🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکه‌ی یک از سه)
باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه می‌خواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کرده‌ایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمی‌کنند و ما بااینکه بچاپ نمی‌رسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمی‌خوریم و بکوتاهی اندیشه‌ها و درماندگی فهمها پی می‌بریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتاده‌ام و اینک در اینجا بگفتگو می‌پردازم.
یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمه‌های تاریک و جمله‌های پا در هوای بی‌مغزیست که رواج یافته و دسته‌ی انبوهی از مردم سرمایه‌شان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن می‌گردانم :
ببینید : کلمه‌های تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمه‌هاییست که بر زبانها می‌گردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار می‌برند. ولی آیا می‌توان گفت که معنیهای آنها را می‌فهمند؟!. چنانکه بارها گفته‌ایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانسته‌اند و نمی‌دانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.
از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه می‌خواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار می‌شنید. گفتم این سخن را که می‌گویی و دستور درباره‌ی تربیت دختران می‌دهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفته‌ی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفته‌های تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجه‌ای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه می‌خواهی از این گفتار هیچ نتیجه‌ای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشته‌ای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاسته‌ای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاسته‌ای خود این جمله که عنوان گفتار و فشاره‌ی آن می‌باشد بی‌مغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمی‌آید.
می‌گویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من می‌پرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. می‌بایست از این سخن رانی که نرانده‌ای. گفت : «مگر مردم نمی‌دانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر می‌دانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیان‌آور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیان‌آور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمی‌دانند خوراکهای زیان‌آور چیست.
کدام کسی این نمی‌داند که باید دختران را چنانکه بایسته‌ی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمی‌دانند و باید یادشان داد آنست که «بایسته‌ی زمان» (یا بگفته‌ی تو احتیاجات زمان) چیست؟!
از این هم می‌گذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی می‌خواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمی‌دانم روشنست یا روشن نیست به هر حال می‌خواهم شما معنایی را که خواسته‌اید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
.
🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکه‌ی یک از سه)
باآنکه ما گفتار از بیرون نپذیریم و همیشه می‌خواهیم جز بسخنانی که خود عنوان کرده‌ایم پرداخته نشود باز گاهی کسانی از آوردن و فرستادن گفتار خودداری نمی‌کنند و ما بااینکه بچاپ نمی‌رسانیم از دیدن و خواندن آنها بچیزهایی برمی‌خوریم و بکوتاهی اندیشه‌ها و درماندگی فهمها پی می‌بریم ، و بتازگی دو گفتاری آورده شده که من از خواندن آنها بیاد چیزهایی افتاده‌ام و اینک در اینجا بگفتگو می‌پردازم.
یکی از گرفتاریهای امروز یک رشته کلمه‌های تاریک و جمله‌های پا در هوای بی‌مغزیست که رواج یافته و دسته‌ی انبوهی از مردم سرمایه‌شان جز آنها نیست و چون خوانندگان خواست مرا نخواهند دانست اینست آن را روشن می‌گردانم :
ببینید : کلمه‌های تربیت ، تمدن ، اخلاق ، ادبیات ، دین ، جامعه ، سعادت بشر ، نبوت ، امامت ، عشق ، ذوق و بسیار مانند اینها کلمه‌هاییست که بر زبانها می‌گردد و بزرگ و کوچک و دانا و کانا آنها را در گفتگو بکار می‌برند. ولی آیا می‌توان گفت که معنیهای آنها را می‌فهمند؟!. چنانکه بارها گفته‌ایم اگر بیازمایید خواهید دید بیشترشان معنیهای اینها را ندانسته‌اند و نمی‌دانند ، و چون شما بپرسید آن هنگامست که باندیشه پرداخته خواهند خواست معنی درست آنها را دریابند و بشما پاسخ گویند و هر یکی بچیزهای دیگری خواهند چسبید.
از دو گفتاری که برای چاپ کردن آوردند یکی این عنوان را داشت : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد». از آورنده پرسیدم از این چه نتیجه می‌خواهی؟!.. خواست مرا درنیافت. زیرا پرسشی بود که نخستین بار می‌شنید. گفتم این سخن را که می‌گویی و دستور درباره‌ی تربیت دختران می‌دهی یا باید کسانی زیر دست تو باشند و گوش بگفته‌ی تو دارند و تو این دستور را بآنان دهی و یا تو کس پرمایه و بنامی باشی و دانش و آگاهی شایانی از خود نشان داده باشی و مردم بگفته‌های تو ارج گزارند و این را بپذیرند. وگرنه این سخن هدر خواهد شد و نتیجه‌ای از آن بدست نخواهد آمد. گرفتم که ما بچاپ رسانیدیم کسی آن را نخواهد خواند و اگرهم خواند ارج نخواهد گزاشت. اگر از کار خود نتیجه می‌خواهی از این گفتار هیچ نتیجه‌ای نخواهد برخاست و اگر دربند نتیجه نیستی و بهوس یا برای خودنمایی چیزی نوشته‌ای جای بسیار افسوسست که بچنین کاری برخاسته‌ای. خواست پاسخ دهد ، گفتم سخنم بپایان نرسیده. تو گذشته از آنکه بیک کار بلهوسانه برخاسته‌ای خود این جمله که عنوان گفتار و فشاره‌ی آن می‌باشد بی‌مغز و پا درهواست و معنایی از آن بدست نمی‌آید.
می‌گویی : «باید دختران را موافق احتیاجات زمان تربیت کرد» من می‌پرسم : «احتیاجات زمان» چیست؟!. می‌بایست از این سخن رانی که نرانده‌ای. گفت : «مگر مردم نمی‌دانند احتیاجات زمان چیست؟» گفتم : اگر می‌دانند پس چه نیاز بگفتن تو هست؟. این درست بدان ماند که یکی بگوید : «خوراکهای زیان‌آور نخورید» ، این گوید و بهمین بس کند ، و اگر گویند چرا خوراکهای زیان‌آور را نشمردی بگوید مگر خود مردم نمی‌دانند خوراکهای زیان‌آور چیست.
کدام کسی این نمی‌داند که باید دختران را چنانکه بایسته‌ی زمانست بار آورد؟!. این نه چیزیست که نیاز بیاد دادن باشد. آنچه مردم نمی‌دانند و باید یادشان داد آنست که «بایسته‌ی زمان» (یا بگفته‌ی تو احتیاجات زمان) چیست؟!
از این هم می‌گذریم. بگو ببینم از تربیت چه معنایی می‌خواهی؟ گفت : مگر معنی تربیت روشن نیست؟!. گفتم نمی‌دانم روشنست یا روشن نیست به هر حال می‌خواهم شما معنایی را که خواسته‌اید بگویید. چند بار خواست معنایی گوید درماند و ناگزیر بخاموشی گراییده لب فروبست.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی دو از چهار)
آیا این بیچارگی و درماندگی در ایران نتیجه‌ی چه بوده؟!. آن ایرانیان که در قرن چهارم آن مردانگی و جنگجویی از خود می‌نمودند در دو قرن چه شده که باین حال افتاده‌اند؟!. شما اگر بپرسید کسانی بی‌آنکه بیندیشند و رنج اندیشیدن بخود دهند چنین پاسخ دهند : «مردم بد شده بودند دیگر ...» ولی این پاسخ بسیار عامیانه است. ما می‌دانیم که هیچ کاری در جهان بی‌انگیزه نتواند بود. آیا انگیزه‌ی این بدی مردم چه بوده؟!. آخر در دویست سال چه رو داده که مردم را بد گردانیده؟!. مگر مردم از مسلمانی رو گردانیده بودند؟! مگر قرآن نمی‌خواندند؟!. مگر دستورهای سخت آن کتاب آسمانی را درباره‌ی جهاد نمی‌دیدند؟!. پس چه بود که گوش نمی‌دادند؟!. چه بود که دستور جهاد را بیکبار فراموش کرده بودند؟!..
پیداست که هیچ یک از اینها نبوده و تنها اثر آن بدآموزیهای پیاپی که پیدا شده و دلها را فراگرفته بوده این نتیجه را می‌داده. فراموش نکنید آن قاعده را که گفتیم : «پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، یا آن قاعده را که گفتیم : «دو اندیشه در یک دل هر یکی آن دیگری را از اثر اندازد» (1) . این اندیشه‌های رنگارنگِ زهرآلود در دلها بیکبار اسلام و دستورهای آن را از نیرو انداخته و بسیار سست گردانیده و مغزها را چنان آشفته ساخته بود که باندیشه‌ی نگهداری خود و خاندان خود نمی‌افتادند ، و اگر می‌افتادند ، ناتوانی بسیار شگفتی از خود نشان می‌دادند.
در قرن ششم دشمن نوینی برای ایران در غرب پدید آمد. گرجیان که مردم اندکی در کوهستان قفقاز بوده و قرنها زیردست ایران بسر داده بودند این زمان در سایه‌ی همدستی با ارمنیان و اَبخازیان گروه انبوهی گردیده و در سایه‌ی پشتیبانی دولت روم نیروی فراوان یافته و بکینه‌ی مسیحیگری و مسلمانی با ایران بجنگ و ستیز برخاسته پیاپی بشهرهای آران و آذربایجان می‌تاختند و آتش تاراج و کشتار را زبانه‌زن می‌ساختند. در آخرهای آن قرن کار چیرگی اینان بآنجا رسید که تا مرند تاراج نمودند و در اردبیل کشتار کرده دسته‌ای از مسلمانان را به یک خانه‌ای انباشته آتش زدند و درِ مسجد آدینه را کنده به تفلیس بردند.
در چنین حالی فریاد آذربایجان بلند بود و به بغداد و عراق و همه جا فرستاده می‌فرستادند. ولی کو مردی که بفریادشان برسد؟!..
پس از آن نوبت پتیاره‌ی مغول رسید. پتیاره‌ای که تا جهانست فراموش نخواهد گردید. در این داستان شوم بود که ماوراءالنهر آن سرزمین دلیران چهار سال لگدمال مغولان بود و هزاران زبونی دید. مرا مجال سرودن آن داستان نیست و همین بس که بگفته‌ی جوینی در یکی از شهرها چون مردان را برای کشتن بمغولان بخش نمودند به هر کشنده بیست‌وچهار کشته سهم رسید.
ببینید چگونه غیرت و مردانگی از میان برخاسته بود که مردانی شکافتن شکمهای کودکان و دریدن پرده‌ی دختران را با چشم خود دیده دستی بلند نمی‌کردند با آنکه یقین می‌دانستند که پس از ساعتی آنان نیز کشته خواهند بود!
این چه سستنهادی است که کسانی دشمن خونخوار را در پشت دیوار خود یابند و هرگز تکانی بخود ندهند و آماده‌ی جلوگیری نشوند؟! در آن چهار سال که چنگیز در ماوراءالنهر نشست و بکشتن و کندن و سوختن پرداخت اگر در خراسان و دیگر گوشه‌های ایران غیرتمندانی برخاسته هر یکی دسته‌ای را پشت سر خود می‌انداختند و مردانه بجانبازی می‌پرداختند چگونه مغولان از جیحون بدین سو پا می‌گزاردند؟!. (2)
این آتش خانمانسوز را در ایران محمد خوارزمشاه برافروخت و گناه بیشتر از آن گردن‌شکسته می‌باشد. ولی خود ایرانیان نیز این زمان ، ایرانیان دو قرن پیش نبودند و از غیرت و مردانگی قرنهای سوم و چهارم هرگز نشانی پدیدار نبود.
این خود بس شگفت می‌نماید که مردمی در دو قرن از آن بلندی باین پستی بیایند و پس از آنهمه سربلندی و گردنفرازی بدینسان زبون و خوار گردند.
ولی شگفتی ندارد. خدا آدمیان را که آفریده «خرد» را راهنمای آنان ساخته. مردمی که خرد را لگدمال می‌سازند و همگی راه نادانی می‌پویند چه شگفت که بدینسان درافتند و بدینسان سزای نادانیهای خود را دریابند؟! پس از قرن چهارم نادانیهای بیشماری در ایران رواج گرفت و چون کسی در جلو نایستاد روز بروز بیشتر گردید و ریشه‌ی غیرت و مردانگی و گردنفرازی را از این کشور برانداخت.
👇
🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی دو از چهار)
آیا این بیچارگی و درماندگی در ایران نتیجه‌ی چه بوده؟!. آن ایرانیان که در قرن چهارم آن مردانگی و جنگجویی از خود می‌نمودند در دو قرن چه شده که باین حال افتاده‌اند؟!. شما اگر بپرسید کسانی بی‌آنکه بیندیشند و رنج اندیشیدن بخود دهند چنین پاسخ دهند : «مردم بد شده بودند دیگر ...» ولی این پاسخ بسیار عامیانه است. ما می‌دانیم که هیچ کاری در جهان بی‌انگیزه نتواند بود. آیا انگیزه‌ی این بدی مردم چه بوده؟!. آخر در دویست سال چه رو داده که مردم را بد گردانیده؟!. مگر مردم از مسلمانی رو گردانیده بودند؟! مگر قرآن نمی‌خواندند؟!. مگر دستورهای سخت آن کتاب آسمانی را درباره‌ی جهاد نمی‌دیدند؟!. پس چه بود که گوش نمی‌دادند؟!. چه بود که دستور جهاد را بیکبار فراموش کرده بودند؟!..
پیداست که هیچ یک از اینها نبوده و تنها اثر آن بدآموزیهای پیاپی که پیدا شده و دلها را فراگرفته بوده این نتیجه را می‌داده. فراموش نکنید آن قاعده را که گفتیم : «پایه‌هایی که برای نیک و بد گزارده شود باید آن را سست نگردانید» ، یا آن قاعده را که گفتیم : «دو اندیشه در یک دل هر یکی آن دیگری را از اثر اندازد» (1) . این اندیشه‌های رنگارنگِ زهرآلود در دلها بیکبار اسلام و دستورهای آن را از نیرو انداخته و بسیار سست گردانیده و مغزها را چنان آشفته ساخته بود که باندیشه‌ی نگهداری خود و خاندان خود نمی‌افتادند ، و اگر می‌افتادند ، ناتوانی بسیار شگفتی از خود نشان می‌دادند.
در قرن ششم دشمن نوینی برای ایران در غرب پدید آمد. گرجیان که مردم اندکی در کوهستان قفقاز بوده و قرنها زیردست ایران بسر داده بودند این زمان در سایه‌ی همدستی با ارمنیان و اَبخازیان گروه انبوهی گردیده و در سایه‌ی پشتیبانی دولت روم نیروی فراوان یافته و بکینه‌ی مسیحیگری و مسلمانی با ایران بجنگ و ستیز برخاسته پیاپی بشهرهای آران و آذربایجان می‌تاختند و آتش تاراج و کشتار را زبانه‌زن می‌ساختند. در آخرهای آن قرن کار چیرگی اینان بآنجا رسید که تا مرند تاراج نمودند و در اردبیل کشتار کرده دسته‌ای از مسلمانان را به یک خانه‌ای انباشته آتش زدند و درِ مسجد آدینه را کنده به تفلیس بردند.
در چنین حالی فریاد آذربایجان بلند بود و به بغداد و عراق و همه جا فرستاده می‌فرستادند. ولی کو مردی که بفریادشان برسد؟!..
پس از آن نوبت پتیاره‌ی مغول رسید. پتیاره‌ای که تا جهانست فراموش نخواهد گردید. در این داستان شوم بود که ماوراءالنهر آن سرزمین دلیران چهار سال لگدمال مغولان بود و هزاران زبونی دید. مرا مجال سرودن آن داستان نیست و همین بس که بگفته‌ی جوینی در یکی از شهرها چون مردان را برای کشتن بمغولان بخش نمودند به هر کشنده بیست‌وچهار کشته سهم رسید.
ببینید چگونه غیرت و مردانگی از میان برخاسته بود که مردانی شکافتن شکمهای کودکان و دریدن پرده‌ی دختران را با چشم خود دیده دستی بلند نمی‌کردند با آنکه یقین می‌دانستند که پس از ساعتی آنان نیز کشته خواهند بود!
این چه سستنهادی است که کسانی دشمن خونخوار را در پشت دیوار خود یابند و هرگز تکانی بخود ندهند و آماده‌ی جلوگیری نشوند؟! در آن چهار سال که چنگیز در ماوراءالنهر نشست و بکشتن و کندن و سوختن پرداخت اگر در خراسان و دیگر گوشه‌های ایران غیرتمندانی برخاسته هر یکی دسته‌ای را پشت سر خود می‌انداختند و مردانه بجانبازی می‌پرداختند چگونه مغولان از جیحون بدین سو پا می‌گزاردند؟!. (2)
این آتش خانمانسوز را در ایران محمد خوارزمشاه برافروخت و گناه بیشتر از آن گردن‌شکسته می‌باشد. ولی خود ایرانیان نیز این زمان ، ایرانیان دو قرن پیش نبودند و از غیرت و مردانگی قرنهای سوم و چهارم هرگز نشانی پدیدار نبود.
این خود بس شگفت می‌نماید که مردمی در دو قرن از آن بلندی باین پستی بیایند و پس از آنهمه سربلندی و گردنفرازی بدینسان زبون و خوار گردند.
ولی شگفتی ندارد. خدا آدمیان را که آفریده «خرد» را راهنمای آنان ساخته. مردمی که خرد را لگدمال می‌سازند و همگی راه نادانی می‌پویند چه شگفت که بدینسان درافتند و بدینسان سزای نادانیهای خود را دریابند؟! پس از قرن چهارم نادانیهای بیشماری در ایران رواج گرفت و چون کسی در جلو نایستاد روز بروز بیشتر گردید و ریشه‌ی غیرت و مردانگی و گردنفرازی را از این کشور برانداخت.
👇
این نادانیها دو یا سه تا نیست ولی چنانکه گفتیم بزرگترین آنها باطنیگری و پس از آن صوفیگری است. باطنیگری باد سموم را می‌ماند و بدانسان که چون باد سموم بباغی وزید همه‌ی گلها و درختها و سبزه‌ها را خشک و سیاه می‌گرداند و ریشه‌های آنها را از کار می‌اندازد و یک باغی خرم و دلزدای را در اندک‌زمانی بیابان خشک و دلگدازی می‌گرداند ، باطنیگری نیز چون در دلی جا گرفت ریشه‌ی غیرت و مردانگی و مردمی و خردمندی را می‌سوزاند و دیوانگی و نادانی و بیباکی را جانشین آنها می‌گرداند.
آن نادانی که در ایران نشسته در راه پیشرفت سیاست دولت فاطمی در مصر جانبازی کند ، آن فرومایه‌ای که فلان و بهمان را خدای جهان باور نماید ، آن کج‌نهادی که برای هر سخنی و هر چیزی معنای دیگری (جز از آنکه همه‌ی مردم می‌فهمند) (3) پندارد ، چنین کسی از خرد و غیرت و آدمیگری پاک بی‌بهره است و ازو جز پستی و دیوانگی چشم نتوان داشت.
پابرگیها :
1ـ برای آگاهی بیشتر بنگرید بکتاب «دردها و درمانها»
2 ـ خوانندگان پروا بدارند که خراسان در گذشته بسی پهناورتر از خراسان کنونی بوده و تا رود جیحون (یا رود آموی) کشیده می‌شده. آنسوی جیحون را نیز در روزگار اسلامی ماوراءالنهر خواندندی. همه‌ی خراسان و ماوراءالنهر تا رود سیحون جزو ایران و مردمان آن ایرانی‌نژاد می‌بودند و ایرانیان از زمان باستان تا روزگار سامانیان و غزنویان ، همیشه در برابر پیشروی ترکان بیابانگرد و جنگجوی همچون سدی استوار ایستادگی کردندی تا اینکه پس از چیرگی ترکان سلجوقی این سد شکست و یکی از هوده‌های آن فرمانروایی ترکان و سپس کشتارهای مغولان در ایران ، کاستن از شمار نژاد ایرانی و پس‌نشینی ایرانیان در درون پشته‌ی ایران بود آنچنانکه بسیاری از آن شهرهای کهن ایرانی اکنون در زیر فرمانروایی ازبکان می‌باشد و کمتر نشانی از ایران و زبان فارسی در آنها بازمانده. کسانی که آسیب صوفیگری و دیگر بدآموزیها را انکار می‌کنند یا خُرد می‌شمارند ، این نتیجه‌های شوم را بدیده گیرند و بیاد آورند که این بدآموزیها ، نژاد و تاریخ ایران را تا لبه‌ی پرتگاه نابودی کشانیده بوده.
3ـ برای پی بردن به آموزاکهای (تعلیمات) باطنی کتاب «راه رستگاری» دیده شود. همچنین نویسنده در پیمان شرح می‌دهد که «تأویل» یا بیرون بردن سخن از معنی آشکار و همه‌فهمِ آن از بدعتهای باطنیان و یادگار شومی از ایشان است (نک. کتاب «دردها و درمانها» ، بخش یکم ، گفتار «نادانیها ـ 5 بیماری گزارش»). این همانست که هنوز در بسیاری جاها (در بازنمودن معنی شعر ، آیه‌ی قرآن ، حدیث یا گفتگوی عادی میان مردم) دیده می‌شود. مثلاً همینکه یکی نخواهد زیر بار معنی آشکارِ شعری رود که از باده سخن گفته ، می‌گوید : غرض از باده فلان است و می نیست!
.
آن نادانی که در ایران نشسته در راه پیشرفت سیاست دولت فاطمی در مصر جانبازی کند ، آن فرومایه‌ای که فلان و بهمان را خدای جهان باور نماید ، آن کج‌نهادی که برای هر سخنی و هر چیزی معنای دیگری (جز از آنکه همه‌ی مردم می‌فهمند) (3) پندارد ، چنین کسی از خرد و غیرت و آدمیگری پاک بی‌بهره است و ازو جز پستی و دیوانگی چشم نتوان داشت.
پابرگیها :
1ـ برای آگاهی بیشتر بنگرید بکتاب «دردها و درمانها»
2 ـ خوانندگان پروا بدارند که خراسان در گذشته بسی پهناورتر از خراسان کنونی بوده و تا رود جیحون (یا رود آموی) کشیده می‌شده. آنسوی جیحون را نیز در روزگار اسلامی ماوراءالنهر خواندندی. همه‌ی خراسان و ماوراءالنهر تا رود سیحون جزو ایران و مردمان آن ایرانی‌نژاد می‌بودند و ایرانیان از زمان باستان تا روزگار سامانیان و غزنویان ، همیشه در برابر پیشروی ترکان بیابانگرد و جنگجوی همچون سدی استوار ایستادگی کردندی تا اینکه پس از چیرگی ترکان سلجوقی این سد شکست و یکی از هوده‌های آن فرمانروایی ترکان و سپس کشتارهای مغولان در ایران ، کاستن از شمار نژاد ایرانی و پس‌نشینی ایرانیان در درون پشته‌ی ایران بود آنچنانکه بسیاری از آن شهرهای کهن ایرانی اکنون در زیر فرمانروایی ازبکان می‌باشد و کمتر نشانی از ایران و زبان فارسی در آنها بازمانده. کسانی که آسیب صوفیگری و دیگر بدآموزیها را انکار می‌کنند یا خُرد می‌شمارند ، این نتیجه‌های شوم را بدیده گیرند و بیاد آورند که این بدآموزیها ، نژاد و تاریخ ایران را تا لبه‌ی پرتگاه نابودی کشانیده بوده.
3ـ برای پی بردن به آموزاکهای (تعلیمات) باطنی کتاب «راه رستگاری» دیده شود. همچنین نویسنده در پیمان شرح می‌دهد که «تأویل» یا بیرون بردن سخن از معنی آشکار و همه‌فهمِ آن از بدعتهای باطنیان و یادگار شومی از ایشان است (نک. کتاب «دردها و درمانها» ، بخش یکم ، گفتار «نادانیها ـ 5 بیماری گزارش»). این همانست که هنوز در بسیاری جاها (در بازنمودن معنی شعر ، آیه‌ی قرآن ، حدیث یا گفتگوی عادی میان مردم) دیده می‌شود. مثلاً همینکه یکی نخواهد زیر بار معنی آشکارِ شعری رود که از باده سخن گفته ، می‌گوید : غرض از باده فلان است و می نیست!
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکه‌ی دو از سه)
گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش می‌کنی؟!. آن کدام دانش است که مایه‌ی نیک‌فرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی می‌خواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا می‌گویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزموده‌ای؟!. یا از روی دلیل بدست آورده‌ای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.
پاسخی که داد بی‌مغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»
اینان کاری که می‌کنند خود نمی‌دانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه می‌بینند دیگران می‌کنند اینان هم می‌کنند بی‌آنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجه‌ای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج می‌داشت و یک جوان چون برمی‌خاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج می‌دارد و باینهاست که هوس می‌نمایند ، و آنگاه چون خامه بدست می‌گیرند جز بگفته‌های پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند دسترس نمی‌دارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید می‌آورند و اینست ما چون می‌پرسیم این کار را چرا کرده‌اید درمی‌مانند ، باز می‌پرسیم این سخن چه معنی می‌دهد درمی‌مانند.
سخن از گفته‌های پا در هواست. اینگونه جمله‌ها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانسته‌ای دانسته نگردد «پا در هوا» می‌نامیم ، و شما اگر نیک جویید صدها از این جمله‌های گنگ را در گفته‌ها و نوشته‌ها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتاب‌نویسان و پندآموزان سرمایه‌شان جز از اینها نیست.
فلان کس سخن می‌راند : «میهن‌پرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایه‌ی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهن‌پرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جمله‌هاست که از دهان او برآید ، جمله‌هایی که هزار بار بگوشها رسیده است.
این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهن‌پرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمی‌دانید؟!.. ببینید دیگران چه کار می‌کنند شما هم یاد گیرید».
اینها را که می‌نویسم برگ‌پاره‌ای در پیش رویم است. صفحه‌ی نخست شماره‌ی نخست یک روزنامه‌ی «فکاهی» است. برداشته می‌بینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین می‌گوید : «ما با جهالت مبارزه می‌کنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر می‌باشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامه‌نویس کدام یکی را می‌خواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد می‌کند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چه‌بسا که هیچ نتواند.
ما چنین می‌گیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم می‌پرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن می‌خواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاسته‌اید؟!.. یک روزنامه‌ی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.
بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جمله‌ایست که از زبانها شنیده و بی‌آنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.
باز اینان روزنامه‌نویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کرده‌اند و بنیاد دین نهاده‌اند ، ما گفته‌های آنان را از اینگونه می‌یابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانه‌ی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانه‌ی عاشقانه چگونه می‌باشد؟!.. کسی که می‌خواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایه‌ی او!
پابرگی :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمه‌زنی و شبیه‌سازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو می‌آوردند. ـ و
.
🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکه‌ی دو از سه)
گفتار دیگر در ستایش دانش ، و عنوان آن «بدانش بود نیک فرجام تو» بود. گفتم دانش بسیار است و تو کدام یکی را ستایش می‌کنی؟!. آن کدام دانش است که مایه‌ی نیک‌فرجامی شود؟... آیا دانشهای طبیعی؟!. یا ریاضی؟.. یا فقه و اصول؟.. یا فلسفه؟.. یا زبانشناسی؟.. کدام یکی از اینهاست که فرجام آدمی را نیک گرداند؟!. و آنگاه خواست تو از «نیکی فرجام» چیست؟!. آیا آدمی توانگر شود؟!.. یا تندرست باشد؟!. یا ارجمند و گرامی گردد؟!.. آخر چه معنایی می‌خواهی؟!.. گذشته از اینها شما این سخن را از کجا می‌گویی و دلیلت چیست؟!.. آیا آزموده‌ای؟!. یا از روی دلیل بدست آورده‌ای؟!. کدام یکی از اینهاست؟!.
پاسخی که داد بی‌مغزتر از گفتارش بود. پس از آنکه بسخنانم گوش داد چنین گفت : «پس مقاله هم ننویسیم؟!.»
اینان کاری که می‌کنند خود نمی‌دانند برای چیست و چه نتیجه از آن باید خواست. آنچه می‌بینند دیگران می‌کنند اینان هم می‌کنند بی‌آنکه معنایش را فهمند و دربند نتیجه‌ای باشند. چهل سال پیش زنجیر زدن رواج می‌داشت و یک جوان چون برمی‌خاستی بهوس زنجیرزنی افتادی (1) و امروز هم نویسندگی و اینگونه کارها رواج می‌دارد و باینهاست که هوس می‌نمایند ، و آنگاه چون خامه بدست می‌گیرند جز بگفته‌های پا در هوایی که از اینجا و آنجا فراگرفته‌اند دسترس نمی‌دارند و هم آنها را بهم بافته کتاب یا گفتار پدید می‌آورند و اینست ما چون می‌پرسیم این کار را چرا کرده‌اید درمی‌مانند ، باز می‌پرسیم این سخن چه معنی می‌دهد درمی‌مانند.
سخن از گفته‌های پا در هواست. اینگونه جمله‌ها را که معنی روشنی از آنها بدست نیاید و نادانسته‌ای دانسته نگردد «پا در هوا» می‌نامیم ، و شما اگر نیک جویید صدها از این جمله‌های گنگ را در گفته‌ها و نوشته‌ها خواهید یافت ، و اگر راستی را خواهیم بیشتر نویسندگان و گویندگان و کتاب‌نویسان و پندآموزان سرمایه‌شان جز از اینها نیست.
فلان کس سخن می‌راند : «میهن‌پرست باشید ، بتهذیب اخلاق خود بکوشید ، ترقی و تعالی یک ملت در سایه‌ی اخلاق عالیه است ، فرزندان خود را با میهن‌پرستی پرورش دهید ، دلهای آنها را پر از محبت میهن گردانید ، در شاهراه تعالی قدم زنید ...» اینگونه جمله‌هاست که از دهان او برآید ، جمله‌هایی که هزار بار بگوشها رسیده است.
این بتازگی رخ داده که یکی از اینان بدبیرستانی رفته و در آنجا بآموزگاران پند داده و چنین گفته : «شاگردان خود را میهن‌پرست و دلیر تربیت کنید» یکی گفته : «راهش را بگویید!» گفته : «راهش را مگر نمی‌دانید؟!.. ببینید دیگران چه کار می‌کنند شما هم یاد گیرید».
اینها را که می‌نویسم برگ‌پاره‌ای در پیش رویم است. صفحه‌ی نخست شماره‌ی نخست یک روزنامه‌ی «فکاهی» است. برداشته می‌بینم نویسنده از راه و خواست روزنامه سخن رانده و چنین می‌گوید : «ما با جهالت مبارزه می‌کنیم». همین جمله را بشکافیم : «جهالت» بمعنی نادانیست و نادانی صدگونه بیشتر می‌باشد. آنهمه دانشها و دانستنیها که هست هر کدام را که ندانند نادانی است. ببینیم روزنامه‌نویس کدام یکی را می‌خواهد؟!. با کدام یکیست که نبرد می‌کند؟!. پیداست که هیچ نیندیشیده و ندانسته ، و شما اگر با وی روبرو شوید و بپرسید ، باید زمانی بیندیشد تا تواند پاسخی دهد ، و چه‌بسا که هیچ نتواند.
ما چنین می‌گیریم که خواستش «ندانستن معنی زندگانی و آگاه نبودن از چگونگی زمان و جهان» بوده. زیرا جهالت یا نادانی بیشتر در این معنی بکار رود. در اینجا هم می‌پرسیم : از چه راه با چنین نادانی نبرد کردن می‌خواستید؟!.. با کدام دانش و کدام سرمایه بچنین کاری برخاسته‌اید؟!.. یک روزنامه‌ی فکاهی کجا و چنین سخنی کجا؟!.
بیگمان هیچ نیندیشیده ، و جمله‌ایست که از زبانها شنیده و بی‌آنکه معنایش را بفهمد و بداند بیاد سپرده و در اینجا بکار برده.
باز اینان روزنامه‌نویسند و چنین کاری از ایشان بس دور نیست. کسانی که دعوی برانگیختگی کرده‌اند و بنیاد دین نهاده‌اند ، ما گفته‌های آنان را از اینگونه می‌یابیم : «باید مانند نهنگ بخروشند و تلافی سالهای جنگ نمایند و بآهنگ مستانه و ترانه‌ی عاشقانه آن اقلیم را باهتزاز و حرکت آرند ...» یکی نگفته چه کار کنند؟!.. آهنگ مستانه چیست؟!.. ترانه‌ی عاشقانه چگونه می‌باشد؟!.. کسی که می‌خواسته جهانیان را براه آورد اینها بوده سرمایه‌ی او!
پابرگی :
1ـ این گفتار در سال 1319 در زمان رضاشاه نوشته شده که زنجیرزنی و قمه‌زنی و شبیه‌سازی و اینگونه نمایشها ممنوع بوده و جوانان به کارهای دیگر رو می‌آوردند. ـ و
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی سه از چهار)
اما صوفیان درباره‌ی آنان این بس که در هر کاری خود را از مردم جدا می‌گرفتند و با نیک و بد توده کار نداشتند. این بس که با تن درست و گردن کلفت پی روزی نرفته برای نان شکم خود چشم بدست این و آن می‌دوختند. این بس که ستمگر و ستمدیده هر دو را با یک دیده می‌دیدند. از چنین کسانی چگونه می‌توان امید غیرت و مردانگی و جانبازی داشت؟.
آنکه چنگیزخان شکمهای کودکان را می‌درید و سرهای جوانان را می‌برید و پرده‌ی زنان را پاره می‌کرد همه‌ی اینها در نظر عامیانِ قشری بود. صوفی عارف آن را با دیده‌ی دیگر می‌دید و همانا «بیرنگی اسیر رنگ شده و موسا با فرعون در جنگ شده بود». (1)
صوفی یک عمر ریاضت کشیده تازه باین نتیجه رسیده که «چنگیز» را «خدا» شناسد و از خدا جدایش نداند. با چنین حالی چگونه او تکانی بخورد و از دیدن و شنیدن آن نامردیها و نابکاریها بجوش و جنبش برخیزد؟!
آنکه در قرنهای سوم و چهارم ، ایرانیان برای جانبازی از خراسان بآسیای کوچک می‌شتافتند و تنها از یک ماوراءالنهر سیصدهزار سپاهی برمی‌خاست اینها نتیجه‌ی آن آتش غیرت و مردانگی بود که اسلام در دلها افروخته بود ولی این زمان آن آتش فرونشسته بلکه خاموش گردیده بود. باطنیان مردم را از مسلمانی دلسرد ساخته و صوفیان چشمه‌ی صاف آن دین آسمانی را گل‌آلود گردانیده بودند.
کسانی خواهند گفت مگر همه‌ی ایرانیان باطنی یا صوفی گردیده بودند؟.. می‌گویم : نه! باطنیان و صوفیان جز دسته‌های اندکی نبودند. ولی اندیشه‌های صوفیانه جهانگیر شده انبوه ایرانیان خواه ناخواه زبون آن اندیشه‌ها گردیده بودند.
این همیشه هست که چون بدعتی پدید آمد و غیرتمندانی بجلوگیری از آن برنخاستند اگرچه آن بدعت را جز گروه اندکی نپذیرند دیگران نیز بی‌بهره از آن نمی‌مانند. (2)
جوینی داستانی می‌نویسد که چون چنگیزخان بشهر بخارا درآمد و بمسجد آدینه رسیده بر منبر نشست و مغولان اسبها را بحیاط مسجد آوردند تا در آنجا کاه و جو دهند و قرآنها را زیر پا ریخته صندوقچه‌های آنها را آخور ساختند و علما را بپاسبانی اسبها برگماردند «در این حالت امیر امام جلال‌الدین علی‌ابن‌الحسن‌الرندی که مقدم و مقتدای سادات ماوراءالنهر و در زهد و ورع مشارالیه روی بامام عالم رکن‌الدین امامزاده ... آورد و گفت مولانا چه حالتست؟ این که می‌بینم به بیداریست یا رب بخواب. مولانا امامزاده گفت خاموش باش باد بی‌نیازی خداوند است که می‌وزد سامان سخن گفتن نیست ...»
این داستان گواه درستی بر گفته‌ی ماست. زیرا رکن‌الدین امامزاده چنانکه از نامش پیداست صوفی نبوده. ولی سخنش صوفیانه است. این شیوه‌ی صوفیانست که برای هر پیشامدی عذری می‌تراشند و هرگز تن زیر بار سختی نمی‌دهند. مسلمانی از چنین سخن بیزار است. یک مسلمان این نمی‌تواند که دشمن خونخوار را بدرون شهر راه داده زنان و دختران را زبون دست او گرداند. یک مسلمانی جان می‌بازد و چنان ناروایی را برنمی‌تابد. مگر زندگی چه ارجی دارد که آدمی از بهر آن تاب به هر ناروایی بیاورد؟!
زنان و کودکان را با رنگهای پریده دیدن و دل بجانبازی ننهادن و «باد بی‌نیازی خدا می‌وزد» گفتن ننگی است که مسلمانی از آن بیزار است!
پابرگیها :
1ـ شاعر صوفی چنین سروده : چونکه بیرنگی اسیر رنگ شد موسیی با موسیی در جنگ شد
که ستایش از بیرنگی و بی‌باوری است و نکوهش از باورمندی (و نیز غیرت!).
2ـ این نکته از نوشتارهای کسروی دریافت می‌شود که امروز هم ما گرفتار چنین دردی هستیم. برای مثال بسیاری با آنکه خود را شیعی می‌دانند ولی بآلودگیهایی از جمله مادّیگری ، صوفیگری و خراباتیگری دچارند.
.
🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی سه از چهار)
اما صوفیان درباره‌ی آنان این بس که در هر کاری خود را از مردم جدا می‌گرفتند و با نیک و بد توده کار نداشتند. این بس که با تن درست و گردن کلفت پی روزی نرفته برای نان شکم خود چشم بدست این و آن می‌دوختند. این بس که ستمگر و ستمدیده هر دو را با یک دیده می‌دیدند. از چنین کسانی چگونه می‌توان امید غیرت و مردانگی و جانبازی داشت؟.
آنکه چنگیزخان شکمهای کودکان را می‌درید و سرهای جوانان را می‌برید و پرده‌ی زنان را پاره می‌کرد همه‌ی اینها در نظر عامیانِ قشری بود. صوفی عارف آن را با دیده‌ی دیگر می‌دید و همانا «بیرنگی اسیر رنگ شده و موسا با فرعون در جنگ شده بود». (1)
صوفی یک عمر ریاضت کشیده تازه باین نتیجه رسیده که «چنگیز» را «خدا» شناسد و از خدا جدایش نداند. با چنین حالی چگونه او تکانی بخورد و از دیدن و شنیدن آن نامردیها و نابکاریها بجوش و جنبش برخیزد؟!
آنکه در قرنهای سوم و چهارم ، ایرانیان برای جانبازی از خراسان بآسیای کوچک می‌شتافتند و تنها از یک ماوراءالنهر سیصدهزار سپاهی برمی‌خاست اینها نتیجه‌ی آن آتش غیرت و مردانگی بود که اسلام در دلها افروخته بود ولی این زمان آن آتش فرونشسته بلکه خاموش گردیده بود. باطنیان مردم را از مسلمانی دلسرد ساخته و صوفیان چشمه‌ی صاف آن دین آسمانی را گل‌آلود گردانیده بودند.
کسانی خواهند گفت مگر همه‌ی ایرانیان باطنی یا صوفی گردیده بودند؟.. می‌گویم : نه! باطنیان و صوفیان جز دسته‌های اندکی نبودند. ولی اندیشه‌های صوفیانه جهانگیر شده انبوه ایرانیان خواه ناخواه زبون آن اندیشه‌ها گردیده بودند.
این همیشه هست که چون بدعتی پدید آمد و غیرتمندانی بجلوگیری از آن برنخاستند اگرچه آن بدعت را جز گروه اندکی نپذیرند دیگران نیز بی‌بهره از آن نمی‌مانند. (2)
جوینی داستانی می‌نویسد که چون چنگیزخان بشهر بخارا درآمد و بمسجد آدینه رسیده بر منبر نشست و مغولان اسبها را بحیاط مسجد آوردند تا در آنجا کاه و جو دهند و قرآنها را زیر پا ریخته صندوقچه‌های آنها را آخور ساختند و علما را بپاسبانی اسبها برگماردند «در این حالت امیر امام جلال‌الدین علی‌ابن‌الحسن‌الرندی که مقدم و مقتدای سادات ماوراءالنهر و در زهد و ورع مشارالیه روی بامام عالم رکن‌الدین امامزاده ... آورد و گفت مولانا چه حالتست؟ این که می‌بینم به بیداریست یا رب بخواب. مولانا امامزاده گفت خاموش باش باد بی‌نیازی خداوند است که می‌وزد سامان سخن گفتن نیست ...»
این داستان گواه درستی بر گفته‌ی ماست. زیرا رکن‌الدین امامزاده چنانکه از نامش پیداست صوفی نبوده. ولی سخنش صوفیانه است. این شیوه‌ی صوفیانست که برای هر پیشامدی عذری می‌تراشند و هرگز تن زیر بار سختی نمی‌دهند. مسلمانی از چنین سخن بیزار است. یک مسلمان این نمی‌تواند که دشمن خونخوار را بدرون شهر راه داده زنان و دختران را زبون دست او گرداند. یک مسلمانی جان می‌بازد و چنان ناروایی را برنمی‌تابد. مگر زندگی چه ارجی دارد که آدمی از بهر آن تاب به هر ناروایی بیاورد؟!
زنان و کودکان را با رنگهای پریده دیدن و دل بجانبازی ننهادن و «باد بی‌نیازی خدا می‌وزد» گفتن ننگی است که مسلمانی از آن بیزار است!
پابرگیها :
1ـ شاعر صوفی چنین سروده : چونکه بیرنگی اسیر رنگ شد موسیی با موسیی در جنگ شد
که ستایش از بیرنگی و بی‌باوری است و نکوهش از باورمندی (و نیز غیرت!).
2ـ این نکته از نوشتارهای کسروی دریافت می‌شود که امروز هم ما گرفتار چنین دردی هستیم. برای مثال بسیاری با آنکه خود را شیعی می‌دانند ولی بآلودگیهایی از جمله مادّیگری ، صوفیگری و خراباتیگری دچارند.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکه‌ی سه از سه)
ما زیان اینگونه گفته‌ها را بازخواهیم نمود. نخست باید دانست این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. روشنتر گویم : نه زبانست که بیمار شده و پر از جمله‌های تاریک و گنگ گردیده ، مغزهاست که بیکاره شده و چنین جمله‌های بی‌مغز و پا در هوایی از آنها می‌تراود. بارها گفته‌ایم در بسیاری از مردم دو نیرو (از نیروهای روانی) که فهم و داوری باشد از کار افتاده.
خدا بآدمی نیروهای بسیاری داده. شما چون سخنی را می‌شنوید چند نیرو پی هم کار می‌کند : می‌شنوید ، فرامی‌گیرید ، معنایش را می‌فهمید ، در نیکی و بدیش داوری می‌کنید ، بیاد سپرده از شمار دانسته‌ها و باور کرده‌های خود می‌گردانید ـ پنج نیرو پی هم کار می‌کند تا نتیجه بدست می‌آید.
سخن ما از نیروهای سوم و چهارم می‌باشد. یک کسی با مغز درست یک چیزی که می‌شنود تا نیک نجوید و نفهمد و در نیک و بدش داوری نکند آن را بیاد نسپارد و از دانسته‌ها و باورهای خود نشمارد. ولی در بسیاری از مردم نیروی سوم بیکاره شده و اینست چیزهایی را که می‌شنوند و فرامی‌گیرند درپی فهمیدن معنی درست آن نمی‌باشند و همیشه به یک معنی تاریکی از آن بس می‌کنند و چه‌بسا هر کسی از پندارهای خود معنای دیگری بآن می‌دهد ، و خود پیداست که چیزی را که نفهمند در نیکی و بدیش داوری هم نخواهند توانست.
دلیل ما باین سخن همان جمله‌ها و کلمه‌هاست. هر یکی از آنها را فراگرفته‌اند و بزبان می‌رانند و در پیرامونش گفتگوها می‌کنند ، همینکه می‌پرسیم معنایش چیست درمی‌مانند. صفحه‌های پیمان بهترین گواه این گفته‌ی ما تواند بود. در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمه‌ها و جمله‌هایی بوده که می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامه‌ای را می‌گرفتید در هر ستونی این کلمه را می‌یافتید. با کسی سخن می‌راندید آن را پیاپی می‌شنیدید : «ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها می‌نوشتند ، و گفتارها می‌راندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم : «تمدن چیست؟!.» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.
تنها اینها نیست : شما می‌توانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار می‌برند ولی معنای روشنی از آن نمی‌فهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار می‌رود بپرسید معنایش چیست؟!.. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمه‌های فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها می‌آید ، پیشوند «در» که در کلمه‌های درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار می‌رود بپرسید به چه معنی است؟!.
نیک می‌دانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده می‌شمارند و بگمان خود سررشته‌ی اندیشه‌ها را در دست می‌دارند ما می‌گوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟!. اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیده‌شان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده می‌پردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.
ما زیان این جمله‌های پا درهوا و نتیجه‌های بدی را که از رواج اینگونه گفته‌ها رو نموده روشن خواهیم گردانید و آنگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتوده‌ی خود می‌رسانند ، و چون نادانسته این بدی را می‌کنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند.
کسانی که بشعرهای زمان مغول و پس از آن نام «ادبیات» می‌گزارند ، و آنگاه می‌نویسند : «ادبیات روح کشور است» اینان یا باید بدخواه توده و کشور خود باشند و بدین سخن بی‌پا و گزافه مردم را بفریبند و یا باید نیروی فهمشان از کار افتاده باشد ، وگرنه کسی با فهم درست و دل پاک چگونه بدین سخن برخیزد؟!. آخر آن شعرها با آلودگیهای بسیار و زشتیهای فراوان چگونه روان توده یا کشور باشد؟!. آیا چه سودی (جز زیان) از آنها بتوده و کشور رسیده که تا این اندازه ارجمندشان شمارند و بجای روانش گیرند؟!. آیا جز آنست که آنان نیروی فهم را از دست داده‌اند و سخنی که می‌شنوند بی‌آنکه در پیرامونش بیندیشند و نیک بفهمند آن را به دل سپارده و در اینجا و آنجا بکار می‌برند ، ولی چون کسی بپرسد از پاسخ درمی‌مانند؟!..
.
🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1 (تکه‌ی سه از سه)
ما زیان اینگونه گفته‌ها را بازخواهیم نمود. نخست باید دانست این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. روشنتر گویم : نه زبانست که بیمار شده و پر از جمله‌های تاریک و گنگ گردیده ، مغزهاست که بیکاره شده و چنین جمله‌های بی‌مغز و پا در هوایی از آنها می‌تراود. بارها گفته‌ایم در بسیاری از مردم دو نیرو (از نیروهای روانی) که فهم و داوری باشد از کار افتاده.
خدا بآدمی نیروهای بسیاری داده. شما چون سخنی را می‌شنوید چند نیرو پی هم کار می‌کند : می‌شنوید ، فرامی‌گیرید ، معنایش را می‌فهمید ، در نیکی و بدیش داوری می‌کنید ، بیاد سپرده از شمار دانسته‌ها و باور کرده‌های خود می‌گردانید ـ پنج نیرو پی هم کار می‌کند تا نتیجه بدست می‌آید.
سخن ما از نیروهای سوم و چهارم می‌باشد. یک کسی با مغز درست یک چیزی که می‌شنود تا نیک نجوید و نفهمد و در نیک و بدش داوری نکند آن را بیاد نسپارد و از دانسته‌ها و باورهای خود نشمارد. ولی در بسیاری از مردم نیروی سوم بیکاره شده و اینست چیزهایی را که می‌شنوند و فرامی‌گیرند درپی فهمیدن معنی درست آن نمی‌باشند و همیشه به یک معنی تاریکی از آن بس می‌کنند و چه‌بسا هر کسی از پندارهای خود معنای دیگری بآن می‌دهد ، و خود پیداست که چیزی را که نفهمند در نیکی و بدیش داوری هم نخواهند توانست.
دلیل ما باین سخن همان جمله‌ها و کلمه‌هاست. هر یکی از آنها را فراگرفته‌اند و بزبان می‌رانند و در پیرامونش گفتگوها می‌کنند ، همینکه می‌پرسیم معنایش چیست درمی‌مانند. صفحه‌های پیمان بهترین گواه این گفته‌ی ما تواند بود. در این چند سال ما بیشتر کشاکشمان بر سر کلمه‌ها و جمله‌هایی بوده که می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند. هیاهوی تمدن فراموش نشده. شما چون روزنامه‌ای را می‌گرفتید در هر ستونی این کلمه را می‌یافتید. با کسی سخن می‌راندید آن را پیاپی می‌شنیدید : «ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم» ، «باید چهار اسبه بسوی تمدن شتافت» ، «گلهای تمدن دمیدن گرفته» ـ کتابها می‌نوشتند ، و گفتارها می‌راندند ، و چون پیمان را آغاز کردیم ما را «ضد تمدن» نامیدند ، ولی چون پرسیدیم : «تمدن چیست؟!.» در اینجا بود که درماندند و بیکبار خاموش شدند و کلمه نیز از رواج افتاد. پس از آن هیاهوی ادبیات برخاست و آن نیز بدینسان خاموش گردید.
تنها اینها نیست : شما می‌توانید از زبان صد کلمه پیدا کنید که بکار می‌برند ولی معنای روشنی از آن نمی‌فهمند. «فرهنگ» که اینهمه بکار می‌رود بپرسید معنایش چیست؟!.. «آزرم» را بپرسید. «ستیزه» را بپرسید. پیشوند «فرا» که در کلمه‌های فراگرفت ، فرارسید ، فراهم ، و فرارود و مانند اینها می‌آید ، پیشوند «در» که در کلمه‌های درآمد ، دررفت ، درگرفت ، درچید ، دررسید ، دریافت و مانند اینها بکار می‌رود بپرسید به چه معنی است؟!.
نیک می‌دانیم این سخنان بر بسیاری گران خواهد افتاد. کسانی که خود را دانشمند و نویسنده می‌شمارند و بگمان خود سررشته‌ی اندیشه‌ها را در دست می‌دارند ما می‌گوییم نیروی فهمشان از کار افتاده. پیداست که تا چه اندازه خواهند رنجید. لیکن چه باید کرد؟!. آیا می‌توان از ترس رنجش این و آن از گفتن راستیها بازایستاد؟!. اینان اگر بکار خود پرداختندی ما توانستیمی نادیده‌شان گیریم و پرده از روی عیبهاشان برنداریم. ولی در جایی که با این عیبها بکار توده می‌پردازند ما ناگزیریم عیبهاشان بازنماییم.
ما زیان این جمله‌های پا درهوا و نتیجه‌های بدی را که از رواج اینگونه گفته‌ها رو نموده روشن خواهیم گردانید و آنگاه دانسته خواهد شد که اینان چه زیانهایی را بتوده‌ی خود می‌رسانند ، و چون نادانسته این بدی را می‌کنند باید بنویسیم و پرده از روی کار برداریم که باشد که بسیاری از آنان چگونگی را بدانند و خود را کنار کشند.
کسانی که بشعرهای زمان مغول و پس از آن نام «ادبیات» می‌گزارند ، و آنگاه می‌نویسند : «ادبیات روح کشور است» اینان یا باید بدخواه توده و کشور خود باشند و بدین سخن بی‌پا و گزافه مردم را بفریبند و یا باید نیروی فهمشان از کار افتاده باشد ، وگرنه کسی با فهم درست و دل پاک چگونه بدین سخن برخیزد؟!. آخر آن شعرها با آلودگیهای بسیار و زشتیهای فراوان چگونه روان توده یا کشور باشد؟!. آیا چه سودی (جز زیان) از آنها بتوده و کشور رسیده که تا این اندازه ارجمندشان شمارند و بجای روانش گیرند؟!. آیا جز آنست که آنان نیروی فهم را از دست داده‌اند و سخنی که می‌شنوند بی‌آنکه در پیرامونش بیندیشند و نیک بفهمند آن را به دل سپارده و در اینجا و آنجا بکار می‌برند ، ولی چون کسی بپرسد از پاسخ درمی‌مانند؟!..
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)
🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی چهار از چهار)
سخن کوتاه می‌کنم و دوباره می‌گویم : از جهتهایی که ایران را زبون مغول ساخت یکی باطنیگری و دیگر صوفیگری بوده.
در نیشابور که دوملیون بیشتر مردم در آنجا بودند دروازه را بسته و در برابر تولی پسر چنگیزخان ایستادگی نشان دادند. ولی شهری که می‌توانست ماهها ایستادگی کند از ناتوانی اندیشه‌ها و از سستی آهنگها (عزم) چند روز ایستادگی نموده و دروازه‌ها بروی دشمن باز کردند.
برای اینکه بدانید نیروها و جُربُزه‌های خدادادی در کجاها بکار می‌رفته تا در برابر دشمن بدینسان زبونی می‌نموده‌اند داستانهای بسیاری در تاریخ هست و من اینک دو داستان را می‌آورم :
١ـ نجم‌الدین رازی یکی از سردستگان صوفیان بوده و در همان زمان می‌زیسته و کتابی بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانکه خودش می‌گوید : چون آگهیها از کشتارهای مغولان در ماوراءالنهر و خراسان می‌رسیده و بیم آمدنشان به ری نیز می‌رفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با یک دسته از درویشان از شهر گریخته و جان بدر برده و سپس آگهی رسیده که مغولان چون به ری دست یافته‌اند همه‌ی خاندان او را بزرگ و کوچک از تیغ گذرانیده‌اند. این سرگذشتیست که خود او در دیباچه‌ی کتاب با آب و تاب می‌نویسد و شما ببینید که این رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. یک مردی همچون او اگر بهره‌ای از غیرت و مردانگی داشتی از جان گذشته و پیش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداری شهر کوشیدی (چنانکه شمس‌الدین با تبریز کرد) ، و اگر این نتوانستی باری در گریختن تنها نگریختی و زنان و فرزندان را نیز همراه بردی و یا او هم می‌ماندی و در کشته شدن از آنان جدا نگردیدی. این رفتار او که تنها با چند تن درویشان و دریوزه‌گردان گریخته و زنان و فرزندان بی‌پناه را بشمشیر مغول سپرده چیزیست که جز از پستترین کسان سر نزند. کنون شما ببینید که همین مرد یکی از سردستگان صوفیان بشمار می‌رفته و در آن راه (پنداربافی) استاد زبردستی بوده و در همان کتاب که نوشته هنرنماییهایی از خود نشان می‌دهد و مثلاً یک گفته‌ی دروغی را بنام حدیث قدسی بدینسان : «خمّرت طینة آدم بیدیّ أربعین صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پیدا کرده هشت و نه صفحه‌ی بزرگ را پر از پنداربافیها و گزافه‌سراییها می‌کند : خدا میانه‌ی طائف و مکه گلی درست کرده و از آن کالبد آدم را ساخته و چهل‌هزار سال بروی آن کار می‌کرده تا درستش گردانیده. در این زمینه‌های پست و بیخردانه بوده که جُربُزه‌های خود و دیگران را هدر می‌ساخته‌اند و بدانسان بیکاره و درمانده می‌گردیده‌اند.
٢ـ چون چنگیزخان و پسران و سرکردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن کشتار و ویرانیها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنین و دیگر جاها کردند بمغولستان بازگشته تا ده سال دیگر ایران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندی از آن گزندهای دلگداز که دیده بودند پند گرفته و بخود آمده و این بار بآمادگی کوشند و برای بازگشت مغولان که همگی آن را می‌دانستند بسیج سپاه و افزار کنند ولی آیا چه کردند؟!.. از بس آلوده بودند همینکه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانیهای خود شدند و آنچه پروا نکردند بازگشت مغول بود و آنچه بیاد نیاوردند خونهای ریخته شده بود. صدهزارها دختران ایران را که در مغولستان می‌زیستند و همیشه چشم براه ایران می‌داشتند بیکبار فراموش کرده پی نادانیهای خود را گرفتند. در همان سالها خلیفه المُستَنصِربالله در بغداد مدرسه‌ی بزرگ خود را بنیاد گزاشت که شش سال در آن کار کردند و دارایی بزرگی را بکار بردند و بگفته‌ی ابنُ‌عِبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند و روزی که بپایان رسید با شکوه بسیار آن را بگشادند.
ببینید آلودگی اندیشه‌ها تا چه اندازه بوده. خلیفه که بایستی همه‌ی گنجینه‌ی خود را بیرون ریزد و شمشیر و افزار جنگ بخرد و جنگجویان بسیج کند و در اندیشه‌ی نگهداری مردم باشد بچنین کاری بیهوده برمی‌خیزد. فقیهان که بایستی درس و همه چیز را کنار نهاده خود جنگ یاد گیرند و دیگران را بیاد گرفتن آن وادارند بچنین درسهایی می‌پردازند. بیهوده نبود که چون در بیست و چند سال دیگر هلاکو بر سر بغداد آمد پایتخت خلافت بیش از چند روزی در برابر دشمنان ایستادگی نتوانست و با آنکه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگی و بیچارگی از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بیگناه را دچار پنجه‌ی مغولان خونخوار گردانیدند.
👇
🔸 7ـ4) مغولان (تکه‌ی چهار از چهار)
سخن کوتاه می‌کنم و دوباره می‌گویم : از جهتهایی که ایران را زبون مغول ساخت یکی باطنیگری و دیگر صوفیگری بوده.
در نیشابور که دوملیون بیشتر مردم در آنجا بودند دروازه را بسته و در برابر تولی پسر چنگیزخان ایستادگی نشان دادند. ولی شهری که می‌توانست ماهها ایستادگی کند از ناتوانی اندیشه‌ها و از سستی آهنگها (عزم) چند روز ایستادگی نموده و دروازه‌ها بروی دشمن باز کردند.
برای اینکه بدانید نیروها و جُربُزه‌های خدادادی در کجاها بکار می‌رفته تا در برابر دشمن بدینسان زبونی می‌نموده‌اند داستانهای بسیاری در تاریخ هست و من اینک دو داستان را می‌آورم :
١ـ نجم‌الدین رازی یکی از سردستگان صوفیان بوده و در همان زمان می‌زیسته و کتابی بنام «مرصاد العباد» نوشته. چنانکه خودش می‌گوید : چون آگهیها از کشتارهای مغولان در ماوراءالنهر و خراسان می‌رسیده و بیم آمدنشان به ری نیز می‌رفته او زنان و فرزندان خود را گزاشته و شبانه با یک دسته از درویشان از شهر گریخته و جان بدر برده و سپس آگهی رسیده که مغولان چون به ری دست یافته‌اند همه‌ی خاندان او را بزرگ و کوچک از تیغ گذرانیده‌اند. این سرگذشتیست که خود او در دیباچه‌ی کتاب با آب و تاب می‌نویسد و شما ببینید که این رفتار او تا چه اندازه نامردانه و پستنهادانه بوده. یک مردی همچون او اگر بهره‌ای از غیرت و مردانگی داشتی از جان گذشته و پیش افتاده و مردم را بر سر خود گرد آورده بنگهداری شهر کوشیدی (چنانکه شمس‌الدین با تبریز کرد) ، و اگر این نتوانستی باری در گریختن تنها نگریختی و زنان و فرزندان را نیز همراه بردی و یا او هم می‌ماندی و در کشته شدن از آنان جدا نگردیدی. این رفتار او که تنها با چند تن درویشان و دریوزه‌گردان گریخته و زنان و فرزندان بی‌پناه را بشمشیر مغول سپرده چیزیست که جز از پستترین کسان سر نزند. کنون شما ببینید که همین مرد یکی از سردستگان صوفیان بشمار می‌رفته و در آن راه (پنداربافی) استاد زبردستی بوده و در همان کتاب که نوشته هنرنماییهایی از خود نشان می‌دهد و مثلاً یک گفته‌ی دروغی را بنام حدیث قدسی بدینسان : «خمّرت طینة آدم بیدیّ أربعین صباحاً» (گِل آدم را بدست خود چهل بامداد بسرشتم) پیدا کرده هشت و نه صفحه‌ی بزرگ را پر از پنداربافیها و گزافه‌سراییها می‌کند : خدا میانه‌ی طائف و مکه گلی درست کرده و از آن کالبد آدم را ساخته و چهل‌هزار سال بروی آن کار می‌کرده تا درستش گردانیده. در این زمینه‌های پست و بیخردانه بوده که جُربُزه‌های خود و دیگران را هدر می‌ساخته‌اند و بدانسان بیکاره و درمانده می‌گردیده‌اند.
٢ـ چون چنگیزخان و پسران و سرکردگانش از سال ٦١٥ تا سال ٦١٨ آن کشتار و ویرانیها را در ماوراءالنهر و خراسان و غزنین و دیگر جاها کردند بمغولستان بازگشته تا ده سال دیگر ایران را بحال خود گزاردند و در آن ده سال مردم توانستندی از آن گزندهای دلگداز که دیده بودند پند گرفته و بخود آمده و این بار بآمادگی کوشند و برای بازگشت مغولان که همگی آن را می‌دانستند بسیج سپاه و افزار کنند ولی آیا چه کردند؟!.. از بس آلوده بودند همینکه خونخواران بازگشتند هر دسته سرگرم نادانیهای خود شدند و آنچه پروا نکردند بازگشت مغول بود و آنچه بیاد نیاوردند خونهای ریخته شده بود. صدهزارها دختران ایران را که در مغولستان می‌زیستند و همیشه چشم براه ایران می‌داشتند بیکبار فراموش کرده پی نادانیهای خود را گرفتند. در همان سالها خلیفه المُستَنصِربالله در بغداد مدرسه‌ی بزرگ خود را بنیاد گزاشت که شش سال در آن کار کردند و دارایی بزرگی را بکار بردند و بگفته‌ی ابنُ‌عِبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند و روزی که بپایان رسید با شکوه بسیار آن را بگشادند.
ببینید آلودگی اندیشه‌ها تا چه اندازه بوده. خلیفه که بایستی همه‌ی گنجینه‌ی خود را بیرون ریزد و شمشیر و افزار جنگ بخرد و جنگجویان بسیج کند و در اندیشه‌ی نگهداری مردم باشد بچنین کاری بیهوده برمی‌خیزد. فقیهان که بایستی درس و همه چیز را کنار نهاده خود جنگ یاد گیرند و دیگران را بیاد گرفتن آن وادارند بچنین درسهایی می‌پردازند. بیهوده نبود که چون در بیست و چند سال دیگر هلاکو بر سر بغداد آمد پایتخت خلافت بیش از چند روزی در برابر دشمنان ایستادگی نتوانست و با آنکه صدها مردان بنام در آن شهر گرد بودند جز درماندگی و بیچارگی از خود نشان ندادند و صدهزاران زنان و مردان بیگناه را دچار پنجه‌ی مغولان خونخوار گردانیدند.
👇
این داستان را برای مثل نوشتم و خواستم آنست که اندازه‌ی تأثیر آن بدآموزیهای پنجگانه را نشان دهم. چنانکه دیدیم داستان دلگداز مغول نتیجه‌ی آن بدآموزیها بود. ولی خود آن آسیب دیگری گردید و در دو قرن کمتر که مغولان در ایران چیره بودند و پس از ایشان نوبت لشکرکشیهای تیمور لنگ رسید ، در آن یک دوره ، آلودگیهای ایرانیان و پراکندگی اندیشه‌های ایشان هرچه بیشتر گردید.
بدآموزیهای پنجگانه را که شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یکی را دسته‌ی دیگری دنبال می‌کرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بی‌اندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهم‌رفته آنچه از نیکیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
.
بدآموزیهای پنجگانه را که شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یکی را دسته‌ی دیگری دنبال می‌کرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بی‌اندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهم‌رفته آنچه از نیکیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)
در شماره‌ی پیش معنی «گفته‌های پا در هوا» را بازنموده و رواج آن را در نوشته‌ها و گفته‌ها نشان دادیم. در اینجا می‌باید از سه چیز سخن رانیم : یکی زیان آن گفته‌ها. دوم انگیزه‌ی پیدایش و رواج آنها. سوم راه چاره و جلوگیری از آنها.
زیان آنها را باید گفت «ندانستن و از راستیها بدور بودن» است. آن کسان با این سخنان خود را دانا می‌شمرند ولی چون نیک نگریم تهیدست و بیمایه‌اند. کسی که کلمه‌ی «تمدن» را فراگرفته و همیشه بزبان می‌راند ولی معنای درست آن را نمی‌داند از این چه سودی تواند داشت جز آنکه فریب خورد و هر خوی ناستوده و هر کار بیهوده را بنام تمدن بپذیرد؟!.
تنها «تربیت» را بگیرید : خُرد و بزرگ آن را یاد گرفته‌اند و بزبان می‌دارند ولی معنای درستی از آن در دست نیست. شما ببینید چه سودی از آن بدست می‌آید جز آنکه هر کسی چیرگی یا برتری‌فروشی خود را «تربیت» می‌نامد یا بهوسهای بیهوده‌ی خود عنوان «تربیت» می‌دهد : فلان کارخانه‌دار بکارگران دشنامها می‌دهد و برگشته بهمراهش چنین می‌گوید : «باید اینها را تربیت کرد» بَهمان زن در اتومبیل بلیت برای بچه‌ی 14 ساله‌ی خود نمی‌خرد و به بلیت‌فروش و راننده هم چند دشنام می‌شمارد و آنگاه چنین می‌گوید : «صحبت ده‌شاهی نیست باید شما را تربیت کرد».
فلان دختر بخواهر کوچکتر خود توسری می‌زند و چنین می‌گوید : «باید ترا با کتک تربیت کنم». فلان جوان بلهوس رمان پستی می‌نویسد و چاپ می‌کند و در همه جا نشسته می‌گوید : «باید جامعه را تربیت کرد».
مردی کتابی برای خنده نوشته و داستانهای نکوهیده‌ای در آن گنجانیده و در دیباچه‌اش منّت می‌گزارد که برای «تهذیب و تربیت جامعه» آن را نوشته. کتاب سراپا زیان را که جز برای سود خود نپرداخته افزار تربیت می‌شمارد. شاعری از قم شعرهایی نزد ما فرستاده : «گرگ را گفتند به گله‌بانیت فرستیم گریستن آغازید. گفتند چرا می‌گریی؟ گفت می‌ترسم دروغ باشد». می‌نویسیم این مثل را همه شنیده‌اند و شما از شعر کردن و بچاپ رسانیدنش چه نتیجه چشم می‌دارید؟!. در پاسخ می‌نویسد : «یکی از طرق تربیت جامعه نظم این قبیل امثال است ...» بشعرهایی که جز نتیجه‌ی خارش مغزش نیست عنوان «تربیت» می‌دهد.
این بتازگی رو داده که مرد سنگدلی زن نوسال خود را که تازه گرفته بسیار زده و تن و رویش را خسته و کوفته گردانیده. چون می‌پرسند با پیشانی باز می‌گوید : «این بچه است من گرفته‌ام و باید تربیتش کنم و با اخلاق خود بار آورم».
ما اگر تنها زیان این را بشماریم باید چند صفحه را پر کنیم. یک توده اگر نام تربیت نشنیده باشند صد بار بهتر از اینست که بشنوند ولی معنایش را ندانند و هر کسی نادانیها و خودفروشیهای خود را بنام آن بکار برد.
این جمله امروز بزبانها افتاده : «برای بشر دین لازم است». ولی چون معنی دین دانسته نیست هر کسی کیش بیپای خود را دین می‌شمارد و این جمله را بسر آن می‌آورد و بدینسان بجای سود زیان از آن برمی‌خیزد.
اینها دانستن نیست و خود نادانستن است. کسانی که سرمایه‌شان اینهاست هیچگاه بجایی نرسند و همیشه در نادانی و سرگردانی مانند و همیشه گوش بآواز دیگران باشند. داستان اینان داستان کورانیست که نامهای چیزها را شنوند ولی خود آنها را نشناسند و هر کسی آنچه گفت ناگزیر شده بپذیرند.
این درد بزرگتر از آنست که با یک گفتار اندازه‌ی زیان آن باز کرده شود و ما باید گفتارها درباره‌اش نویسیم. دوباره می‌گویم : این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. این نیروی فهم است که از کار افتاده و زمینه برای رواج اینگونه گفته‌ها پدید آورده.
.
🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2 (تکه‌ی یک از سه)
در شماره‌ی پیش معنی «گفته‌های پا در هوا» را بازنموده و رواج آن را در نوشته‌ها و گفته‌ها نشان دادیم. در اینجا می‌باید از سه چیز سخن رانیم : یکی زیان آن گفته‌ها. دوم انگیزه‌ی پیدایش و رواج آنها. سوم راه چاره و جلوگیری از آنها.
زیان آنها را باید گفت «ندانستن و از راستیها بدور بودن» است. آن کسان با این سخنان خود را دانا می‌شمرند ولی چون نیک نگریم تهیدست و بیمایه‌اند. کسی که کلمه‌ی «تمدن» را فراگرفته و همیشه بزبان می‌راند ولی معنای درست آن را نمی‌داند از این چه سودی تواند داشت جز آنکه فریب خورد و هر خوی ناستوده و هر کار بیهوده را بنام تمدن بپذیرد؟!.
تنها «تربیت» را بگیرید : خُرد و بزرگ آن را یاد گرفته‌اند و بزبان می‌دارند ولی معنای درستی از آن در دست نیست. شما ببینید چه سودی از آن بدست می‌آید جز آنکه هر کسی چیرگی یا برتری‌فروشی خود را «تربیت» می‌نامد یا بهوسهای بیهوده‌ی خود عنوان «تربیت» می‌دهد : فلان کارخانه‌دار بکارگران دشنامها می‌دهد و برگشته بهمراهش چنین می‌گوید : «باید اینها را تربیت کرد» بَهمان زن در اتومبیل بلیت برای بچه‌ی 14 ساله‌ی خود نمی‌خرد و به بلیت‌فروش و راننده هم چند دشنام می‌شمارد و آنگاه چنین می‌گوید : «صحبت ده‌شاهی نیست باید شما را تربیت کرد».
فلان دختر بخواهر کوچکتر خود توسری می‌زند و چنین می‌گوید : «باید ترا با کتک تربیت کنم». فلان جوان بلهوس رمان پستی می‌نویسد و چاپ می‌کند و در همه جا نشسته می‌گوید : «باید جامعه را تربیت کرد».
مردی کتابی برای خنده نوشته و داستانهای نکوهیده‌ای در آن گنجانیده و در دیباچه‌اش منّت می‌گزارد که برای «تهذیب و تربیت جامعه» آن را نوشته. کتاب سراپا زیان را که جز برای سود خود نپرداخته افزار تربیت می‌شمارد. شاعری از قم شعرهایی نزد ما فرستاده : «گرگ را گفتند به گله‌بانیت فرستیم گریستن آغازید. گفتند چرا می‌گریی؟ گفت می‌ترسم دروغ باشد». می‌نویسیم این مثل را همه شنیده‌اند و شما از شعر کردن و بچاپ رسانیدنش چه نتیجه چشم می‌دارید؟!. در پاسخ می‌نویسد : «یکی از طرق تربیت جامعه نظم این قبیل امثال است ...» بشعرهایی که جز نتیجه‌ی خارش مغزش نیست عنوان «تربیت» می‌دهد.
این بتازگی رو داده که مرد سنگدلی زن نوسال خود را که تازه گرفته بسیار زده و تن و رویش را خسته و کوفته گردانیده. چون می‌پرسند با پیشانی باز می‌گوید : «این بچه است من گرفته‌ام و باید تربیتش کنم و با اخلاق خود بار آورم».
ما اگر تنها زیان این را بشماریم باید چند صفحه را پر کنیم. یک توده اگر نام تربیت نشنیده باشند صد بار بهتر از اینست که بشنوند ولی معنایش را ندانند و هر کسی نادانیها و خودفروشیهای خود را بنام آن بکار برد.
این جمله امروز بزبانها افتاده : «برای بشر دین لازم است». ولی چون معنی دین دانسته نیست هر کسی کیش بیپای خود را دین می‌شمارد و این جمله را بسر آن می‌آورد و بدینسان بجای سود زیان از آن برمی‌خیزد.
اینها دانستن نیست و خود نادانستن است. کسانی که سرمایه‌شان اینهاست هیچگاه بجایی نرسند و همیشه در نادانی و سرگردانی مانند و همیشه گوش بآواز دیگران باشند. داستان اینان داستان کورانیست که نامهای چیزها را شنوند ولی خود آنها را نشناسند و هر کسی آنچه گفت ناگزیر شده بپذیرند.
این درد بزرگتر از آنست که با یک گفتار اندازه‌ی زیان آن باز کرده شود و ما باید گفتارها درباره‌اش نویسیم. دوباره می‌گویم : این نه عیبی در زبان بلکه عیبی در مغزهاست. این نیروی فهم است که از کار افتاده و زمینه برای رواج اینگونه گفته‌ها پدید آورده.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)
🔸 8ـ4) جبریگری (تکه‌ی یک از یک)
زمان مغول بدترین دوره‌ی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آن زمان بداستانهای بس شگفتی برمی‌خوریم. در زمانی که دشمن بیگانه در کشور می‌نشستند و می‌بایست همه‌ی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند می‌بینیم یک دسته همه بوارونه‌ی آن کوشیده‌اند و با یک پافشاری بی‌اندازه فلسفه‌ی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلک و سرنوشت و بخت را برده‌اند و اینها برای آن بوده که بگویند نیک و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها که به هر کسی می‌رسد سرنوشت او بوده و کوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یکسو گناه از گردن آنان برمی‌دارد و از یکسو مردم را از کوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمی‌دارد ، و ما نمی‌دانیم این پندارهای بیهوده‌ی زهرآلود بخود پیدا شده و کسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاسته‌اند یا دست کارکنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج داده‌اند ، و با آنکه مغولان مردم دُژآگاه و درشتی بوده‌اند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور می‌نماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن کارکنان ایشان می‌بریم و چنان می‌پنداریم (نه آنکه می‌دانیم) که این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد داده‌اند. ببینید بیشرمی تا کجا رسیده. می‌نویسند : خدا چنانکه فرستادگانی از مهر فرستد (که پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد که چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را کارکنان مغول ساخته و بمیدان انداخته‌اند.
در همان زمانست که خراباتیگری که بنیاد آن بی‌پروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند می‌کرده با یک شتاب و تندی بسیاری رواج می‌گیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده می‌گردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
.
🔸 8ـ4) جبریگری (تکه‌ی یک از یک)
زمان مغول بدترین دوره‌ی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آن زمان بداستانهای بس شگفتی برمی‌خوریم. در زمانی که دشمن بیگانه در کشور می‌نشستند و می‌بایست همه‌ی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند می‌بینیم یک دسته همه بوارونه‌ی آن کوشیده‌اند و با یک پافشاری بی‌اندازه فلسفه‌ی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلک و سرنوشت و بخت را برده‌اند و اینها برای آن بوده که بگویند نیک و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها که به هر کسی می‌رسد سرنوشت او بوده و کوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یکسو گناه از گردن آنان برمی‌دارد و از یکسو مردم را از کوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمی‌دارد ، و ما نمی‌دانیم این پندارهای بیهوده‌ی زهرآلود بخود پیدا شده و کسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاسته‌اند یا دست کارکنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج داده‌اند ، و با آنکه مغولان مردم دُژآگاه و درشتی بوده‌اند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور می‌نماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن کارکنان ایشان می‌بریم و چنان می‌پنداریم (نه آنکه می‌دانیم) که این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد داده‌اند. ببینید بیشرمی تا کجا رسیده. می‌نویسند : خدا چنانکه فرستادگانی از مهر فرستد (که پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد که چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را کارکنان مغول ساخته و بمیدان انداخته‌اند.
در همان زمانست که خراباتیگری که بنیاد آن بی‌پروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند می‌کرده با یک شتاب و تندی بسیاری رواج می‌گیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده می‌گردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)
اما انگیزه‌ی آن ، می‌باید گفت چند چیز بوده : نخست هیچگاه مردم را باندیشیدن و فهمیدن برنینگیخته‌اند و بلکه همیشه بجلوگیری از آن کوشیده‌اند. آن آموزاکها که از قرنها در شرق رواج داشته (از کیشها و فلسفه و صوفیگری و مانند اینها که بارها شمرده‌ایم) باین عنوان نیست که بیندیش ، و بفهم ، و با خرد داوری کن ، و آنچه براست داشتی تنها آن را به دل سپار ، بلکه همگی باین عنوانست که نافهمیده بپذیر ، از فلان پیروی کن ، به بَهمان فرمانبری نما. چنانکه بارها گفته‌ایم بنیاد بسیاری از آن کیشها و آموزاکها بنکوهش از خرد و کاستن از ارج آنست و آشکاره با خرد دشمنی می‌نمایند (1) و هم خود آنها چیزهایی را یاد می‌دهند که خرد نپذیرد و شنونده ناگزیر است که نااندیشیده و نافهمیده در دل جا دهد.
از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفه‌ی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار می‌باشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل می‌انبارد (2) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!
در این زمینه‌ها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمی‌رفته و اینست کم‌کم از کار افتاده. این گفته‌ی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».
دوم جمله‌های تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج داده‌اند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه می‌تواند شعر بسازد سزنده‌ی خود می‌شمرده که به هر زمینه‌ای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجمله‌های تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بی‌هنر ...»
همه‌ی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نموده‌اند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را برده‌اند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمی‌دانسته‌اند قافیه‌بافی و بیهوده‌سرایی را هنر پنداشته‌اند و یک عمر در راه آن هدر کرده‌اند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیده‌اند بگله و بدگویی برخاسته‌اند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سروده‌اند ، و همین بخش یکی از ننگین‌کاریهای شاعران ایران بوده.
در روزنامه‌ی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ می‌شده می‌خوانم : مشهدی محمد نامی در باکو صابون‌پز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفته‌های آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در می‌برده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامه‌ای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامه‌ی تربیت فرستاده : «من صابون‌پز بودم. چون هنر سخنوری می‌داشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجه‌ی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامه‌ی او را چاپ کرده و به اسپهانیان می‌سپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.
ما تاکنون از شاعران سخن بسیار رانده‌ایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکرده‌ایم. ببینید : اینان ستایشگر بوده‌اند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را می‌ستوده‌اند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو می‌کنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشته‌اند و خودشان یک راه دیگری پدید آورده‌اند ، بدینسان که بنشینند و بی‌آنکه دربند حال و چگونگی ستوده‌شده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمه‌ی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهره‌چاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوه‌ی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمی‌آمده‌اند.
پابرگیها :
1ـ کتاب «راه رستگاری» دیده شود.
2ـ انباریدن گونه‌ی دوم انباشتن می‌باشد. ـ ویراینده
.
🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2 (تکه‌ی دو از سه)
اما انگیزه‌ی آن ، می‌باید گفت چند چیز بوده : نخست هیچگاه مردم را باندیشیدن و فهمیدن برنینگیخته‌اند و بلکه همیشه بجلوگیری از آن کوشیده‌اند. آن آموزاکها که از قرنها در شرق رواج داشته (از کیشها و فلسفه و صوفیگری و مانند اینها که بارها شمرده‌ایم) باین عنوان نیست که بیندیش ، و بفهم ، و با خرد داوری کن ، و آنچه براست داشتی تنها آن را به دل سپار ، بلکه همگی باین عنوانست که نافهمیده بپذیر ، از فلان پیروی کن ، به بَهمان فرمانبری نما. چنانکه بارها گفته‌ایم بنیاد بسیاری از آن کیشها و آموزاکها بنکوهش از خرد و کاستن از ارج آنست و آشکاره با خرد دشمنی می‌نمایند (1) و هم خود آنها چیزهایی را یاد می‌دهند که خرد نپذیرد و شنونده ناگزیر است که نااندیشیده و نافهمیده در دل جا دهد.
از این گذشته آن آموزاکها با یکدیگر ناسازگار است. فلسفه‌ی یونان ، و باور اسلامی ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و باطنیگری که قرنها در شرق رواج داشته است همه باهم ناسازگار می‌باشد. کسی که دو سه تا از اینها را در دل می‌انبارد (2) پیداست که هیچ یکی را نفهمیده وگرنه باهم چگونه پذیرفتی؟!
در این زمینه‌ها هیچگاه فهمیدن درمیان نبوده و نیروی فهم بکار نمی‌رفته و اینست کم‌کم از کار افتاده. این گفته‌ی داروین راست است که «آنچه بکارش نبرند بیکاره گردد».
دوم جمله‌های تاریک و پا در هوا را بیش از همه شاعران رواج داده‌اند و در این باره زیان آنها کمتر از زیان کیشها و بدآموزیهای گوناگون نبوده. یک شاعر که با نداشتن سرمایه و تنها بدستاویز آنکه می‌تواند شعر بسازد سزنده‌ی خود می‌شمرده که به هر زمینه‌ای درآید و از هر دری سخن گوید ، ناچار بوده که بجمله‌های تاریکی بسنده کند : «ز دانش بود نیک فرجام تو». «درپی کسب هنر باش ..» و «خوی نیکو کن ...» و «میامیز با بی‌هنر ...»
همه‌ی پندها و راهنماییهای آنان از اینگونه است ، و اینها چون رواج یافته و در دلها جا گرفته دیگران نیز خو گرفته و پیروی نموده‌اند. این شگفت که خود شاعران پیش از دیگران زیان این سخنان را برده‌اند. زیرا چون ستایش هنر را شنیده و معنی آن را نمی‌دانسته‌اند قافیه‌بافی و بیهوده‌سرایی را هنر پنداشته‌اند و یک عمر در راه آن هدر کرده‌اند و بیشتر ایشان چون از مردم رو ندیده‌اند بگله و بدگویی برخاسته‌اند و صد نکوهش از جهان و آسمان و چرخ سروده‌اند ، و همین بخش یکی از ننگین‌کاریهای شاعران ایران بوده.
در روزنامه‌ی تربیت که پیش از زمان مشروطه چاپ می‌شده می‌خوانم : مشهدی محمد نامی در باکو صابون‌پز بوده و چون به ایران آمده و با شاعران درآمیخته فریب گفته‌های آنان را خورده و از کار خود دست برداشته و بشاعری پرداخته و زمانی در تهران چکامه باین در و آن در می‌برده. سپس به اسپهان رفته و در آنجا بیکبار دچار گرسنگی شده و اینست چکامه‌ای در گله از روزگار خود ساخته و بروزنامه‌ی تربیت فرستاده : «من صابون‌پز بودم. چون هنر سخنوری می‌داشتم از آن دست برداشتم تا هنر خود را بکار برم و ندانستم مردم خریدار هنر نیستند. در نتیجه‌ی هنر بدینسان خوار شدم ...» روزنامه چکامه‌ی او را چاپ کرده و به اسپهانیان می‌سپارد که او را گرسنه نگزارند و دستگیری نمایند.
ما تاکنون از شاعران سخن بسیار رانده‌ایم ولی از زیانی که شعرهای آنها بفهم و خرد مردم زده گفتگو نکرده‌ایم. ببینید : اینان ستایشگر بوده‌اند و پادشاهان و بزرگان زمان خود را می‌ستوده‌اند. بدی ستایشگری بماند. از آن در جای دیگر سخن خواهیم راند. در اینجا از چگونگی آن جستجو می‌کنیم. یک کسی را چگونه ستایند؟! نه آنست که اگر بالایش بلند است آن را گویند ، اگر چشمهایش شهلاست آن را گویند ، اگر دلیریها ازو دیده شده آن را بازنمایند؟.. ولی شاعران کاری باینها نداشته‌اند و خودشان یک راه دیگری پدید آورده‌اند ، بدینسان که بنشینند و بی‌آنکه دربند حال و چگونگی ستوده‌شده باشند از پندار خود «مضمونهایی» پدید آورند ، کسی را که هیچ بجنگی نرفته و شهر نگشاده شهرگشا گردانند ، و از صدمه‌ی گرز او هفت آسمان را بلرزه درآورند ، و شیر آسمان را از هیبت او زهره‌چاک گردانند. کسی که در زمین نشسته در ستایش از او سخن از عقرب و قوس و دبران آسمان رانند و عرش و کرسی را بهم زنند. این بوده شیوه‌ی ستایشگری آنان. همه در هوای پندار چرخیده و براستیها نزدیک نمی‌آمده‌اند.
پابرگیها :
1ـ کتاب «راه رستگاری» دیده شود.
2ـ انباریدن گونه‌ی دوم انباشتن می‌باشد. ـ ویراینده
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)
🔸 9ـ4) شعر و شاعری (تکه‌ی یک از یک)
یک گرفتاری که از زمان مغول می‌آغازد و دامنه‌ی آن تا زمان ما می‌کشد فزونی شعرا و رواج بی‌اندازه‌ی شعر می‌باشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری که رسانیده‌اند (1) این زیانشان بسیار بزرگ است که بدآموزیهایی که از پیش بوده و بدآموزیهایی که سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشته‌ی نظم کشیده و رواج و پراکندگیش را صد برابر می‌کنند و چون کسی بجلوگیری نمی‌کوشد گستاخانه به هر زشتی زبان می‌گشایند و صد ننگین‌کاری می‌نمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز کنید خواهید دید جز این نمی‌خواهد که شعری درست کند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیک نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از کج‌اندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود می‌آورد. همین کار زیانهایش چندانست که اگر بخواهیم بشماریم به یک کتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرست‌وار یاد کرده درمی‌گذریم.
پابرگی :
1ـ برخی از آن زیانها اینهاست : از زشتی انداختن و رواج گدایی ، باده‌گساری ، بچه‌بازی ، بیهوده‌گویی ، یاوه‌سرایی و چاپلوسی.
.
🔸 9ـ4) شعر و شاعری (تکه‌ی یک از یک)
یک گرفتاری که از زمان مغول می‌آغازد و دامنه‌ی آن تا زمان ما می‌کشد فزونی شعرا و رواج بی‌اندازه‌ی شعر می‌باشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری که رسانیده‌اند (1) این زیانشان بسیار بزرگ است که بدآموزیهایی که از پیش بوده و بدآموزیهایی که سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشته‌ی نظم کشیده و رواج و پراکندگیش را صد برابر می‌کنند و چون کسی بجلوگیری نمی‌کوشد گستاخانه به هر زشتی زبان می‌گشایند و صد ننگین‌کاری می‌نمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز کنید خواهید دید جز این نمی‌خواهد که شعری درست کند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیک نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از کج‌اندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود می‌آورد. همین کار زیانهایش چندانست که اگر بخواهیم بشماریم به یک کتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرست‌وار یاد کرده درمی‌گذریم.
پابرگی :
1ـ برخی از آن زیانها اینهاست : از زشتی انداختن و رواج گدایی ، باده‌گساری ، بچه‌بازی ، بیهوده‌گویی ، یاوه‌سرایی و چاپلوسی.
.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش هشتم : نیک و بد (2)
🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2 (تکه‌ی سه از سه)
می‌دانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور می‌شود دیگر». می‌گویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب می‌روی و پس از نیمه‌شب فرسوده و بی‌خواب و تهیدست بازمی‌گردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری می‌شود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانسته‌اند ما نیک دانسته‌‌ایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.
شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز می‌کنیم و می‌خواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم می‌بینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا می‌راند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمی‌آید و دانسته نمی‌شود که شکست خورده و که فیروز درآمده.
شگفت‌تر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من درباره‌ی یادداشتهایی که درباره‌ی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را می‌بینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، ناله‌ی مجروحین و ویله‌ی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمه‌ی اسبان و همهمه‌ی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را می‌ستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.
اینهاست انگیزه‌ی از کار افتادن فهمها و مایه‌ی رواج گفته‌های پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمی‌دارند و خود در یک میدان تاریکی افتاده‌اند در همان میدان جوش و جنبشی می‌نمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار می‌برند و سخنها می‌رانند و چَخِشها [=مجادله‌ها] می‌نمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکرده‌ایم سخنانی را که در پیرامون تمدن می‌رفت : ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همه‌ی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد می‌گرداند ... نیز فراموش نکرده‌ایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.
درباره‌ی ادبیات کتابها می‌نویسند و گفتارها می‌پردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمی‌دانند و می‌باید بیندیشند تا پاسخ دهند.
اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفته‌ایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمه‌ی بیکارگی فهمهاست از میان می‌بریم و گفته‌های پا در هوای شاعران را نابود می‌سازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشه‌ها تکان می‌دهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.
ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جمله‌های پا در هوایی را که فراگرفته‌اند و در دل می‌دارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوه‌ی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانسته‌های خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.
در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی می‌دارد و یکی از انگیزه‌های بیماری و نادرستی زبان فارسی همین می‌باشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.
.
🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2 (تکه‌ی سه از سه)
می‌دانم کسانی اینها را خوانده و خواهند گفت : «شعر اینطور می‌شود دیگر». می‌گویم چرا باید اینطور شود؟! ما اگر به قمارباز ایراد گرفته بگوییم : این چیست که شب می‌روی و پس از نیمه‌شب فرسوده و بی‌خواب و تهیدست بازمی‌گردی او نیز خواهد گفت : «قماربازی اینطوری می‌شود دیگر». همین بیراهیها زیانش کم نیست. اگر دیگران ندانسته‌اند ما نیک دانسته‌‌ایم. اینها برای شرق بسیار گران بسر آمده.
شما آن را ببینید که این شیوه از شاعران بدیگران نیز رسیده و ما چون یک کتاب تاریخی را باز می‌کنیم و می‌خواهیم داستان یک جنگی را بخوانیم می‌بینیم تاریخنویس جنگیان را بروی زمین گزارده و خود با بال پندار بآسمان پریده و همه سخن از آنجا می‌راند و از سراپای سخنان او یک معنایی بدست نمی‌آید و دانسته نمی‌شود که شکست خورده و که فیروز درآمده.
شگفت‌تر آنکه این شیوه تا زمان ما پیش آمده و من درباره‌ی یادداشتهایی که درباره‌ی جنگهای مشروطه نوشته شده نیز آن را می‌بینم : «از هر طرف حمله آوردند ، تنور رزم گرم گردید ، آفتاب حرب تابیدن گرفت ، آسیاب جنگ گردش فزود ، گرگ اجل دور میدان را بگشت و دندان بنمود .. زمین رزمگاه از خون قتیلان رنگ طبرخون گرفت ، ناله‌ی مجروحین و ویله‌ی مطروحین به فلک هفتم رسید ، حمحمه‌ی اسبان و همهمه‌ی دلیران دلهای شجاعان را از جا کند ...» آقا جنگهای پشت دیواری تبریز را می‌ستاید. آیا توان فهمید که چه شده و کدام سو فیروز درآمده و کدام سو شکست خورده؟!.
اینهاست انگیزه‌ی از کار افتادن فهمها و مایه‌ی رواج گفته‌های پا در هوا. شگفتی اینجاست که کسانی که از هر چیزی جز یک معنی دوری در دل نمی‌دارند و خود در یک میدان تاریکی افتاده‌اند در همان میدان جوش و جنبشی می‌نمایند و در پیرامون آن معنیهای دور اندیشه بکار می‌برند و سخنها می‌رانند و چَخِشها [=مجادله‌ها] می‌نمایند. همچون کورانی که از قشنگی و بدی روی کسی گفتگو کنند و یا لنگانی که در دویدن گروبندی نمایند. ما فراموش نکرده‌ایم سخنانی را که در پیرامون تمدن می‌رفت : ما تازه پا بدایره‌ی تمدن گزارده‌ایم. تمدن به قزوین نیز سرایت کرده. تمدن فرانسه بهتر از همه‌ی تمدنهاست. تمدن زحمت زندگانی را زیاد می‌گرداند ... نیز فراموش نکرده‌ایم که هنگامی که پرسیدیم تمدن چیست همه درماندند.
درباره‌ی ادبیات کتابها می‌نویسند و گفتارها می‌پردازند : در زمان مغول ادبیات ایران ترقی کرد. ادبیات روح مملکت است. میزان ترقیات یک ملت ادبیات آنها است ... کنون شما بپرسید ادبیات چیست؟ خواهید دید معنایش را نمی‌دانند و می‌باید بیندیشند تا پاسخ دهند.
اما راه چاره ، همین است که ما پیش گرفته‌ایم. زیرا از یکسو کیشهای پراکنده و بدآموزیهای گوناگون را که سرچشمه‌ی بیکارگی فهمهاست از میان می‌بریم و گفته‌های پا در هوای شاعران را نابود می‌سازیم ، و از یکسو عنوانهایی که هست ـ از تربیت و دین و اخلاق و تمدن و بسیار مانند اینها ـ همه را روشن میگردانیم و از هر باره بفهمها و اندیشه‌ها تکان می‌دهیم. درمیان دیگر کارها این را هم بانجام خواهیم رسانید.
ولی خوانندگان هم باید کاری کنند ، و آن اینکه جمله‌های پا در هوایی را که فراگرفته‌اند و در دل می‌دارند همچون پولهای ناسره دور گردانند و از آنها چشم پوشند و از این پس شیوه‌ی خود سازند که تا چیزی را نیک نفهمند بدل نسپارند و از شمار دانسته‌های خود نگیرند. یک کلمه بگویم : راه را از سر گرفته برآن باشند که دوباره بیاد گرفتن و فهمیدن کوشند.
در اینجا گفتار را بپایان می‌رسانیم ولی باز باین زمینه خواهیم پرداخت. این جُستار[=مبحث] با زبان نیز پیوستگی می‌دارد و یکی از انگیزه‌های بیماری و نادرستی زبان فارسی همین می‌باشد و ما در گفتارهای دیگر این را هم روشن خواهیم گردانید.
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران)
🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکه‌ی یک از دو)
مغولان ملیونها مردان را کشتند و ملیونها دختران و زنان را به اسیری بردند و صدها آبادی را ویرانه گردانیدند. آن کردند که تا صد قرن فراموش نباید کرد. ولی ایکاش باین خونخواریها و ددیها بسنده می‌نمودند و پس از آنهمه گزندها این کشور را بحال خود می‌گزاردند.
حکمرانی مغول در این کشور پتیاره‌ی دیگریست که زیان بیشتر رسانیده و ریشه‌ی ایران را کنده. بدانسان که ما قرن سوم و چهارم را بهترین دوره‌ی تاریخ ایران شماردیم قرن هفتم و هشتم را که زمان حکمرانی مغولانست بدترین دوره‌ی آن تاریخ باید شمرد!
کسی تا در تاریخ کاوش نکند چه خواهد دانست ایران در آن هنگام بویژه در آخرهای قرن هفتم چه حالی را داشت. غیرتمندان بیشتر کشته گردیده و آنان که بازمانده هر یکی بگوشه‌ای خزیده و خون دل می‌خورد. میدان برای بیغیرتان باز شده هر کس به پشتیبانی مغول آنچه می‌تواند دریغ نمی‌گوید. خردها فروافتاده ، زبونی بر همه چیره گردیده ، باده‌خواری رواج گرفته و نابکاری آشکار گردیده.
جوینی داستانی از شرف‌الدین نام خوارزمی می‌نگارد که باید خواند و آههای پیاپی کشید. این نامرد که در جوانی بدنام می‌زیسته این زمان فرصت یافته و از دربار مغول به سمت گرد آوردن مالیات به ایران آمده در هر شهری از آنچه پستی و نامردی است دریغ ننموده و آتش بر خاندانها زده!
مغولان دینی از خود نداشتند و اینست که مردم را درباره‌ی دین آزاد می‌گزاردند. ولی از بیمی که از رهگذر اسلام داشتند و از جنبش مسلمانان بیمناک می‌زیستند همیشه با اسلام دشمنی می‌نمودند و ترسایان و جهودان را که مشتی در ایران پراکنده بودند بر مسلمانان چیرگی می‌بخشیدند و از بهر آنکه مسلمانان را آلوده گردانند و میانه‌ی آنان با اسلام تیرگی پدید آورند کارهای زشتی را که آن دین روا نمی‌داشت درمیان مسلمانان رواج می‌دادند.
اینبود باده‌خواری رواج بی‌اندازه گرفت. ساده‌بازی که در اسلام از ننگین‌ترین گناهان است شیوع بسیار یافت. اندیشه‌های ناروا پراکنده گردید. بدگویی از دین و بیزاری از اسلام آزاد شد. بدکرداران چیرگی یافتند. زشتکاران روی بفزونی نهادند.
در این میان بدآموزیهایی در ایران پراکنده گردید که جز سیاست جهانداری مغول سرچشمه‌ی دیگری نمی‌توان بر آنها پنداشت. یکی از آنها «جبریگری» است که می‌بینیم رواج بی‌اندازه داشته ...
این کج‌اندیشی زمانی درمیان مسلمانان پدید آمده ولی چون خرد آن را نمی‌پذیرد و آنگاه رواج آن درمیان توده‌ای زیانهای بی‌اندازه را دربر دارد زیرا در آنحال فرقی میانه‌ی نیکوکار و بدکردار بازنمی‌ماند و پاداش و کیفر همه بیهوده و هدر می‌گردد ، از این جهت پیشروان اسلام بدشمنی آن برخاسته جلو پیشرفتش را گرفته بودند.
ولی در این زمان در ایران بار دیگر رواج پیدا می‌کند و آنچه ما می‌دانیم مغولان برواج آن کوشیده‌اند و این خود سیاستی در کار حکمرانی آنان بوده. زیرا ایرانیان با همه‌ی گزندهای سختی که دیده بودند باز مغولان بیم آن داشتند که روزی جنبشی کرده شود و کار بر آنان سخت گردد. بویژه که دولت اسلامی نیرومندی در شام و مصر در برابر مغولان ایستادگی می‌نمود و همیشه می‌غرید و می‌خروشید و هرگاه روزی آن دولت پای فراتر می‌نهاد و از اینسوی در ایرانی تکانی پدید می‌آمد کار بر مغولان دشوار می‌گردید.
پس این سود مغولان بود که ایرانیان کارها را در اختیار قضا و قدر دانسته و از کوشش و تلاش پاک نومید باشند که از این راه هم بر آن بیدادگریهای دلگدازِ گذشته خرده نگیرند و دل از رهگذر آنها آسوده گردانند و هم از اندیشه‌ی کوشش و جنبشی در آینده بیفتند.
فسوسا که این نیرنگ سیاسی کار خود را کرده و ما آشکار می‌بینیم که ایرانیان بجای آنکه مغولان را با دیده‌ی دشمن ببینند و همیشه بد آنها را بخواهند و زبان بگله و فریاد باز دارند کسانی چنگیز را برانگیخته‌ی خدا شمارده آیه‌ی «أُولِی الْأَمْرِ مِنکمْ» [نساء : 59] را درباره‌ی او یاد می‌کنند و کمتر کسی را می‌یابیم که ناله و فریاد کند.
اگر با این بدآموزیها آب بآتش خشم و کینه‌ی ایران نمی‌پاشیدند بیگمان در قرن هفتم در ایران شورشهای پیاپی روی می‌داد و کسی چه داند که در نتیجه‌ی این جنبشها دست بیگانگان از این کشور برتافته نمی‌گردید؟
ولی ما آشکار می‌بینیم بسیاری از ایرانیان به باده‌گساریها و زشتکاریها پرداخته از گذشته و آینده چشم پوشیده سرگرم خوشی و کامگزاری بوده‌اند و باین بسنده نکرده بدستاویز جبریگری دیگران را نیز از هر اندیشه بازمی‌داشته‌اند.
👇
🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد (تکه‌ی یک از دو)
مغولان ملیونها مردان را کشتند و ملیونها دختران و زنان را به اسیری بردند و صدها آبادی را ویرانه گردانیدند. آن کردند که تا صد قرن فراموش نباید کرد. ولی ایکاش باین خونخواریها و ددیها بسنده می‌نمودند و پس از آنهمه گزندها این کشور را بحال خود می‌گزاردند.
حکمرانی مغول در این کشور پتیاره‌ی دیگریست که زیان بیشتر رسانیده و ریشه‌ی ایران را کنده. بدانسان که ما قرن سوم و چهارم را بهترین دوره‌ی تاریخ ایران شماردیم قرن هفتم و هشتم را که زمان حکمرانی مغولانست بدترین دوره‌ی آن تاریخ باید شمرد!
کسی تا در تاریخ کاوش نکند چه خواهد دانست ایران در آن هنگام بویژه در آخرهای قرن هفتم چه حالی را داشت. غیرتمندان بیشتر کشته گردیده و آنان که بازمانده هر یکی بگوشه‌ای خزیده و خون دل می‌خورد. میدان برای بیغیرتان باز شده هر کس به پشتیبانی مغول آنچه می‌تواند دریغ نمی‌گوید. خردها فروافتاده ، زبونی بر همه چیره گردیده ، باده‌خواری رواج گرفته و نابکاری آشکار گردیده.
جوینی داستانی از شرف‌الدین نام خوارزمی می‌نگارد که باید خواند و آههای پیاپی کشید. این نامرد که در جوانی بدنام می‌زیسته این زمان فرصت یافته و از دربار مغول به سمت گرد آوردن مالیات به ایران آمده در هر شهری از آنچه پستی و نامردی است دریغ ننموده و آتش بر خاندانها زده!
مغولان دینی از خود نداشتند و اینست که مردم را درباره‌ی دین آزاد می‌گزاردند. ولی از بیمی که از رهگذر اسلام داشتند و از جنبش مسلمانان بیمناک می‌زیستند همیشه با اسلام دشمنی می‌نمودند و ترسایان و جهودان را که مشتی در ایران پراکنده بودند بر مسلمانان چیرگی می‌بخشیدند و از بهر آنکه مسلمانان را آلوده گردانند و میانه‌ی آنان با اسلام تیرگی پدید آورند کارهای زشتی را که آن دین روا نمی‌داشت درمیان مسلمانان رواج می‌دادند.
اینبود باده‌خواری رواج بی‌اندازه گرفت. ساده‌بازی که در اسلام از ننگین‌ترین گناهان است شیوع بسیار یافت. اندیشه‌های ناروا پراکنده گردید. بدگویی از دین و بیزاری از اسلام آزاد شد. بدکرداران چیرگی یافتند. زشتکاران روی بفزونی نهادند.
در این میان بدآموزیهایی در ایران پراکنده گردید که جز سیاست جهانداری مغول سرچشمه‌ی دیگری نمی‌توان بر آنها پنداشت. یکی از آنها «جبریگری» است که می‌بینیم رواج بی‌اندازه داشته ...
این کج‌اندیشی زمانی درمیان مسلمانان پدید آمده ولی چون خرد آن را نمی‌پذیرد و آنگاه رواج آن درمیان توده‌ای زیانهای بی‌اندازه را دربر دارد زیرا در آنحال فرقی میانه‌ی نیکوکار و بدکردار بازنمی‌ماند و پاداش و کیفر همه بیهوده و هدر می‌گردد ، از این جهت پیشروان اسلام بدشمنی آن برخاسته جلو پیشرفتش را گرفته بودند.
ولی در این زمان در ایران بار دیگر رواج پیدا می‌کند و آنچه ما می‌دانیم مغولان برواج آن کوشیده‌اند و این خود سیاستی در کار حکمرانی آنان بوده. زیرا ایرانیان با همه‌ی گزندهای سختی که دیده بودند باز مغولان بیم آن داشتند که روزی جنبشی کرده شود و کار بر آنان سخت گردد. بویژه که دولت اسلامی نیرومندی در شام و مصر در برابر مغولان ایستادگی می‌نمود و همیشه می‌غرید و می‌خروشید و هرگاه روزی آن دولت پای فراتر می‌نهاد و از اینسوی در ایرانی تکانی پدید می‌آمد کار بر مغولان دشوار می‌گردید.
پس این سود مغولان بود که ایرانیان کارها را در اختیار قضا و قدر دانسته و از کوشش و تلاش پاک نومید باشند که از این راه هم بر آن بیدادگریهای دلگدازِ گذشته خرده نگیرند و دل از رهگذر آنها آسوده گردانند و هم از اندیشه‌ی کوشش و جنبشی در آینده بیفتند.
فسوسا که این نیرنگ سیاسی کار خود را کرده و ما آشکار می‌بینیم که ایرانیان بجای آنکه مغولان را با دیده‌ی دشمن ببینند و همیشه بد آنها را بخواهند و زبان بگله و فریاد باز دارند کسانی چنگیز را برانگیخته‌ی خدا شمارده آیه‌ی «أُولِی الْأَمْرِ مِنکمْ» [نساء : 59] را درباره‌ی او یاد می‌کنند و کمتر کسی را می‌یابیم که ناله و فریاد کند.
اگر با این بدآموزیها آب بآتش خشم و کینه‌ی ایران نمی‌پاشیدند بیگمان در قرن هفتم در ایران شورشهای پیاپی روی می‌داد و کسی چه داند که در نتیجه‌ی این جنبشها دست بیگانگان از این کشور برتافته نمی‌گردید؟
ولی ما آشکار می‌بینیم بسیاری از ایرانیان به باده‌گساریها و زشتکاریها پرداخته از گذشته و آینده چشم پوشیده سرگرم خوشی و کامگزاری بوده‌اند و باین بسنده نکرده بدستاویز جبریگری دیگران را نیز از هر اندیشه بازمی‌داشته‌اند.
👇