🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار دوم : خرد چیست؟

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 9 (از 12)


از هر باره كه بیندیشید این ناسزاست كه ما آنان را «قرآنی» بشناسیم و میدان دهیم كه بنام قرآن با ما گفتگو كنند. این یك زیركی از سوی آنانست و ما هم نباید پذیریم. می‌باید آشكاره بگوییم : شما كجا و قرآن كجا؟!.. شما كدام چیز را از قرآن می‌پذیرید كه قرآنی باشید؟!.. مگر شما نیستید كه پانزده كیش می‌دارید و پیروان هر كیشی از قرآن دلیل می‌آورند؟!..

بیشتر اینان گستاخانه‌ترین رفتار را با قرآن می‌نمایند و من اینك داستانی را می‌نویسم : در چند سال پیش یكی از ملایان كه با من آشنایی می‌داشت بتهران آمد و چنین خواست كه در اینجا نشیمن گیرد. من می‌گفتم برایش سخت گذرد. زیرا می‌دانستم كاری یا پیشه‌ای نتواند. پس از زمانی شنیدم زندگانی خوبی پیدا كرده‌ ، و چون پرسیدم دانسته شد نشستی بنام «درس قرآن» برپا ساخته كه كسانی از بازاریان و دیگران بآنجا می‌آیند و آنان پولهایی باین می‌رسانند. من در شگفت شدم زیرا او را بیدین می‌شناختم. سالها فلسفه خوانده بود و بارها نزد من سخن از افلاطون و ارسطو رانده و آنان را همپایه‌ی پیغمبران (یا بهتر گویم پیغمبران را همپایه‌ی آنان) می‌ستود ، و بچنین كسی گمان نمی‌رفت كه بقرآن و درس قرآن پردازد. پیداست كه جز برای نان خوردن آن را نكرده بود. در همان هنگامها روزی بدیدن من آمد و خشنودی می‌نمود از اینكه سخنان خوشایندی را پیدا كرده است و با گفتن آنها كسانی را بسر خود گرد آورده. از سخنانی كه می‌گفت یكی اینكه : «من می‌خواستم پیمان را ترویج كنم ولی دیدم مقدسین ناراضی هستند و ترك كردم» ببینید چه سودجویهایی از قرآن می‌كنند؟! یك كتاب آسمانی را در چه راه بكار می‌برند؟!..

درباره‌ی قرآن سخن دیگری نیز هست كه می‌باید در اینجا بنویسیم : در چندی پیش مردی با دست آقای فتحی دو پرسش نزد من فرستاده بود بدینسان :

1) آیا پیروی از قرآن و قوانین مندرج در آن ، راه نجات و رستگاری در دنیای كنونی و پسین نخواهد بود؟!..

2) در صورت منفی بكدام یك از قوانین و دستورات آن ایراد هست و زیان آن چیست؟!.

پیداست كه پرسنده پیمان نخوانده و از راستیها بسیار دور است. این می‌پندارد كه ما بیكی از آموزاكهای[تعلیمات] قرآن ایراد می‌داریم. هرچه بود نخواستم كه پاسخی ندهم ، و چنین نوشتم كه برای باز شدن راه پاسخ من هم از شما می‌پرسم : آیا امروز قرآن درمیان خود مسلمانان بكار بسته می‌شود یا نه؟.. گمان بیشتر آنست كه خواهید گفت : «نمی‌شود.» اینست دوباره می‌پرسم : «چرا؟!.. چرا نمی‌شود؟!.. انگیزه‌ی آن چیست؟!.. و آنگاه آیا شما و كسان دیگری از علما و پیشروان توانید آن را روان گردانید یا نه؟!..»

این را فرستادم و او پاسخی نداد و بخاموشی گرایید. با خود می‌گفتم : بهتر است همینها را در مهنامه بچاپ رسانیم كه كسانی اگر بخواهند پاسخی دهند. لیكن دیدیم نتیجه‌ای نخواهد بود. زیرا یك دسته بیكبار خاموشی گزیده و بروی خود نخواهند آورد و یك دسته بسخنان بسیار پرتی خواهند برخاست كه ما اگر بخواهیم آنها را بنویسیم و بپاسخ پردازیم از خواست خود دور خواهیم افتاد و در این هنگام سخت ، زمان خود و دیگران را هدر خواهیم گردانید ، و اگر بچاپ نرسانیم همان را دستاویز گرفته زباندرازی خواهند كرد. چنانكه همین كار را آخوندی كرده كه یک رشته ایرادهای بسیار پوچ و پرتی را نوشته و فرستاده و رونویسهایی از آن بدست كسانی داده.

مثلاً ایراد گرفته كه من كه نكوهشها از اروپاییگری نمودم هنوز خودم از اروپاییگری دست برنداشته‌ام ، (گویا خواستش اینست كه رخت اروپایی می‌پوشم و با كارد و چنگال خوراك می‌خورم و روی صندلی می‌نشینم). بیچاره نفهمیده كه نكوهشی كه من از اروپاییگری نمودم خواستم رخت و این چیزها نبود و این را بارها نوشتم و روشن گردانیدم.

🔸خواست من از اروپاییگری آن بود كه كسانی از شرقیان ، اروپا را در راه رستگاری شناخته و گمراهیهای آن را در زمینه‌ی زندگانی نمی‌دانستند و چنین می‌پنداشتند كه شرق هم باید از هر باره پیروی از اروپا نماید. من لغزشهای اروپا را نشان داده و چنین گفتم كه می‌باید شرقیان پیروی از اروپا نكرده و خود یك راه رستگاری دیگری پیش گیرند ، و بروی آن گفته‌ی خود ایستادگی نمودم و پیمان را برای پیشرفت آن خواست برپا گردانیدم.

معنایی باین بزرگی را كه بارها در پیمان روشن گردانیده‌ایم درنیافته و اندیشه‌اش برخت و كلاه و مانند اینها كه هیچ ارجی بچگونگی آن نتوان نهاد می‌رود ، و خیره‌رویی نموده و این را می‌نویسد و می‌فرستد كه ما بچاپ رسانیم و پاسخ دهیم. ما بآنان می‌گوییم این كیش كه شما پیش گرفته‌اید هم بیپاست و هم آسیبهای بزرگی را دربر می‌دارد ، و آنان در پاسخ ، سخن را برخت و كلاه و مانند آن می‌كشند. این نمونه‌ی پاسخ دادن و ایراد گرفتن آنانست.



.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 25 : گشادن سید فرج‌اللّه بصره را (تکه‌ی یک از یک)


داستان خاندان دَیرى را و اینکه ایشان در بصره بنیاد فرمانروایى نهاده بودند در پیش نوشتیم. این خاندان داستان درازی داشت. در سال  ١٠٧٧  (1045) یحیاآغا نامى که شوهرخواهر حسین‌پاشا دیرى بود با عثمانیان دست یکی کرده و لشگر بر سر حسین‌پاشا آوردند و او را از بصره بیرون راندند. پس از دیری یحیاآغا نیز از آنجا بیرون کرده شده بصره باز بدست عثمانیان افتاد. ولى چنانکه گفته‌ایم دولت عثمانى در این زمان سخت گرفتار بوده آن توانایى که بگوشه‌هاى دوردست خاک خود رسیدگى نماید نداشت. اینبود که در بصره و آن پیرامونها جز نام نشان دیگرى از دولت عثمانى نبود و اندکى نگذشت مانع نامى که شیخِ عشیره¬ی مُنتَفق بود به بصره دست یافته آزادانه در آنجا بفرمانروایى پرداخت. سید على مى‌نویسد : «چون طاعونى سخت در آن حدود بهم رسید و بسیارى از مردم نابود گردیدند و کسى از بزرگان در آنجا نماند ، پس مانع فرصت یافته سراسر آن پیرامونها را بدست گرفت.»

سید فرج‌اللّه را با مانع دشمنى در کار بود. زیرا مانع بهوادارى سید على برادرزاده‌ی او برخاسته و بهمراهى با سید على لشگر بجنگ سید فرج‌اللّه برده بود. از اینجا سید فرج‌اللّه آهنگ لشگرکشى بر سر بصره کرد. گویا بخواهش و پیشنهاد او بوده که دربار صفوى نیز با آن آهنگ همداستان گردیده در سال  ١١٠٩  شاه‌سلطان‌حسین فرمانى بعنوان لشگرکشى به بصره به سید فرج‌اللّه فرستاده و حاکم شوشتر و دیگران را از دستگاه خوزستان و آن پیرامونها همراه او گردانید.

فرج‌اللّه بصره را بآسانى گشاده «قورنه» را نیز بدست آورد و از اینجا نام او بلند شد. ولى اندکى نگذشت که از دربارْ ابراهیم‌خان نامى را بحکمرانى بصره فرستادند و فرج‌اللّه این شنیده به هویزه بازگشت. (1)


پابرگی :
1ـ کتاب سید على ، تذکره‌ی شوشتر ، خلاصه‌ی تاریخ العراق للاب انستانس.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 درباره‌ی اين کتاب

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار سوم : خرده‌هایی که به خرد می‌گیرند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 10 (از 12)


در برابر آن پرسشها در زمینه‌ی قرآن نیز همین را نمودندی و هیچگاه این نكردندی كه پاكدلانه پیش آیند و یك پاسخ درستی بدهند. اینبود از آن چشم پوشیدیم. ولی گفتیم خودمان این زمینه را عنوان سخن گرفته و روشن گردانیم. روشن گردانیم كه پاكمرد عرب چون برخاست و بیست‌وسه سال رنج برد و قرآن را با یك رشته آموزاكها بدست مردم داد ، آن روز در سراسر عربستان جز قرآن كتابی ، و جز آموزاكهای آن آموزاكی نمی‌بود و از اینرو در مردم نیک می‌هنایید[1] و آن نتیجه‌های گرانبها را می‌داد. ولی چون یكی دو قرن گذشت كم‌كم سخنان دیگری بمیان آمد و آموزاكهای دیگری پیدا شد ، و هرچه اینها بیشتر گردید هَنایش قرآن كمتر شد ، و كار بجایی رسید كه چند گونه گمراهیها ، از صوفیگری و فلسفه و شیعیگری و باطنیگری و خراباتیگری و مانند اینها درمیان مسلمانان رواج گرفت و بیكبار قرآن از هنایش افتاد. اینست انگیزه‌ی آنكه قرآن درمیان خود قرآنیان از كار افتاده بویژه در زمانهای آخر كه یك اژدهاگمراهی ، بنام مادّیگری ، در جهان پیدا شده و تكان سختی باندیشه‌ها می‌دهد. اینبود اگر كسانی خواستندی قرآن بكار بسته شود بدانسان كه در آغاز اسلام می‌بوده بایستی دو كاری كنند : یكی آنكه بهمه‌ی آن گمراهیها و بدآموزیها پاسخ دهند و آنها را ریشه كَنند و دیگری اینكه جهان را بحال آغاز اسلام بازگردانند که هیچ یکی نشدی. زیرا نه جهان بحال آغاز اسلام بازگشتی و نه كسانی چاره‌ی این گمراهیها توانستندی.

می‌گفتم : خودمان اینها را بنویسیم و زمینه را روشن گردانیم : دیدیم از این هم نتیجه نخواهد بود. زیرا ما اینها را بارها نوشته‌ایم و می‌بینیم كه در این كسان هنایش نداشته. یك چیزی را كه ما آزمودیم و نیك دانستیم آنست كه سخن در اینان نمی‌هناید. ما می‌بینیم پس از آنهمه سخنانی كه از زیان كیشهای پراكنده و از زشتی آنها نوشته‌ایم هیچگاه در آن اندیشه نیستند كه دست از كیش بیهوده‌ی خود بردارند ، بلكه بسیاری بیك كار شگفتی برمی‌خیزند و آن اینكه می‌خواهند از گفته‌های ما سود جسته و یك نیكیهایی در كیش خود پدید آورند.[2] بدینسان كه برخی چیزهایی بیفزایند و برخی چیزهایی كم كنند و یك رُویه‌ی[3] بهتری بآن بدهند ، و هنگامی كه چند تن فراهم می‌نشینند چنین می‌گویند : «باید یك اصلاحاتی در مذهب كرد». از همین كسانند كه نزد من می‌آیند و می‌گویند : «ما كه موحدیم نهایت امیرالمؤمنین زحمت بسیار كشیده قدردانی ازو می‌نماییم» و این نمونه‌ی «اصلاحاتی» است كه می‌خواهند در كیش خود بكنند.

این رفتار اینان بیاد من می‌آورد داستانی را كه می‌باید در اینجا بیاورم : در هفده سال پیش هنگامی كه بخوزستان می‌رفتم در یكی از شهرهای سر راه در بازار یك كتابی دیدم ، كه چون در تاریخ می‌بود و خط خوبی می‌داشت با همه‌ی گرانیش خریدم. ولی چون بمهمانخانه آوردم و رسیدگی كردم دانسته شد در چند جا از صفحه‌هایش افتاده. می‌دانیم كه در كتابهای كهن شماره‌ی صفحه نبودی ولی یك كلمه از آغاز صفحه‌ی پسین را در گوشه‌ی پایین صفحه‌ی پیشین آوردندی كه از همانجا افتاده داشتن و نداشتن كتاب دانسته شدی. آن نیز اینگونه می‌بود و درست نیامدن پایین و بالای صفحه‌ها در چند جا افتاده را نشان می‌داد. دوباره بنزد فروشنده بردم و چگونگی را بازنمودم. نمی‌پذیرفت و بهانه‌هایی می‌آورد. پس از گفتگوی بسیار ناگزیر شد بپذیرد ، ولی گفت پول شما را بكسی دادم. یك ساعت دیگر بیایید تا بدهم. یك ساعت دیگر كه رفتم و یكی از همسفران نیز با من بود دیدم كتاب را جلو ما گزاشت و چنین گفت : «شما آقا اشتباه كرده بودید این هیچ نقصی ندارد دوباره ببینید!» كتاب را برداشته و دیدیم در آنجاها كه افتاده می‌داشت كلمه‌های پایین صفحه را تراشیده و كلمه‌هایی دیگری نوشته و چنین كرده كه با بالای صفحه راست می‌آید. پنداشته كه با همین رویه‌كاری[=ظاهرسازی] درست گردد و عیبی بازنماند.


[1] : هناییدن (همچون پناهیدن) = اثر کردن ؛ هنایش (همچون همایش) = اثر ـ و
[2] : چنان کسانی در زمان نویسنده چندان بنام نشدند ، ولی شاگردانشان پس از کشته شدن نویسنده درمیان کیشداران فراوان پیدا شدند و عنوانهایی از جمله «نواندیشان دینی» یا «اصلاحگران دینی» یافتند و هر کدام دسته‌ای دیگر را بسر خود گرد آورده به یک گمراهی نوینی انداختند. نتیجه‌ای که امروز از کوششهاشان بدست آمده آنست که پیدایش آنان نه تنها کار دین را سامان نداده بلکه آشفته‌تراز آشفته گردانیده. ـ و
[3] : رویه (همچون مویه) – ظاهر ، صورت ـ و


.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 26 : سید هیبت (تکه‌ی یک از یک)


در این زمان سید على با عموى خود ناسازگارى کرده آرزوى والیگرى داشت و با ابراهیم‌خان دست بهم داده بدشمنى فرج‌اللّه مى‌کوشیدند و فرج‌اللّه از ایشان نگران بوده با دربار صفوى سرگرانى مى‌نمود. در این میان در سال ١١١١ (1078) محمدعلى‌بیگ نامى از دربار فرمان عزل فرج‌الله را آورده و در نهان مأمور بود که او را دستگیر نماید. فرج‌اللّه پیش از رسیدن او چگونگى را شنیده نافرمانى آشکار ساخت. در همان هنگام سید هیبت (یا هبه (1) ) پسر خلف که عموى فرج‌اللّه و پیرمرد ناتوانى بود از اسپهان بوالیگرى هویزه فرستاده شد. و چون او آمد فرج‌اللّه با پیروان از هویزه بیرون رفته بناى تاخت و تاراج را گزاشت و از گزند و آزار خوددارى نمى‌کرد و این شورش سراسر خوزستان را بهم زده اعراب در همه جا به تاخت‌وتاز برخاستند.

پس از دیرى فرج‌اللّه با شیخ ‌مانع منتفق دست بهم داده و سپاهى آراسته لشگر بر سر هویزه آوردند و آن شهر را گرد فراگرفتند. سید هیبت یاورى از عشایر آل‌کثیر و آل‌خمیس و آل‌فضول خواسته بجنگ ایشان بیرون آمد ولى در جنگ شکست بَرو افتاده پیروانش پراکنده شدند و خود او گریخته جان بدر برد. (2)


پابرگیها :
1ـ گویا «هبة» بوده که از چاپ بدینسان بیرون آمده. ـ و
2ـ کتاب سید على ، تذکره‌ی شوشتر.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 1ـ خرده‌گیریها

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار چهارم : کشاکش کیشها از بکار نبردن خرد است

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 11 (از 12)


بسخن بیشتر از این دامنه نمی‌دهم. از هر راه كه بیندیشیم گفتگو با اینان نه تنها سودی نمی‌دارد زیان نیز می‌دارد. زیرا اینان را پافشارتر می‌گرداند و ما را از كار بازمی‌دارد. كار ما آن نیست كه با اینان سربسر گزاریم و كشاكش كنیم. بلكه آنست كه باین پراكندگیها و گرفتاریها چاره كنیم. اینست تا می‌توان باید از گفتگو كناره گرفت. بویژه درباره‌ی قرآن كه هیچ نباید بگفتگویی پرداخت.

در آذربایجان مثلی هست می‌گویند : «قفل برای درستكار است برای دزد نیست». این سخن راست است. قفل را كه بدر یک خانه یا یک صندوق می‌زنند برای كسان درستكار است كه همینكه آن را دیدند بازایستند و دست نگه دارند. ولی دزد قفل را هم شكند.

مانند آن را توان گفت : «قانون برای كسانیست كه بقانون گردن می‌گزارند ، برای گردنكشان نیست». شما اگر در بازار و درمیان شهر با یک مرد آبرومندی گفتگو می‌كنید با او می‌توانید یاد قانون كنید. ولی اگر در یک بیابان دور از آبادی به یک راهزنی برسید و بخواهید با او نام قانون ببرید و چشم نتیجه دارید كار بیخردانه كرده‌اید زیرا او قانون را زیر پا گزارده و پابندی بآن نمی‌نماید.

این داستان نیز چنانست.
🔸ما می‌باید با كسانی بگفتگو پردازیم كه به خرد ارج می‌گزارند و پیروی از آن می‌دارند ، و از آنسوی خواهای پیشرفت كار توده و آسودگی خاندانها می‌باشند.
لكن كسانی كه به خرد ارج نمی‌گزارند و هر زمان نام خرد برده می‌شود ریشخند می‌نمایند ، و آشكاره با دانشها دشمنی می‌نمایند و می‌گویند : «غلط كرد علم» و بتوده و كشور و پیشرفت آن كوچکترین پابندی را نمی‌دارند ، و نمونه‌ی نادانیشان آن بود كه در بیست و اند سال پیش در داستان مشروطه گفتند : «اگر رود كشور رود ، مذهب من كه نرود» با چنین كسانی سخن گفتن و دلیل آوردن چه نتیجه تواند داد؟!..

ما آشكاره می‌بینیم اینجا كه پاسخ می‌شنوند و درمی‌مانند می‌روند و از جای دیگری پیش می‌آیند ، و بجای پاسخ گفتن به پرسشهای ما می‌كوشند كه عامیان را برآغالند [1] و زبان بسخنان بیفرهنگانه باز می‌كنند ـ از گفتگو با اینان چه سودی بدست آید؟!..

این را نوشته‌ام كه در چند سال پیش با یكی از مسیونرهای آمریكایی گفتگو می‌كردیم ، من گفتم بیپایی دین مسیحی و دیگر دینهاست كه مایه‌ی بیدینی جهان گردیده ، و از انجیل و توریت[2] گواههایی برای سخن خود آوردم ، او از پاسخ درمانده چنین گفت : «عقل چیز دیگر است و ایمان چیز دیگر» من گفتم : «این اعلان ورشكستی است و من دیگر با شما حرفی ندارم».

🔸همه‌ی كوششهای ما برای اینست كه مردمان را به پیروی از خرد واداریم. در جایی كه كسی آشكاره دین را آخشیج[= ضد] خرد می‌شمارد چه گفتگو با او توان داشت؟!..

از هر باره كه نگاه كنیم گفتگو با اینان بیهوده است ، بویژه درباره‌ی قرآن كه بیكبار می‌باید دوری گزید. می‌باید قرآن را والاتر از آن دانست كه با چنین كسانی گفتگوی آن كرده شود. یک نكته‌ی دیگری آنست كه اینان از گفتگویی كه می‌كنند و از چَخِش و هیاهویی كه بمیان می‌آورند لذت می‌برند و از این باره هم بجاست كه از درافتادن با آنان پرهیز نماییم.

مردم همه اینان نیستند. كسانی كه در جستجوی راستی باشند فراوانند ، و ما می‌باید از راهش درآییم و راستیها را بآنان بفهمانیم. یک جلوگیری كه امروز درمیانست و ما می‌باید به برداشتن آن كوشیم اینست كه انبوهی از پیروان كیشها از رها كردن گمراهیهای خود می‌ترسند. از بس در گمراهی فرورفته‌اند چنین می‌پندارند كه اگر بزیارت نروند و یا روضه نخوانانند و یا پول بفلان مجتهد نفرستند گرفتار خواهند گردید و آسیب خواهند دید ، و یا در پیش خدا گناهكار خواهند بود. می‌باید بآنان فهمانید كه این ترس بسیار بیجاست. شما با این رفتار خود بت‌پرستید و خدا از شما سخت ناخشنود می‌باشد ، و اگر بازنگردید در پیش او شرمسار خواهید بود. از آنسوی شما كه بدینسان دسته دسته و پراكنده می‌باشید و در چنین زمان بیمناكی در اندیشه‌ی خود و فرزندان خود نیستید ، و با این كوششهای ما كه در راه رستگاری شما بكار می‌بریم همراهی نمی‌نمایید بسیار گناهكارید و خدا نكرده هر گزندی از این راه رسد شما پاسخده[=مسئول] آن هستید.


[1] : برآغالیدن = تحریک كردن. ـ و
[2] : نام و تلفظ دیگر تورات است. ـ و


.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 27 : سید على (تکه‌ی یک از یک)


در این آشوبها و کشاکش میانه‌ی سید هیبت و فرج‌اللّه‌خان ، سید على خود را بکنار کشیده در بصره نزد ابراهیم‌خان مى‌زیست و چون خبر آشوب خوزستان به اسپهان رسید در سال  ١١١٢  از دربار فرمان والیگرى بنام او درآمده و خلعت براى او فرستاده شد و او از بصره به هویزه آمده بحکمرانى پرداخت. خود او مى‌نویسد : «پس من به هویزه آمدم و هر یک از خویشان و عموزادگان را تا مى‌توانستم از خود خرسند گردانیدم.»

یکى از کارهاى سید على که خردمندى و نیکمردى او را مى‌رساند آنکه پس از درآمدن او به هویزه ، فرج‌اللّه آرام ننشسته بهمدستى شیخ ‌مانع اعراب را شورانیده سید على را آرام نمى‌گزاردند و سپس چون نومید شدند به عراق رفته فرج‌اللّه نزد مانع مى‌زیست. سید على نامه‌اى بدربار صفوى نوشت که بودن فرج‌اللّه نزد مانع کار ستوده‌اى نیست و خواستار شد که شاه گناه او را بخشیده و اجازه بدهد که به خوزستان بیاید ، نیز راه گذرانى براى او قرار بدهد. شاه این خواهش او را پذیرفته سید فرج‌اللّه را بخشید و حقوق سالانه براى او قرار داد.

با اینهمه نیکیهاى سید على والیگرى او بیش از هشت ماه کمابیش نبود و در آخرهاى همان سال  ١١١٢  (1079) عبداللّه‌خان نامى از اسپهان رسیده او را گرفته در دز هویزه بند نمود و والیگرى را بار دیگر به فرج‌اللّه داد.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 2ـ کیشهایی که امروز هست همه گمراهیست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار پنجم : خردها را نیز آموزگاری باید بود

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐

✴️ در پیرامون نوشته‌های پیمان

🔸 گفتگو چگونه باید كرد - تکه‌ی 12 (از 12)


می‌باید بیادشان آورد داستان مغول را ، بیادشان آورد داستان تیمور را ، بیادشان آورد داستان كشتارهای روسیان و آسوریان را ، و نیک بفهماند كه پاسخده[=مسئول] آن خونهای بیگناهی كه از زنان و بچگان ریخته شد كسانی می‌بودند كه با پندارهای بیهوده‌ای خود را سرگرم می‌ساختند و دسته‌بندیها كرده و بهمدستی نمی‌كوشیدند ، و در نتیجه‌ی اینها بدانسان گرفتار گردیدند. نمی‌گویم : آدمكشان بیگناه بودند. می‌گویم : هم آنان گناهكار بودند و هم خود مردمان. می‌گویم : همگی نزد خدا روسیاه خواهند بود و همگی كیفر خواهند دید.

می‌باید نیك بفهمانید كه این داستان میانجیگری امامان ، و این پشتگرمیها كه بایشان می‌دارید ، و آن سخنانی كه درباره‌ی شیعه و برگزیده و ارجمند بودن آنان شنیده‌اید بیپاست و هیچگاه این سخنان را از شما نخواهند پذیرفت. شما بیكبار آنها را از دل بیرون كنید و براه آیید و در این كوششهایی كه ما در راه رستگاری شما می‌كنیم همراهی دریغ نگویید.

🔸انبوه مردم اینها را نمی‌دانند. اینها چیزهاییست كه هیچگاه باندیشه‌ی ایشان نرسیده. آنان را نه چنان فریفته‌اند كه اینها را توانند دریافت. آنان جز این ندانسته‌اند كه نامهایی را یاد گیرند و آنان را همه‌كاره‌ی جهان بشناسند و بجای خدا بپرستند ، و جز آنها هرچه هست بیهوده شمارند. قرنها ملا و سید و روضه‌خوان و چاوش و درویش و زیارتنامه‌خوان با فریفتن و ترسانیدن اینان كار خود را پیش برده‌اند و از[هر] باره اینان را از راستیها دور گردانیده‌اند و كنون می‌باید ما بكوشیم و نزدیكشان گردانیم.

شنیدنیست كه كسانی گاهی مرا نیز بیم می‌دهند : «از باطن ائمه بترس ها !» ، «فلان مرشد علی‌اللهی بارها خواسته ترا نفرین كند و نكرده». سبكمغزان خیره‌رو می‌پندارند تا جهانست این پستی را پیش خواهند برد. می‌پندارند با همه كس شیادی توان نمود.

از گفتار خود دور نیفتیم :

🔸این داستانِ ترس كوچک نیست. شما می‌بینید اینان آن جایگاهی را كه به پرستیده‌های خود می‌گزارند بخدا نمی‌گزارند. آن ترس را كه از پرستیده‌های خود می‌دارند از خدا نمی‌دارند.

می‌باید اینها را از دلهای آنان بیرون گردانید. می‌باید گفت : آن درگذشتگان كه شما بدینسان می‌پرستید و می‌ترسید هر یكی جز آفریده‌ای از آفریدگان خدا نبوده‌اند و جای هیچ ترسی از آنان نیست. از آنسوی ما كه شما را به پرستش خدا و بفرمانبرداری از آیین او می‌خواهیم ، در چنین كاری چه جای ترسی از كسی می‌باشد؟!..

داستان كشتار مهاباد را از یادداشت آقای پیران در این شماره و در شماره‌ی پیش آورده‌ایم. آیا گناه آن بگردن كیست؟.. بیگمان بگردن كسانیست كه انگیزه‌ی آن را فراهم آوردند. كشندگان گناهكارند و اینان نیز هَمباز[=شریک] آنان می‌باشند.

خواهید پرسید : كدام كسانی انگیزه‌ی آن را فراهم آوردند؟.. می‌گویم تاریخ مشروطه را كه ما نوشته‌ایم نیك بخوانید و بیندیشید تا بدانید كدام كسان انگیزه‌ی آن را فراهم آوردند.

یك روز در ایران جنبشی پیدا شد. یك دسته مردانی چون كشور را در بیم می‌دیدند دست بهم داده و بنام مشروطه بكوششهایی برخاستند. از اینسوی یك دسته سودجویان و خودخواهان آن را بزیان خود دیده بیرق بدخواهی افراشتند و دین و شریعت را دستاویز گرفته انبوهی از عامیان را با خود همدست گردانیدند. درمیانه خونریزیهایی شد و كار بدرآمدن بیگانگان كشید ، و همان سودجویان بیشرمی نموده خود را بآنان بستند و آشكاره با دست و زبان همراهی نمودند ، و آشكاره چنین گفتند : «اگر بیگانه بیاید كشور می‌رود و كیش من كه نرود». از بس آلوده‌ی خشم و آز می‌بودند این درنیافتند كه اگر بیگانه بیاید هزارها خون بیگناه ریخته گردد ، صدها گرفتاری پیش آید. اینان از كسانی بودند كه انگیزه‌ی آن خونریزی را فراهم آوردند و بیگمان نزد خدا پاسخده آن خواهند بود. آن دسته پیروان كه فهم و خرد خود را كنار نهاده و پیروی از چنین سودجویانی كردند همچنین همباز می‌باشند و شرمنده و پشیمان خواهند گردید.

پایان

(پیمان سال ششم ، شماره‌ی دوازدهم ، سات 682)


.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 28 : سید عبداللّه‌خان (تکه‌ی یک از یک)


سید فرج‌اللّه چون بار دوم والیگرى یافت پس از دیرى پسر خود سید عبداللّه را به اسپهان فرستاده از دربار خواستار گردید که والیگرى را بآن پسر وى بسپارند. شاه این خواهش او را پذیرفته در سال  ١١١۴ (1081) فرمان والیگرى بنام سید عبداللّه نوشت. ولى چون او از اسپهان بیرون آمده روانه‌ی هویزه شد و خبر به فرج‌اللّه رسید ، از کرده پشیمان شده به بیرون رفتن والیگرى از دست خود خرسندی نداد و اینبود که چون سید عبداللّه به هویزه رسید فرج‌اللّه با او سردى مى‌نمود و سرانجام کار بکشاکش و جنگ میانه‌ی پدر و پسر انجامیده فرج‌اللّه در این جنگ زخمها برداشت و سپاه او پراکنده گردید. با اینهمه بار دیگر سپاهى گرد آورده به تاخت‌وتاز پرداخت و بار دیگر جنگ درمیانه‌ روی داد که در این بار نیز فرج‌اللّه شکست یافته زخم برداشت و خود او دستگیر گردید.

بدینسان سید عبداللّه در والیگرى استوار شد. ولى این زمان خوزستان بویژه بخش غربى عرب‌نشین آن لانه‌ی فتنه گردیده گذشته از ایلهاى عرب که در خود خاک آنجا نشیمن داشته بسته‌ی ایران شمرده مى‌شدند و به شورش و تاخت‌وتاز خو گرفته بودند ایلهاى دیگرى از اعراب خاک عراق که بسته‌ی عثمانیان بودند از آل‌فضول و آل‌باوى و عشیره‌ی منتفق پیاپى بخاک خوزستان تاخته کشتار و تاراج مى‌نمودند. هر یکى از مشعشعیان که از والى زمان خود مى‌رنجید یا بآرزوى والیگرى مى‌افتاد میان یکى از آن عشایر رفته آنان را بخاک خوزستان مى‌کشانید. از این سوى عشایرِ خود خوزستان همیشه درپى بهانه بودند که به تاخت‌وتاز برخیزند یا بر والى شوریده هویزه و دیگر شهرها را گرد فراگیرند. تاریخ سید على را که مى‌خوانیم چندان شورش و تاخت‌وتاز از اعراب در آنجا یاد کرده که از خواندن آن فرسوده مى‌شویم. اینکه در قرنهاى نخستین اسلام خوزستان یکى از آبادترین گوشه‌هاى ایران بوده و اکنون آن را بدانسان ویرانه مى‌یابیم علت آن همانا این تاخت‌وتازهاى پیاپى چند صد ساله‌ی زمان مشعشعیان است که ما در اینجا نام آنها را مى‌بریم.

بدتر از همه آنکه در این زمان نوبت پادشاهى صفویان به شاه‌سلطان‌حسین رسیده و چنانکه مى‌دانیم این مرد از درمانده‌ترین و ناتوانترین آدمیان بود. در زمان او ایران به زبونى سختى افتاده که سرانجام با داستان ننگ‌آلود افغان روبرو گردید. در تاریخ سید على و دیگر کتابها پیاپى مى‌خوانیم که لشگر از کوه‌گیلویه و لرستان بسرکوبى اعراب خوزستان فرستاده شده. ولى هرگز نتیجه‌اى از این لشگرکشیها نمى‌یابیم و همیشه اعراب را در تاخت و چپاول مى‌بینیم.

در همین زمان فرمانروایى سید عبداللّه بود که بصره که سید فرج‌اللّه آن را گشاده بود بى‌جنگ و کشاکش بار دیگر بدست عثمانیان افتاد. در کتاب سید على که رونوشتهاى فرمانهاى پادشاهان صفوى را درباره‌ی خود و پدرش آورده در یک فرمانى خطاب به سید على از دربار مى‌نویسد بصره که ما از دست مانع درآورده‌ایم بنام امانت نگاه مى‌داریم که بهنگام خود بدولت عثمانى واگزار نماییم. گویا مدت این امانتدارى بیش از چند سال نبوده و بار دیگر آن شهر را به عثمانیان واگزارده‌اند. باری چنانکه گفتیم از سال  ١١١٢  سید على در هویزه در بند بود تا در سال  ١١٢٠  در نتیجه¬ی نامه‌اى که بدربار نوشته درخواست و لابه[=التماس] نموده بود او را از بند رها کرده شرط نمودند که در خوزستان نمانده به مشهد برود. ولى او درخواست سفر حج نموده در سال  ١١٢٢  روانه‌ی مکه و مدینه گردید. چون از آن سفر بازگشت در عراق و بصره مى‌زیست تا در سال  ١١٢۴  و  ١١٢۵ (سالهای 1091 و 1092) در خوزستان شورشهاى بسیارى روی داده کار بجنگ خونریزى کشید. در این شورشها دست او در کار بود و در نتیجه‌ی آنها سید عبداللّه‌خان را دستگیر کرده بند نمودند و اختیار بدست سید على افتاد. ولى چون این خبر بدربار صفوى رسید عوض‌خان نامى را روانه‌ی عربستان گردانیده سامان این کارها را باختیار او سپردند و او چون به خوزستان رسید سید عبداللّه را بار دیگر در والیگرى استوار ساخت. سید على نیز در هویزه نزد سید عبداللّه مى‌زیست ، و چون کار خوزستان روز بروز آشفته‌تر مى‌گردید و سید عبداللّه از عهده برنمى‌آمد دربار صفوى نیز چاره‌اى جز برداشتن یکى و گزاردن دیگری بجاى او نمى‌شناخت ، اینبود که بار دیگر در سال  ١١٢٧ (1094) فرمان والیگرى بنام سید على فرستاده گردید.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 3ـ کیش جدا و دین جداست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «در پیرامون خرد» (احمد کسروی)

🔸 گفتار ششم : نتیجه‌ای که می‌خواهیم

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.



💐