پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 سال هفتم پیمان (تکه‌ی یک از یک)


... ما سخنانی را با زبان ساده و آسان و با دلیلهای روشن می‌نویسیم و می‌بینیم بسیاری از مردم آنها را می‌خوانند و یا می‌شنوند و پاسخی یا ایرادی در برابر آنها نمی‌توانند و با اینحال نمی‌پذیرند و همچنان در گمراهی کهن خود ایستادگی می‌نمایند. اینها یک دسته‌اند. دسته‌های دیگری در این اندازه نایستاده ببدگویی و دشمنی نیز برمی‌خیزند.

این چیست و چرا چنین می‌شود؟! سخنانی با دلیلهای روشن چرا کسانی آنها را نمی‌پذیرند؟! پیداست این را انگیزه‌ای هست. در جهان هیچ چیزی بی‌انگیزه نتواند بود.

دسته‌ی نخست گرفتار سستی خرد می‌باشند. این از سستی خرد است که راستیها را می‌شنوند و نمی‌توانند پذیرفت. دسته‌های دیگر گذشته از سستی خرد بخویهای بدی از گردنکشی و خودخواهی و جداسری و مانند این گرفتار می‌باشند.

این کوششهایی که ما تاکنون کرده و به بازنمودن راستیها پرداخته‌ایم برای کسانی بوده که با خرد درست و خویهای پاک با پیمان روبرو می‌شوند. این کسان را همان خواندن گفتارهای پیمان و اندیشیدن آنها بس می‌باشد. برای دیگران می‌باید به یک رشته کوششهای دیگری پردازیم. ...

کسانی می‌گویند پیمان گاهی گفتارهایی در زمینه‌ی دانشها بنویسد. می‌گویم : بهترین دانشها آنست که بآدمیان معنی جهان را بازنماید و راه زندگانی را بیاموزد و پیمان این دانش را دنبال می‌کند. یک مردمی تا راه زندگی را نشناسند از دانشها سودی نتوانند برد و همه‌ی جربزه‌ها و نیروهای آنان بیهوده گردد.

بهتر است مثلی یاد کنم : یک آدمی که می‌خواهد به یک جای دوری رود ، اگر پیاده باشد روزانه دست‌کم سی کیلومتر ، و اگر بر اسب نشیند شصت کیلومتر ، اگر با اتومبیل باشد ششصد کیلومتر بیشتر راه تواند پیمود ، ولی اینها در حالیست که راهی در جلو باز باشد. اگر کسی در بیابانی گم شده و راهی در جلو نمی‌دارد جز سرگردانی کاری نتواند کرد ، و اگر بکوشد از بامداد تا شام خود را فرسوده گرداند و بجایی نرسد. بدتر از این هنگامیست که در لجنزاری گرفتار شود که هرچه بیشتر کوشد بیشتر فرورود و بیشتر آلوده گردد.

در زندگانی نیز همینست. مردمی که چند تیره شده‌اند و هر تیره‌ای بسوی دیگری می‌گرایند و یا در لجنزار گمراهیها فرورفته‌اند و آلوده و گرفتار می‌باشند همه‌ی جربزه‌ها و نیروهای آنان بیهوده گردد و نه تنها از دانش ، از هیچ چیز دیگری بهره نتوانند یافت. برای یک توده گرانمایه‌ترین چیز یک راه زندگانیست که همه در آن گرد آیند.

از ارج دانشها نمی‌کاهیم و از آنها بی‌نیازی نمی‌کنیم. ولی ارج کوششهای خود را هم باید شناسیم. امروز گرانمایه‌ترین کار در جهان اینست که ما می‌کنیم. می‌گویم : «ما» و خواستم همه‌ی آن نیکمردانیست که در پیشرفت پیمان و در نبردی که با گمراهیها و پراکندگیها می‌شود همدستی می‌نمایند.

دیگری هم می‌گوید : «چرا پیمان از پارسایی سخن نمی‌راند؟» می‌گویم : بهترین پارسایی همینست که همگی از هوسها چشم پوشیم ، و از خودخواهی و خودنمایی درگذریم ، و از پندارهای بیپایی که بنام کیش یا به هر نام دیگری درمیانست و مایه‌ی پراکندگی می‌باشد دوری گزینیم ، و همگی راستی‌پژوهی کنیم و پاکدلی نشان دهیم و برادرانه به یک راه درآییم ، که از یکسو نام خدای آفریدگار را بلند گردانیم ، و از یکسو آینده‌ی خود و فرزندان خود را از بیم ایمن کنیم.

اگر کسانی براستی درپی پاکی و پارسایی می‌باشند اینست ، اگر در آرزوی خودنمایی و رویه‌کاری هستند خود دانند. از این ایرادها پیداست که این کسان اندازه‌ی گرفتاری توده‌ی خود را درنمی‌یابند و از اندازه‌ی زشتی آن آگاه نمی‌باشند وگرنه بچنین آرزوهایی برنخاستندی. در یک توده‌ای که اینهمه پراکندگی هست و خویها تا باین اندازه آلوده است گفتگو از دانشها و یا از پارسایی بسیار بیجاست. ...

یک چیز شگفتی که ما می‌بینیم اینست که کسانی چون گفتاری را در پیمان بزیان باورهای خود می‌بینند برمی‌آشوبند و بگله و هیاهو برمی‌خیزند ، و سپس چون زمانی می‌گذرد آن را فراموش می‌کنند که تو گویی هیچ سخنی گفته نشده. همین نشان دیگری از گمراهی ایشان می‌باشد. ...


.
همبسته با گفتار بالا
همبسته با گفتار بالا
همبسته با گفتار بالا
همبسته با گفتار بالا
📘 موانع دمکراسی در ایران

✍ فرهیخت

🔶 پاسخ به این پرسشها موضوع این دفترست : آیا راه دمکراسی در ایران هموارست؟ ، سنگهای راه دمکراسی در ایران کدامهاست؟ ، در آغاز چه گامهایی باید برداشت تا دمکراسی در ایران دست‌یافتنی گردد؟

📊 شمار ساتها : ۴۴

🔸 بازپسین پراکنش : اسفند ۱۴۰۱

کتابخانه‌ی پاکدینی

🔸 این کتاب از سوی «باهَمادِ پاکدینان» و بدست «کوشادِ تلگرام» پراکنده می‌گردد.

⭐️ کتاب را می‌توانید از اینجا دریافت کنید.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 13ـ4) شیعیگری و باطنیگری (تکه‌ی یک از یک)


ایرانیان در زمان ساسانیان زردشتی می‌بودند و سپس چون اسلام به ایران چیره گردید خواهان و ناخواهان مسلمان گردیدند. چیزی که هست بسیاری از پندارهای زردشتیگری را نیز نگه داشته با اسلام درآمیختند.

اسلام یک دین خدایی می‌بود و مسلمانان در قرنهای نخست توده‌ی برجسته و برگزیده‌ای بودند. ایرانیان نیز از اسلام بهره‌ی بسیار گرفتند. لیکن اسلام بپاکی خود نماند ، و از قرن سوم و چهارم آلودگیهایی بآن راه یافت و گرفتاریهایی رخ نمود.

نخستین گرفتاری درمیان مسلمانان داستان خلافت بود. چون معاویه خلافت را با زور و نیرنگ ربوده در بنی‌امیه ارثی گردانید دو خاندان دیگری ـ بنی‌هاشم و بنی‌عباس ـ با آنان بکشاکش پرداختند که ایرانیان در آن کشاکشها دست داشتند. سپس بنی‌عباس با دست ابومسلم خلافت را گرفتند و این بار درمیان ایشان با بنی‌هاشم کشاکش آغاز گردید. کسانی از بنی‌هاشم برای بدست آوردن خلافت بکوشش پرداختند ـ از محمد نفس زکیه ، برادرش ابراهیم ، یحیی‌بن‌زید و دیگران ـ ولی هیچ یکی کاری از پیش نبرده کشته شدند.

از اینرو پیروان آن خاندان راه خود را عوض کرده چنین گفتند : «خلافت یا امامت باید از سوی خدا بکسی سپرده شود ، و کسی که خدا او را بخلافت برگزیده خلیفه است اگرچه مردم او را نشناسند ، اگرچه خانه‌نشین و دست‌بسته باشد. کسانی که می‌خواهند گناهکار نباشند باید باین خلیفه یا امام پیروی کنند ، دیگران خودشان دانند». (1)

خواستشان این بود که پیشوایان ما خلیفه‌اند و خدا آنان را بخلافت برگزیده ، و اینکه خانه‌نشینند و کاری از دستشان برنمی‌آید زیان ندارد.

از اینجا کشاکش خلافت که یک داستان سیاسی بود رنگ کیش گرفت و آموزاکهای بسیاری پیدا کرد ، و سپس داستان مرگ امام‌حسن عسکری و باور داشتن بامام ناپیدا پیش آمد و صد پینه بآن زده شد ، و این کیش که از حجاز و عراق برخاسته بود سرانجام در ایران جا گرفت و ریشه دوانید.

دوم گرفتاری باطنیگری بود. ایرانیان که از آغاز چیرگی عرب به ایران با آنان دشمن می‌بودند و بارها برای برانداختن یوغ آنان بشورش برخاستند چون در هر بار شکست می‌یافتند و کاری از پیش نمی‌بردند یک دسته چنین اندیشیدند که بجای جنگ روبرو با عرب از یک راهی به تباه گردانیدن اسلام کوشند و آن را از کار اندازند و برای این دلخواه سیاهکارانه‌ی خود راه شگفتی را پیدا کردند ، و آن اینکه گفتند : «قرآن یا دیگر گفته‌های پیغمبر اسلام یک آشکاری دارد و یک نهانی» ، (یک معنای آشکاری که همگی فهمند و یک معنای نهانی که جز برجستگان نفهمند) ، و با این دستاویز همه‌ی دستورهای اسلام را از معنی خود بیرون برده تباهش گردانیدند. مثلاً در قرآن از باده‌خواری و قماربازی نهی کرده. آنها گفتند : «باده ابوبکر و قمار عمر است و خواست قرآن آنست که هر مؤمنی باید از آن دو تن بیزاری جوید ، وگرنه باده‌ خوردن و قمار باختن گناه نیست». درباره‌ی نماز گفتند : خواست خدا دوست داشتن علی‌بن‌ابیطالب است. نماز را خواندی خواندی نخواندی نخواندی.

بدینسان ریشه‌ی آموزاکهای اسلام را می‌کندند ، و چون خواستشان دشمنی با آن دین بود هرچه بدآموزی توانستند درمیان مردم رواج دادند ، تا آنجا که گفتند : خدا در کالبد کسانی بارها باین جهان آمده. یکی در کالبد علی بوده ، دیگری در کالبد محمد مکتوم بوده ، دیگری در کالبد حاکم بامرالله بوده. بدینسان پندارهای بسیار پستی را درمیان مردم پراکندند.

این گرفتاری نیز بیش از همه در ایران رواج یافت و حسن صباح بنیاد فرمانروایی در اینجا گزارده سالها باطنیان در این کشور چیره می‌بودند و بدآموزیهاشان بیش از دیگر جاها در اینجا پراکنده گردید.


پابرگی :
1ـ نخست بار امام ششم شیعیان این سخنان را بمیان آورد. (نک. کتاب «داوری»(شیعیگری))


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی یک)


چنانکه نوشته‌ایم ما امسال در پیمان ، بیش از همه ، از خودخواهی و گردنکشی و جداسری و خودنمایی و مانند اینها سخن خواهیم راند. این خیمها رواج بسیار پیدا کرده و گروه انبوهی بی‌آنکه خود بدانند دچار آنها می‌باشند. از آنسوی زیان اینها بسیار فزونتر از آنست که پنداشته می‌شود. اینها را با خیمهای ناستوده‌ی دیگر به یک رشته نتوان کشید.

اینها خیمهای زشتیست که ما شمرده و زیان آنها را بازخواهیم نمود. چیزی که هست تنها شمردن بدخیمیها (یا نیک‌خیمیها) سودی نتواند داشت. بدخیمان نیز آنها را می‌شمارند و همچون دیگران بگله و ناله می‌پردازند.

ما می‌باید ، گذشته از آنکه اینها را بشماریم و معنی هر یکی را با زیانش روشن گردانیم ، نیک نشان دهیم که چه کسانی بآنها دچارند و نشان و دلیل آنها چه می‌باشد ، وآنگاه سرچشمه و انگیزه‌ی آنها را بازنموده بچاره کوشیم. اینست می‌باید به یک میدان بزرگتری درآییم و به یک رشته جستارهای ارجدار دیگری هم پردازیم.

یکی از لغزشها که بیشتر کسان دچارند اینست که خیمها را یک چیز جداگانه می‌پندارند ، و اینست جداگانه از آنها گفتگو می‌دارند ، و جداگانه امید چاره می‌بندند. اینان می‌پندارند از راه پند و اندرز ، و تنها با نکوهش و ستایش ، بخیمهای نیک رواج داده و از خیمهای بد جلو توان گرفت. ولی اینها همه خامست و ما در گفتارها نشان خواهیم داد که نیکی خیمها با نیرومندی روان و خرد ، و با پی بردن براستیها ، و شناختن معنی جهان و زندگی بهم بسته می‌باشد.

ببینید : دروغ از خیمهای ناستوده است. کنون شما بدروغگویانی بدی آن را آگاهی دهید و پندها و اندرزها سرایید ، آیا از آن بازخواهند گشت؟.. بیگمان از صد تن یکی بازنخواهد گشت. چرا؟.. زیرا که روانهاشان ناتوان می‌باشد و تا روانهای ایشان نیرومند نگردد تنها با آگاهی از بدی دروغ ، از آن پرهیز نخواهند جست. ما همه‌ی اینها را روشن خواهیم گردانید.


.
دردها و درمانها ـ بخش نهم

(همبسته با این گفتار)
.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکه‌ی یک از چهار)


آن شنیده‌اید که چون چنگیزخان بر بخارا دست یافت بدرون شهر درآمده آنچه خواری و زبونی بود بر مردم روا داشت و با سران و نزدیکان خود بمسجد درآمده در آنجا بزم باده‌گساری آراست و به سپاهیان دستور داد اسبها را بباغچه‌ی مسجد کشیدند که در آنجا کاه و جو خورانند و مغولان قرآنها را زیر پا ریخته صندوقهای آنان را آخور اسبان گردانیدند ملایان و مجتهدان و صوفیان که خوار و زار بیرون ریخته نتیجه‌ی نادانیهای خود را در برابر چشم می‌دیدند و زیر تازیانه‌ی مغولان بنگهداری اسبان می‌پرداختند. در چنان هنگامی ‌نیز یگانه هنرشان نکته‌سنجی بود و یکی که بگله می‌پرداخت دیگری جلو او را گرفته می‌گفت : «خاموش! باد بی‌نیازی خدا می‌وزد!» با این یک جمله خود را آسوده نموده با سختیهای استخوان‌گداز می‌ساختند و این نمی‌دانستند آن سختیها جز نتیجه‌ی این کج‌اندیشیها و نادانیها نیست.

اگر اینان دین اسلام و آیین آن را بهم نزدندی و مردم را با کج‌اندیشیها و پنداربافیهای خود آلوده نگردانیدندی کی مغول توانستی بدانسان چیره گردد و آن ستمهای استخوان‌سوز را بر مردم روا دارد؟!.

اگر کتاب نجم‌الدین رازی را دیده‌اید این مرد صدها صفحه را پر از باریک‌اندیشیهای صوفیانه نموده. یک گفته‌ی کوچک عربی را عنوان کرده و چندین ورق را با نکته‌سنجیهای خود سیاه گردانیده ولی چنانکه در دیباچه‌ی آن کتاب می‌نویسد در پیشامد مغول خاندان و فرزندان خود را در ری بی‌کس گزارده خود او با چند تن درویش بیسر و پا جان بدر برده است.

این از چیست؟.. آیا نه اینست که اینان دستورهای اسلامی ‌را گرفته و از نتیجه‌ی درست یا بعبارت بهتر از مغز آن چشم پوشیده و تنها به یک رشته نکته‌بافیها در پیرامون آن بسنده می‌نمودند؟!.. آنچه را که اینان با جهاد یا جنگ با دشمنان دین و کشور کرده‌اند در پیش از این یاد کرده‌ایم اینان آن را بر خود نپسندیده چنین می‌گفتند بکوششِ سختتر از آنی که جنگ با خویشتن (1) باشد پرداخته‌اند و بدینسان یک پایه‌ی بزرگی را از دین برمی‌انداختند و خود نتیجه‌ی این نادانی و مانندهای آن بود که در برابر مغول درمانده باشند و بدان خواری و زبونی دچار آیند و یا پستی و بیرگی را بآنجا رسانند که زنان و فرزندان را بی‌پناه گزارده خودشان بگریزند!


پابرگی :
1ـ «مجادله با نفس» که در اندیشه‌ی ایشان «جهاد اکبر» بوده و بر دستور جهاد فی‌سبیل‌الله در اسلام ، برتری داشته.


.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی یک از هفت)


باید دانست گرفتاری توده‌های شرقی و پس ماندن آنها که همیشه زمینه‌ی گفتگوهای ماست ، از دیرباز ، دانسته بوده و در این قرنِ بازپسین راههایی برای رهایی از آن اندیشیده شده و کوششهایی بکار رفته. لیکن از هیچ یکی از آنها نتیجه بدست نیامده.

مثلاً سید جمال‌الدین اسدآبادی و شاگردان او که تنها نگاهشان بجهان اسلام بوده ، انگیزه‌ی گرفتاری را پراکندگی و چندتیرگی مسلمانان دانسته ، و چاره را یگانگی آنان (اتحاد اسلام) می‌پنداشتند و در این راه کوششهای فراوان بکار می‌بردند.

پس از سید جمال‌الدین (یا در همان زمان او) یک اندیشه‌ی دیگری پیدا شد ، و آن اینکه کسانی از ایرانیان و دیگران چون به اروپا رفته پیشرفت کشورهای قانونی آنجا را می‌دیدند ، آن پیشرفت را همه از بودن قانون دانسته ، و پس ماندن ایران و دیگر کشورهای آسیا را از نبودن آن می‌شمردند ، و اینبود کسانی از آنان ، از حاجی ‌میرزا حسین‌خان سپهسالار و میرزا ملکم‌خان و میرزا علی‌خان امین‌الدوله و دیگران می‌کوشیدند که در ایران نیز قانون باشد ، و سرانجام شادروانان بهبهانی و طباطبایی آن اندیشه را با کوشش بیشتری دنبال کردند و پافشاری نموده جنبش مشروطه را پدید آوردند.

باز در همان زمان کسان بسیاری چاره را «سواد» دانسته همیشه چنین می‌گفتند : «باید مدرسه باز کرد و مردم را باسواد گردانید. مردم اگر باسواد باشند حدود و حقوق خود را می‌شناسند و همه‌ی این گرفتاریها رفع می‌شود».

ما می‌گوییم : این کارها هر کدام بنوبت خود سودمند بوده و هر یکی برای زندگانی یک توده دربایست می‌باشد. یگانگی همه‌ی مسلمانان اگر بودی یک نتیجه‌ی بزرگی را دربر داشتی. قانون برای هر توده‌ای از دربایستهاست و زندگانی بی‌آن جز چیرگی و ستمگری نتواند بود. سواد یا خواندن و نوشتن برای هر کسی بایاست و سود آن را همگی می‌دانیم. آن کوششهایی که در این راهها رفته می‌باید ارجش را دانست و نامهای کوشندگان را به نیکی یاد کرد.

چیزی که هست اینها هیچ یکی چاره‌ی درست گرفتاریها نبوده و خود نبایستی بود. «یک توده باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند» یک توده تا خود آنان ـ یا بهتر گویم : یکان یکان ایشان ـ نیک نباشند از چیزهای دیگری نتیجه پدیدار نخواهد بود.

یک توده‌ی آلوده ، با اندیشه‌های پراکنده و گمراه ، و خردهای ناتوان ، و خیمهای ناستوده ، از یگانگی[=اتحاد] بهره‌یاب نتوانند گردید ، و اگر کسانی کوشیدند و چنان چیزی را درمیانشان پدید آوردند چون بنیاد استواری ندارد با یک نیرنگی که بدخواهان یا بیگانگان بکار برند و یا در سایه‌ی یک پیشامد بی‌ارجی از میان تواند رفت. چنین مردمی قانون را بازیچه‌ی سودجوییها و کینه‌ورزیهای خود و یک چیز بی‌ارجی گردانند. از سواد بجای سود زیان بردارند و از خواندن و نوشتن بیش از این نتیجه نگیرند که دریافتها و نیروهای خدادادی را از دست دهند و به آموزاکهای [=تعلیمات] ارجداری هم راه نیابند.


.
میرزا مَلکَم‌خان
سید جمال‌الدین اسدآبادی
میرزا علی‌خان امین‌الدوله
دردها و درمانها ـ بخش نهم

(همبسته با گفتار بالا)

.
🔶 «تاریخ و پندهایش» ، احمد کسروی (بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران) ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 14ـ4) صوفیگری و رواج آن (تکه‌ی دو از چهار)


در قرنهای هفتم و هشتم صوفیگری پیشرفت بسیار کرده خود دستگاه بزرگی گردید و این بچندین جهت بود : از یکسوی دو سه قرن از پیدایش صوفیگری درمیان شرقیان گذشته و کم‌کم همگی از بزرگ و کوچک و دور و نزدیک و دانا و کانا به پندارهای شگفت صوفیان خو گرفته بودند و آن رمیدگی که در آغاز کار بود از میان برخاسته و این زمان مردم در صوفیان با دیده‌ی مهربانی می‌نگریستند و از اینکه می‌دیدند خود را بکناری کشیده‌اند و پیاپی نام خدا را بر زبان دارند آنان را «مردم خدا» می‌پنداشتند. این نیرو در خردها نبود که بدانند راه خداپرستی نه آنست و آن کناره‌گیری ایشان از زندگی جز تنبلی و تن‌آسانی انگیزه‌ی دیگری ندارد. به هر اندازه که خردها سست‌تر و ناآگاهی مردم از بنیاد دین فزونتر می‌گردید بر رواج صوفیگری می‌افزود.

از یکسوی دیگر چون در قرن هفتم داستان مغول رخ داد و مسلمانان بخواری و زبونی افتادند این انگیزه‌ی دیگری بر پیشرفت صوفیگری گردید.
زیرا گذشته از آنکه خواری و زبونی با صوفیگری سازش بسیار دارد نومیدی مردم از رهایی نیز این نتیجه را می‌داد که هر کسی خود را با پندارهایی سرگرم سازد تا کمتر یاد گرفتاریها کند. کسانی که آن مردانگی را نداشتند که از هر راهی باشد بچاره‌ی درد کوشند ناگزیر بودند با پرداختن باین راهها از اثر درد بکاهند.

گذشته از همه‌ی اینها مغولان برای جلوگیری از شوریدن و جنبیدن مسلمانان کوششهایی می‌نموده‌اند و یکی از آنها فزودن بر رواج صوفیگری بوده و ما در این باره گواهیها از تاریخ در دست داریم که بدانسان که صوفیگری و خراباتیگری و اینگونه گرفتاریهای مسلمانان داستان دلگداز آمدن مغولان را نتیجه داد آمدن مغولان نیز مایه‌ی رواج آن آلودگیها گردید. زیرا مغولان با همه‌ی دُژآگاهی و بیابانیگری در کار خود شایستگی و توانایی نشان می‌دادند و این ناگفته پیداست که آن کشورهای بزرگی را که زیردست گرفته بودند همه با شمشیر راه نمی‌بردند و بیگمان نیرنگها یا بزبان امروزه سیاستها نیز بکار می‌بردند و در این باره اگر خودشان چندان استادی نداشتند کسان بسیاری از جهود و ترسا و دیگران که بایشان پیوسته بودند و رشته‌ی کارها در دست داشتند بسیار استاد بودند و شاید این نتیجه‌ی اندیشه‌ی ایشان بوده که در سراسر کشورِ مغولان برواج صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینها کوشیده شود. (1)

یکی از تاریخنگاران که داستان دلسوز چیرگی مغول را بر ایران می‌نگارد و حال گرفتاری مردم را باز می‌کند چنین می‌نویسد : «لیکن در زمان مغول ادبیات و فلسفه پیشرفت بسیار کرد» و این را مایه‌ی دلداری برای خوانندگان می‌انگارد. ولی راستی آنست که اینها نیز از گرفتاری و بدبختی ایرانیان پیش می‌رفته. ما چون در این باره گفتار جداگانه‌ای داریم اینست باین اندازه بسنده می‌کنیم.

اگر سفرنامه‌ی ابن‌جُبَیر و ابن‌بطوطه و مانند اینها را بخوانیم در قرنهای ششم و هفتم و هشتم صوفیان در همه جا زندگانی بسیار خوشی را داشته‌اند و بیشتر ایشان در زیباترین و آراسته‌ترین جایگاهها می‌زیسته‌اند. این خود داستان شگفتی است که مردمان در آن زمانها در دهش از اندازه بیرون بوده‌اند. آدمی ‌که از نهاد خود آزمند است و تا بتواند بپول‌اندوزی کوشد و در این راه است که با دیگران همچشمی‌ کند در آن زمانها مردمان در دهش و بخشش با یکدیگر همچشمی‌ می‌کرده‌اند. این نتیجه‌ی دستورهای اسلام بوده ولی آن نیز همچون دیگر چیزها از راه خود بیرون رفته بوده. اسلام بر هر توانگری دستگیری از بیچیزان و درماندگان را بایا می‌گرفته و به هر گونه نیکوکاری برمی‌انگیخته. لیکن این را از کسانی می‌خواسته که دارایی را از راه پیشه‌وری و برزگری و داد و ستد و اینگونه راهها بدست بیاورند و آنگاه چیزی دادن و دستگیری را نیز تنها درباره‌ی درماندگان و بیچیزان دستور می‌داد. اینکه کسانی با ستمگری و تاخت و چپاول دارایی بیندوزند و آن را در راه خانقاه‌سازی بهر صوفیان تنبل و مفتخوار و در خوان نهادن از بهر ایشان بکار برند چیزی بود که دین از آن بیزاری داشت.

هرچه هست اینگونه دهش در آن قرنها رواج بی‌اندازه داشتی و توانگران و زورمندان به یکدیگر پیشی و بیشی جستندی و بیشتر بصوفیان پرداختندی. اینست در شهرها خانقاههای باشکوه برپا می‌شده و در فرودگاهها (2) آسایشگاهها بنیاد می‌یافته. از کتاب ابن‌بطوطه می‌دانیم که صوفیان دسته دسته بگردش برمی‌خاسته‌اند و به هر فرودگاهی که می‌رسیده‌اند در تکیه‌ی (یا زاویه‌ی) آنجا فرود می‌آمده‌اند که ناهار و شام و رخت و گرمابه و همه گونه دربایست زندگانی از بهر ایشان در آنجا آماده بوده است و هر چند روز که می‌خواسته‌اند در آنجا بسر می‌برده‌اند.

👇
اگر صوفیان را در آن قرنها بستاییم بسخن درازی نیاز پیدا خواهیم کرد. باین یک جمله بس می‌کنم که بهتر از همه زیست آنان بوده. اینست در آن زمان صوفیگری دستگاه باشکوهی داشته و صوفیان در همه جا دسته‌های انبوهی بوده‌اند و پیران ایشان هر یکی در جای خود فرمانروایی می‌کرده. از اینجا کسانی از آنان باین اندیشه افتادند که راستی‌را بنیاد فرمانروایی گزارند و از پوست‌نشینی بتخت‌نشینی رسند و کم‌کم این اندیشه نیرو گرفت و پاره‌ای بکار برخاستند و در آغاز چند تنی فیروزی نیافته از میان رفتند. لیکن پس از دیری زمینه‌ی بهتری پیش آمد و کسانی باین آرزو نیز دست یافتند که ما از این باره جداگانه گفتگو خواهیم کرد. (3)


پابرگیها :
1ـ آقای جواد قهرمانی در رساله‌ی دانشگاهی خود بنام «یادداشتهایی درباره‌ی تصوف و عرفان» (نشر اینترنتی در کانال تلگرامی «کتابخانه‌ی پاکدینی» بنشانی : t.me/kasravi_ahmad) (گفتار هشتم) اشاره بگوشه‌ای از این پشتیبانیهای دستگاه مغول بصوفیگری دارد. از آن نوشتار ، خواجه رشیدالدین‌ فضل‌الله وزیر یهودی‌نژاد ایلخانان یکی از رواج‌دهندگانِ صوفیگری شناخته می‌گردد.

2ـ جای فرود از هر گونه ، منزل

3ـ در کتاب صوفیگری در این باره چنین می‌خوانیم : «نیز برخی از پیران بآرزوی تاج و تخت افتاده بدستیاری درویشان ، بنیاد پادشاهی برای خود گزارده‌اند. در ایران یکی از آنان میرقوام‌الدین مرعشی (یا میر بزرگ) بوده که در مازندران پادشاهی مرعشیان را پدید آورده ، دیگری شیخ جنید صفوی بوده که بآن آرزو برخاسته ولی خود او و پسرش شیخ حیدر در این راه کشته گردیده‌اند و انجام کار برای شاه‌اسماعیل پسر حیدر مانده است.
خاندان صفوی پدید آمده از صوفیگری می‌بود. با اینحال در زمان آن خاندان صوفیگری به پیشرفت بیشتری نرسید ، بلکه از آخرهای پادشاهی آن خاندان می‌بود که صوفیگری چه در ایران و چه در جاهای دیگر رو بافسردگی نهاد و روز بروز از شکوه و رونقش کاست و تاکنون همچنان رو به پس رفتن می‌بوده است.»


.
تاریخ و پندهایش

(همبسته با گفتار بالا)

.
🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ـ بخش نهم :

🔸 چه می‌باید کرد؟.. (تکه‌ی دو)

1ـ یک مردمی باید خود نیک باشند تا بتوانند پیش روند (تکه‌ی دو از هفت)


سرگذشت سی و چهل ساله‌ی ایران خود گواه این گفته‌ها می‌باشد. با اینحال ما دلیلهایی نیز یاد می‌کنیم :

چنین گیرید که شما می‌خواهید یک دسته‌ سپاه را کارآمد و نیک گردانید و با دست آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید. برای این باید یکایک سپاهیان را آراسته و نیک گردانید. بدینسان که به یکایک آنها شیوه‌ی جنگ آموزید ، آیین سپاهیگری یاد دهید ، ترس از دلهای آنان دور گردانید ، معنی فرمانبرداری یک سپاهی و سود آن ، و زشتی خودسری و زیان آن را نیک فهمانید. از چنین سپاهیانست که می‌توان یک سپاه نیکی پدید آورد و با دستیاری آنان به یک نتیجه‌ی بزرگی رسید.

آری برای فیروزی یک سپاه ، افزارهای جنگی نیک ، و فرمانده‌ کاردان دلسوز ، نقشه‌ی جنگی درست هم دربایست می‌باشد. سپس هم پیش آمد فرصت ، و نیکی زمین ، و سازگاری هوا ، و دیگر اینگونه چیزها بی‌اثر نتواند بود.

لیکن همه‌ی اینها ، پس از نیکی و آراستگی خود سپاهیانست. یک دسته‌ سپاهیان ناورزیده و خام و خودسر و ترسنده ، همه‌ی این چیزها را بی‌نتیجه گردانند :
همان افزارهای نیک و کارآمد را در میدان جنگ گزارده بهره‌ی دشمن سازند ، و یا بجای بکار بردن در کارزار و چیرگی بدشمن در کشاکشهای میان خود بکار برند. همان فرمانده‌ دلسوز و کاردان را تنها گزارده از میدان گریزند و یا با دُژرفتاریهای (1) خود او را از جان سیر گردانند. همان نقشه‌ی جنگی را با نافرمانیهای خود تباه سازند و یا از نادانی بسود دشمن بکارش بندند. از فرصت و سازش هوا و زمین بهره‌مندی نتوانسته همه را بیهوده گردانند.

اینها چیزهاییست که بارها آزموده شده و تاریخ پر از گواهیها برای این گفتار می‌باشد. یک توده‌ی آلوده و گرفتار نیز همین حال را دارد و همه‌ی کوششهایی را که در راه پیشرفت آن کرده شود بی‌نتیجه گزارَد و کوشندگان را از پا اندازد و یا پشیمان گردانَد. بر این سخن نیز گواهیهای بسیار در تاریخ هست و ما اینک به دو گواهی از تاریخ خود ایران بس می‌کنیم :

1) داستان نادرشاه را همه کس می‌داند. این مرد با کوششهای خود ایران را از چنگ سه دشمن بیگانه ـ روس و عثمانی و افغان ـ رهانید و بآشوبها و خودسریهایی که در گوشه‌های کشور برخاسته بود پایان داد. سپس نیز لشکر به هندوستان و خوارزم و بخارا برده هر سه را بگشاد. یک جمله گوییم : از همان ایران شکست‌یافته و از میان‌رفته یک دولت نیرومند کشورگشایی پدید آورد. از آنسوی برای آسایش آینده با عثمانی و دیگر همسایگان بگفتگوهایی پرداخت ، و کینه‌ی سنی و شیعی را که از دویست سال پیش مایه‌ی دشمنی ایران و همسایگانش شده بود ، از یک راه بخردانه به برداشتن کوشید. بدینسان که از یکسو در ایران بجلوگیری از بدرفتاریهای نابخردانه‌ای که درباره‌ی سه خلیفه رواج یافته بود کوشیده سختگیری نمود ، و از یکسو با عثمانیان گفتگو کرد که کیش شیعی را از شمار چهار کیش دیگر شناخته با پیروان این کیش هم رفتار همدینی نمایند.

اینها کارهای بسیار سودمند و ارجداری می‌بود. خواستمان ستایش از نادر نیست و نمی‌خواهیم او را بیش از آنچه بوده بازنماییم. می‌خواهیم ارج کارها و کوششهای او را یادآوری کنیم. این مرد تا می‌توانست و از دست او برمی‌آمد به پیشرفت کار ایران و نیرومندی کشور می‌کوشید و با همه‌ی نام پادشاهی کمتر بآسایش و خوشی می‌پرداخت ، و کارهایش در تاریخ کمتر مانند داشته.

کنون شما ببینید که ایرانیان از آن جانفشانیها و کوششهای او ، و از نتیجه‌های بزرگی که در سایه‌ی تلاش بیست‌ساله بدست آمده بود چه سودی بردند ، و چه پاداشی باو دادند؟... همین زمینه است که می‌خواهیم روشن گردد و گواه سخن ما باشد.


پابرگی :
1ـ دُژ پیشوندیست بمعنی «بدی توأم با خشونت» ـ ویراینده


.
نگاره‌ی نادرشاه که در زمان خودش نگاشته شده.