🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 گفته‌های پا در هوا (یا یکی از دردها) ـ 1

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران ـ نگاهی دیگر بگمراهیها

🔸 17ـ4) کیشها پناهگاه بدکاران

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار هفتم : روزهای بسیار بهتری که جهان را تواند بود (تکه‌ی یک از سه)


چنانکه در آغاز سخن گفته‌ایم ، آدمیان اگر خرد را بشناسند و پیروی از آن کنند ، زندگانی براه دیگری افتاده ، بیشتری از رنجها از میان خواهد رفت. از راهنما گردانیدن خرد چند نتیجه‌ی بسیار گرانمایه‌ی بزرگی بدست تواند آمد که من اینک فهرست‌وار در اینجا یاد می‌کنم :

1) این باورها و اندیشه‌های پریشان و پراکنده که در مغزها جا گرفته ، و این کیشهای گوناگون که درمیان مردمانست نابود گردیده جهان از آنها پاک خواهد شد. چنانکه گفته‌ایم این کیشهای گوناگون و راههای پراکنده همه از آنجاست که خرد را راهنما نمی‌گردانند. آنان که می‌گویند : «اختلاف در بشر طبیعیست» ، یا می‌گویند : «طرز تفکر هر کسی جداست» نمی‌فهمند. اینها جمله‌هاییست که نافهمیده گفته شده و نافهمیده بزبانها افتاده. این گویندگان گوهر آدمی را نمی‌شناسند.

2) باین جنگها و خونریزیهای دولتها میدان نخواهد ماند. چه ما این نیز گفته‌ایم که برای زیست توده‌ها و رفتار آنها با یکدیگر هم ، راه بخردانه‌ی روشنی هست : جدایی میانه‌ی توده‌ها بیش از جدایی میانه‌ی خاندانها نیست. توده‌ها توانند با یکدیگر چنان زیند که خاندانها می‌زیند. دولتها توانند همچون یکه‌ها ، دوسخنیها و کشاکشهای خود را با دست دادگاه و داوری به پایان رسانند و هیچگاه نیازی بجنگ نیست. از دیده‌ی خرد باید جنگ را با بدیها کرد.

3) زندگی بسیار آسان گردیده آدمیان توانند از آسایش و خوشی نیک بهره‌مند شوند. سختی زندگانی امروز ، بیش از همه ، از آنست که معنی راست زندگانی فهمیده نشده و یک آیین بخردانه‌ای درمیان نیست. امروز هیاهو در جهان پیچیده : «زندگانی نبرد است» ، و همین مایه‌ی سختی روزافزون زندگانی گردیده ، و ما چنانکه بارها بازنموده‌ایم این هیاهو غلطست و خرد و فهم از آن بیزار می‌باشد. آدمیان را به نبرد نیازی نیست و زندگانی نیز نبرد نمی‌باشد.

4) جهان آباد ، و روی زمین سبز و خرم ، و خوراک و نوشاک و پوشاک و دیگر نیازمندیهای زندگی بسیار فراوان تواند بود. با این پیشرفت دانشها ، و با این افزارهای نوینی که بدست آمده ، اگر بآیین بخردانه زیسته شود ، هرآینه جهان رنگ دیگری بخود تواند گرفت.

سالیان دراز است که در جهان جنبشهایی پدیدار است در راه اینکه زندگانی آدمیان بهتر گردد و این رنجها و گرفتاریها که امروز در جهانست کم باشد و آدمیان که باین جهان می‌آیند و هر یکی پنجاه سال و شصت سال زیسته درمی‌گذرند از خوشیهای زندگی نیک برخوردار گردند. این جنبشها از اروپا و آمریکا برخاسته بآسیا نیز رسیده در همه جا تکان و هیاهو برپاست. در اروپا و آمریکا انجمنهای بزرگ «بین المللی» برپا می‌گردد و کوششهای فراوان می‌رود.

یکی از آرزوهای بزرگ آنست که جلو جنگ گرفته شود و این گرفتاری بزرگ که رفته رفته باندازه‌ی گزند و آسیبش افزوده و امروز بیم ویرانی جهان می‌رود از میان برخیزد.

این جنبشها و کوششها همه نیکست ولی آنچه ما می‌دانیم برای نیکی جهان بهترین راه همانست که به خردهای مردم تکان دهیم. مردم را بیدار گردانیده آنان را بشناختن خرد و پیروی از آن واداریم. این راه نه تنها بهتر است چنانکه گفتم یگانه راه می‌باشد. دوباره می‌گوییم یگانه چیزی که خدا بآدمیان داده و شناسنده‌ی نیک و بد و راست و کج می‌باشد ، خردهای ایشانست.

امروز در جهان نبردهای بسیاری می‌رود. توده‌ها باهم در نبردند ، شرقیان با غربیان در نبردند ، ‌بیچیزان با چیزداران در نبردند ، دانشها با نادانیها در نبردند ، اینهمه نبردها می‌رود و یکی از آنها نبرد خردها با بیخردیهاست.

این نبرد از پیش درمیان بوده ولی با کندی بسیار ، و اکنون ما آن را بسیار تند گردانیده‌ایم و پیش می‌بریم. روشنتر گویم : ما درفشدار این نبرد خردها با بیخردیها می‌باشیم و نیکی جهان را جز از این راه نمی‌دانیم.


🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 15 : گرد فراگرفتن امام‌قلى‌خان بصره را و بازگشت او (تکه‌ی یک از یک)


چنانکه مى‌دانیم یکى از کارهاى زمان شاه‌عباس گشادن ایرانیان است بغداد و دیگر شهرهاى شمالى عراق را که در سال  ١٠٣٢  (1002 خورشیدی) و سالهاى پس از آن روی داد. پس از این فیروزیها شاه‌عباس آهنگ آن کرد که بصره را نیز از دست على‌پاشا گرفته سراسر عراق را ازآنِ ایرانیان گرداند ، اینبود که امام‌قلى‌خان بیگلربیگى فارس را با لشگرهاى فارس و لرستان و کردستان روانه‌ی آنجا گردانید. امام‌قلى‌خان در سال  ١٠٣٧  على‌پاشا را در بصره بمحاصره گرفت. سید محمدخان والى هویزه نیز در این لشگرکشى با او بود. کعبى مى‌نویسد : کار بر على‌پاشا سخت گردید ولى چون مردم او را دوست مى‌داشتند و هواخواه او بودند رخنه‌اى در کارش پیدا نشد. (1)

به هر حال درمیان این محاصره و سختگیرى بود که ناگهان خبر مرگ شاه‌عباس و جانشینى شاه‌صفى رسید و امام‌قلى‌خان دست از محاصره برداشته به فارس بازگردید. برخى نوشته‌اند که شاه‌صفى فرمان بازگشت فرستاده و امام‌قلى را به پایتخت خواسته بود. داستان کشته شدن امام‌قلى و پسرانش بفرمان شاه‌‌صفى در تاریخها شناخته است. (2)

اما سید محمدخان تا سال  ١٠۴۴  والى هویزه بود تا در آن سال سید منصور که شاید تا این هنگام میان آل‌فضول بسر مى‌برده (3) به اسپهان بدربار شاه‌‌صفى رفت و شاه او را نواخته و والیگرى عربستان را بنام او کرده روانه‌ی هویزه گردانید. گویا بجهت خویشاوندى‌ای که سید محمدخان با امام‌قلى‌خان پیدا کرده بود شاه‌‌صفى نابودى او را مى‌خواست. به‌ هر حال چون منصور به هویزه رسید سید محمدخان را گرفته کور ساخت و خویشتن بوالیگرى پرداخت.

نُه سال دیگر سید منصور حکمرانى داشت تا در سال  ١٠۵٣  (1022) که نوبت پادشاهى ایران به شاه‌عباس دوم رسیده بود میانه‌ی او و پسرش سید برکه کشاکش و زدوخورد برخاست و شاه براى جلوگیرى از آن کشاکش منصور را به اسپهان خواسته و او را به مشهد بفرستاد و والیگرى را به پسر او سید برکه داد. (4)


پابرگیها :
1ـ کعبى تاریخ این حادثه را در سال  ١٠٣۶  نوشته مى‌گوید : شیخ‌ عبدالعلى هویزى در قصیده‌اى که على‌پاشا را ستوده تاریخ آن حادثه را در نیم‌بیتى چنین مى‌سراید : «على دمرالخان». ولى مردن شاه‌عباس و بازگشتن امامقلی‌خان یقین است که در سال  ١٠٣٧  بوده. پس باید گفت که آن نیم‌بیت تاریخى شیخ هویزى «على دمرالخانا» بوده که کعبى چون خودش در سال حادثه اشتباه داشته عبارات را نیز عوض کرده و «الف اطلاق» را از آخر آن انداخته است.
2ـ درباره‌ی کینه‌ی شاه‌صفى با امامقلی‌خان و پسران او تاورنیه شرح درازى نوشته که اگر درخور باور کردن باشد بهترین شرح داستان است.
3ـ سید على یاد فرستادن او به مازندران مى‌کند ولى چون جمله‌هاى او پراکنده و پریشان است دانسته نیست که کى این کار روی داده.
4ـ مسوده‌هاى جواهرى ـ کتاب سید على.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 گفته‌های پا در هوا ـ 2

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش پنجم : نادرشاه

🔸 1ـ5) آسیبی که ایران از رهگذر بدخوییها دید

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار هفتم : روزهای بسیار بهتری که جهان را تواند بود (تکه‌ی دو از سه)


می‌دانم کسانی خواهند گفت : این گفته‌ها همه راست ، ولی آیا شدنیست که مردمان در زندگانی خرد را راهنما گردانند؟! آیا این کار شدنیست؟!..

راستی هم جای دشوار گفتگو اینجاست. اینجاست که بگفته‌ی عامیان آب بیشتر برمی‌دارد. بسیاری از خوانندگان ناشدنی خواهند شمرد که مردمان در سراسر زندگانی خرد را راهنما گردانند ، ولی ما آن را ناشدنی نمی‌شناسیم و هیچ جلوگیری در میان نمی‌بینیم. چرا نتواند بود که آدمیان از خردهای خود پیروی نمایند؟ باز می‌پرسیم : چرا نتواند بود؟..

شما از راه دانش بیایید ،‌ آیا چه جلوگیری درمیانست؟ ما این روشن گردانیده‌ایم که آدمی دارای دو گوهر می‌باشد. گوهر جان با هوسها و آز و خودخواهی و دیگر بدیها ، گوهر روان با خرد و فهم و نیکخواهی و اندوه‌خواری و آبادی‌دوستی و آمیغ‌پژوهی و دیگر نیکیها. پس چه شده که آن گوهر کارگر باشد و این گوهر نباشد؟!. چه شده که آدمی ناچار باشد تنها از سرشت جانی خود پیروی نماید؟!.. ما خود گفتیم که اگر آدمی بسر خود باشد (فرهنگی نبیند) سرشت جانی او چیرگی خواهد کرد. ولی سخن در آنست که مردمان بسر خود نباشند. سخن در آنست که یک فرهنگ ورجاوند همگانی درمیان باشد.

یا اگر خواستید از راه تاریخ و آزمایشهای تاریخی بیایید ، باز می‌پرسیم چه جلوگیری درمیانست؟ تاریخ نیک نشان می‌دهد که آدمیان از روزی که بروی زمین پیدا شده‌اند ، همیشه رو بسوی بهتری داشته‌اند و هر زمان گام دیگری در راه پیشرفت برداشته‌اند. اکنون این نیز گامی در راه پیشرفت باشد. می‌گویند : چرا چنین کاری تاکنون نبوده است؟ می‌گویم بسیاری چیزهاست که تاکنون نبوده است و پس از این خواهد بود.

دوباره می‌گویم : از هر باره که بیندیشید جلوگیری در برابر نیست. با اینحال ما کار را ساده و آسان نمی‌شماریم ، و برای آنکه خواست ما نیک دانسته شود باید در اینجا چند نکته را بازنماییم :

1) برای رسیدن باین نتیجه‌ها نخست باید آمیغهای زندگی روشن گردد و هر کسی بجهان با چشم بینایی نگرد. باید معنی آدمیگری ، و جایگاه آدمی درمیان آفریدگان ، و بایاهای او در زندگانی دانسته گردد. باید بدآموزیهای پست گمراه‌کننده که صوفیان و خراباتیان و بنیادگزاران کیشها ، و پس از همه فیلسوفان مادی ، در جهان پراکنده‌اند از میان رود. باید روانها نیرومند گردد و مردمان (یا بهتر گویم : انبوه آنان) این بخواهند که با راهنماییهای خرد زیند.

2) باید آواز ما بهمه جا رسیده جنبشی بهمین نام در جهان پدید و بنیادی بهمین عنوان گزارده شود : باید پاکدینی در جهان روان گردد و قانونها دیگر شود و سررشته‌داران کشورها نه سیاستگران و هوسبازان و نامجویان و آزمندان ، بلکه خردمندانِ پاکدل و نیکخواهان جهان باشند. باید هر توده در هر کشوری که می‌زیند ، آرمانشان آباد بودن کشور ، آسوده زیستن خانواده‌ها ، پیش افتادن در نیکوکاری و نیکونامی باشد.

باید صفحه‌های نوینی در تاریخ باز شود و نامهای بسیاری از کسانی که در این راه ورجاوند خواهند کوشید در آنها نوشته گردد. باید این تلاش خداخواهانه که ما از ایران آغاز کرده‌ایم بهمدستی نیکمردان از سراسر جهان ، پایان یابد.

بااینهمه نمی‌گوییم همگی مردمان پیروی از خرد خواهند کرد. فراوانند آن کسانی که جلو هوسهای خود را نگرفته ، از آز و خودخواهی و جداسری و سودجویی و ستمگری باز نخواهند ایستاد. چیزی که هست از اینان نیز قانونها جلو توانند گرفت.

در جهان خردمندان و پاکدلان ، که خود با نیکی زیند و جهان را با نیکی راه برند کم نیستند ، و اگرهم کمتر از دیگران باشند ، تواناتر و نیرومندتر از آنانند. باید همیشه رشته‌ی کارها در دست اینان باشد که از کمخردان و ناپاکان جلو گیرند.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 16 : سید برکه (تکه‌ی یک از یک)


سید على مى‌نویسد او مرد بسیار دلیر و در سوارى بس ورزیده بود چنانکه بهنگام دویدن دو اسب از دوش یکى بدوش دیگرى مى‌جست ولى چون بحکمرانى رسید بکامگزاریها پرداخته پرواى سامان کارها را نداشت و در زمان او گزند و آزار فراوان بمردم رسید. گویا در نتیجه‌ی این حال او بود که در سال ١٠۶٠  (1029) شاه او را برداشته سید علیخان پسر خلف را بجای او والی عربستان کرد. داستان برداشتن او را سید على چنین مى‌نویسد که سیاوش‌خان نامى از سوی شاه به رامهرمز آمده نامه‌اى به سید برکه نوشته او را نزد خود طلبید بدین عنوان که دختر خود را به زنى باو بدهد. برکه از این دعوت شادمان گردیده بیدرنگ به رامهرمز رفت. سیاوش‌خان او را گرفته به اسپهان برد و از آنجا او را به مشهد نزد پدرش منصور که هنوز زنده بود فرستادند. (1)


پابرگیها :
1ـ مسوده‌هاى جواهرى ـ کتاب سید على ـ روضة‌الصفا.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش هشتم : نیک و بد (2)

🔸 خودنمایی و جداسری (و دیگر بیماریها)

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش پنجم : نادرشاه

🔸 2ـ5) نادرشاه ، پتر بزرگ و شارل دوازدهم

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار هفتم : روزهای بسیار بهتری که جهان را تواند بود (تکه‌ی سه از سه)


3) امروز جهان بچنین جنبشی ، هم نیازمند است و هم تشنه‌وار آن را می‌خواهد. شما چشم باز کرده ، باروپا و آسیا نگرید : این جنگها برای چیست؟! این خونها چرا ریخته می‌شود؟ آیا پایان اینها چه خواهد بود؟! اکنون دو دسته‌ی بزرگی از دولتها باهم می‌جنگند ، و دیر یا زود یکسو شکست خواهد خورد. لیکن پس از آن چه؟! آیا دولتهای فیروز با یکدیگر بکشاکش نخواهند پرداخت؟! آیا توده‌ای شکست خورده از پا خواهد نشست؟! آیا با آن بدآموزیهای مادیگری جنگ از میان خواهد برخاست؟! گرفتیم که جنگ از میان رفت ، با آن دشواریهای زندگانی که ماشینها پدید آورده و با دیگر دشواریها چه باید کرد؟ چاره‌ی همه‌ی این گرفتاریها نتواند بود جز با آنکه یک آیین بخردانه‌ای که تنها برای آسایش جهانیان و آبادی جهان گزارده شده ، و از هیچ توده و دسته‌ای پروایی نرفته درمیان باشد ، و همه‌ی این سیاستها و آرمانهایی که هر توده‌ای تنها بسود خود پدید آورده‌اند ـ از میان برخیزد. با اینهاست که ما امیدمندیم بآن نتیجه‌ها رسیم.

از آنسوی امروز چه در اروپا و چه در آسیا و چه در دیگر جاها ،‌ همه‌ی مردم از این گرفتاریهای جهان به تنگ آمده‌اند و هر کسی در آرزوی یک شاهراه رستگاریست که بروی جهان باز شود. همان اروپا و آمریکا بیشتر از دیگر جاها تشنه‌اند. هر کسی را که فهم و خرد درستی هست پیش خود این درمی‌یابد که آدمی بهر این زندگانی جانورانه آفریده نشده. این درمی‌یابد که باید یک راه بهتر و شاینده‌تری بروی جهانیان باز گردد.

آمریکا و اروپا امروز در کار خود درمانده‌اند. پس از آن پیشرفت بیمانندی که در زمینه‌ی دانشها رخداده ، و باآنهمه فیروزیها که بهره‌ی دانشمندان غرب گردیده ، اکنون نتیجه‌ای که در دست است یکی سختی روزافزون زندگانی ، و دیگری این جنگهای ویرانکُن می‌باشد ، و هر کسی این درمی‌یابد که آن پیشرفت و فیروزی بهر این نتیجه‌های ناشایا نبایستی بود ، و هر کس آرزومند گشاده شدن این چیستان می‌باشد.

آن جنبشهای اندیشه‌ای که از صد سال باز در اروپا و آمریکا بنام سوسیالیزم و کمونیزم و فاشیزم و مانند اینها پیدا شده خود دلیلست که دسته‌های بزرگی گرفتاری جهان را فهمیده‌اند و در جستجوی چاره می‌باشند ، و چون چاره‌هایی که پیش می‌آورند کمیهایی می‌دارد و نارساست نتیجه‌ی بزرگی بدست نمی‌آید ،‌ و چون یک چاره‌ی درست و رسایی باشد انبوه مردمان با تشنگی خواهند پذیرفت.

یکی دو ماه پیش در روزنامه‌ها خوانده شد که وزیر خارجه‌ی آمریکا گفتاری رانده و چنین گفته : «پس از جنگ باید همه‌ی دینها یکی باشد». این نمونه‌ی دیگریست که چه سهشهایی در دلها پیدا شده و چه آرزوهایی درمیانست.

آری باید همه‌ی دینها یکی باشد. ولی چگونه و از چه راه؟!.. وزیر خارجه‌ی آمریکا چه راهی برای این اندیشیده؟!. آیا مردم همگی بیدین گردند؟!. آیا همگی مسیحی شوند؟!. آیا همگی مسلمان باشند؟!. کدام یکی از اینها تواند بود؟!. آنگاه از چه راهی این آرزو را پیش برند؟!. آیا با خواهش بگردن مردم گزارند؟!. یا قانونی نهاده با زور روان گردانند؟!. اینها پرسشهاییست که بهیچ یکی پاسخی درمیان نیست.

ولی ما زمینه برای این آرزوی بزرگ پدید آورده و راهش را نیز گشاده‌ایم. آنچه مردمان را به یک راه تواند آورد جز آمیغها نتواند بود. یک دینی که همگی جهانیان آن را بپذیرند جز «پاکدینی» نیست. این دینی که از آغاز تا انجامش آمیغهاست ، و چه از راه دانشها و چه از روی سود و زیان زندگانی و چه از دیگر باره‌ها کمترین ایرادی بآن گرفته نمی‌شود ، این نیرو را خواهد داشت که همگی خردمندان پاکدل را ـ چه از اروپا و چه از آمریکا و چه از آسیا ، چه از دانشمندان و چه از دیگران ـ بخود گرواند و همگی را در یک شاهراه گرد آورد ، و تنها کسانی در بیرون مانند که خردهاشان از کار افتاده و یا درونهاشان ناپاک می‌باشد.

از سخن خود دور نیفتیم : از اینگونه گفته‌ها که درمیانست پیداست که چه در اروپا و چه در دیگر جاها انبوه مردمان تشنه‌ی کوششهایی می‌باشند که از این گرفتاریها رهاشان گرداند ، و این پیشنهادی که ما درباره‌ی شناختن خرد و پیروی از راهنماییهای آن می‌کنیم و زمینه‌ی آماده‌ای که بنام پاکدینی به همگیشان نشان می‌دهیم ، هرآینه با تندی پیش خواهد رفت و گمان دیگری در این باره بیجاست.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 17 : سید علیخان پسر خلف (تکه‌ی یک از یک)


مولا خلف را گفتیم که پسر سید مطلب و برادر سید مبارک بود. چون مبارک او را کور ساخت در هویزه نمانده با خاندان و بستگان خود به کوه‌گیلویه رفت و در آنجا جایزان و آن پیرامونها را از امامقلى‌خان بیگلربیگى کوه‌گیلویه و فارس گرفته بآبادى آنها برخاست و آبى بنام خلف‌آباد بر آنها روان گردانید. (1)

مولا خلف از علماى شیعه شمرده مى‌شود و تألیفهای بسیارى ازو نام مى‌برند. پسر او سید على نیز در اسپهان درس خوانده و از علما و مؤلفان بشمار است و شعرهاى بسیار ازو بازمانده.

سید على در خلف‌آباد نزد پدر خود مى‌زیست تا در سال ١٠۶٠  که چنانکه گفتیم سیاوش‌خان از دربار به رامهرمز آمده سید برکه را بدانجا خوانده گرفتار نمود. در همان زمان سید على و پدرش خلف نزد او رفتند و او فرمان والیگرى که از دربار بنام سید على آورده بود و پنهان مى‌داشت آشکار کرده به سید على داد.

سید علیخان به هویزه رفته بوالیگرى پرداخت و او مرد کم‌آزار و نیکو مى‌بود ولى جُربُزه‌ی حکمرانى نداشت و اینبود که کارها از سامان افتاده و مردم زبان بشکایت باز نمودند. از کارهاى او اینکه پس از چند سال حکمرانى برادرش مولا جوداللّه که در هویزه نزد او مى‌زیست ازو رنجیده بمیان آل‌فضول رفت و بدستیارى ایشان سپاهى آراسته بر سر هویزه آمده ، سید علی‌خان چگونگى را بپدرش خلف نوشت. خلف تا نزدیکیهاى هویزه آمده به سید على پیغام داد که بجنگ برادرت بیرون بیا و دلیرى بکن که فیروزى از تو خواهد بود. از این پیغامْ سید علی‌خان دلیرى یافته بجنگ جوداللّه بیرون آمد و در کارزارى که روی داد ناگهان تیرى به جودالله رسیده او را نابود ساخت و سپاهیان او شکست یافته پراکنده گردیدند. ولى چون این خبر به مولا خلف رسید با آنکه خود او سید على را بجنگ برانگیخته بود ازو سخت رنجیده و سوار شده به خلف‌آباد رفت و در آنجا بود تا بدرود زندگى گفت.

اما سید علی‌خان کارهاى او همچنان بى‌سامان و آشفته بود و پسران و کسان او بمردم آزار مى‌نمودند تا پس از سالهایى اعراب بستوه آمده بهمدستى پسرش سید حسین بَرو شوریدند و او را از هویزه بیرون رانده سید حسین را بجاى او بوالیگرى برنشاندند ، و چون پیش از این ، خبر نابسامانى کارهاى خوزستان بگوش شاه رسیده و او منوچهرخان حاکم لرستان را مأمور کرده بوده که به هویزه آمده سید علیخان را روانه‌ی اسپهان سازد و خویشتن بجاى او بسامان کارهاى خوزستان پردازد. در این هنگام شوریدن اعراب بر سید علیخان بود که منوچهرخان به خوزستان رسید. نخست اعراب با وى نیز از در نافرمانى درآمده بجنگ برخاستند ولى سپس ناچار گردیده فرمانبردارى آشکار ساختند و او به هویزه درآمده بحکمرانى پرداخت. سید علیخان نیز با پسران و بستگان خود روانه‌ی اسپهان گردید.

ولى منوچهرخان بیش از دو سال در هویزه نماند که بار دیگر به لرستان بازگشت. سید على مى‌نویسد او چون طمع به اسبهاى اعراب کرده هر کجا اسب گرانبهایى سراغ مى‌گرفت با زور از دست دارنده‌اش درمى‌آورد و آنگاه او دختر خود ماهپاره را آشکار سوار اسب کرده همراه خود بشکار مى‌برد ؛ اعراب بدستاویز این کارهاى او آماده‌ی شورش بودند و او چگونگى را دریافته بشاه نوشت که حکمرانى هویزه جز از دست سادات مشعشعى برنمى‌آید و اجازه گرفت که به لرستان بازگردد. پس از او دو سال هم گماشته‌اى از جانب شاه بکارهاى هویزه رسیدگى داشت تا سید علیخان پس از چهار سال درنگ در اسپهان بفرمان شاه بار دیگر به هویزه بازگشت.

👇

در این بار نیز سید علی‌خان توانایى چندانى نداشت و پسران بسیار او بمردم چیرگى مى‌نمودند. سید على نوه‌ی او یک رشته داستانهایى ازو و از پسرانش نوشته که ما در اینجا نمى‌آوریم.

در این زمان ، هم پادشاهى صفویان روى بافتادن و پایین رفتن داشت و روز بروز از شکوه و توانایى آن مى‌کاست و هم والیگرى مشعشعیان رونق خود را از دست داده زمان بزمان نابسامانى کار ایشان بیشتر مى‌گردید.

چنانکه گفته‌ایم این زمان همیشه سپاهى از قزلباش در دز هویزه به پاسبانى مى‌نشسته با اینهمه والیان بر اعراب چیره نبوده و آن توانایى را نداشتند که از شورش و تاخت‌وتاز ایشان جلوگیرى نمایند. اگر پادشاهى صفویان شکوه و زور خود را از دست نداده بود در این هنگام بآسانى مى‌توانست ریشه‌ی مشعشعیان را از خوزستان براندازد. ولى خود صفویان این زمان حال مشعشعیان را داشتند و رشته‌ی کارها بدست کسانى چون شاه‌سلیمان و شاه‌سلطانحسین افتاده و از پادشاهی و فرمانروایى جز نام بازنمانده بود.

یکى از حوادث زمان سید علیخان لشگرکشى عثمانیان به بصره و پراکنده شدن مردم بصره و جزایر و گریختن حسین‌پاشا دیرى به ایران است که در جاى دیگر این داستان را خواهیم نوشت.

هم در این پیشامد بود که سید نعمت‌اللّه جزایرى مؤلف زهرالربیع و کتابهاى دیگر که نیاى سادات جزایری خوزستان است از جزایر کوچیده به هویزه درآمده و از آنجا به شوشتر رفته در آنجا نشیمن گزید. (2)


پابرگیها :
1ـ شهرى نیز بنام خلف‌آباد بنام او مى‌نویسند ولى ما نمى‌دانیم آیا یکى از آبادیهاى پیشین بوده که آبادتر گردانیده و نام آن را هم تغییر داده یا اینکه خود او آبادى جداگانه‌اى بنیاد نهاده. [در نقشه‌ی شماره‌ی 3 آبادی‌ای باین نام دیده می‌شود.]
2ـ کتاب سید على ، تذکره‌ی شوشتر ، مسوده‌هاى جواهرى.


🌸

🔶 «دردها و درمانها» (احمد کسروی) ، بخش نهم

🔸 سال هفتم پیمان

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش پنجم : نادرشاه

🔸 3ـ5) تاریخ خود را نمی‌دانند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» ، احمد کسروی

🔸 گفتار هشتم : چه بهانه‌هایی می‌آورند؟.. (تکه‌ی یک از دو)


گاهی هم کسانی این را (این را که مردمان گردن براهنمایی خرد نگزارند) بهانه می‌آورند. این را می‌گویند ، ولی خواستشان نه گفتگو کردن و فهمیدن ، بلکه بهانه آوردنست. اینان کسانیند که دوست می‌دارند آزاد باشند و هوسهای خود را از زیانمند و بی‌زیان بکار اندازند و کسی از آنان جلو نگیرد.

فلان شاعر دوست می‌دارد با سخن بازی کند و قصیده و غزل و قطعه بافته بیرون ریزد و با این کار بیهوده زندگی بسر برد ، بهمان رمان‌نویس می‌خواهد آزاد باشد و افسانه‌های پوچ و ننگینی بافته از فروش آنها روزی خورد. فلان دیهدار می‌خواهد در شهر نشیند و دست بکار نزند و از دسترنج روستاییان بدبخت مفتخواری و خوشگذرانی کند. بهمان بازرگان دوست می‌دارد که چنانکه تاکنون بوده است کالا را دست بدست گرداند و از اینجا خریده بآنجا فروشد و درمیانه سود سرشاری بدست آورد.

اینان و مانندگان اینان چون سخن از خرد و داوریهای آن بشنوند و از این گفتگو که ما می‌گوییم باید زندگانی براهنمایی خرد و از روی یک آیین خردمندانه باشد آگاه گردند ، چون این سخنان را بسود خود نمی‌یابند ، ناچار بهانه آورده خواهد گفت : «این نشود ، این پیش نرود ، مردمان گردن براهنمایی خرد نگزارند».

این چیزیست که بارها رخ داده و ما این سخن یا ماننده‌ی آن را شنیده‌ایم. این شیوه‌ی همیشگی بدکاران است که هرچه را که خود نخواهند در برابرش این بهانه را آورند. فراموش نکرده‌ایم در جنبش مشروطه‌خواهی در ایران یک دسته از کسانی که مشروطه را بسود خود نمی‌دیدند و دشمنی می‌نمودند ، بهانه‌شان این می‌بود : «ایران نظم بر نمی‌دارد ، ملتی که ششهزار سال با استبداد زیسته مشروطه نمی‌پذیرد ...» بدینسان خود را به فیلسوفی زده بهانه می‌آوردند. خودشان نمی‌خواستند مشروطه را بپذیرند و کارشکنی می‌کردند و چنین می‌گفتند که مردم نپذیرند.

درباره‌ی خرد و زندگانی بخردانه نیز همین رفتار را می‌کنند. روزی به یکی گفتم : تو را چه کار با دیگرانست؟!. آیا خودت می‌پذیری؟!. آیا خودت می‌خواهی گردن براهنمایی خرد بگزاری؟!. گفتم : شما کسان بسیار شگفتید. تو اگر از اینجا بیرون می‌روی یکی جلوت را بگیرد و چند سیلی به رویت بزند فریادت بلند خواهد شد : «ای داد! بیایید این مرا می‌زند!» پیاپی خواهی پرسید : «چرا مرا زدی؟! چه کاری با تو داشتم؟!» و اگر بدانی انگیزه‌ای درمیان نبوده و او تنها از راه دلخواه و هوسبازی ، یا از روی مستی آن سیلی‌ها را زده ، در همه جا نشسته داستان را باز خواهی گفت ، و از ناامنی کشور خواهی نالید. من از تو می‌پرسم : اگر در جهان نیک و بدی هست و یک نیرویی برای شناختن نیک و بد درمیان می‌باشد ، پس تو چرا گردن نمی‌گزاری؟!. چرا هر زمان که سخنش بمیان می‌آید بهانه می‌آوری؟! اگر نیک و بدی نیست و یک چنان نیرویی درمیان نمی‌باشد پس آن دادخواهی و فریادت بهر چه بوده؟!. اگر راه زندگی اینست که هر کسی هرچه خواست کند و دربند سود و زیان دیگران نباشد ، پس تو چه ایرادی بآن سیلی‌زن خواهی داشت؟!. چرا تو خودت را آزاد می‌دانی که دربند راهنمایی خرد نباشی و پروای سود و زیان دیگران نکنی ، ولی آن سیلی‌زن خود را آزاد نداند؟! من نمی‌دانم بشما چه بگویم. شما می‌گویید : دزدی بد است و باید دزدان را بزندان انداخت ، و راهزنی در سر گردنه بد است و باید راهزنان را گرفت و دار کشید ، ولی در شهر بیکار نشستن و از دسترنج روستاییان مفت خوردن بد نیست و کسی نباید سخنی گوید ، در بازار در حجره نشستن و با یک چرتکه و یک صندوق و یک تلفن بازرگانی کردن و کالاها را دست بدست گردانیدن بد نیست و کسی نباید ایرادی گیرد. شما می‌گویید : آنچه بسود ماست نیکست و آنچه بسود ما نیست ، بد می‌باشد. اینست راز درون شما ، اینست حال شما.

آنچه نارسایی فهمهای این کسان را می‌رساند همینست که آنچه را خود می‌کنند ، می‌خواهند دیگران نکنند. می‌خواهند خود ایشان آزاد باشند و پروای سود و زیان دیگران نکرده هرچه از روی هوس یا خشم یا کینه یا رشک خواستند بکنند ، ولی دیگران نکنند. و این نمی‌اندیشند که آن دیگران نیز همین حال را دارند ، آنها نیز همین را می‌خواهند. این یکی از جاهاییست که ناتوانی نیروهای مغزی آن کسان نیک روشن می‌گردد.

یکی از شاعران در تهران هجوگو بود و از جمله شهاب نامی را هجو زشتی کرده بود. شاعر دیگری پیدا شد و خود او را هجو زشتتری کرد.

شاعرک آتش گرفته بود و با من گله می‌کرد. گفتم : تو نیز شهاب را هجو کرده‌ای. این سخن باو برخورد و چنین گفت : «من با شهاب یکی هستم؟!. اگر من شهاب را هجو کرده‌ام بایستی او هم مرا هجو کند؟» من دیگر پاسخی نداده پیش خود گفتم : «تو اگر خرد داشتی می‌دانستی که هیچ جدایی میانه‌ی تو و شهاب نیست. اگر هجو کردن بد است و نباید بود باید هیچ کسی ، هیچ کسی را هجو نکند و اگر بد نیست پس تو چه گله داری؟!.»



👇