنه‌ی دیگری در بنیادِ استواری اسلام پدید آورد. این ایرادها که ما بفلسفه گرفته‌ایم و این کاهش از ارج آن که پس از پیدایش دانشهای نوین اروپایی پیدا شده آن روز نبود ، و همگی آن را بسیار بزرگ و ارجمند می‌شماردند و گفته‌های افلاطون و ارسطو را همه حجت می‌دانستند و چنین می‌پنداشتند که دین برای مردم عامی و فلسفه برای دانشمندان است ، و پیداست که رواج آن تا چه اندازه از شکوه اسلام کاست و چه اندازه نیروی آن را کم کرد.



📣 یادداشت کانال : برای آگاهی بهتر و درست (کامل) درباره‌ی فلسفه‌ی یونان نگاه کنید به کتاب «در پیرامون فلسفه».


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 نامه‌ی سر باز ـ یکی از پایه‌های زندگانی (تکه‌ی یک از یک)


در این ماه دو نامه یکی از آذربایجان و دیگری از خراسان رسیده که با آنکه هر یکی از جای دیگری بوده ، هر دوی آنها در یک زمینه پرسشهایی کرده‌اند و من به هر دو یک پاسخ نوشتم ، و چون پیداست که اینگونه پرسشها در دلهای بسیاری هست اینست بی‌آنکه نامه‌ها را بیاورم پاسخی را که داده‌ام می‌نویسم و در پیرامون هر تکه‌ای سخنانی برای روشنی آن می‌فزایم. پرسشها را خود خوانندگان خواهند دانست ، و این ورزش اندیشه‌ای برای ایشان خواهد بود که از پاسخها پی به پرسشها برند. اینک پاسخی که داده شده تکه تکه آورده می‌شود :

هر توده‌ای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد ، و این بگردن بخردان و غیرتمندان توده است که بکوشند و آن را به نیکی آورند.

باید دانست زندگانی را قاعده‌های استواری هست و پیشرفت و پسرفت توده‌ها همه از روی آن قاعده‌ها باشد. اینکه در ایران شاعرانْ جهان را نکوهش کرده‌اند و آن را «دون‌پرور» و «بی‌وفا» و «بدخوی» خوانده‌اند اینها گفته‌های بی‌مغزی است که می‌باید بدور انداخت و فراموش کرد. جهان از روی یک آیینی می‌گردد و آن را با کسی مهر و دوستی و یا کینه و دشمنی نتواند بود.

دانشها که امروز هست (از فیزیک و شیمی و ستاره‌شناسی و پزشکی و روانشناسی و مانند اینها) هر کدام از آنها یک رشته از کارهای طبیعت و یا گیتی را گرفته و زمینه‌ی جستجوها و گفتگوهای خود گردانیده ، و چون شما بآنها پردازید خواهید دید هر یکی در زمینه‌ی خود بیک رشته قاعده‌های استواری دست یافته ، و خود از دست یافتن بآن قاعده‌ها بوده که دانش پیدا شده.

زندگانی آدمیان ، و رفتار توده‌ها با یکدیگر ، و پیشرفت و پسرفت آنها نیز قاعده‌های استواری دارد و خوشبخت آن مردمیست که این قاعده‌ها را بشناسد و همیشه در پیش چشم دارد و از روی آنها زندگی کند و چنین توده‌ای هرآینه فیروزمند خواهد بود. یکی از آن قاعده‌ها اینست که می‌گویم : «هر توده‌ای باید خودش نیک گردد و شایای زندگی باشد».

چون همیشه می‌پرسند توده چگونه نیک شود و همیشه آرزوی زور می‌کنند و کار را بگردن دیگری می‌اندازند اینست می‌گویم : «این بگردن بخردان و غیرتمندان است که بکوشند و توده را بنیکی آورند».

ما در شماره‌ی گذشته راه پیشرفت راستیها را نیک بازنموده‌ایم. (1) برای پیشرفت آنها بزور یا نیروی دیگری نیاز نیست.

رهایی شما بسته به نیکی شماست. بسته بآنست که براه آیید و از این آلودگیها و پراکندگیها پاک شوید ، و اگر نشوید بجایی نرسید و پیشامدهای جهان هرچه باشد جز بزیانتان بسر نیاید.

بسیاری از مردم چشم به پیشامدهای جهان دوخته‌اند ، و شما هر گله‌ای که از آلودگی خویها و از پراکندگی اندیشه‌ها بکنید پاسخ داده گویند : «انشاءالله خوب می‌شود ، صبر کن فلان کار بشود». این از بدترین نادانیهاست. گذشت زمان هیچگاه نیکی نیاورد و درخت آرزو بار ندارد. چنانکه در زندگانی خودی اگر کسی نکوشد و درپی نان و آب و رخت نباشد گرسنه و لخت ماند و از گذشت زمان دری بروی او باز نشود ، در زندگانی توده‌ای نیز تا مردمی خودشان نکوشند و نیرومند نباشند هیچگاه از امید و آرزو چیزی بدستشان نیاید و از گذشت زمان گشایش برای آنان رخ ندهد و چون ناتوان و زبون باشند پیشامدها همه بزیان ایشان بسر آید.

آری گاهی توده‌ای با پیشامدهای نیکی روبرو گردد و فرصت خوبی او را پیش آید ، ولی اگر یک توده آراسته و آماده نباشد از آن فرصت و پیشامد بهره‌مندی نتواند. همچنین گاهی برای یک توده سختیهایی پیش آید و میدان بَرو تنگ گردد ، ولی اگر توده‌ی آراسته و آماده‌ای باشد آنها را از خود بازگرداند.

این نادانیست که کسانی این آلودگیها را به رو نمی‌آورند و می‌نشینند و سخن از پیشامدهای جهان می‌رانند و خود را بهره‌مند از سود و زیان آنها وامی‌نمایند.

بسیاری این را شیوه‌ی خود ساخته‌اند که همینکه بجایی رسیدند سخن از اروپا و امریکا پیش آورند و با پیشانی باز از جنگ و دیگر رخدادها گفتگو کنند و چنین وانمایند که بهره‌ای از آن پیشامدها برای خود چشم می‌دارند ، و این آلودگیها و گرفتاریهای خود را که همه می‌دانند و ما چند سالست پیاپی یادآوری می‌کنیم بروی خود نیاورند ، و برخی از آنان چندان پافشارند که اگر یکی خواست بآن سخنان گوش ندهد ازو می‌رنجند. این نادانیست ، نادانی بسیار بدی. این درست مانند آنست که کسی در توی لجنزاری فرورود و در آن آلودگی ایستاده و خود را فراموش کرده چشم بآیندگان و روندگان دوزد و از هر یکی سخن دیگری راند و اگر دو تن از ایشان گلاویز شده‌اند تماشاگر آنان باشد و از فیروزی یکی بر دیگری شادمانی یا دلتنگی نماید. آری مانند آنست و این کسان درخور هرگونه نکوهش و سرزنش می‌باشند. گرفتاری برای یک توده ننگ نیست. ولی این ننگ است که آن گرفتاری را بروی خود نیاورند و در اندیشه‌ی چاره نباشند.

👇

شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید. یک توده غیرتمند و آراسته لگدمال پیشامدها نگردد و از میان نرود.

چون همیشه می‌گویند : گرفتم که ما نیک شدیم چه نتیجه خواهد بود و از پیشامدهای بد چگونه ایمن توانیم گردید؟.. اینست گفته‌ایم شما نیک باشید و از پیشامدها نترسید ، و این یک سخن شاعرانه نمی‌باشد و از روی یک قاعده‌ی بس استواریست. یک توده که نیک باشند و آلودگیها را از خود دور کنند و در راه کشور جانفشانی دریغ نگویند و بخردانه بکوشند خدا پشتیبان آنان باشد و هرآینه فیروز و رستگار گردند.

دشمن شما بر فراز آسمان نیست ، بروی زمین هم نیست ، در دلهای خودتان و درمیان خودتانست. دشمن شما ـ دشمن ریشه‌براندازی که باید از آن در هراس باشید ـ این اندیشه‌های پراکنده ، این خویهای ناستوده ، این بدآموزیهای فراوان ، این پتیاره‌ی خودخواهی و رشک می‌باشد ـ اینهاست که شما را بدینسان گرفتار ساخته و اگر بچاره نکوشید نابودتان گرداند.

چیزیست بسیار آشکار : توده‌ی پراکنده خودشان دشمن خودشان باشند. زیرا میان خود بچند دسته گردند و هر دسته‌ای بزیان دیگران کوشند و نیروهایی را که بایستی در راه نگهداری توده بکار اندازند در راه نابودی آن بکار برند. اینست بارها می‌گوییم : یک توده را پراکندگی مرگ است و مرگ خود جز پراکندگی نیست. بارها می‌گوییم : زیانکارترین دشمنان کشور آنانند که پراکندگی بمیان توده انداخته و از این راه شکوه و دارایی اندوخته‌اند ، و برای سود خودشانست که با کوششهایی که ما در راه برداشتن پراکندگی بکار می‌بریم دشمنی می‌نمایند. درباره‌ی خویها ناستوده و بدآموزیهای فراوان و رشک و خودخواهی نیز آنچه گفتنی است گفته‌ایم و این بسیار راست است که مایه‌ی گرفتاری شرقیان بیش از همه اینهاست. این بسیار راست است که دشمن ریشه‌برانداز ما اینهاست.


پابرگیها :
1ـ نام گفتار «راستیها چگونه پیش رود؟!..» بوده. ـ و


.

همبسته با گفتار بالا

دردها و درمانها ـ بخش هشتم

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 4ـ4) باطنیگری (تکه‌ی یک از یک)


سومین گرفتاری باطنیگری بود. این بدآموزی بسیار بزرگتر از آنست که در ایران می‌شناسند. اروپاییان باطنیان را «دسته‌ی شکننده و ویران‌کننده» (1) نامیده‌اند و ما دور نخواهیم رفت اگر آن را «آتش سوزان» خوانیم. این بدآموزی جز برای برانداختن ریشه‌ی اسلام نبود و بنیادگزاران و راهبرندگان آن جز دشمنان ستیزه‌کار اسلام نبودند. ولی در آشکار پرده‌ای بروی آن کشیده عنوان شیعیگری و دوستاری خاندان علوی و دشمنی با سه خلیفه‌ی دیگر و مانند اینها را پیش می‌آوردند. ولی این پرده هم بسیار نازک بود و همینکه پیروی را شاینده[=لایق] می‌یافتند کم‌کم رازهای دیگر را باو آموخته سخن را تا آنجا می‌رسانیدند که باید بهیچ چیزی باور نداشت. اینها تاریخ بسیار بزرگی دارند و اروپاییان نیز کتابها درباره‌ی اینان نوشته‌اند. هیچ پیشامدی باندازه‌ی این بدآموزی آسیب باسلام نرسانیده.

این اگرچه در قرنهای دوم و سوم پدید آمد ولی در قرن چهارم در ایران رواج گرفت. باطنیان از مسلمانی بهره‌ای نداشتند و خود یکمشت دیوانگان سرمستی بیش نبودند. ولی چون زیر پرده‌ی مسلمانی کار می‌کردند بزرگترین گزند را بمسلمانان رسانیدند. بویژه پس از آنکه دولت فاطمی در مصر پدید آمد که این زمان باطنیگری رنگ سیاست بخود گرفت و این جهت دیگری بفزونی پیشرفت آن گردید.

در ایران باطنیگری رواج نداشت تا هنگامی که دیلمیان از کوهستان خود بیرون ریخته بنیاد پادشاهیها گزاردند و خاندانی از آنان بنام «کنکریان» که در دیلمستان و آذربایجان و زنگان و این پیرامونها فرمانروایی داشتند بنام سیاست ، کیش باطنیگری پذیرفتند و این آتش خاندانسوز را در ایران دامن زدند. سپس داستان حسن صباح و اَلَموتیان پیش آمد که شرح رسواییهای آنان در تاریخها داده شده. سپس هم سید محمد مُشَعشَع باطنیگری را با کیش شیعی بهم درآمیخته آن کیش را پدید آورد که بنام او «مُشَعشَعی» باید خواند. (2)

به هر حال باطنیگری نخستین رخنه در کاخ رستگاری ایرانیان بود و گزندی را بر ایران رساند که برای شرح آن کتاب جداگانه می‌باید.

کسانی از آنان که ‌امروز برخاسته و می‌خواهند تاریخ ایران را از روی دلخواه خود تأویل نمایند چنین می‌گویند که حسن صباح بنام ایرانیگری آن دستگاه را درچید و مقصودش بنیاد یک فرمانروایی بومی ایرانی بود. بر نادانی این کسان افسوس باید خورد. حسن صباح و فداییان او یکمشت دیوانگانی بیش نبودند که از کشتن و کشته شدن لذت می‌بردند. وگرنه آن فداییان که با هزار حیله خود را بفلان پادشاه یا وزیر رسانیده و او را کشته و خودشان هم کشته می‌شدند اگر آنان را بجنگ رومیان یا دیگر دشمنان ایران می‌فرستادند بی‌شک سر بازمی‌زدند.

در آن زمان که چنگیزخان بماوراءالنهر رسیده چهار سال در آن سرزمین قصابی می‌نمود و صدها هزار بلکه هزارها هزار مردان را سر بریده و کودکان را شکم دریده و دختران را دامن عصمت پاره می‌ساخت در چنین زمانی باطنیان همچنان بکار آدمکشی پرداخته هر کجا شکاری پیدا می‌کردند او را از دست نمی‌دادند و یکی از آنان این غیرت را نکرد که خود را بچنگیز برساند و با کشتن آن نامرد جان و ناموس ملیونها خاندان ایرانی را رها گرداند. چنین نامردان پستی چه درخور است که کسی درباره‌ی ایشان خوش‌بینی نماید؟!

این شنیدنیست که در آخرها فداییان مزدور آدمکشی بودند بدینسان که کسانی از ایشان از فلان پادشاه یا فلان خلیفه پول می‌گرفتند که بهمان پادشاه را که دشمن اوست بکشند و خودشان نیز کشته شوند. چنین کسانی دیوانه بگویی هستند. خونخوار بگویی هستند. بیغیرت و نامرد بگویی هستند. اینست نمونه‌ای از میوه‌‌ی باطنیگری ، و بیهوده نیست که من آن را پتیاره نامیده بر پیدا شدنش در ایران فسوسها می‌خورم.


پابرگیها :
1ـ همچنین دانستنی است باطنیان را که شیوه‌ی آدمکشی غافلگیرانه در پیش داشتند «حشاشین» نیز گفته‌اند. این نام بزبانهای اروپایی راه یافته آساسین (assassin) گردیده و معنی آدمکش یافته است.
2ـ برای آگاهی بیشتر «تاریخ پانصد ساله‌ی خوزستان» دیده شود.


.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 نومیدیهای بیجا (تکه‌ی یک از یک)


ما چون همیشه می‌گوییم : «هر کسی نخست باید بخود پردازد» ، برخی چون این را می‌شنوند نومیدی نموده بپاسخ برخاسته چنین می‌گویند ‌: «تنها با نیک بودن من کارها درست نشود باید توده را نیک گردانید!» می‌گوییم : تنها تو یک تن نیستی و ما هم تنها تو را نمی‌گوییم. این سخن را برای همه می‌گوییم و هزاران کسان آن را می‌شنوند ، و آنان که پاکدل و بخردند بیگمان بکار می‌بندند و ما چون این کوششها را رها نکنیم دیری نگذرد که ببینیم هزاران مردان نیک و ستوده دارای یک اندیشه و یک باور در کشور می‌داریم و همانان خواهند توانست که دیگران را هم راه برند. جهان تا بوده راه نیکی این بوده. ما نمی‌دانیم شما از کدام راه دیگری می‌خواهید توده را به نیکی آورید و چگونه آورید؟!

ببینید سی و اند سالست در ایران جنبش آزادی پیدا شده و در این چندگاه همیشه هزاران کسان خود را از توده کنار می‌گیرند و همیشه می‌گویند باید توده را نیک گردانید ، و شما بگویید که چه کاری توانسته‌اند و کدام گامی را بسوی پیش برداشته‌اند؟!.. جز آنکه روزبروز خود تباهتر گردیده و توده را نیز تباهتر گردانیده‌اند.

در جایی که هر کس خود را از توده جدا می‌گیرد دیگر که می‌ماند که توده نامیده شود؟!.. این کار اینان مانند آنست که ده تن خواهند همراه شده بسفر روند و هر یکی از آنان خود را پیشوا شمرده‌ و از دیگران جدا گرفته در پیش خود چنین گوید : «من که پیشوای آنانم ، اگر من یک تن پول همراه برندارم چه خواهد بود؟!..». هر یکی بهمین اندیشه باشند و پول برندارند و نتیجه آن باشد که در راه همه تهیدست شوند و ناگزیر گردیده شرمسار و سرافکنده از نیمه‌راه بازگردند.


کسانی این نومیدی را از راه دیگر پیش آورده چنین می‌گویند : «من می‌خواهم نیک شوم ولی از من چه برآید و چه کار توانم کرد؟!..» می‌گویم : «از تو کارهای بسیار برآید و نیکی تو بسیار سودمند تواند بود. تو همینکه خدای راستین را بشناسی ، و از هر گونه بت‌پرستی پرهیز کنی ، راستی و درستی را شیوه‌ی خود سازی ، و با کیشهای پراکنده دشمنی نمایی ، و با یاوه‌بافیها و بدآموزیها نبرد کنی ، و بتوده و پیشرفت آن دلبستگی نمایی ، و در این کوششهایی که ما می‌کنیم همراهی نشان دهی ـ اینها همه کارهای ارجدار و سودمندیست و خود از این راه است که یک توده برستگاری خواهد رسید.

کوتاه‌سخن آنکه نباید از هیچ راه نومید گردید و از کوشش و پیشرفت بازایستاد. در جهان هیچ توده‌ای نیست که نیک نتواند بود ، و هیچ کوششی نیست که از راهش باشد و به نتیجه نرسد.


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 5 ـ4) صوفیگری (تکه‌ی یک از یک)


پس از باطنیگری بدعت دیگر صوفیگری را باید شمرد که آن نیز در قرن چهارم و پنجم در ایران رواج گرفت. من از صوفیان در جای دیگری گفتگو کرده‌ام و در اینجا بچند جمله بسنده می‌نمایم :

صوفیگری در آغاز پیدایش خود عنوان پارسایی و از خود گذشتگی را داشت. ولی کم‌کم زشتیهایی در آن پیدا شده کار بآنجا رسید که صوفیان با اینکه خود را از مسلمانان می‌شمارند در هر چیز راه جداگانه می‌پویند.

در خداشناسی ، اینان لاف از رسیدن بخدا می‌زنند و «طامات» می‌بافند و با این پندارهای بیخردانه و بیشرمانه دل خود را خوش ساخته کسانی از ایشان زبان به «سُبْحَانِی مَا أعظَمِ شَأنِی» (1) باز می‌کنند و از گدایی خود شرم ننموده با پیغمبران بدعوای همسری برمی‌خیزند.

در زندگانی ، اینان بیعاری و بیکاری را پیشه‌ی خود می‌سازند و گدایی را ننگ نمی‌شمارند. بجای نماز و نیاز با خدا که شیوه‌ی مسلمانیست اینان پای می‌کوبند و دست می‌افشانند.

ستمگر را بد دانستن و دادگر را نیکو شماردن که در سرشت هر آدمی است اینان فرقی میانه‌ی ستمگر و دادگر و بدکردار و نیکوکار نمی‌گزارند و موسا را با فرعون به یک دیده می‌بینند.

هر سخنی که گفته شود و دیگران ازو معنایی بفهمند اینان بآن معنی خرسند نگردیده از پیش خود معنیهای دیگری می‌بافند.

دیگران در جوانی عاشق می‌شوند آن هم بر زن زیبای جوانی ولی صوفیان در پنجاه سالگی عاشق مردان پنجاه ساله می‌شوند و هزارها غزل می‌سرایند.

یکایک چه بشمارم : صوفیان در هر چیز خود را از مسلمانان جدا می‌گیرند و مسلمانان را پوست‌پرست (قشری) نامیده چنین وامی‌نمایند که آنان بحقایق دیگری پی برده‌اند و بمغز دین راه یافته‌اند و بدینسان بر دیگران برتری دارند.

آن مسلمانی که به کِشت و کار پرداخته از دسترنج خود نان می‌خورد و تا بتواند از درماندگان و بینوایان دستگیری می‌کند پوست‌پرست است ولی این درویشی که در بازار «شیئی لله» (2) می‌زند و دست بسوی هر مرد و نامرد دراز می‌دارد مغزپرست می‌باشد.

آن مردان غیرتمندی که در برابر دشمن جانبازی می‌کنند از آن راه بجایی نخواهند رسید. لیکن صوفیان تن‌آسا که در خانقاه گرد آمده پای می‌کوبند و دست می‌افشانند از این راه بخدا خواهند پیوست.

اینست پندار صوفیان و رفتار ایشان! این رفتارها با مسلمانی چه سازش دارد و چه علت خردپسندی برای هر یکی از آنها می‌توان پنداشت؟! من از همه چیز چشم می‌پوشم و تنها می‌پرسم : شما چرا رخت خود را دیگرگونه می‌سازید؟! برای چه گیس می‌گزارید؟! از بهر چه سبیلهای خود را نمی‌زنید؟! اینها دیگر چه حکمتی دارد؟! آیا نه اینست که شما می‌خواهید همیشه انگشت‌نما باشید؟! می‌خواهید با این خودنماییها بر دیگران برتری فروشید؟!

شنیدنیست که در قرنهای ششم و هفتم هجری که گویا انبوه مردم گیس می‌گزاردند صوفیان همه سر می‌تراشیده‌اند و سر تراشیدن یکی از نشانه‌های صوفیگری شمرده می‌شده است. ولی سپس که سر تراشیدن میان توده رواج گرفته این زمان صوفیان گیس گزارده‌اند. پس اینان همیشه می‌خواهند از مردم جدا باشند و بر مردم برتری بفروشند.

در اینجا باید موضوعی را از تاریخ ایران شرح نمایم تا خوانندگان درست بدانند که صوفیگری و باطنیگری چه آتشی به ایران زده. بدانند که این جوش و خروش من از چه راه است و برای چه اینهمه دنباله‌گیری از صوفیگری و باطنیان دارم.

کسانی که در تاریخ ایران جستجو نمایند خواهند دید که در قرنهای سوم و چهارم هجرت در ایران غیرت و مردانگی چندان فزون بوده که لبریز می‌شده. در آن هنگام یکی از سرحدهای جنگی ماوراءالنهر و دیگری آسیای کوچک بود که در آن یکی همیشه با دسته‌های انبوه ترک کشاکش در کار و در این یکی هر ساله با رومیان جنگ برپا می‌شد.

سرحد ماوراءالنهر بعهده‌ی ایرانیان بود که دلیرانه در برابر جنگجویان ترک ایستادگی می‌نمودند و آوازه‌ی جانبازی و مردانگی ایشان در همه جا پراکنده بود. با اینهمه از ایران سالیانه بیست‌هزار و سی‌هزار بلکه تا صدهزار مجاهد داوطلب گردیده دسته دسته روانه‌ی سرحد روم می‌شدند که در آنجا جنگ کنند و دلیریها نمایند. اینست که می‌گویم : غیرت و مردانگی در ایران لبریز بود.

می‌توان گفت در آن زمان هر یک تن ایرانی در سایه‌ی غیرت و مردانگی ده تن بشمار می‌رفت.

👇

استخری که یکی از جهانگردان و جغرافی‌نگاران قرن چهارم است تکه‌هایی درباره‌ی مردم ماوراءالنهر نگاشته که باید ترجمه نمود و در تاریخ ایران با زر نوشت. می‌گوید : «در سراسر جهان اسلام سرحدی سختتر از آنِ ترکان نیست و مسلمانان در برابر آنان ایستادگی دارند و سراسر ماوراءالنهر میدان جنگ بشمار می‌رود». می‌گوید : «از ماوراءالنهر سیصدهزار سواره و پیاده برمی‌خیزد بی‌آنکه تفاوتی در کار زندگانی مردم پیدا شود». می‌گوید : «شنیدم در چاچ (3) و فَرغانه چندان برگ و ساز جنگی هست که بگفتن نیاید و در هیچ سرحدی ماننده‌ی آن پیدا نشود. چنانکه هر مردی از رعیت از صد تا پانصد اسب برای جنگ نگاه می‌دارد».

می‌گوید : غلامی ازآنِ اسماعیل سامانی با یک دسته سپاه از آقای خود روگردان گردیده روانه‌ی بغداد شد. در ماوراءالنهر از رفتن او تفاوتی نمایان نگردید ولی در بغداد آمدن او اثر بی‌اندازه نمود و در دربار خلیفه هرگز سپاهی ماننده‌ی آنها نبود.

ابنُ‌مُسکویه داستانی آورده که در سال 355 بیست و اند هزار تن غازی از خراسان برخاسته بآهنگ سرحد روم روانه گردیده بودند و چون به ری رسیدند از رکن‌الدوله درخواستهایی نمودند از جمله اینکه بیت‌المال را بایشان واگزارد و چون رکن‌الدوله این نپذیرفت غازیان بجنگ ایستادند و سه روز در درون شهر با رکن‌الدوله جنگیدند. از زبان ابن‌عَمید وزیر رکن‌الدوله چنین می‌آورد : «ندیدم گروهی دلیرتر از اینان و کار آنان را ناانجام نگزاشت مگر اینکه سردستگان بیشمار داشتند و اینان با یکدیگر دشمنی می‌نمودند».

اینست نمونه‌هایی از غیرت و گردنفرازی ایرانیان در قرن چهارم ، ولی اگر دو قرن جلوتر آمده بقرن ششم برسیم کمتر نشانی از این گردنفرازیها خواهیم یافت. در این قرن و قرنهای پس از آن تاریخ ایران سراسر ننگین است.

در این دو قرن تغییر مهمی در تاریخ ایران روی داده و ایرانیان پس از آن پیشرفتی که داشتند به بدترین حالی دچار گردیده‌اند.


پابرگیها :
1ـ معنی : من خدایم و کارم بسیار بزرگست.
2ـ معنی : چیزی برای خدا.
3ـ همانجاست که امروز تاشکند نامیده می‌شود. (پیمان)


.

تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 قدری هم از اخلاق نویسید (تکه‌ی یک از یک)


یکی از خوانندگان با سادگی بسیار می‌نویسد : «گفتگو از دین و از فلسفه و از شعر بس است. قدری هم از اخلاق بنویسید». ما نیز می‌خواهیم به همان سادگی پاسخ نویسیم.

می‌گوییم : این کوششها که ما می‌کنیم بیش از همه برای نیکی خویهاست ، و در همان راهست که باین کشاکشها برخاسته‌ایم و برای آنکه شما نیک آگاه گردید مثلی یاد می‌کنیم.

یکی از خویهای ستوده مردانگی یا غیرت ، یا بزبان امروزی میهن‌دوستی است. هر کس باید در اندیشه‌ی نگهداری خاندان خود و کشور خود بوده و در رفتار و کردار خود همیشه دلبستگی بآن نماید و در کارهایی که بسود توده و کشور کرده می‌شود بدلخواه همدستی کند. این یکی از گُهریترین [اصیل‌ترین] خویهای آدمیانست و در این سالهای آخر صدها گفتار در پیرامون این نوشته شده. ولی آیا مردم چه تأثری از خود در برابر آن گفتارها می‌نمایند؟!.. اگر شما نمی‌دانید ما نیک می‌دانیم که یک دسته ـ یک دسته‌ی کمی ـ همه‌ی آنها را می‌پذیرند و همیشه بنام میهن و کشور در جنب و جوشند ، ولی دسته‌های دیگری هر کدام بهانه‌ی دیگری پیش می‌کشند و هر یکی پاسخ دیگری می‌دهند. شما چنین انگارید که ده تن را از آشنایان خود گرد آورده‌اید و بایشان پیشنهاد می‌کنید که بیایید فلان کوشش را بسود کشور و توده‌ی خود بگردن گیریم و کاری انجام دهیم. بیگمان دو سه تنی با شما همداستان خواهند بود. ولی دیگران یک یا دو تنی زبان باز کرده چنین خواهند گفت : «ای بابا ... مگر بیکارید؟!.. مگر دیوانه شده‌اید؟!.. امروز چه کسی باین حرفها قیمت می‌دهد؟!. شما مگر فلسفه‌ی داروین نخوانده‌اید؟!. ما باید هر یکی در فکر خود باشیم و از دیگران عقب نیفتیم ...» آشکاره بشما این پاسخ را خواهند گفت و در دلهای خود شما را یک مرد ساده‌درونی خواهند پنداشت. یک دو تن دیگری پاسخ شما را با شعرهای خیام داده چنین خواهند گفت : «آقا جان! زندگانی در گذر است. هیچ کس نمی‌داند فردا چه خواهد بود. انسان عاقل آنست که دم غنیمت شناسد و فکر آینده نکند. عجالتاً ما که آسوده‌ایم ...» یکی دیگر سر برآورده خواهد گفت : «من تاکنون ندانستم این میهن‌پرستی چیست ...» چهارمی خواهد گفت : «فرمایش مولای ما اینست : لیس الفخر لمن یحب الوطن بل لمن یحب العالم (1) .» پنجمی خواهد گفت : «انسان باید به تهذیب نفس کوشد بزرگان این را جهاد اکبر نامیده‌اند. شما این چیزها را که در آفاق می‌خواهید ما در اَنفُس (2) می‌جوییم ...» دیگری پاسخ خواهد داد : «این حرفها بیهوده است. این مردم تاکنون نشده‌اند و از این پس هم نخواهند شد». آن یکی خواهد گفت : «من این چیزها سرم نمی‌شود. من مذهب دارم. من باید در فکر آخرت خود باشم و بزیارت بروم ...» هشتمی زمینه را برگردانیده چنین خواهد سرود : «این چیز مهمی نیست. اول باید ریشه‌ی الکل را برانداخت. من بتازگی کتابی در مفاسد الکل نوشته‌ام خیلی خواندنیست». پس از همه یکی سر برآورده خواهد گفت : «انصافاً موضوع مهم است و باید تبادل افکار کرد. من بتازگی یک قصیده در مدح وطن ساخته‌ام اگر اجازه بدهید آن را بخوانم ...» ، این خواهد بود نتیجه‌ی پیشنهاد شما.

این چیزیست که می‌بینیم و می‌دانیم و جای انکار نیست. نه تنها میهن‌دوستی ، شما هر خوی ستوده‌ی دیگری را گیرید و در راه آن بکوشش پردازید نتیجه جز همین نخواهد بود ، و اینست تا نخست چاره‌ای باندیشه‌های پراکنده نیندیشیم و ریشه‌ی اینها را نکنیم هر گفتگوی دیگری هدر خواهد بود.

چنانکه گفتیم این یک پاسخ ساده‌ایست و ما در جای خود پاسخهای دیگر داده و روشن گردانیده‌ایم که در یک توده تا راه زندگانی دانسته نشود گفتگو از نیک و بد با آنان بیهوده است. گذشته از آنکه ما در همین کشاکش که با فلسفه و کیشهای گوناگون و شعر و صوفیگری و مانند آنها می‌کنیم با یک رشته خویهای پستی نیز که رشک و خودخواهی و خودنمایی و پافشاری بر نادانی و مانند اینها باشد در نبردیم. کسانی که در برابر ما ایستادگی می‌نمایند با این خویهای پست ، آلوده‌اند و همینها یکی از انگیزه‌های ایستادگی آنان می‌باشد.


پابرگیها :
1ـ معنی : دوستاری میهن سرفرازی ندارد ، این دوستاری جهانست که دارد. سخنی است از پیشوایان بهائی که برای کنار گرفتن خود از وظایف میهنی پیش کشیده‌اند. ـ و
2ـ آفاق : جهان بیرونی (ظاهری) و انفس : جهان درونی (باطنی). جمله‌ی بالا از سخنان صوفیان بوده که از راه برتری‌فروشی به دیگران بکار برده‌اند. ـ و


.

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 6 ـ4) خراباتیگری (تکه‌ی یک از یک)


اینها در زمانهای نزدیکی ، یکی پس از دیگری پیدا شد و رواج یافت. در قرن پنجم پس از همه خراباتیگری پیدا شد. یک دسته آفرینش را دستگاه بیهوده‌ای می‌شماردند و بر آفریدگار ایرادها می‌گرفتند و چنین می‌گفتند : ما نمی‌دانیم از کجا آمده‌ایم و بکجا خواهیم رفت و ما را جز این نباید که گذشته را فراموش کرده و آینده را بیاد نیاورده و دمی را که در آنیم غنیمت شماریم و خود را بدامن خرابات (میخانه) انداخته بخوشی کوشیم و پروای هیچ چیز نکنیم. این سخنی بود که می‌گفتند و خرد و اندیشه و دانش و مردمی و غیرت همه را ریشخند می‌کردند و همه را فدای یک پندار کج خود می‌ساختند ، و این بدآموزیها را با شعرهای بس شیوایی میان مردم رواج می‌دادند. از سرشناسان اینان یکی خیام و دیگری حافظ بوده.

بدینسان بدآموزیها و آلودگیها یکی پس از دیگری پیدا می‌شد و از نیروی اسلام می‌کاست ، و برای آنکه نتیجه‌ی ناخوش اینها و اندازه‌ی اثری که داشته روشن گردد یک گواهی از تاریخ یاد می‌کنیم :

شما می‌دانید جهاد یا جنگ با دشمنان دین یکی از دستورهای بزرگ اسلام بوده ، و آن پیشرفت تندی که اسلام در قرنهای نخست خود دید بیش از همه نتیجه‌ی این دستور بوده. هم می‌دانید مسلمانان در قرنهای نخست با چه دلخوشی آن دستور را بکار بستندی. پس از آنکه اسلام کشور بزرگی برای خود پیدا کرد در مرزهای آن همه‌ساله جنگها رفتی و مسلمانان دسته‌دسته خانه‌های خود را رها کرده از راههای دور بآنجاها شتافتندی و جانبازیها نمودندی. جنگ بخودی خود کار ستوده‌ای نیست. ولی هنگامی که در راه پیشرفت یک آیین خدایی و آسایش جهانیان ، و یا در راه نگهداری کشور و جلوگیری از دشمن بیدادگر باشد بسیار ستوده است و خود کوشش در راه خدا می‌باشد و باید بسیار ارجدارش شمرد. این کار اسلام که چنان شوری در مردم پدید آورده و آنان را بچنین جانبازیها و مردانگیها در راه پیشرفت جهان برانگیخته بود بسیار بزرگ و بسیار گرانبهاست.

در تاریخ ایران چیستانی هست که تاکنون باز نشده. داستان دلگداز مغول را می‌دانیم. این چیستانیست که چگونه ایرانیان بآن آسانی زبون مغولان گردیدند؟!..

برای آنکه چگونگی دانسته شود ، باید بیاد آورد که ایرانیان خود مردم جنگجو و دلیر می‌بودند و از زمانهای باستان ، این کشور همیشه لشکر آراستی و بجنگها برخاستی. سپس اسلام چون جنگ و کوشش را بهمه کس بایا می‌گردانید ، ایرانیان که اسلام را پذیرفتند بجنگجویی افزودند.

ما اگر ایرانیان را در آخرهای سده‌های چهارم و آغازهای سده‌ی پنجم هجری بدیده گیریم ، در آن زمان ایرانیان در دلیری و جنگجویی بسیار پیش رفته بودند. در آن زمانست که از یکسو سامانیان در ماوراءالنهر در برابر دسته‌ی انبوه ترکان ایستاده جلو تاخت و هجوم آنان را می‌گرفتند ، و چنانکه استخری و دیگران نوشته‌اند ، همیشه سیصدهزار سواره آماده و آراسته در مرز نگه می‌داشتند ، از یکسو سلطان‌محمود غزنوی با سپاهیان خود بکشور بزرگ و پهناور هندوستان تاخته شهرها می‌گشاد و تاراجها می‌آورد ، و از یکسو دیلمیان و گیلانیان از کوهستان خود بیرون ریخته پادشاهیها بنیاد می‌نهادند ، و خاندان بویه تا بغداد پیش رفته خلیفه را زیردست خود می‌گردانیدند. همین دولتها با این جنگها و لشکرکشیها با همدیگر نیز دوستی و نرمرویی ننموده ، درمیان خود نیز جنگها پدید می‌آوردند.

با اینهمه جنگها و سرگرمیها در خود کشور ، دیده می‌شد که سالانه ده‌هزارها مردان دسته‌دسته آهنگ آسیای کوچک کرده در آنجا در جنگهایی که همه‌ساله در بهار و تابستان درمیان مسلمانان با رومیان برپا شدی ، همدستی می‌کردند. یک سال را ما در تاریخ می‌یابیم که تنها از خراسان هشتادهزار تن باین آهنگ روانه‌ی آسیای کوچک شده‌اند. می‌باید گفت : ایران از غیرت و مردانگی سرشار می‌بوده و لبریز می‌شده است.

استخری می‌گوید : من در ماوراءالنهر بخانه‌ی هر دِهگانی که رفتم ، اسبی را در استبل بسته ، شمشیری را از دیوار آویخته دیدم.


.

نقشه‌ی ایران در زمان سامانیان

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 آن کسی که می‌گوید : «قدری هم از اخلاق بنویسید» (تکه‌ی یک از یک)


اخلاق یا خویهای نیک و بد تنها آن نیست که در کتاب اخلاق ناصری یا احیاءالعلوم شمرده‌اند ، و ما هم این نخواهیم کرد که همچو ایشان خویها را یکایک بشماریم و نیک و بدش را بشناسیم. ما باید آلودگیهایی را که در توده است گرفته و روشن گردانیده و بچاره کوشیم و این خود آلودگی بسیار بدیست که دسته‌ی بزرگی با هر کوشش دشمنی می‌نمایند.

می‌باید بچاره‌ی این کوشید. خواهید گفت : از چه راه؟!. می‌گویم : از این راه که آن کسان را پست شمارید و پستیشان را برخشان کشید ، و چون در جایی می‌نشینند و سینه بجلو می‌آورند و از توده نکوهش می‌کنند خاموش ننشسته بپاسخ برخیزند. بگویید چرا از خود سخن نمی‌رانی؟!.. آخر تو چه چیز توده‌ای؟!. تاکنون چه کار سودمندی را انجام داده‌ای؟!.. در راه توده از کدام سودی چشم پوشیده و بکدام زیان گردن گزارده‌ای؟!.. ...

نتیجه‌ی این سخنان آن خواهد شد که یک دسته بخود آیند و دیگران که پافشاری نمایند شناخته گردند و این خود نتیجه‌ی سودمندیست. زیرا از گرفتاریها در ایران درهم بودن نیکان و بدان می‌باشد و ما از نخست این نتیجه را خواستار بوده‌ایم که آنان از یکدیگر جدا گردند.

در هشت سال پیش چون در نشستی گفتگو بمیان می‌آمد می‌دیدیم همه از آلودگی توده گله می‌کنند و هر یکی آرزوی نیکی از خود می‌نمایند. در آن روز شناختن راستگو از دروغگو نشدنی بود. ولی اکنون که پای آزمایش بمیان آمده و کوششهایی در راه نیکی توده می‌شود بآسانی شناخته خواهد شد چه کسانی براستی خواهان نیکی بودند و چه کسانی دروغ می‌گفتند و این خود نتیجه‌های نیکی را درپی خواهد داشت. نیکان که جدا گردند و پاکدلانه دست بهم دهند بآسانی چاره بدان توانند.


.

(پرچم روزانه شماره‌ی 169)

(پرچم روزانه شماره‌ی 40)

🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)

🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی یک از چهار)


این حال ایرانیان تا آغازهای سده‌ی پنجم می‌بوده. این سده می‌گذرد ، و سده‌ی ششم از پی آن آمده می‌رود و در آغازهای سده‌ی هفتم این کشور دچار تاخت و تاز مغولان می‌گردد ، و در آنجاست که ما با چیستان تاریخی روبرو می‌گردیم. زیرا می‌بینیم چنگیزخان که به ماوراءالنهر آمد ، چهار سال در آنجا و در خوارزم و در بخارا بویران کردن شهرها و کشتن مردان و برده گرفتن زنان پرداخت و آنچه می‌توانست از ستم بمردم آنجاها دریغ نداشت. با اینحال در خراسان و آذربایجان و عراق و فارس و دیگر جاها مردم بتکانی نیامدند ، و کسی باین اندیشه نیفتاد که دسته‌ای پدید آورد و به یاری آن ستمدیدگان شتابد ، و یا آماده باشد که اگر مغولان باین سو درآمدند ، با آنان جنگ کند. از ملیونها مردم ، یکی چنین مردانگی از خود ننمود.

در پیشامد مغول ناتوانی و پستی بزرگتر از سلطان‌محمد خوارزمشاه سر زد و او بود که مغولان را به ایران کشانید و خود در برابر ایستادگی ننمود. ولی ما را با داستان او کاری نیست. نادانی و بدکاری خوارزمشاه بجای خود ، مردم چون دیدند او کاری نکرد و جلو دشمن را نگرفت می‌بایست خود بنگهداری از شهرها و خاندانها کوشند و در برابر چنان دشمن بی‌زینهاری که بر کودکان نیز نمی‌بخشود (1) بیپروا ننشینند. لیکن ما می‌بینیم چنگیزخان چهار سال در ماوراءالنهر نشسته و آن خونها را ریخته و در ایران و عراق جنبشی پدیدار نشده و مسلمانان نه تنها بیاری آن بیچارگان نشتافته‌اند بنگهداری خود نیز نکوشیده‌اند و همچون گوسفندان که در کنار کشتارگاه آسوده ایستند و نوبت خود پایند نشسته‌اند و چشم براه دسته‌های مغول دوخته‌اند. می‌بینیم سوتای و یمه ، دو سرکرده‌ی مغول با سی‌هزار سوار از جیحون گذشته و از خراسان کشتارکنان و ویران‌سازان تا بمازندران و ری و همدان و آذربایجان پیش آمده‌اند ، و تو گویی گرگان تیزدندانی درمیان گله‌های گوسفند بوده‌اند و جز از شهر تبریز که کاردانی و غیرتمندی شمس‌الدین طُغرایی آن را رهانیده دیگر شهرها همه گزند سختی دیده‌اند و از ملیونها مردان که در این شهرها بوده‌اند جنبشی بنام غیرت و مردانگی پدید نگردیده ، و در چنین هنگامی که اگر یک مرد کاردان جانبازی برخاستی و پیش افتادی صدها هزاران مردم از ترس جان و خاندان خود پیروی ازو کردندی یک تن بجانبازی برنخاسته است.

بگفته‌ی ابن‌اثیر در کامل‌التواریخ ، این یک اندوه دلگداز بزرگی بود. آری ، اندوه دلگداز بزرگی بود که سی‌هزار تن از این سر کشور درآیند و کشتارکنان و تاراج‌کنان از آن سر بیرون روند و مردم چندان درمانده و زبون باشند که جلو آنان نتوانند گرفت. ایرانیان اگر درمانده و بیمار نبودندی ، یک تن از آن سی‌هزار تن زنده بیرون نرفتی. راستست که سپاهیان جنگ‌آزموده نمی‌داشتند و جنگ روبرو نتوانستندی کرد ، ولی این توانستندی کرد که در این گردنه و آن دره جلوشان گیرند و بسرشان تازند و جنگ و گریز کنند. مردم اگر بشورند و آماده‌ی جنگ گردند ، از میانشان دلیرانی برخیزد و فرماندهان کاردان پدید آید. سخن در اینجاست که ایرانیان هیچ نشوریده‌اند. چنان دشمنان خونخواری را در کشور خود دیده ، بتکانی برنخاسته‌اند. ...

ایران آن روزی بزرگتر از این ، و مردم در شهرها و آبادیها انبوهتر می‌بودند. از آنسو ایرانیان پشتگرمی بمسلمانان عراق و سوریا و مصر و دیگر جاها می‌داشتند. یک چنین توده‌ی بزرگی چه شده که بدانسان زبونی و ناتوانی از خود نموده؟!. ...

از همان زمانها یک کتاب نیکی در دست ماست که گواه نیکی باین گفته‌های ما تواند بود و آن سفرنامه‌ی ابن‌جُبَیر است. این مرد که در سال ٥٧٨ از اَندُلُس بیرون آمده و از راه مصر و دریا به مکه رفته و در بازگشت عراق و سوریا و دیگر جاها را دیده ، در کتاب خود آگاهیهای نیکی از حال مسلمانان بما می‌دهد. بنوشته‌ی او در همه‌جا صوفیان بسیار فراوان می‌بوده‌اند و با آسودگی و خوشی روز می‌گزارده‌اند. در همه‌جا بدآموزیهای صوفیان بازاری شده ، درویشی و پارسایی و چشم‌پوشی از جهان عنوان نیکی برای خودنمایان می‌بوده. در همه‌جا واعظان مردم را بگریستن وامی‌داشته‌اند. در همه‌جا سخن از «عشق بخدا» و «وجد» و مانند اینها می‌رفته. در بغداد ابن‌جُوزی بزرگترین واعظ آنجا شمرده می‌شده ، و این مرد بالای منبر شعرهای صوفیانه می‌خوانده و مردم را می‌گریانیده و در هر بار کسان بسیاری را بسر تراشیدن و درویشی و پارسایی گزیدن وامی‌داشته است. در همه‌ی داستانهایی که او در کتاب خود نوشته ، شما یک جایی را نخواهید یافت که سخن از نگهداری کشور و جنگ و مردانگی بمیان آمده باشد. در همه‌جا مسلمانان از این اندیشه‌ها بسیار دور بوده و همانا نگهداری کشور و جلوگیری از دشمنان و جنگ با آنان را بایای پادشاهان و امیران و سپاهیان ایشان دانسته و آنان را «اهل دنیا» شناخته ، خوار می‌داشته‌اند.

👇