🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان»

🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی دو از سه)


گفتارها :

ـ آذری یا زبان باستان آذربایگان / محمد قزوینی (شناساندن یا تقریظی بر کتاب آذری نوشته‌ی احمد کسروی)

ـ زبان تبریزی / محمدمحیط طباطبایی مجله‌ی تعلیم و تربیت 1317

ـ نقل از كتاب زبان فارسی در آذربایجان ، ج 1، ص 414 ، مجله‌ی گوهر / محمدمحیط طباطبایی

ـ آذربایجان و وحدت ملی ایران / دكتر حسین‌قلی كاتبی ، شهریور 1321 ، تبریز

ـ زبان تركی در آذربایجان / عباس اقبال آشتیانی ، شماره‌ی سوم مجله‌ی یادگار 1325

ـ یك سند مهم در باب زبان آذری / عباس اقبال آشتیانی ، مجله‌ی یادگار ، سال دوم ، شماره‌ی سوم ، ص 43 ـ 50 ، تهران 1324

ـ محمدبن‌البعیث و زبان آذری / محمد نخجوانی ، مجله‌ی یادگار سال 3 ،‌ شماره‌ی 6 ـ 7 ، ص 137 ـ 139

ـ یك سند تاریخی از گویش آذری تبریز / دكتر محمد مقدم ایران كوده شماره‌ی10 : ص4 ـ 18، 1327

ـ نکاتی چند از زبان هرزنی / منوچهر مرتضوی ، تبریز 1333

ـ رساله‌ی روحي انارجاني / سعيد نفيسي ، «فرهنگ ايران زمين» جلد دوم ، دفتر چهارم ، ص 329 ـ 372 ، 1333

ـ گویش شاهرود (خلخال) بزبان انگلیسی / دکتر یارشاطر ،‌ نشریه‌ی مدرسه‌ی مطالعات شرقی و آفریقایی دانشگاه لندن ، جلد 22 بخش یکم ، ‌1952

ـ خلخالی یك لهجه‌ی آذری / عبدالعلی كارنگ 1334 ، تبریز

ـ تاتی و کرینگان / دکتر عبدالعلی کارنگ ، از نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، سال چهارم ، شماره‌های 1 و 2 ، (1334) ص 169ـ 172

ـ زبان‌ها و لهجه‌های ایرانی / دكتر احسان یارشاطر ، مجله‌ی دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تهران ، شماره‌های 1 و 2 سال پنجم

ـ نكته‌اي چند در زبان هرزني / دکتر منوچهر مرتضوي ، نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز ، سال ششم ، ص 304 ـ 314

ـ فهلویات زبان آذری در قرن هشتم و نهم / محمدامین ادیب طوسی ، نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، سال هفتم ، شماره‌ی 4 ، 1334

ـ فهلویات مغربی تبریزی / دکتر محمدامین ادیب طوسی ، شماره‌ی دوم سال هفتم (هشتم؟) مجله‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز

ـ نمونه‌ای از فهلویات قزوین ، زنجان و تبریز در قرن هفتم / دکتر محمدامین ادیب طوسی شماره‌ی دوم (سوم؟) سال هفتم نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز ، 1334

ـ خلخالی یک لهجه‌ی آذری / عبدالعلی کارنگ ، جهان اخلاق شماره‌ی فروردین(؟) ص 82 ـ 93 ، 1335

ـ فهلویات ماما عصمت و کشفی به زبان پهلوی آذری / دکتر محمدامین طوسی ، مجله‌ی دانشكده‌ی ادبیات تبریز ، شماره‌ی سوم سال هشتم. 1335

ـ نمونه‌ای چند از لغت آذری / دکتر محمدامین ادیب طوسی ، شماره‌ی 4 سال هشتم ،‌ شماره‌های 2 ، 3 و 4 سال نهم نشریه‌ی دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تبریز ، 1336

ـ دو قصیده به لهجه‌ی نیمه آذری / محمدامین ادیب طوسی ، نشریه‌ی دانشكده‌ی ادبیات دانشگاه تبریز ، سال 10 ص 367 ـ 417

ـ زبان هرزندات مرند / محمدامین ادیب طوسی ، ماهتاب ، شماره‌ی 1 ، ص 270 ـ 276

ـ تعبيرات و اصطلاحات و امثال مشترك فارسي و آذربايجاني / هوشنگ ارژنگي ، نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز ، شماره‌هاي 1 و 2 سال نهم و شماره 1 سال دهم

ـ خوئینی یكی از لهجه‌های آذری / دكتر منوچهر ستوده (واژه‌نامه‌ای شامل لغات عمومی ، نامهای اعضاء و قسمتهای بدن ، اسامی رستنیها ، افعال و اعداد) جلد ششم فرهنگ ایران زمین ، 1337

ـ آذربایجان و زبان آذری / ایزدیار (ارمغان سال 24 ، ص 68 تا 96)

ـ فعل در زبان هرزني / دکتر منوچهر مرتضوي ، شماره‌ی زمستان سال 1341 و شماره‌ی بهار سال 1342 نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز.

ـ تعبيرات و اصطلاحات و امثال مشترك فارسي و آذربايجاني / رفيعه‌ی قناديان ، نشريه‌ی دانشكده‌ی ادبيات تبريز ، شماره‌ی تابستان سال 1342 (2)

ـ فعل در زبان هرزنی / منوچهر مرتضوی ، تبریز 1342

ـ مراغیان الموت و رودبار و زبان آنها / احسان یارشاطر ، مجله‌ی ایرانشناسی ، 1346

ـ زبان فهلوی آذری ، برگرفته از (فصل هفتم) کتاب : نظری به تاریخ آذربایجان / دکتر محمد جواد مشکور ، چاپ اول ، انجمن آثار ملی ، تهران 1349

ـ یک دوبیتی آذری از شیخ‌صفی‌الدین اردبیلی / یحیای ذکاء ، مجله‌ی دانش ، سال سوم ،‌ شماره‌ی 7 : ص 384 ـ 385

* ملاحظاتی درباره‌ی زبان آذری ، (از درآمدن تازیان به ایران تا پایان سده‌ی هفتم) / دکتر یحیای ذکاء

ـ بیست واژه‌ی آذری در حواشي نسخه‌ی خطي كتاب‌البلغه / دکتر منوچهر مرتضوی. خوانده شده بدستیاری مجتبی مینوی در ششمین كنگره‌ی تحقیقات ایرانی (1353؟ 1974؟)

ـ دو نمونه از زبان مردم تبريز در سده‌هاي هفتم و هشتم هجري / دكتر رشيد عيوضي از كتاب «چهره‌ي آذرآبادگان در آیينه‌ي تاريخ ايران» ، 1353

ـ «اضافه در زبان آذري كهن» / سخنراني دكتر رشيد عيوضي در ششمين كنگره‌ی تحقيقات ايراني.

ـ زبان آذربايجان / دكتر منوچهر مرتضوي ، از كتاب «چهره‌ي آذرآبادگان در آئينه‌ي تاريخ ايران» ، 1353


👇

ـ سابقه‌ي زبان دري در آذربايجان / دكتر غلامحسين مرزآبادي از كتاب «چهره‌ي آذرآبادگان در آئينه‌ي تاريخ ايران» ، 1353

ـ آذری / دکتر احسان یارشاطر ، از دانشنامه‌ی اسلام و ایران ، تهران 1354 ص 391ـ 404

ـ دقیقی ، زبان دری و لهجه‌ی آذری / دکتر جلال متینی ، مجله‌ی دانشكده‌ی ادبيات و علوم انساني دانشگاه فردوسي شماره‌ی چهارم سال يازدهم (زمستان 1354، به يادگار مجلس بزرگداشت دقيقي طوسي).

ـ زبان آذربايجان و وحدت ملي ايران / ناصح ناطق ، تهران ، 1358، انتشارات بنياد موقوفات دكتر محمود افشار

ـ زبان دیرین آذربایجان / دكتر منوچهر مرتضوی ، تهران 1360

* اشعار محلی جامع‌الالحان عبدالقادر مراغی / بررسی : دکتر علی‌اشرف صادقی ، مجله‌ی زبانشناسی ، سال نهم ، شماره‌ی اول ، بهار و تابستان 1371

ـ تاتی و کرینگان / عبدالعلی کارنگ (نشریه‌ی دانشکده‌ی ادبیات تبریز سال 74 ، شماره‌ی 1 ، ص 72ـ75

ـ زبان مردم آتورپاتکان ، زبان ایرانی بوده است / پرفسور اقرار علی‌اف از جمهوری آذربایجان

ـ ملاحظاتی درباره‌ی زبان کهن آذربایجان /‌ نوشته‌ی دکتر محمدامین ریاحی خویی ،‌ سیاسی اقتصادی شماره‌ی 181ـ182 ، ص 26 تا 35

* درباره‌ی زبان مردم آذربایجان / دكتر محمدامین ریاحی

ـ واژه هایی تازه از زبان قدیم مردم آران و شروان و آذربایجان / دکتر علی‌اشرف صادقی ، مجله‌ی زبانشناسی ، سال هفدهم ،‌ شماره‌ی یک ، بهار و تابستان 1381 ص 21ـ 41

ـ معارضه‌ی ترکی با فارسی در آران و شروان : چند بیت به یک گویش آرانی و شروانی / دکتر علی‌اشرف صادقی ، مجله‌ی زبانشناسی ، سال هجدهم ،‌ شماره‌ی 1 ، بهار و تابستان 1382 ص 1ـ12

* شروینیان یا عشقنامه‌ی شروین دشتبی و شروه سرایی / دکتر علی‌اشرف صادقی

* چند شعر به زبان کرجی ، تبریزی و غیره / دکتر علی‌اشرف صادقی

* کشفی بزرگ در تاریخ و فرهنگ آذربایجان ؛ سفینه‌ی تبریز / رحیم نیکبخت ، مجله‌ی کتاب ماه تاریخ و جغرافیا ؛ شماره‌ی ۹۱-۹۰ ؛ فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۴

* آذربایجان و دین و زبان آن / دكتر محمدحسین خان‌محمدی

ـ پژوهش‌های معاصران در زبان آذربایجان / دكتر حسین‌قلی كاتبی

* ملاحظاتی درباره‌ی زبان محاوره‌ی آذربایجان / فیروز منصوری ، كوتاه شده از كتاب : مطالعاتی درباره‌ی تاریخ ، زبان و فرهنگ آذربایجان

ـ پیشینه ، زبان و فرهنگ آذربایجان از زبان خودی و بیگانه / یحیای خانمحمد آذری

* آذربایجان کجاست؟ علی عبدلی / به روایت یک سند آذری

ـ بخشی کوتاه از کتاب فرهنگ تطبیقی تالشی ـ تاتی ـ آذری / علی عبدلی

* فراخوان برای پیدا کردن آذری باستان در ترکی آذری /‌ دکتر البرز فلاح

ـ زبان فارسی در آذربایجان / ایرج افشار

ـ آذربایجان تُرک نیست، ترک زبان است / کیامهر فیروزی

ـ فرهنگ واژگان آذری/ فیروز منصوری

ـ تاریخ زبان آذری در آذربایجان / دکتر حسین نوین

ـ تاریخ زبان پارسی در آذربایجان / دكتر حسین نوین رنگرز

* زبان ایرانی آذری / داریوش کیانی

.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 11 : سید محسن (تکه‌ی یک از یک)


پس از سید محمد نوبت فرمانروایى به سید محسن پسر او رسید. باید گفت رنج را سید محمد و مولا على کشیده و خونهاى بیگناهان را بگردن گرفتند سود را سید محسن برد که پنجاه سال کمابیش آسوده فرمانروایى کرد.

در این زمان در ایران و عراق شورشهایى در کار بود. جهانشاه با پسر خود پیر بوداغ کشاکش داشتند و سرانجام در سال  ٨۶٩  جهانشاه لشگر بر سر پیر بوداغ به بغداد برده یک سال گِرد آن شهر را فراگرفت. چون گفتگوى آشتی بمیان آمده پیر بوداغ دروازه‌هاى شهر را بروى بیرونیان باز کرد. جهانشاه که دل از کینه‌ی پسر سرشار داشت پسر دیگر خود محمدى را بدرون فرستاده با دست او پیر بوداغ را نابود گردانید (سال ٨٧٠ ). سپس در سال  ٨٧٢  جهانشاه نیز بدست حسن‌بیگ بایَندُرى (آق‌قوینلو) نابود گردیده رشته‌ی فرمانروایى ایران بدست بایَندُریان افتاد. زمان ایشان هم سراسر جنگ و کشاکش و لشگرآرایى بود که در سى‌و‌شش سال نه تن پادشاه پیاپى آمده و رفتند و همواره بساط جنگ و کارزار برپا بود.

در نتیجه‌ی این سستى و ناتوانى ایران بود که شیخ ‌اُغلى صوفى‌بچه‌ی پانزده‌ساله (1) با گروهى از درویشان به پادشاهى برخاسته در اندک‌زمانى بر سراسر این سرزمین دست یافت.

بارى این شورشها زمینه‌ی شایسته‌ بود که سید محسن مشعشع چهل و اند سال آسوده حکم رانَد و چون در برابر خود دشمن پافشارى نداشت بشکوه و نیروى مشعشعیان بیش از پیش بیفزاید. در زمان او سراسر جزایر و خوزستان و بصره و آن نواحى تا بیرون بغداد و بهبهان و کوه¬گیلویه و بندرهاى خلیج فارس و بختیارى و لرستان و پشتکوه (بلکه بنوشته‌ی سید على ، کرمانشاهان نیز) در زیر دست مشعشعیان بود.

سید محسن اگرچه در خونریزی و مردم‌آزاری بپایه‌ی پدر و برادر نمی‌رسید بیکبار بی‌بهره از آنها نبود. این نیز بخونریزیهای بیهوده برمی‌خاست. چنانکه پس از مرگ حسن‌بیگ در سال 882 دو بار لشگر بر سر بغداد برد و در پیرامونهای آن شهر کشتار و تاراج بسیار کرد ،‌ چون کاری نتوانست به هویزه بازگشت.

سید على مى‌نویسد در زمان سید محسن نخستین‌بار مَنتَفَج (2) در نواحى بصره پیدا شدند و شیخ ایشان شیخ ‌یحیی‌بن‌محمد اعمى بود و به بصره دست یافتند. سید محسن لشگر بآنجا برده یحیا را کشت و با پسر او آشتی کرده چنین نهاد که پولى روزانه بپردازد.

چنانکه گفته‌ایم در این زمان بازار شیعیگرى و سنیگرى بسیار گرم بود و چون مشعشعیان نام شیعه بروى خود داشتند فقهاء و مؤلفان شیعه رو بسوى آنان مى‌آوردند بى‌آنکه پرواى بدعتهاى زشت آنان بکنند. سید محسن نیز دانش‌دوست بوده و مؤلفان را مى‌نواخته. اینست که کتابهایى بنام او نوشته شده. از جمله چون میرصدرالدین شیرازى حاشیه‌ای بکتاب شرح تجرید بنام سلطان سنى عثمانى نوشته مولانا (3) جلال دوانى نیز حاشیه‌ی دیگرى بآن کتاب بنام سلطان‌یعقوب بایَندُر (که او نیز سنى بود) (4) پرداخته بود ، مولانا شمس‌الدین‌ محمد استرآبادى حاشیه‌ی سومى به شرح تجرید نوشته و دیباچه‌ی آن را بنام سید محسن مشعشع شیعى مى‌سازد. سید محسن کار او را پسندیده پول گزافى بارمغان او مى‌فرستد. (5)

سال مرگ سید محسن را سید على  ٩٠۵  (875 خورشیدی) نوشته. از بنیادهاى او که شناخته بوده باروى شهر هویزه و دز آنجا بوده که محسنیه نامیده مى‌شده است.


پابرگیها :
1ـ شاه اسماعیل را در آغاز برخاستن خود «شیخ ‌اُغلى» مى‌نامیدند.
2ـ اعراب مَنتَفَج ، در غرب رود کارون و کشاورزند. (این تلفظ و شرح از جغرافیای سیاسی کیهان گرفته شده). ـ و
3ـ در آن زمان فقها را در ایران و این پیرامونها «مولانا» مى‌خواندند و این کلمه است که امروز «ملا» گردیده.
4ـ بایندریان یا آق‌قوینلویان بر خلاف قره‌قوینلویان سنى بودند.
5ـ مجالس‌المؤمنین. برخى کتاب عمدةالطالب را نیز نوشته‌اند که بنام سید محسن تألیف یافته (مسوده‌هاى جواهرى) ، ولى این سخن نادرست است.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش ششم

🔸 خودسری (تکه‌ی دو از دو)

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 2ـ4) کشاکش بر سر خلافت

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «آذری یا زبان باستان آذربایجان»

🔸 کتابشناسی زبان آذری (تکه‌ی سه از سه)


یادداشت :

1ـ درباره‌ی تاتی قفقاز نیز بزبان روسی کتابهایی نوشته شده که در آنها به کتاب آذری اشاره شده است.

2ـ آذری تا سال 1356 رویهم‌رفته هفت بار چاپ شده که ما از آنها آگاهیم. ولی پس از آن دست‌کم یک بار در ایران و بارها در بیرون ایران چاپ شده که ما ازهمه‌ی آنها آگاه نیستیم. همچنین دو بار نیز برویه‌ی الکترونیکی نشر شده که این دومین آن می‌باشد.

3ـ تعدادی نزدیک به 50 مقاله و خلاصه کتاب‌هایی که طی 80 سال گذشته درباره‌ی زبان آذربایجان توسط استادان و زبان‌شناسان در ایران به رشته تحریر در آمده است در سال‌های 61 و 62 در دو جلد تحت عنوان «زبان فارسی در آذربایجان» به اهتمام شادروان ایرج افشار در موقوفات دکتر محمود افشار به چاپ رسیده است. (کاظم آذری)

4ـ در فهرست فارسی و انگلیسی ، کتابها و گفتارهایی با ستاره نشان داده شده. اینها در پایگاه «آذرگُشنسب» به نشانی زیر در دسترس هست.

https://www.azargoshnasp.net/languages/Azari/azarimain.htm
G. Le Strange, the land of the caliphate Eastern pp 2-159
Transactions of the Philological Society 1954, P.158-177
*The Ancient Language of Azerbaijan B.W. Henning 1954
* Fahlaviyat: Dr. Ahmad Tafazzoli , Encyclopedia Iranica
* The Dialect of Shahrud (Khalkhal) Dr. Ehsan Yarshater BSOAS, Vol. 22, No. 1 (1959)
* The Tati Dialect of Kajal , Dr. Ehsan Yarshater BSOAS, Vol. 23, No. 2 (1960)
The Tati Dialects of Rāmand,” in A Locust’s Leg. Studies in Honour of S. H. Taqizadeh, ed. W. B. Henning and E. Yarshater, London, 1962, pp. 240-45.
* Azari: Dr. Ehsan Yarshater
A Grammar of Southern Tati Dialects, Ehsan Yarshater, (Median Dialect Studies I), The Hague and Paris, 1969.
The Tati Dialects of Ṭārom, Ehsan Yarshater. ” in W. B. Henning Memorial Volume, ed. M. Boyce and I. Gershevitch, London. 1970, pp. 451-67.
* The Xo'ini Dialect , Ehsan Yarshater , PERSICA XVIII, 2002
* An Isolated Village Whose Treasures Are Global (Lahij)
* Language of Azeri People and Pan-Turkism, Mohammad Taghi Sbokddel
* The Position of Zazaki Amongst West Iranian Languages, Ludwig Paul
* The Middle Persian Inscription from Meshkinshahr, Richard Nelson Frye and Prods Oktor Skajaervth
Koichi Haneda and Ali Ganjelu, Tabrizi Vocabulary, An Azeri-Turkish Dialect in Iran, Studia Culturae Islamicae, no. 13, Tokyo, 1979.

در دائرةالمعارف اینترنتی ایرانیکا به نشانی زیر همچنان گفتارهای دیگری به فرانسه ، آلمانی و دیگر زبانها هست که از لهجه‌های فارسی میانه سخن می‌راند که به زبان آذری بستگی دارد :
http://www.iranicaonline.org/articles/azerbaijan-vii


.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش یکم : هفتاد سال استقلال (احمد کسروی)

🔸 1 ـ 12 : سید على و برادرش ایوب (تکه‌ی یک از یک)


پس از سید محسن پسر او سید على جانشین گردید. قاضى ‌نوراللّه و دیگران نام او را با برادرش ایوب یک جا نوشته‌اند ، ولى باور کردنى نیست که دو تن در یک جا فرمانروا باشند. باید گفت که ایوب بجاى وزیر یا پیشکار بوده است.

در این زمان در ایران حال دیگری بود و شاه‌اسماعیل تازه برخاسته به پشتیبانى صوفیان شهرهاى ایران را یکایک بدست آورده کیش شیعى را با زور شمشیر رواج مى‌داد. از شگفتیهاى تاریخ است که شیخ ‌صفى در آغاز قرن هشتم مردى بوده سنى‌کیش و پارسى‌زبان ، سید هم نبوده. ولى نوه‌ی ششم او اسماعیل در آغاز قرن دهم با کیش شیعى و زبان ترکى به پادشاهى برمى‌خیزد ، سید هم گردیده بوده و درباره¬ی شیعیگرى چندان سختگیرى مى‌نماید که یک رشته نارواییها از آن پدید مى‌آید. (1)

یکى از کارهاى شاه‌اسماعیل کشتن على و ایوب و بهم زدن بساط استقلال مشعشعیان است. ولى در چگونگى آن سخنان گوناگون نوشته شده. قاضى‌ نوراللّه مى‌گوید : برخى بدخواهان بگوش شاه‌اسماعیل رسانیده بودند که على و ایوب راه عموى خود مولا على را دارند و چون او دعواهاى بیجا مى‌نمایند. اینبود که بهنگام هجوم به بغداد به تحریک میرحاجى ‌محمد و شیخ ‌محمد رُعناشى که معلم‌زاده‌ی پسران سید محمد بودند از آنجا آهنگ هویزه کرد. سید على به اطمینان شیعیگرى بى‌باکانه نزد او شتافته فروتنى آشکار ساخت ، ولى شاه چون بیدینى آنان را باور کرده بود فرمان بکشتن دو برادر و دیگر بزرگان مشعشعى داد.

مؤلف تکملة‌الاخبار نیز نزدیک به همان معنى را مى‌نویسد. سید على مى‌نویسد چون شاه‌اسماعیل لشگر به خوزستان کشید على و ایوب نامه بدو نوشتند که ما شیعى هستیم و آنچه بدخواهان درباره‌ی ما مى‌گویند جز دروغ نیست. شاه‌اسماعیل این سخن را از ایشان پذیرفته بازگشت و ارمغانها براى ایشان فرستاد. لیکن سپس على و ایوب در شوش که سید محسن تعمیر کرده و بارو گرد آن کشیده بود نشیمن داشتند حاکم شوشتر که از ایرانیان بود آنان را بنام میهمانى و رفتن بشکار بیرون خوانده و دستگیر ساخته بکشت.

در تذکره‌ی شوشتر هم مى‌گوید سید على و ایوب بنام سیادت و همکیشى در هجوم بغداد به شاه‌اسماعیل پیوستند و او ایشان را گرفته بکشت. سپس چون لشگر به هویزه کشید سید فیاض پسر دیگر سید محسن بجنگ بیرون آمده خود او با سپاه کشته گردید.

ولی همه‌ی اینها نادرست است. (2) آنچه راست و باورکردنی است نوشته‌ی مؤلف حبیب‌السّیر است که خود او همزمان شاه‌اسماعیل بوده و کارهاى او را بگشادی نوشته است. بگفته‌ی این مؤلف در سال  ٩١۴  شاه‌اسماعیل لشگر به عراق عرب برده بغداد را گرفت. سپس چون سخنانى از بدکیشى مشعشعیان و اینکه آنان سید فیاض را (گویا لقب سید على بوده) بخدایى مى‌ستایند شنیده بود آهنگ هویزه کرد که آنان را براندازد. سید فیاض آگاهى یافته بآراستن سپاه کوشیده و دو لشگر در بیرون هویزه بهم رسیده جنگ بسیار سختى کردند. بگفته‌ی اسکندربیگ ترکمان :

ز خون مشعشع در آن ساده دشت تو گفتى زمین و زمان لاله گشت
ز بس خون در آن سرزمین کله بست فلک تا کمرگاه در خون نشست
ز بس کشته بر روى هم اوفتاد در آن بادیه بسته شد راه باد (3)

میرخاند (4) مى‌گوید : مشعشعیان دلیرى بى‌اندازه کرده از هنگام درآمدن آفتاب تا زمان فرورفتن آن ‌که آتش جنگ و ستیز فروزان بود پاى فشردند. ولى هنگام فرورفتن آفتاب سپاهیان شاه همه بیکبار با تیغهاى آخته بر آنان تاختند و در این حمله‌ی ناگهانى بود که فیاض و بسیارى از سران مشعشع از پای درآمدند و پس از اندکى تازیان را بیکبار پاى دلیری و ایستادگى از جاى دررفته پراکنده و پریشان گردیدند. (5)

پس از این فیروزى شاه به هویزه درآمده بازمانده‌ی مشعشعیان را کشتار کرد و یکى از امراى قزلباش را در آنجا بحکومت گزارده خود با سپاه بسوى دزفول شتافت. حاکم دزفول بى‌آنکه جنگى نماید شهر را بکسان شاه سپرد. همچنین در شوشتر با آنکه حاکم در دز سلاسل جاى داشت چون اردوى شاه نزدیک شهر رسید پیشکشها براى او فرستاد و از دز بیرون آمده شاه را پیشواز کرد. شاه‌اسماعیل تا دیرى در بیرون شوشتر لشگرگاه داشت و چون بکارهاى آنجا سامانى داد از راه کوه‌گیلویه به فارس شتافت.

شاه‌اسماعیل خونخواریهاى فراوان کرده کارهای زشتش بسیار است. ولى این کار او که مشعشعیان را برانداخت کار بسیار نیکى بوده ـ چه اینان بدعتهاى زشتى آشکار کرده مردم ناپاکى بودند. ولی باید گفت : بدی بدتر آن را برانداخته است.


👇

قاضى ‌نوراللّه مى‌نویسد که سید محسن و فرزندانش بدست نیاى او میرنوراللّه مرعشى که فقیه بنامی در شوشتر بوده از بدعتهاى خود توبه کرده براه راست بازگشته بودند. ولى دیگران آخشیج[=ضد] آن را نوشته‌اند. چنانکه گفته‌ایم فقها و علماى شیعه به تعصب شیعیگرى چشم از بدعتهاى زشت مشعشعیان پوشیده بآنان نزدیکى مى‌جسته‌اند. مشعشعیان نیز آنان را نواخته کالا و خواسته از ایشان دریغ نمى‌کرده‌اند و شاید پاره‌‌ای بدعتهاى خود را نیز از آنان پنهان مى‌داشته‌اند و اینست که میرنوراللّه و دیگران توبه و بازگشت آن گروه را شهرت داده‌اند.

بارى بدینسان دوره‌ی خودسرى مشعشعیان در خوزستان که هفتاد سال (از سال  ٨۴۵  تا سال  ٩١۴ ) درازی یافته بود سپرى گردید. در این دوره سه چهار تن بیشتر فرمانروایى نکردند. لیکن دیرى نمى‌گذرد که دوباره آن خاندان بروى کار مى‌آیند و دوره‌ی دوم تاریخ آنان آغاز مى‌شود که اگرچه جز به بخش غربى خوزستان دست نداشتند و خود دست‌نشانده‌ی پادشاهى صفویان بودند ولى زمان آن بسیار درازتر از دوره‌ی نخست گردیده دویست‌وشصت سال بیشتر (تا زمان نادرشاه و کریمخان) درازی مى‌یابد چنانکه تاریخ آن دوره را نیز جداگانه می‌نویسیم.


پابرگیها :
1ـ در این باره کتاب «شیخ صفی و تبارش» دیده شود.
2ـ قاضى همیشه مى‌خواهد پرده بروى بدیهاى مشعشعیان بکشد و اینست که جنگ آنان را با شاه‌اسماعیل و کشته شدن ایشان را در جنگ بزیان آن خاندان دانسته و پرده‌پوشى کرده است. گفته‌هاى سید على نیز پدیدآمده از گفته‌هاى قاضى و از افسانه‌هایى است که در زبانها بوده است. اما تذکره‌ی شوشتر همانا مؤلف آن چون نام فیاض و جنگ او را با شاه در حبیب‌السّیر و دیگر تاریخها دیده و از سوى دیگر نوشته‌ی قاضى را در یاد داشته از رویهم‌رفته‌ی آن دو خبر ، نوشته‌ی خود را درآورده است. در حالی که فیاض جز سید على نمى‌تواند بود.
3ـ عالم‌آرا ، داستان شاه‌اسماعیل. گویا شعرها از خود اسکندربیگ باشد.
4ـ همان «میرخواند» است. ـ و
5ـ شگفت است که در روضة‌الصفا و منتظم ناصرى که مختصر داستان این جنگ را مى‌نویسند درباره‌ی سید فیاض مى‌نویسند که گریخته جان بدر برد. گویا گریختن سید فلاح است که بنام فیاض نوشته‌اند.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 مردم چرا نیک نمی‌شوند؟!.. ، مردم چگونه نیک شوند؟!..

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 3ـ4) فلسفه‌ی یونان

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟.. (تکه‌ی یک از دو)


گرانمایه‌ترین چیزی که خدا بآدمیان داده «خرد» است. خرد شناسنده‌ی نیک و بد و راست و کج و سود و زیانست. آدمی برگزیده‌‌ی آفریدگان است ، میوه‌ی آفرینش است. این را ما با دلیل روشن گردانیده‌ایم و باید پذیرفت. ولی این برگزیدگی بیش از هر چیز دیگر نتیجه‌ی آنست که آدمی دارای خرد است. آدمیان اگر خرد را بشناسند و پیروی از آن کنند ، جا برای کشاکشها و دشمنیها که درمیانست نخواهد ماند و زندگانی براه دیگری افتاده ، بیشتری از رنجها از میان خواهد رفت.

در این دویست و سیصد سال در زمینه‌ی دانشها پیشرفتهای بیمانند رخ داده و افزارهای بسیار شگفت‌آور پدید آورده شده که بیکبار زندگانی را زیر و رو گردانیده. ما امروز در تهران نشسته آواز از لندن می‌شنویم ، مانند مرغان در هوا پریده در چند ساعت از اینجا تا مصر می‌رویم ، نیروی برق را زیر دست داشته در کارهای خود سود از آن می‌جوییم. اینهمه دیگرگونیها که از راه پیشرفت دانشها پدید آمده اگر آدمیان خرد را بشناسند و آن را در زندگانی راهنمای خود گردانند ، دیگرگونیهای بیشتر از این پدید خواهد آمد و زندگانی بیکبار رنگ دیگری خواهد یافت.

لیکن جای افسوس است که آدمیان خرد را نمی‌شناسند و از آن سودجویی نمی‌توانند ، در نتیجه‌ی همین نشناختن و سود نجستن ، صد کشاکش و دشمنی درمیان خود می‌دارند ، و شاهراه زندگانی را گم کرده از خوشیهای جهان جز بهره‌ی کمی نمی‌یابند ، و همیشه دچار رنج و آسیب می‌باشند. این زیانکشی بسیار بزرگی از آدمیان است.

داستان آدمیان از این باره داستان کسانیست که در شب تاریکی در یک زمین ناهمواری راه می‌پیمایند ، و چراغی را که با خود می‌دارند ، چون نمی‌دانند که چیست و چه سودی از آن تواند بود ، روشن نمی‌گردانند و از آن بهره‌مندی نمی‌خواهند. در همان تاریکی راه افتاده ، خود را به رنج و سختی می‌اندازند.

درمیان ایرانیان ، نه تنها خرد را نمی‌شناسند و پروای آن نمی‌دارند ، چون نامش درمیانست از دیرباز دسته‌هایی با آن دشمنی نموده‌اند. کتابهای فارسی پر از نکوهش خرد است و صوفیان و خراباتیان و باطنیان و همچنین بسیاری از کیشها ، با آن دشمنی نشان داده‌اند.

در کتابهای صوفیان اینگونه جمله‌ها فراوانست : «چون عقل راه بجایی نمی‌برد ، پای در راه سیر و سلوک نهاد و طالب کشف و شهود گردید». یا «چون به ناخن خرد گره از کار نمی‌گشود دست در دامن عشق زد» ، یا «چون عشق در دل رخت انداخت ، عقل خانه پرداخت»

مولوی می‌گوید :
عشق آمد عقل او آواره شد صبح آمد شمع او بیچاره شد

نیز می‌گوید :
پای استدلالیان چوبین بود پای چوبین سخت بی‌تمکین بود

دیگری گفته :
عشق آمد و کرد عقل غارت ای دل تو بجان بر این بشارت

خراباتیان که دسته‌ای در ایران می‌بوده‌اند و شعرهای بسیاری از خود بیادگار گزارده‌اند نیز همین راه را پیموده و از خرد نکوهشهایی کرده‌اند.

حافظ می‌گوید :
قیاس کردم و تدبیر عقل در ره عشق چو شبنمی است که در بحر می‌کشد رقمی

نیز می‌گوید :
ما را به منع عقل مترسان و می بیار کاین شحنه در ولایت ما هیچ‌کاره نیست

باطنیان که دسته‌ی بزرگی در ایران می‌بوده‌اند و اکنون بازماندگانی از آنان (پیروان آقاخان محلاتی) در برخی جاها هستند ، نیز همین عنوان را داشته‌اند. حسن صباح پیشوای آنان را درباره‌ی خرد و کاستن از ارج آن سخنانی بوده.

همچنین کیشها هر کدام را که بگیرید از خرد و داوری آن گریزانند. اینان ـ این دسته‌ها و کیشها ـ خرد را بمعنی درستش نمی‌شناخته‌اند ، و از یک معنی نادرستی (ناقصی) که می‌شناخته‌اند نیز گریزان می‌بوده‌اند. زیرا که جز گمراه کننده و فریبنده نمی‌بوده‌اند و داوری خرد را بزیان خود می‌شناخته‌اند. داستان اینان داستان دزدانست که از روشنایی مهتاب گریزان باشند و آن را دشمن دارند.

جدایی هست میان آنکه کسانی در جستجوی راستیها باشند یا آنکه جز فریب مردم را نخواهند. آنان فریب مردم را خواسته‌اند ، و نه شگفت است که با خرد دشمنی نموده‌اند ، داستان آنان داستان دکانداران کمفروش تهرانست که در این ده سال و بیشتر ، هنوز هم سنگهای دولتی (کیلو) را نپذیرفته‌اند ، و هر یکی برای خود سنگهایی از آهن و سنگ و آجر می‌دارند یا داستان چیت‌فروش کوچه‌گردی که نیم‌ذرعی همراه نیاوردی و به زنان چنین گفتی : «نیم‌ذرعی چه می‌خواهد؟!.. این نیم‌ذرعیها درست هم نیست. من با وجب بهتر ذرع می‌کنم. هر چهار وجب من یک ذرعست.»

ما اگر بخواهیم در اینجا از گمراهی و فریبکاری این دشمنان خرد سخن رانیم ، از زمینه‌ی خود دور خواهیم افتاد. کسانی که می‌خواهند بدانند اینها دچار چه نادانیهای پست بوده‌اند ، کتابهایی را که ما درباره‌ی یکایک این گمراهیها و نادانیها نوشته‌ایم بخوانند. (1)


👇

بخوانند تا بدانند بهر چیست که آنان از خرد می‌گریزند. بخوانند تا بدانند داستان آنان در گریختن از خرد و داوری آن داستان دزدانست در گریختن از ماه و تابش آن.

به هر حال نکوهشهایی که اینان از خرد کرده‌اند و شاعران بیشمار ایران نافهمیده پیروی از آنان نموده‌اند ، نتیجه‌ این را داده که ایرانیان خرد را کوچک می‌شمارند که نه تنها بهره از آن نمی‌جویند ، خوارش نیز می‌دارند. یکی از کشاکشهای ما در این چند سال همین بوده که آیا با خرد آمیغها [=حقایق] را توان دریافت؟!. بارها کسانی بنزد من آمده چنین گفته‌اند : «مگر ما می‌توانیم با عقلهای خود حقایق را بفهمیم؟!» یا «ما با این عقلهای خود حقایق را درک خواهیم کرد؟!..» یا «مگر دین را هم می‌شود با عقل دریافت؟!..».


پابرگی :
1ـ کتابهای : شیعیگری ، بهائیگری ، صوفیگری ، حافظ چه می‌گوید؟ ، در پیرامون ادبیات ، در پاسخ حقیقتگو ، در پاسخ بدخواهان.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 1 : سید فلاح (تکه‌ی یک از یک)


فلاح برادر دیگر على و ایوب بوده. چنانکه نوشته‌اند او در زمان پدر خود کسی را کشته و به جزایر گریخته بود که بدینسان از جنگ و کشتار دور ماند و پس از رفتن شاه‌اسماعیل به فارس او به هویزه آمده بدانجا دست یافت. ولى چون از سرگذشت برادران خود عبرت گرفته بود پیشکش نزد شاه فرستاده خواستار گردید که شاه حکومت هویزه و آن پیرامونها را باو واگزارد. شاه خواهش او را پذیرفته هویزه و بخش غربى خوزستان را که بیشتر نشیمن مردم عرب شده بود باو واگزاشت.

باید گفت فلاح حکومت از دست رفته‌ی خاندان خود را دوباره بازگردانید ، زیرا آن حکومتى را که شاه‌اسماعیل باو بخشید در خاندان او ارثى شده پسران و برادرزادگان او تا دویست‌وشصت سال بیشتر آن را داشتند. سپس هم بیکبار از کار نیفتاده هنوز تا زمان ما خاندان ایشان برپا و در هر زمان اندک‌فرمانروایى را داشته‌اند.

گویا در همان زمان شاه‌اسماعیل یا در دوره‌ی پسر او شاه‌تهماسب بوده که بخش غربى خوزستان را که بدست مشعشعیان بود عربستان نامیدند (1) تا از بخش شرقى که شامل شوشتر و رامهرمز را دربر داشت و بدست گماشتگان صفوى مى‌بود (2) بازشناخته شود.

این را یکى از نفهمیهای شاه‌اسماعیل باید شمرد که پس از آنکه مشعشعیان را برانداخته بود دوباره میدان حکمرانى بایشان داد. اگر بگوییم پاس دلخواه اعراب را داشت که بفراوانى در خوزستان نشیمن گرفته بودند و مى‌خواست آنان پیشوایى از خودشان داشته باشند ، بارى بایستى از دیگر خاندانها این پیشوا را برگزیند نه از مشعشعیان که لذت استقلال را چشیده و هیچگاه دل با دولت صاف نداشتند. در همین کتاب خواهیم دید که سید فلاح و جانشینان او همیشه مایه¬ی دردسر و نگرانى دولت بوده‌اند و کمتر زمانى خوزستان آرام مى‌شده است.


پابرگیها :

1ـ ما نخست این نام را در کتاب قاضى ‌نوراللّه مى‌یابیم که تألیف آن را در زمان شاه‌تهماسب آغاز کرده و پس از مرگ او بانجام رسانیده. ولى چنانکه در متن گفته‌ایم آن زمان این نام را جز به بخش غربى خوزستان نمى‌گفته‌اند و تا آنجا که ما سراغ داریم تا آخر پادشاهى صفویان بلکه تا زمان نادرشاه همگى خوزستان را «عربستان» نمى‌خوانده‌اند و پس از زمان نادرشاه بود که کلمه¬ی خوزستان فراموش گردیده و سراسر آن سرزمین بنام عربستان خوانده شده و این نام شناخته بود تا در سال  ١٣٠٢  خورشیدی دولت آن را برانداخته نام خوزستان را دوباره شناخته گردانید.

2ـ این بخش خوزستان گاهى جزو بیگلربیگى کوه‌گیلویه گرفته مى‌شده و چون کوه‌گیلویه نیز جزو فارس است از اینجاست که برخی کتابنویسان در زمان صفوی شوشتر را از فارس شمرده‌اند.


🌸

سکه‌ی ضرب شده بنام فلاح‌بن‌محسن
نوشته‌ی روی سکه : عدل ، السلطان الاعظم فلاح بن المحسن خلد الله ملکه و سلطانه ، شوشتر
نوشته‌ی پشت سکه : لا اله الا الله ، محمد رسول الله ، فی شوشتر
نوشته‌ی درمیان سکه : فی سنة 906

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 خودفروشیست یا نیکخواهی؟..

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 4ـ4) باطنیگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار یکم : چرا خرد را خوار می‌دارند؟.. (تکه‌ی دو از دو)


شگفت‌تر آنکه دانشهای نوین اروپا نیز خرد را باین معنی که ما می‌گوییم (که داور نیک و بد و راست و کج باشد) نمی‌شناسند ، و از بودن چنان نیرویی در آدمی ناآگاهی می‌نمایند. اینست در ایران یک دسته نیز از این راه با خرد ناآشنایی می‌نمایند و از شناختن آن سر بازمی‌زنند. داروین دانشمند بنام انگلیسی در نوشته‌های خود نام «خرد» را می‌برد. ولی آن را بمعنی اندیشه می‌گیرد که جز خواست ماست. همچنین در روانشناسی نام «خرد» ‌را می‌برند ولی آنان هم از این معنی که گفته‌ی ماست ناآگاهند.

در فلسفه‌ی مادی ، کار را دشوارتر از این گردانیده‌اند. زیرا پیروان این فلسفه سرچشمه‌ی همه‌ی فهم و دریافت آدمی را کله و مغز او می‌شمارند و چون ساختمان کله‌ها و مغزها در همه کس یکسان نیست ، آنگاه چون مغز ماده است و چیزهای بیرونی درو تواند هَنایید [=اثر کرد] ، از اینجا آنان فهمها و دریافتها را یکسان نمی‌شناسند و به یک نیرویی که در همگی مردمان یکسان بفهمد و نیک و بد را بشناسد گردن نمی‌گزارند ، بلکه در خودِ نیک و بد سخن رانده می‌گویند : نیک و بدی در جهان نیست و هر کسی آنچه را با ساختمان مغزیش سازگار یافت یا بسود خود دید پسندیده ، نیک می‌شمارد و آنچه که نه چنین است ، بد می‌نامد.

در این چند سال کتابی از دکتر ارانی بنام «عرفان و اصول مادی» بچاپ رسیده که در آن چنین می‌گوید : «فقط با مغز می‌توان فکر کرد. مغز ماده و فکر یکی از خواص این ماده است. تجربه به ما نشان می‌دهد که اگر محیط مادی (نور ، درجه‌ حرارت ، رطوبت و غیره) تغییر کنند ، در ساختمان و طرز عمل موجود زنده نیز تغییرات نظیر آن به ظهور می‌رسد. مغز نیز کاملاً تابع آن قانونست.»

این دکتر که خود از پافشاران در فلسفه‌ی مادی بوده در اینجا زبان دانشی بکار برده. همین سخن را اگر بشکافیم ، همان معنیها خواهد درآمد. در جایی که سرچشمه‌ی همه‌ی دریافتها مغز مادیست و آن یک حال پایداری ندارد و چیزهای درونی و بیرونی در آن تواند هنایید ، این معنایش آنست که در جهان نیک و بد پایداری نیست ، در ما نیز نیرویی برای شناختن نیک از بد و راست از کج نمی‌باشد. [در کتاب «دین و جهان» بکتاب نامبرده پاسخ داده شده است.]

به هر حال این گفته‌ها از فیلسوفان مادی که با فزونیهایی از دیگران پراکنده شده و بزبانها افتاده در سالهای آخر در روزنامه‌های فارسی هم پیاپی بچاپ رسیده و ایرانیان بی‌آنکه بدانند اینها از کجاست خوانده و در دلها جا داده‌اند ، و این بهانه‌های نوینی بدست گروه انبوهی داده است. ما بارها دیده‌ایم که کسانی می‌آیند و با ما به چَخِش [=مجادله] می‌پردازند و دستاویزشان اینست : «همه‌ی مردم را نمی‌شود به یک راه آورد ، طرز تفکر هر کسی جداست ، حقیقتی در جهان نیست ، نیک و بد بسته بسود و زیان هر کسیست. این بدآموزیهای اروپایی چندان مفت و ارزان گردیده که بدست آخوندها نیز افتاده ، بارها دیده‌ایم فلان ملا می‌آید و می‌چخد و بهانه‌اش این بدآموزیهاست.»


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 2 : سید بدران (تکه‌ی یک از یک)


سال مرگ فلاح را سید على ٩٢٠  نوشته. پس از وى نوبت حکمرانى به پسر او سید بدران رسید. ازو آگاهى بسیار در دست نیست. قاضى ‌نوراللّه او را «در شجاعت و کرم یگانه‌ی روزگار» ستوده مى‌گوید : «اوامر و نواهى درگاه شاهى را مطیع و منقاد بود.» سید على داستانهایى ازو آورده که چون درست و نادرست آنها را نمى‌دانیم در اینجا نمى‌آوریم. مى‌گوید : او نخستین کسى از مشعشعیان بود که در سفرهاى خود بر استر می‌نشست.

از گفته‌هاى او پیداست که بدران پاره‌ای‌ زشتکاریها نیز داشته است. از جمله زشتکارى با پسران که دین اسلام کیفر آن را کشتن و سوختن گفته و در کیفرهاى سید محمد نیز دیدیم که کشتن را کیفر آن شمارده [و] پرهیز نداشته.

در این زمان در خوزستان خاندان دیگرى بنام «رُعناشیان» پدید آمده بود که از جانب پادشاهان صفوى حکمرانى بخش شرقى آن را داشتند (چنانکه داستان ایشان را جداگانه خواهیم سرود). یکى از ایشان خلیل‌اللّه نام را با سید بدران جنگهایى رفت. سپس چون خلیل‌اللّه از شاه نیز فرمان نپذیرفته خراج نمى‌فرستاد شاه امراى کوه‌گیلویه را با سید بدران بجنگ او فرستاد و ایشان دزفول را گرد فراگرفتند ، لیکن در این میان خبر مرگ شاه‌اسماعیل رسیده ناچار شدند دست از شهر برداشته بجاى خود بازگردند. (1)


پابرگیها :
1ـ تکملة‌الاخبار.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هفتم : نیک و بد (1)

🔸 چه باید کرد؟..

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 5 ـ4) صوفیگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐