🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی شش از شانزده


4) یک گمراهی دیگر درمیان مسلمانان پشتگرمی‌ایست که بگوهر اسلام می‌نمایند. این گمراهی از چند سال باز رواج بسیار گرفته و یک نادانی شگفتیست. شما هر ایرادی که بگمراهیهای یک کیشی بگیرید نخست تا توانند ایستادگی خواهند نمود و سپس خواهند گفت : «این که در اصل دین نیست».

کیش شیعی پایه‌هایی برای خود می‌دارد : خدا جهان را بهرِ «چهارده معصوم» آفریده. آنان دست در کارهای خدا دارند. هر کس بمیرد و امام زمان خود را نشناسد بیدین از جهان رفته. هر کسی بزیارت یکی از آنان برود همه‌ی گناهانش آمرزیده شود. روز رستاخیز کلید بهشت و دوزخ در دست ایشانست. به هر که میانجی نکنند از آتش رها نخواهد گردید. یکی از آن امامان ناپیداست و روزی پیدا خواهد شد. سررشته‌داری[=حکومت] ازآنِ اوست و علما جانشینان اویند. جز آنان کسی نباید سررشته‌ی کارها را بدست گیرد.

اینها و مانند اینها پایه‌ی آن کیش است و کتابها پر از اینهاست. ولی شما اگر به یکی از آنها ایراد گیرید ـ مثلاً بپرسید : «رفتن بزیارت یک بارگاهی چه سود دارد؟!.. آیا این بت‌پرستی نیست؟!.» ـ در برابر این ایراد نخست هیاهوها خواهند کرد و شما را بیدین خواهند خواند. سپس که در پاسخ خواهند درماند از راه گزارش (1) درآمده خواهند گفت : «آنان بزرگان ما بوده‌اند اینست بدیدن بارگاههاشان می‌رویم. وگرنه ما کی گفتیم آنان دستی در کارهای خدا می‌دارند؟!.» بدینسان دروغی را بزبان خواهند آورد. سپس که شما ایراد گرفته بگویید : «برای بزرگان گنبد افراشتن چه می‌خواهد؟!.. دستگاهی بآن بزرگی چیدن چه می‌خواهد؟!.. پس آن زیارتنامه‌ها چه شد و بکجا رفت؟!.» ‌، این زمان گوهر اسلام را پیش آورده خواهند گفت : «اینها که در اصل اسلام نبوده» یا خواهند گفت : «ما پیرو اصل اسلامیم. اینها عقیده‌ی عوامست که بزیارت می‌روند».

این رفتاریست که در این چند سال با ما داشته‌اند و هنوز می‌دارند. شما در همینجا ببینید که کار گمراهی و نادانی اینان بکجا رسیده.

نخست ، باید دید که اینان دو دین دارند : یکی کیش شیعی و دیگری گوهر اسلام. تو گویی دین رختست که دو دست باشد یکی بی‌عیب و پاکیزه که در بقچه نگه دارند. دیگری آلوده و نادرست که به تن کنند و اگر کسی ایراد گرفت که این رخت ناپاک چیست که به تن کرده‌اید؟!. ، پاسخ داده بگویند : یک دست پاکیزه‌اش را در خانه توی بقچه می‌دارم. یکی نمی‌پرسد : اگر دین ، گوهر اسلام است پس شیعیگری چیست؟!. چرا آن را نمی‌گیرید؟!.. نمی‌پرسد : از گوهر اسلام بشما چه؟!..

دوم ، همین نادانی دلیل دیگر است که آنان دین را جز برای بزرگ گردانیدن پیغمبر و امامان خود نمی‌خواهند. اینست همین اندازه می‌خواهند که ایرادی بگوهر دین نباشد و از بزرگی آن نکاهد و این را بس می‌دانند. دیگر کاری بآنکه امروز مردم در چه حالند و چگونه در توی گمراهیها درمی‌غلتند نمی‌دارند. (2)

داستان اینان داستان آن آزمندیست که یک خانه‌ی شکسته و ویرانه‌ای داشته بخواهد آن را ببهای گزافی باجاره واگزارد و اگر کسی ایراد گرفته بگوید : فلان دیوارش شکسته و فلان سقفش فرود آمده ، پاسخ دهد که در تازگیش که چنین نبوده. این را بگوید و هیچ نیندیشد که خانه را برای بهره‌مندی از آن خواهند و این نشدنیست که کسی بپاس حال تازگیش یک خانه‌ی ویرانه را باجاره گیرد.

بارها گفته‌ایم : دین هر مردمی همانست که می‌دارند و در کار و زندگانی پیروی از آن می‌نمایند. گفته‌ایم : دین برای آنست که مردمان را راه برد و از گمراهی و پراکندگی نگه دارد. دین یک چیز «افتخاری» نیست که درپی درستی گوهرش باشند.

پس از همه ، از اینها باید پرسید : پس شما چه ایرادی به دین مسیحی و جهودی و زردشتی می‌دارید؟!. مگر گوهر آنها پاک و درست نبوده؟!.


پابرگیها :
1ـ گزارش = تأویل ، بیرون بردن سخن از معنای راست خود. ـ و
2ـ اصل : نمی‌دانند. ـ و


🌸

(همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 34 : شورش محمدخان بلوچ و همدستى مردم خوزستان با او


نادرشاه پیش از آنکه از خوزستان بیرون رود براى هر یک از شهرهاى آنجا حاکمى برگماشت و ابوالفتح‌خان را حکمرانى شوشتر و پیرامونهایش داد.

تا سال  ١١۴۴ (1110 خورشیدی) ابوالفتح‌خان حکمران شوشتر بود. در این سال بهنگامى که نادرشاه ، ‌تهماسب را برداشته و خویشتن براى جنگ با عثمانیان و گشادن بغداد روانه‌ی عراق بود عباسقلى‌بیگ ‌نامى را بجاى ابوالفتح‌خان بحکمرانى شوشتر فرستاد و او بود تا پس از چند ماهى فتنه‌ی محمدخان بلوچ برخاسته دامنه‌ی آن به شوشتر نیز رسید.

فتنه‌ی محمدخان بلوچ یکی از داستانهای مغزدار تاریخ ایرانست. نادرشاه پس از آنهمه کارهای بزرگ که انجام داده بود ، مردم ازو ناخرسندی نموده چشم می‌داشتند که پادشاهی را بار دیگر بخاندان بیکاره‌ی صفوی بازگزارد و خود چاکر آنها باشد و شورش محمدخان نیز باین عنوان بود.

این محمدخان از همراهان محمود افغان بود که با او از قندهار آمده و چون پس از محمود اختیار پادشاهى بدست اشرف افتاده او محمدخان را به ایلچیگرى نزد سلطان عثمانى فرستاده بود. ولى در سال  ١١۴٢  هنگامى که او از ایلچیگرى بازمى‌گشت بساط افغانان بهم خورده کسى از آنان در ایران نمانده بود و محمدخان زیرکى نموده با نامه‌ی سلطان عثمانى و پیشکشهایى که از او براى اشرف آورده بود در دزفول پیش نادر آمده چگونگى را بازنموده خواستار بندگى و چاکرى گردید. نادر از این کار او در شگفت شده او را نیک نواخت و بحکمرانى کوه‌گیلویه برگماشت.

سپس در سال  ١١۴۴  که نادر در نزدیکى کرکوک از عثمانیان شکست سختى خورده به همدان بازگشت محمدخان را که همراه او بود روانه‌ی کوه‌گیلویه ساخت که کم‌وکاست سپاه خود را درست ساخته تا دو ماه دیگر بلشگرگاه بپیوندد. محمدخان در رفتن به کوه‌گیلویه و در بازگشتن در هر دو به شوشتر گذر کرده ابوالفتح‌خان نیز با او بود و در این بازگشتن بود که در جایدَر لرستان باندیشه‌ی شورش و خودسرى افتاده با ابوالفتح‌خان و سپاهى که همراه داشتند به خوزستان بازگشتند و جلودارى را فریب داده پیشاپیش روانه گردانیدند که در همه ‌جا آوازه‌ی شکست دیگر نادر را از عثمانیان و اینکه لشگریان او پاک پراکنده شده‌اند و خود او ناپدید گردیده بیندازد و مردم را بشورش برانگیزد.

نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید آن جلودار دزفولى بود و چون به دزفول رسید راست سخن را گفت و مردم بدشمنى محمدخان برخاسته دروازه‌ها را بروى او و سپاهش ببستند. ولى چون به شوشتر نزدیک شدند شوشتریان چون خبر شکست نادر و ناپیدا شدن او را باور کرده بودند و از حقیقت کار آگاهى نداشتند به پیشواز محمدخان و ابوالفتح‌خان شتافتند و آنان را بشهر درآوردند.

عباسقلى‌بیگ ناگزیر شده شوشتر را بازگزارده به دزفول رفت. روز دیگر محمدخان و ابوالفتح‌خان انجمنى ساخته اندیشه‌ی خود را با بزرگان شوشتر و شیخ فارس و دیگر سردستگان عرب بمیان گزاردند. مردم فتنه‌جوى شوشتر و شیخ ‌فارس و دیگر سردستگان عرب که سالها بشورش و فتنه خو گرفته بودند و همیشه در آب گل‌آلود ماهى مى‌گرفتند با آنان همزبان گردیدند. همچنین اعراب هویزه بهمدستى اینان برخاسته سید علیخان والى هویزه را که گماشته‌ی نادرشاه و هواخواه او بود از کار کناره ساختند.

میرزا مهدیخان مى‌نویسد که عشیره‌ی کعب و بنى‌تمیم نیز در این هنگام بشورش برخاسته بودند و در نواحى دَورَق (1) بتاخت‌وتاز مى‌پرداختند ، و این نخست ‌بار است که نام عشیره‌ی کعب در تاریخهاى ایران دیده مى‌شود و چنانکه خواهیم گفت این زمان آن طایفه در پیرامونهاى قبان در جنوب خوزستان نشیمن داشتند.

محمدخان دو سه روز در شوشتر بود و ابوالفتح‌خان را حاکم آن شهر و شیخ‌ فارس را حاکم کوه‌گیلویه و سید رضا برادر سید علی‌خان را والى هویزه گردانیده خویشتن با سپاه روانه‌ی فارس گردید و در آنجا با حاکم فارس جنگ کرده سپاه او را بشکست و شیراز را با محاصره بگشود. چون او خود را هوادار خاندان صفوی نشان می‌داد ، مردم فارس و اعراب بندرها همه هواخواهى او را پذیرفتند.

بدینسان کار محمدخان بالا گرفت. میرزا مهدیخان می‌نویسد شماره‌ی سپاهیان او به ده‌هزار تن رسید.


پابرگی :
1ـ در نسخه‌ی چاپ تبریز جهانگشا «نواحى دیزفول» مى‌نویسد ولى اشتباه است و این‌ بار دوم است که در این کتاب بجاى دورق «دزفول» نوشته مى‌شود.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 9ـ سومین آسیب کیشها کس‌پرستی است

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی هفت از شانزده


5) رویه‌ی (1) زشتتر این گمراهی آنست که کسانی می‌گویند : «اسلام را باصل خود برمی‌گردانیم». این نیز از نادانیهاییست که در زمانهای آخر پیدا شده و کسان بسیاری این آرزو یا این لاف را می‌دارند.

باینان باید گفت : شما گوهر اسلام را می‌شناسید؟!. اگر می‌شناسید چرا تاکنون آن را نگرفته بودید؟!.. کسانی که نمی‌فهمند دین چیست و برای چیست می‌خواهند اسلام را بگوهرش برگردانند.

کسانی که باین سخن می‌پردازند بدو دسته‌اند : یکی آنان که بسادگی این سخن را بزبان می‌رانند ، ولی راستی آنست که معنای آن را نمی‌دانند و شما اگر بیازمایید خواهید دید چیزی نیندیشیده‌اند و تنها بآرزوی آن بس می‌کنند و هیچگاه بچنان کاری آغاز نخواهند کرد. شما اگر بپرسید : «گوهر اسلام چه بوده؟!..» پاسخ درستی بشما نخواهند داد. برخی از آنان هرچه که خودش می‌داند از گوهر اسلام خواهد شمرد. برخی دیگر قرآن را پیش خواهد کشید که هرچه در آنست از گوهر اسلامست.

یک دسته‌ی دیگری آنانند که همین را دستاویز دیگری برای فریب مردم و تهی کردن کیسه‌های آنان گرفته‌اند ، (چنانکه دو سه تن آخوند شیادی در تهران همین کار را می‌کنند). اینان کارهایی که می‌کنند چند چیز است : یکی آنکه هرچه ما بکیشها ایراد گرفتیم آنان بگویند این در اصل دین نبوده و هر سخنی که ما بگوییم (یا دیگری بگوید) و خوشایند باشد بگویند : این در اسلام نیز هست. نادانان آموزاکهای سوسیالیستی را می‌شنوند می‌گویند : اسلام نیز اینها را گفته ، سخنی از وبا و میکروب آن می‌رود می‌گویند : اینها در قرآن نیز هست ، گفتگو از مشروطه و سررشته‌داری توده بمیان می‌آید می‌گویند : در اسلام نیز چنین بوده. این رفتاریست که می‌کنند و زشتی آن را نمی‌دانند.

در این باره بسخنی درازی نیاز هست و من برای آنکه بکوتاهی کوشم فهرست‌وار چند چیزی یاد می‌کنم :

1ـ هیچ کس از اینان بچنان کاری برنخاسته و نخواهد برخاست و این یک سخنی یا آرزویی بیش نیست. یک دسته آن را می‌گویند و معنایش را نمی‌دانند. یک دسته این را دستاویزی برای فریب مردم و سودجویی از آنان گردانیده‌اند. یک دسته همین را سپری ساخته‌اند که در برابر ایرادهایی که ما می‌گیریم و فشار می‌آوریم ایستادگی نمایند و بر سر کیشهای بیپای خود بازمانند.

2ـ هیچ کس چنین کاری نخواهد توانست. آنان اگر گوهر اسلام را شناختندی از نخست آن را گرفتندی. این سخن از ریشه بیپاست. زیرا این دین است که باید مردم را درست گرداند ، نه آنکه مردم دین را درست گردانند. اگر مردم بسر خود رستگاری از گمراهی شناختندی به دین چه نیاز افتادی؟!.

3ـ اگر خواستندی و توانستندی و آن را بگوهرش بازگردانیدندی باز نتیجه ندادی. زیرا پس از همه‌ی آنها ، باز گمراهیها بجای خود بازماندی. چنین انگارید که امروز یک تن یا چند تن گوهر اسلام را پیدا کرد و گفت اینهاست ، آیا با چنان کاری کیشهای گوناگون از میان خواهد رفت؟!.. شیعی و سنی و صوفی و شیخی و کریمخانی و علی‌اللهی و مادّی همگی دست از باورهاشان کشیده به همان گوهر اسلام خواهند گرایید؟!.. در اینجاست که می‌گوییم از معنی درست دین ناآگاهند.

چنانکه گفتیم یک پایه‌ی دین برانداختن گمراهیهاست. اسلام با بت‌پرستی به نبرد برخاست و امروز باید با این گمراهیهای گوناگون بسیار که هر یکی بتنهایی کمتر از بت‌پرستی نیست نبرد کرد و بکندن ریشه‌ی آنها کوشید و این کاری نیست که کسی بسر خود تواند کرد.

این گمراهیها که می‌شماریم نتیجه‌ی اندیشه‌های هزاران مردانست که یا از گمراهی و راه نیافتن براستیها و یا از ناتوانی روان و گراییدن بسودجویی و هوسبازی این نادانیها و گمراهیها را پیش آورده‌اند. یک مردی ـ بی‌راهنمایی خدا ـ چگونه تواند از همه‌ی اینها داناتر و بافهم‌تر و راستی‌پژوهتر باشد که از لغزشها و کجرویهای همه‌ی آنان جلو گیرد؟!. این چگونه است که برای نبرد با یک بت‌پرستی ساده‌ی عرب نیروی خدایی می‌بایسته ، ولی برای نبرد با مادّیگری و شیعیگری و باطنیگری و خراباتیگری و فلسفه و صوفیگری و بهائیگری و شیخیگری که هر یکی گمراهی بغرنج و سردرگمی می‌باشد نیروی خدایی دربایست نیست؟!.. این چگونه تواند بود؟!..

4ـ همان گوهر اسلام با دربایستهای امروز نخواهد ساخت. آن روز آن بایستی و امروز والاتر از آن می‌باید. پیشرفت جهان را خدا خواسته.


👇

آن روز «خلافت» بهترین فرمانروایی می‌بود و امروز سررشته‌داری توده[=دمکراسی] والاتر از آنست. آن روز با زکات کشور براه توانستی افتاد و امروز باید باج (مالیات) از چیزهای دیگر گرفت. آن روز بازرگانی آزاد توانستی بود و امروز باید سرمایه‌ها باندازه گردد. آن روز دانشها این رواج را نداشت و دین را با آن برخورد نمی‌بود و امروز دانشها خود دستگاهی می‌باشد و می‌باید مرزی میانه‌ی آنها با دین باشد. از اینگونه بسیار است که در اینجا نمی‌توان شمرد و ما در جای دیگری روشن خواهیم گردانید. کوتاه‌سخن آنکه بازگردانیدن اسلام بگوهر خود را نه اینان می‌خواهند و نه می‌توانند و نه سودی از آن تواند بود. راه آن بود که ما پیمودیم. دین را بگوهر خود برگردانیدیم و بروی آنْ راه خود را بنیاد گزاردیم. ما همیشه گفته بودیم : بنیاد دین دیگر نشود ولی می‌باید راه را از سر گیریم.

پابرگی :
1ـ رویه (ruye) = ظاهر ، شکل ، صورت.


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 35 : آمدن نادرشاه بار دوم به خوزستان


خبر شورش محمدخان و همدستان او هنگامى به نادرشاه رسید که بار دیگر با سپاه روانه‌ی عراق گردیده و در کنار آب دیاله لشگرگاه ساخته و در یک جنگى نیز بر عثمانیان فیروزى یافته بود و چون این خبر شنید سخت برآشفت. این خود نامردى بود که در چنین هنگامى که ایران با دست یک مرد غیرتمندى از دست دشمنان آزاد مى‌گشت کسانى به نافرمانی برخیزند. شکستى که نادر از عثمانیان در نزدیکى کرکوک خورد اگر کسى جز او بود زبون نومیدى گردیده از میدان درمى‌رفت. ولى نادر هرگز خود را نباخته بار دیگر به سپاه‌آرایى برخاست و این جنگهایى که او با عثمانیان در پیش داشت سرنوشت بخش غربى ایران به نتیجه¬ی آن جنگها بسته بود. ببینید محمدخان و همدستان او در چه هنگام بالا به نافرمانی افراشته بودند. بویژه که بلوچ بدنهادی را که جز خونخواری و فتنه‌جویی ازو نمی‌توانست برخاست به پیشوایی خود برگزیده بودند.

اگرچه خطاى نخست از نادر بود که فریب چاپلوسى یک بلوچ ناشناس ناآزموده‌اى را خورده او را به ایرانیان فرمانروا ساخت و با آنکه بگفته‌ی میرزا مهدی‌خان نامردیهایى ازو در جنگ ایروان سر زد او را بفرمانروایى بازگزاشت. به ‌هر حال پس از آشکار شدن نافرمانى او مردم اگر فهمی داشتند نبایستى همدست او باشند.

بارى محمدخان و همدستان او سه چهار ماه کامروا بودند تا نادرشاه لشگرهاى ترک را پراکنده ساخت و توپال‌عثمان‌پاشا که سرعسکر (سپهسالار) آن لشگرها بود کشته گردید ، و هنوز محاصره بغداد بانجام نرسیده بود که نادر ، محمدحسین‌خان قاجار را بسردارى هویزه برگزیده روانه‌ی آنجا ساخت که اعراب سرکش را گوشمال داده سید علی‌خان را در مسند والیگرى استوار گرداند و براى کوه‌گیلویه و هر یک از شهرهاى فارس حکمرانان نامزد ساخته دوازده‌هزار سپاه همراه ایشان گردانید. نیز براى تهماسب‌قلی‌خان از سرداران بزرگ فرمان فرستاد که از اسپهان با سپاه به فارس رفته بهمدستى حکمرانان کوه‌گیلویه و فارس بچاره‌ی کار محمدخان بکوشند.

پس از دیرى در پانزدهم رجب (سال  ١١۴۵) خود نادر با سپاهى از بیرون بغداد راه خوزستان پیش گرفت و در خاک فیلى در دز بیات لشگرى را بسرکردگى نجف‌سلطان ‌نامى بر سر شوشتر فرستاده خویشتن با بازمانده‌ی سپاه روانه‌ی هویزه گردید و در آنجا محمدحسین‌خان را که بگفته‌ی میرزا مهدی‌خان «کلاه جلادت برشکسته در قلعه نسبت به اعراب مطیع ترکتاز مى‌کرد» براى سرکوب شیخ ‌فارسِ آل‌کثیر و دیگر اعراب فتنه‌جوى فرستاده خویشتن نُه روز در هویزه درنگ کرد تا سپس بآهنگ شوشتر از آنجا بیرون آمد.

ابوالفتح‌خان و شوشتریان برج و باروى شهر را استوار ساخته بیخردانه آماده‌ی جنگ و ایستادگى شده بودند و اینبود نجف‌سلطان راه بشهر نیافته در جَلِّکان که جایى در آن نزدیکى است لشگرگاه ساخت تا آن هنگام که اسلمس‌بیگ که نادر او را براى پند دادن بمردم روانه ساخته بود به شوشتر رسیده با پیام و پند ، ابوالفتح‌خان و شوشتریان را بفرمانبردارى رام گردانید و کس فرستاده نجف‌سلطان را بشهر خواند. در این میان خود نادر نیز از هویزه رسیده شبانه به شوشتر درآمد. روز دیگر به بازپرس و جستجو برخاسته چگونگى را دریافت و کسانى را که دست در فتنه نداشتند جدا کرده پاسبان بخانه‌هاى آنان فرستاد و سپس فرمان داد که سپاهیان تاراج خانه‌ها نمایند ، ولى دست بخون کسى نیالایند.

نویسنده‌ی تذکره مى‌گوید : «در ساعتْ طوفان بلایى برپا شد که طوفان نوح به گرد آن نرسید و مخدرات حجب عصمت را کار بر رسوایى کشید. حرائر ابکار در کوچه و بازار چون اسراى یهود و نصارى به بیع و شرى دست بدست افتاد و خروش این مصیبت آوازه‌ی فتنه‌ی چنگیز را بر طاق نسیان نهاد و این واقعه‌ی هائله یوم الاربعاء سادس شهر شعبان بود.»

از این عبارت پیداست که خشم به نادر چیره و چشم خرد او را بسته بوده که به یک رشته سیاهکاریهایى درباره‌ی خاندانهاى اسلامى رضایت داده و این خود یکى از کارهاى نکوهیده‌ی اوست.

این شگفتتر که از کشتن جلوگیرى کرده و بچنین سیاهکاریها که بدتر از کشتار است اجازه داده.


👇

بارى دو روز دیگر نادر ، نجف‌سلطان را در شوشتر بحکمرانى گزارده خویشتن آهنگ فارس کرد و ابوالفتح‌خان و چند تن دیگر از سردستگان شورشیان شوشتر را همراه برد و چون به رامهرمز رسید ابوالفتح‌‌خان را با خواجه‌ حسین نامى کشته از دیگران برخى را رها ساخته برخى را بند کرد ، و چون بخاک فارس رسید سپاهیان تهماسب‌قلی‌خان و حکمرانان فارس و کوه‌گیلویه بهم پیوسته محمدخان بلوچ نیز از شیراز بآهنگ جنگ ایشان بیرون آمده در بند شولستان لشگرگاه ساخته بود (1) و چون جنگ آغاز گردید محمدخان ایستادگى نتوانسته بگریخت و بسیارى از سپاهیان او کشته گردیدند. از آنجا نادر به شیراز رانده کسان محمدخان زینهار خواسته شهر را بسپردند. (2) در همان روزها از محمدحسین‌خان سردار هویزه نیز نامه رسید که سرکشان کعبى با شیخ ‌فارسِ آل‌کثیر از در زبونى درآمده زینهار خواسته‌اند (3) چنانکه ما این داستان کعبیان را در جاى خود خواهیم نگاشت.



پابرگیها :

1ـ بارون دوبُد که نامش را در جاهای دیگر نیز برده‌ایم [زیر دیباچه‌ی همین کتاب و نیز در «تاریخ پانصد‌ ساله‌ی خوزستان»] تپه‌اى را در یک فرسخى فهلیان نشان داده مى‌گوید سنگر محمدخان در آنجا بود.

2ـ خود محمدخان به گرمسیرهاى فارس گریخته بود. در آنجا نیز درنگ نتوانسته به جزیره‌ی قیس رفت. شیخِ آن جزیره او را گرفته به شیراز نزد تهماسب‌قلیخان فرستاد و او نیز به اسپهان نزد نادر روانه ساخت و نادر چشمهاى او را کنده پس از سه روز نابودش ساخت.

3ـ جهانگشا و تذکره‌ی شوشتر.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 10ـ گمراهیها تنها سست گردیده ، ولی زیانشان همچنان بازمی‌ماند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی هشت از شانزده


6) یک گمراهی بزرگ دیگری اینست که نه خدا را بدرستی می‌شناسند و نه خواست او را و نه آیینش را. چنانکه گفته‌ایم گام نخست دین شناختن جهان و دانستن معنی زندگانیست. ما چون در اینجهان می‌نگریم و نیک می‌اندیشیم آن را در گردشی می‌بینیم ـ آیا این گردش از خود جهانست؟.. بیگمان نیست. در آن آراستگی و سامان[=نظم] بس شگفتی تماشا می‌کنیم ـ آیا این سامان و آراستگی از خود آنست؟!.. بیگمان نیست. اینست می‌دانیم جهان را گرداننده‌ای هست ، آن را پدیدآورنده‌ای هست. ولی ازو بیش از این آگاهی نمی‌یابیم که یگانه است و تواناست و داناست. اینجهان را که آفریده و آفریدگانی در آن پدید آورده آدمی را برگزیده‌ی همگی گردانیده و اینجهان را بدست وی سپرده که بآبادیش کوشد. خواستش خوشی و آسایش مردمانست. یک راه پیشرفتی بروی آنان باز کرده که زمان بزمان در آن جلو روند. همه‌ی آدمیان در پیش او یکسانند و کسی را بدیگری برنگزیده. کسی را زیر دست دیگری نخواسته. بآدمیان گذشته از تن و جان که جانوران نیز دارند روان و خرد داده که خود دستگاه جدایی می‌باشد. آیین زندگانی آدمیان را همدستی و غمخواری گردانیده ، چون پیشرفت آنان را می‌خواسته چنین نهاده که به هر زمان که نیاز باشد یکی را از میان ایشان برگزیند و براهنمایی برانگیزد. اینست کوتاه‌شده‌ی آنچه درباره‌ی خدا و خواست و آیین او توان دانست. ولی شما کیشها را ببینید که در این باره‌ها دچار چه گمراهیها می‌باشند.

شما توریت و انجیل را بخوانید تا بدانید چه خدایی را نشان می‌دهد : خدایی که در آسمانست و گاهی فرود می‌آید و با یعقوب یا با دیگری کشتی می‌گیرد ، خدایی که با این و آن سخن می‌گوید ، خدایی که از بریدن سر بز و گوسفند و گاو خوشش می‌آید و از گناه مردم می‌گذرد ، خدایی که پسر می‌دارد و همباز[=شریک] دیگری بنام «روح‌القدس» می‌دارد. خدایی که یک هماوردی بنام شیطان می‌دارد که همیشه با او در نبرد است.

«خدا چون آدم و حوا را آفرید و در باغ عدن جایشان داد چنین سپرد که از فلان میوه نخورید. ولی آدم و حوا با فریب شیطان از آن میوه خوردند و اینبود گناهکار شدند و فرزندان ایشان گناهکار زاییده می‌شوند و خدا یگانه فرزند خود عیسا را بزمین فرستاد تا کشته شود و کفاره‌ی گناهان مردمان باشد. اینست هر که او را بشناسد و بگرود در ملکوت آسمان در بهشت زندگی خواهد کرد وگرنه در دوزخ خواهد ماند». این افسانه کجایش راست است؟!.. چنین افسانه‌ی خنکی بنیاد یک دینی را پدید می‌آورد.

کتابهای پیشوایان اسلام را بخوانید تا بدانید به چه خدایی باور می‌دارند : خداییست در بالای هفت‌آسمان بروی کرسی می‌نشیند و ملیونها فرشتگان در زیر دست او کار می‌کنند ، خداییست مهر می‌ورزد و چند تنی را آفریده و با آنان مهر ورزیده و جهان را از بهر آنان آفریده ، خداییست با یک خشم همه را بآتش می‌کشد و با یک خشنودی بخششها و بخشایشها کند ، به یک صلوات بهشت دهد ، به یک دانه‌ی اشک گناههای شصت‌ساله را می‌آمرزد ، خداییست رشته‌ی کارهایش در دست دیگرانست ، خداییست که روز رستاخیز ترازوی بزرگی برپا کرده کارهای نیک و بد هر کسی را در آن خواهد کشید ، در آن روز پیغمبران میانجی خواهند بود و هر کسی برای «امت» خود آمرزش خواهد طلبید.

کتابهای صوفیان را بخوانید تا بدانید چه افسانه‌هایی درباره‌ی‌ خدا بافته‌اند. هر پیر گدایی از آنان بدعوای پیوستن بخدا برخاسته. کتابهای باطنیان یا علی‌اللهیان را بخوانید تا بدانید که چگونه خدا را در کالبد علی و حاکم‌بالله و دیگران باینجهان آورده‌اند. کتابهای بهائی را بخوانید تا ببینید چگونه آب هزار دره را بهم درآمیخته‌اند ، چگونه «جمال مبارک» [لقب حسینعلی بهاء] خود را خدا گردانیده. کتابهای شیخی را بخوانید که چگونه کارهای خدا را از دستش گرفته بدوازده امام سپرده‌اند. کتابهای فلسفه را بخوانید که چگونه داستان «علت و معلول» را پیش کشیده و یک خدای دست‌بسته و بی‌هیچ توانایی پدید آورده‌اند.

اینها همه گمراهیست همه نادانیست. ما از چنین خدایانی سخت بیزاریم. چنین خدایانی جز بتهای پنداری نیستند. خدای آفریدگار جهان ـ خدایی که ما می‌شناسیم ـ جز از اینهاست. اینست ما همیشه می‌گوییم : خدا را درمیان افسانه‌ها نجویید ، همیشه می‌گوییم : نه هر که نام خدا را می‌برد خداشناس می‌باشد.

درباره‌ی‌ خواست خدا و آیین او نیز همه پی افسانه‌بافی را گرفته‌اند. این یک زمینه‌ی بسیار ارجداریست که مردمان خواست آفریدگار را از این آفرینش (تا آنجا که پدیدار است) بدانند و آیین او را در راه بردن جهان بشناسند.


👇

اینها را باید از کجا شناسند؟.. ما می‌گوییم : باید از سنجش جهان و گردش آن بشناسند. چنانکه به هستی خدا از سنجش جهان و گردش آن پی می‌بریم باید بخواست و آیین او نیز از این راه پی بریم. ولی آنان در اینجا هم راه پندار و افسانه را پیش گرفته‌اند. بگمان مسیحی جهان آفریده شده تا جهانیان مسیح را (فرزند خدا) بشناسند. بگمان مسلمانان جهان جز بپاس هستی پیغمبر اسلام و داماد او علی آفریده نشده. بگمان صوفی خدا جهان را آفریده تا خود را نشان دهد.

بگمان مسیحی پرداختن خدا باینجهان با فرستادن مسیح پایان یافته و دیگر نخواهد پرداخت. بگمان مسلمانان پس از اسلام خدا جهان را بخود گزارده و دیگر دینی نخواهد بود. بگمان آن ، مسیح باید از آسمان فرود آید تا به بدیهای جهان چاره کند. بگمان این ، مهدی باید پیدا شود و جهان پر از داد گرداند.

این نیندیشیده‌اند تاکنون کدام مرده‌ای بجهان بازگشته؟!.. کدام کسی از آسمان پایین آمده؟!.. کدام کسی هزار سال بیشتر زنده بوده؟!.. کی خدا با جهان چنین رفتاری کرده؟!.. همه‌ی باورهاشان از اینگونه است و همه جز پندار و افسانه نمی‌باشد.


🌸

حسینعلی بهاء

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش دوم : والیان عربستان (احمد کسروی)

🔸 2 ـ 36 : برانداختن نادرشاه والیگرى مشعشعیان را


چنانکه گفتیم در آخر صفویان رشته‌ی آگاهى ما از مشعشعیان گسیختگیها پیدا مى‌کند. زیرا چنانکه گفتیم پس از سال  ١١٢٨  که سیدعلی‌خانِ مورخ والى بود و کار او بسختى رسیده بود آگاهى دیگرى ازو و از چگونگى کارهاى آن بخش خوزستان نداریم جز اینکه در سال  ١١٣٢ «سید محمدخان پسر سید عبداللّه‌خان» را والى مى‌یابیم و از روى گمان مى‌گوییم که پسر همان سید عبداللّه دشمن و رقیب سید على بوده. سپس هم که در داستان افغانان نام «خان هویزه» را مى‌یابیم از روى برخی نوشته‌ها مى‌گوییم که سید عبدالله پسر مولا هبةالله خواسته شده. پس از آن در داستان درآمدن نادرشاه به خوزستان و نافرمانى محمدخان بلوچ نام سید علیخان را مى‌یابیم و از روى گمان مى‌گوییم همان سید علیخان مورخ بوده.

به هر حال داستان دو بخشى خوزستان و فرمانروایى مشعشعیان در بخش غربى بنام عربستان در زمان نادر بهم مى‌خورد. چه نادر هوشیارتر از آن بود که زیان والیگرى مشعشعیان را در آن گوشه‌ی مرزی درنیابد. بویژه پس از آن خیانتهایى که از مشعشعیان پیاپى روی داده بود. شیوه‌ی رفتار این خاندان با دولت ایران از آغاز تا انجام این بود که هر زمان نیرویى مى‌یافتند خودشان مایه‌ی نگرانى دولت مى‌شدند و هر زمان که بناتوانى مى‌افتادند تاخت‌وتاز عشایر در پیرامون آنان مایه‌ی دردسر دولت مى‌شد.

برانداختن چنین خاندانى بر نادر از کارهاى بایا[=واجب] بود. بویژه با آن نیرو و زورى که او در اثناى پادشاهى خود پیدا کرده و ایران را پس از آن خاک‌نشینى به والاترین جایگاه رسانیده بود. در جایى که او سپاه به هندوستان مى‌کشید دیگر چه جاى آن بود که از خاندان مشعشعى پروایى کرده آنان را بر سر کار بگزارد.

بارى گویا در سال  ١١۵٠ (1116) یا در آن نزدیکیها بود که نادر هویزه را که در آن زمان از شهرهاى بزرگ خوزستان بلکه بزرگترین شهر آنجا بود حاکم‌نشین سراسر خوزستان گردانید و دست مشعشعیان را از آنجا کوتاه کرده بیگلربیگى از کسان خود در آنجا برگماشت و نواحى شوشتر و دزفول و رامهرمز را که از زمان شاه‌اسماعیل و از آغاز پیدایش والیگرى عربستان بخش جداگانه و قول‌بیگى‌نشین کوه‌گیلویه گردیده بود این زمان قول‌بیگى‌نشین هویزه گردانید. (1)

اما خاندان مشعشع گویا تا این زمانِ سید علیخان نمانده بود و ما سید فرج‌اللّه‌خان نامى را از ایشان مى‌یابیم که نادرشاه حکمران دَورَق گردانیده و دانسته نیست که او پسر سید علیخان یا پسر کس دیگرى از آن خاندان بوده.

این کار نادر همچون دیگر کارهاى او بسیار سودمند بوده. اگر پیشامدهاى آخر عمر او نبود و کشته نمى‌گردید با این راهى که در خوزستان پیش گرفته بود در زمان کمى بنیاد شورش اعراب و دیگران را از آن سرزمین برمى‌کند. چنانکه از سال  ١١۴۵ (1111) که او بر شورشیان شوشتر و اعراب گوشمال بسزا داد خوزستان آرامش گرفته مردم بآسودگى مى‌زیستند. در همان زمان بود که «قبان» که نشیمن کعبیان بود جزو ایران گردیده کعبیان فرمانبردارى ایران پذیرفتند و چون در سال  ١١56 (1122) خواجه‌خان بیگلربیگى هویزه بگشادن بصره مى‌رفت شیخ ‌سلیمان ، بزرگ کعبیان همراه او بود و «کوت‌قردلان» را از آبادیهاى عراق بنام نادرشاه بگشود. (2) چنانکه ما این داستانها را در تاریخ کعبیان یاد خواهیم کرد.

ولى افسوس که نادر سالهاى آخر عمر خود را با یک رشته کارهای ناستوده بپایان رسانیده در سال ١١۶٠ (1126) در قوچان کشته گردید. (3)

در همان سال پیش از کشته شدن نادر شورشهایى در این گوشه و آن گوشه‌ی ایران برخاسته بود و چون این حادثه روی داد بیکباره رشته‌ی آرامش در همه‌ جا گسیخته گردید و شد آنچه براى یاد کردن آن کتاب جداگانه مى‌باید.

در خوزستان هم چندان شورش برخاست که تا آن هنگام ماننده‌ی آن دیده نشده بود و سالها در آن مرز و بوم آتش فتنه از هر گوشه زبانه‌زن بود.

در همین زمان است که بار دیگر خاندان مشعشعیان به هویزه برمى‌گردند و دستگاه والیگرى درمى‌چینند و اگرچه براى مدت کمى بود بار دیگر رونق و شکوهى در کار ایشان نمایان مى‌شود. از سوى دیگر کعبیان به دَورَق که فلاحیه‌ی امروزى است دست یافته بنیاد کار خود را در آن سرزمین هرچه استوارتر مى‌گردانند ، و ما داستان مشعشعیان را در بخش آینده یاد کرده داستان کعبیان را بجای خود نگاه خواهیم داشت.


پابرگیها :
1ـ در زمان صفویان حکمرانان بزرگ را بیگلربیگى ، حکمرانان زیردست ایشان را قول‌بیگى مى‌نامیدند.
2ـ تذکره‌ی شوشتر و تاریخ کعب.
3ـ درباره‌ی نادرشاه نک. بکتاب «تاریخ و پندهایش» ، بخش پنجم ـ و


🌸

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی)

🖌 احمد کسروی

👈 یادداشت گردآورنده



🔸بخش یکم : تاریخ و تاریخنویس

👈 دیباچه

👈 1ـ1) سه پایگاه تاریخ

👈 2ـ1) تاریخ سیاسی

👈 3ـ1) آیا می‌توان بتاریخ پشتگرمی داشت؟

👈 4ـ1) آیا بردیا دروغی بود؟

👈 5ـ1) شیوه‌ی تاریخنویسی و شرطهای تاریخنویس

👈 6ـ1) برای آنکه تاریخ درستی بداریم

👈 7ـ1) تاریخهای ما

👈 8ـ1) شاعران ، نویسندگان و تاریخ

👈 9ـ1) تاریخ : آینه‌ی پیشرفت جهان

👈 10ـ1) نقش شهریاران در تاریخ

👈 11ـ1) تاریخ شهریاران ایرانی

👈 12ـ1) پژوهش در تاریخ

👈 13ـ1) تاریخ و ملیت

👈 14ـ1) چه سودی در خواندن تاریخ هست


🌹

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 11ـ چهارمین آسیب کیشها مردمان را سرگرم گذشته داشتنست

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

🔶 «فهرستی از گمراهیها» ، احمد کسروی

🔸 تکه‌ی نه از شانزده


7) پیغمبری یا برانگیختگی که یک پایه‌ای از دین می‌باشد معنی درست آن را نفهمیده‌اند. ببینید درباره‌ی پیغمبران خود چه باورهایی می‌دارند. خدا او را برگزیده و از آسمان فرشته بنزدش فرستاده و پیام برانگیختگی باو داده. پس از آن هر زمان فرشته آمده و رفته و از خدا پیام و دستور آورده تا زمان پیغمبری بسر آمده ، درمیانه‌ یک شبی نیز او را بآسمان بمهمانی خوانده و تا پیشگاه خود که فرشتگان راه ندارند نزدیک گردانیده.

اینست داستانی که از برانگیختگی می‌شناسند. اینست باوری که می‌دارند. پیغمبر همه‌ی دانشهای گذشته و آینده را می‌دانسته ، همه‌ی زبانها را می‌شناخته ، از گذشته و آینده آگاه می‌بوده. اگر کسی ازو دلیلی براستگوییش می‌خواسته بکارهای نیارَستنی (معجزه) برمی‌خاسته و از سنگ شتر درمی‌آورده ، و از میان انگشتان چشمه روان می‌گردانیده و با این شگفت‌کاریها بوده که مردمان را بخود می‌گروانیده.

ولی اینها همه پندار بیپاست. نخست باید پرسید : مگر خدا در آسمانست؟!.. بگویید : آسمان کجاست؟!.. وآنگاه خدایی که دلهای همه در دست اوست و می‌تواند هرچه را که می‌خواهد به دل هر کسی بیندازد چه نیاز بفرستادن فرشته دارد؟!.. چه نیاز او را بجبراییل یا میکاییل می‌افتد؟!.. شما اگر در خانه‌تان تلفن می‌دارید و می‌توانید با یک آشنایی یا خویشی با تلفن بگفتگو پردازید این می‌کنید که تلفن را بکنار نهاده یک پیکی (قاصدی) بخانه‌ی او فرستید و پیام دهید؟!.. این می‌کنید که یک راه آسانی را گزارده به یک راه دشواری پردازید؟!.. خدا را چه نیاز بفرشتگان بوده است؟!..

خدا چون می‌خواهد کسی را برانگیزد دل او را بتکان آورده و پرده از پیش بینشش بردارد و راستیها را باو بازنماید ، و این کار نه در یک بار ، بلکه در چند بار و کم بکم انجام گیرد. هیچگاه این نباشد که پرده میانه‌ی او و خدا برافتد و هرچه خواست از خدا بپرسد و هرچه خواست بطلبد. خدا او را برگزیده و از میان مردمان برترش گردانیده. ولی همان آفریده است که بوده و دیگر نگردیده. میانه‌ی آفریده و آفریدگار هیچگاه پرده نتواند افتاد. (1) از آنسوی راستیهایی که خدا به وی بازمی‌نماید تنها در زمینه‌ی شناختن جهان و معنی زندگانی و دانستن سود و زیان و پدید آوردن یک آیین خردمندانه برای زندگانیست ، و در دیگر زمینه‌ها همچون دیگر کسانست.

یک برانگیخته زبانهای گوناگون نداند ، پزشکی نشناسد ، از دانشها بیش از آنکه در زمان اوست بهره‌مند نتواند بود. کار او برستگاری آوردن جهانیانست و در این زمینه در زمان خود بیمانند است و بهمه برتری دارد (و همین برتری و بیمانندیست که دلیل راستگویی او می‌باشد). ولی در بیرون از این زمینه او را با دیگران جدایی نیست.

اما نیارَستنی‌ها[=معجزات] ، نخست چنان کارهایی نتواند بود. چنین چیزهایی بیرون از آیین خداست. دوم بآنها نیازی نیست. کسی که به راهنمایی جهانیان برخاسته باید راستیها را بازنماید و با گمراهیها نبرد کند و شناسنده‌ی او خردها خواهد بود. شما یک آهنگر یا یک درزی یا درودگر را چگونه می‌شناسید؟!.. نه آنست که از رفتار و کارش پی براستگویی یا دروغگویی او می‌برید؟!.. در اینجا هم چنانست.

یک برانگیخته کارش نبرد با گمراهیها ، و بازنمودن راستیها ، و پدید آوردن یک آیین خردمندانه برای زندگانی است. چنین کاری نه آسانست. کسی که بچنین کاری برمی‌خیزد باید دانشش (در همان زمینه‌ی کارش) بیش از همگی جهانیان باشد. باید آنچه را که ملیونها مردمان نمی‌دانند بداند. باید بهمگی خرده گیرد و کسی باو خرده گرفتن نتواند ، باید گمراهی و نادانی یکایک دسته‌ها را بازنماید ، باید همه‌ی گفته‌هایش راستی باشد ، باید گامی بهوس یا بکینه‌جویی برندارد ، باید سود و زیان جهان را بداند. کنون کسی که بچنین کاری برخاسته است مردم باید گفته‌هایش بسنجند ، رفتارش بیازمایند. با یک پزشکی ، با یک دانشمندی ، با یک هنروری چه می‌کنند با این نیز آن کنند. آنچه هیچ معنی ندارد نیارَستنی خواستن می‌باشد. آنچه هیچ نیازی نیست از سنگ شتر درآوردن و از میان انگشتان چشمه روان ساختن است.

این نافهمی از آنان در زمینه‌ی نیارَستنی (یا معجزه) از جای دیگری آب می‌خورد. آنان رفتاری را که یک برانگیخته باید داشت نمی‌دانند. بگمان آنان یک برانگیخته چون برخاست باید آزادانه بمردم دستورهایی دهد و سخنانی آموزد. از آنسوی مردم نیز باید گفته‌های او را بیچون و چرا بپذیرند و بکار بندند. اینکه ما می‌گوییم : «یک برانگیخته باید به خِردها تکانی دهد و آنها را بپشتیبانی خود برانگیزد» ، یا می‌گوییم : «یک برانگیخته باید هر گفتار و رفتارش بخردانه باشد» ، آنان از اینها آگاهی ندارند و از این سخنان بسیار دورند.


👇

چون همیشه دستگاه خدا را بپای دربارهای پادشاهان خودکامه برده‌اند در اینجا هم پی آن اندیشه را گرفته‌اند. بگمان آنان یک برانگیخته پیام‌آور است و کار او رسانیدن پیامهای خداست ، و مردمان باید بیچون و چرا سخنان او را بپذیرند و گردن گزارند. اینست دلیل آورده می‌گویند : «پس باید یک نشانیهایی در دست دارد تا مردمان بدانند که راست می‌گوید و از سوی خداست ، و آن نشانیها این است که بکارهایی که از دست آدمیان برنیاید برخیزد. مثلاً ماه را در آسمان دو نیم گرداند ، مرده را زنده سازد ، با سوسمار سخن گوید و مانند اینها.»


پابرگی :
1ـ «نتواند افتاد» سبک‌شده‌ی «نتواند افتادن» است. همچون : باید بود = باید بودن. نشاید گفت = نشاید گفتن. ... ـ و


🌸

🔶 «مُشَعشَعیان یا بخشی از تاریخ خوزستان» ـ بخش سوم : انجام کار مشعشعیان (احمد کسروی)

🔸 3 ـ 1 : خوزستان پس از کشتن نادرشاه


چون در سال  ١١۶٠ (1126) نادرشاه در خراسان کشته گردید بیکبار سراسر ایران برآشفته آشوبهای سختى در همه‌ جا برپا گردید. نخست دو برادرزاده‌ی نادر ، علیقلیخان و ابراهیم‌میرزا بدعواى پادشاهى برخاسته باهم جنگیدند. ولى دیری نکشید که هر دو از میان برخاستند و شاهرخ‌میرزا در خراسان و احمدخان ابدالى در افغانستان و محمدحسن‌خان قاجار در استرآباد و مازندران و علیمردان‌خان بختیارى و کریمخان زند در عراق و فارس و آزادخان افغان در آذربایجان پدید آمدند. کریمخان و محمدحسن‌خان و آزادخان از سال  ١١۶۴  تا سال  ١١٧١ (1136) کشور ایران را (بجز از خراسان) میدان بخت‌آزمایى خود ساختند. پیوسته لشگرها بود که از جنوب بشمال و از شرق بجنوب رهسپار می‌گردید و آبادیها ویران و مردم پراکنده مى‌شدند و هیچ یک از آنان را آن چیرگى و نیرومندى روى نمی‌داد که دیگران را از میان برداشته مردم را از گزند لشگرکشیها و جنگها آسوده گرداند.

اگر کسى تنها داستان آن هفت یا هشت سال را بنویسد و سختیهایى را که در این چند سال بمردم بى‌دست‌وپا رفته شرح دهد خود کتاب جداگانه‌ی بزرگى خواهد بود.

چنانکه گفتیم در این هنگام در خوزستان هم سرکشان در هر گوشه سر برآورده ایمنى و آسودگى پاک رخت بربسته بود و تا سال  ١١٧٨ (1143) که کریمخان لشگر بدانجا کشید بازار فتنه و آشوب در آن سرزمین بس گرم بود.

از یکسوى مولا مطلب مشعشعى بشورش برخاسته همیشه مى‌کوشید مگر بار دیگر دستگاه والیگرى خاندان خود را پهن درچیند. از یکسوى کعبیان (که ما داستان آنها را جداگانه خواهیم نوشت) در همان سال کشتن نادر ، از قبان بنواحى دَورَق آمده می‌کوشیدند که جایگاه پهناورى براى خود آماده گردانند و گاهى با پاشاى بغداد و گاهى با مولا مطلب زدوخورد مى‌نمودند. از سوى دیگر آل‌کثیر نیرومند گردیده بر سمت شرقى خوزستان دست یافته و همیشه با مولا مطلب و دیگران در کشاکش و جنگ بودند. از اینها که بگذریم در درون دو شهر شوشتر و دزفول یک رشته فتنه‌انگیزیهاى شگفتى در کار روی دادن بود که تاکنون کمتر شهرى در ایران ماننده‌ی آنها را دیده است.

در چنین هنگام آسمان نیز تنگچشمى نموده بیشتر سالها باران نمى‌آمد. با آنکه بیشتر کشتهاى خوزستان دیمى است که اگر سالى باران نیاید پاک خشک گردیده و نایابى مردم را دچار گرسنگى می‌گرداند.

بیچاره مردم سالها بتنگى تاب آورده چشم براه بارندگى مى‌دوختند و چون سال خوشى مى‌رسید و بارانى آمده گندم و جو بفراوانى مى‌رویید ناگهان از یک گوشه فتنه‌اى برخاسته لشگرها بجنبش آمده همه‌ی کشتها پایمال سم ستور مى‌گردید.

بیشتر ویرانى شوشتر را نیز از آن سالها باید دانست. زیرا گذشته از شکستن بند میزان که گفتیم مایه‌ی خشکیدن روستاى میاناب گردید و گذشته از خشکسالیهاى پیاپى که آتش بخرمن هستى مردم مى‌زد از سوى دیگر فتنه و آشوب در آن شهر لانه ساخته بارها کار بجنگ و خونریزى مى‌کشید و مردم بی‌سروپا بفتنه‌انگیزى خو گرفته بودند که همیشه بزیانکارى مى‌کوشیدند ، چنانکه همه‌ی اینها را یکایک یاد خواهیم کرد.


🌸

🔶 «در پاسخ حقیقتگو» (احمد کسروی)

🔸 12ـ امروز این کیشها افزار سیاستند

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐