(پیمان ، سال چهارم ،‌ ص 406 ، 1316، همبسته با گفتار بالا)
.

🔶 دفتر «گفت و شنید» (گفتارها)

🔸

🖌 احمد کسروی

🔹11 ـ گفت و شنید : آیا ایران اصلاح‌پذیر است؟! (دو از دو)


👈 متن را از اینجا بخوانید.

🛎 سرسخن از ماست.


💐 💐 💐

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (سه از هفت)


بارها دیده‌ام کسانی از آنان می‌آیند و می‌نشینند و چنین می‌گویند : «باید مردم را نرنجانید. باید کاری کرد که آنها را بسر خود گرد آورده و قوه را بدست گرفت و پس از آن هر کاری می‌شود کرد». گفته‌ام : پس شما معنی «نیرو» (یا قوه) را نمی‌دانید. نیرو آن نیست که یک دسته مردم با اندیشه‌های پراکنده بسر کسی یا در یکجا گرد آیند. یک دسته مردم با اندیشه‌های پراکنده ، اگر صدها ملیون باشند دارای نیرویی نخواهند بود. نیرو جز در نتیجه‌ی هم‌اندیشه و همدست بودن پدید نیاید. این میز ، اینک در جلو من ، ما اگر بخواهیم این را از جایش بلند کنیم به یک نیروی چهار تَنی نیازمند است ، و این نیرو هنگامی پدید آید که چهار تن ، هر چهارشان بخواهند آن را بلند کنند ، و هر چهارشان در یک بار بمیز بچسبند و در یک بار آن را بلند گردانند. از این راه هست که نیرو پدید تواند آمد.

بهترین دلیل باینکه از گرد آمدن مردم پراکنده‌اندیشه نیرو پدید نیاید حال مردم ایرانست. این مردم بیست‌ملیون در این کشور گرد همند و در زیر نام ایرانیگری بهم بستگی می‌دارند ، و با اینحال نیرویی درمیان نیست ، چرا که اندیشه‌ها و خواستهاشان پراکنده است.

شما دیدید که رضاشاه همگی مردم را بسر خود ، بلکه در زیردست خود می‌داشت و همه ‌چیز کشور در اختیار او می‌بود. با اینحال آیا رضاشاه نیرو می‌داشت؟!.. اگر نیرو می‌داشت پس آن رسواییهای افسوس‌انگیز شهریور ١٣٢٠ چرا پیش آمد؟!..

این جوانان چندان گیجند که گناه آن رسواییها را بگردن رضاشاه می‌اندازند. ولی نمی‌دانند گناه از ناتوانی کشور بوده است. ‌شما در زمان رضاشاه آن مانورها را می‌دیدید و آن دسته‌های سپاه را که پایکوبان و خودنمایان می‌گذشتند تماشا می‌کردید و چنین می‌دانستید ایران دارای نیرو گردیده. ولی بهتر بودی اگر به دلهای آن سپاهیان نیز می‌نگریستید. بهتر بودی اگر از باورها و اندیشه‌های سرکردگان و دیگران آگاه می‌بودید. از صدهزار سپاه آراسته‌ی ایران ده تن سرکرده دارای یک اندیشه و یک خواست نمی‌بودند. این یکی شیعیست و باورش اینست که تا علما فتوا ندهند جنگ نباید کرد و اگر کسی در جنگهای دولتی کشته شود «مرتد» از جهان رفته. آن دیگری صوفیست که کشتن و کشته شدن را در هر راهی که باشد بد می‌شمارد. آن دیگری بهائیست که ویرانی ایران را یکی از آرزوهای خود می‌شمارد. آن دیگری مادّیست که غیرت و مردانگی و میهن‌پرستی و مانند اینها را بی‌معنی می‌شناسد و زندگی را جز پول گرد آوردن و خوش زیستن نمی‌خواهد. آن دیگری که از همه‌چیز نومید است و ایران را نابودشدنی می‌شناسد و بهیچ کوششی نیاز نمی‌بیند. از ده تن یکی نیست که از درون دل کشور و توده را بخواهد و برای جانبازی در این راه آماده باشد.


🌸

(پرچم روزانه ، شماره‌ی 67 ، 1321، همبسته با گفتار بالا)
.

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (چهار از هفت)


این حال سرکردگان سپاه است. اکنون بتوده بیاییم : شما نیک اندیشید که در این توده ، ارمنی ، آسوری ، جهود ، کرد ، بختیاری ، قشقایی ، لر ، عرب ؛ که هر یکی گروهی از این توده‌اند در چه حالی می‌باشند و اندوه و دلبستگیشان بکشور و استقلال کشور تا چه اندازه است. نیک اندیشید که بهائیان ، و صوفیان ، و علی‌اللهیان ، و اسماعیلیان که در همه جای کشور پراکنده‌اند با چه دیده‌ای باین کشور می‌نگرند. پس از همه ملایان و پیروان کیش شیعی را که دسته‌ی انبوه مردمند بیاد آورید که درباره‌ی کشورداری چه باوری می‌دارند. بیاد آورید که آشکاره با دولت و قانون اساسی و مشروطه دشمنی کرده باستقلال کمترین ارجی نمی‌گزارند.

با آن حالِ سرکردگان سپاه و با این حالِ توده‌ی مردم ، آیا رضاشاه جنگی توانستی کرد؟!.. نمی‌گویم با دولتهای بزرگ انگلیس و روس نتوانستی. این چیزیست که درخور گفتگو نیست. می‌گویم : با یک دولت کوچکی نیز جنگ نتوانستی. زیرا نه سرکردگان آن می‌بودند که جانفشانی کنند و کاری پیش برند و نه مردم آن می‌بودند که بسختیهای جنگ تاب آورند.

بگفتن من چه نیاز است؟!.. آن سرکردگان بودند که آزمایش خود را دادند ، و جز چند تن انگشت‌شمار که مردانگی نمودند و بیشترشان کشته شدند و از میان رفتند ، دیگران همگی پستی و بیغیرتی نشان دادند. بلکه برخی از آنان سیاهکاری نیز کرده تفنگها و شصت‌تیرها را در بیابان در دسترس دزدان و راهزنان گزاردند. این هم مردم بودند که همانکه اندک‌ناتوانی در سوی دولت فهمیده شد هر گروهی بآشوبکاری دیگری پرداختند. آن کردان بودند که بتاراج پرداختند و بسر سپاه ایران رفته گزند و رسوایی دریغ نداشتند. آن لرها و عربها بودند که براهزنی پرداختند. آن روستاییان بودند که بسر راهها ریختند و راه‌آهن را تاراج کردند. آن ارمنیان و آسوریان بودند که آشکارا با ایرانیان دشمنی نشان دادند. آن بلهوسان تبریز بودند [که] در چنان هنگامی به نغمه‌ی ترک و فارس پرداختند. آن ملایان بودند که فرصت یافته در همه‌ جا به «امر بمعروف و نهی از منکر» برخاستند. آن روزنامه‌نویسان بودند که همه‌چیز را فراموش گردانیده بیکبار لگام‌گسیختگی آغاز کردند.

این یک مثل است و می‌خواهم شما بدانید که چگونه این توده‌ی بیست‌ملیونی دارای نیرویی نیست و از گرد آمدن این مردم پراکنده بسر کسی ، آن کس نیرومند نتواند بود. می‌خواهم بدانید که شما معنی نیرو را نمی‌دانید و نادانسته و نافهمیده سخنانی می‌گویید.

اما آنکه می‌گویید : باید مردم را نرنجانید. آن نیز نافهمی دیگری از شماست. یک مردمی سراپا گمراهی و سراپا پراکندگی ، اگر ما می‌خواهیم بدردشان چاره کنیم و براهشان آوریم ، باید باکی از رنجیدگی ایشان نداریم. این مردم به دو دسته‌اند : یک دسته آنان که خردها و فهمهاشان بیکاره نگردیده و آمیغها را توانند دریافت. آنان از ما نخواهند رنجید ، بلکه گراییده همدستی خواهند کرد. یک دسته آنان که خردها و فهمهاشان بیکاره گردیده و یا چندان پستنهاد و هوسمندند که بآمیغها فهمیده و دانسته گردن نمی‌گزارند. آنان دشمنان این کشورند و ما باید با ایشان از هر راهی نبرد کنیم و از میانشان برداریم و از رنجیدگیشان باکی ننماییم. این آیین همیشگیست. هر زمان که در کشوری تکانی پیدا شده راه جز این نبوده است ، و اینکه مردم را نباید رنجانید ، یک آرزوی نافهمانه‌ای از شماست.


🌸

(پرچم روزانه شماره‌ی 157، 1321، همبسته با گفتار بالا)
.

(پرچم نیمه‌‌ماهه ص326 ، 1322، همبسته با گفتار بالا)
.

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (پنج از هفت)


از زمینه‌ی خود دور افتادیم. گفتگو از جوانانست که هیچ عنوانی را از عنوانهای زندگانی بمعنی راست و درستش نمی‌فهمند و از هر یکی از آنها جز یک معنی تاریک و کوتاهی در دل نمی‌دارند. یکی از یاران ما (آقای محمد علی امام) می‌گوید : در بوشهر که می‌بودیم و روزهای پنجشنبه نشستهای «پرورش افکار» برپا می‌گردید و دبیران و جوانان دبیرستانی هر هفته یکی سخن می‌راند ، روزی یکی از آنان که از سعدی و شعرهایش گفتگو می‌داشت ، از جمله چنین می‌گفت : «سعدی بسیار میهن‌پرست بوده و اینست شعرها در ستایش شیراز سروده». هفته‌ی آینده جوانی دیگر که از حافظ و شعرهایش سخن می‌راند او نیز حافظ را بمیهن‌پرستی ستود و شعرهای او را درباره‌ی «جعفرآباد» و «مُصَلّا» دلیل آورد.

می‌خواهم شما از این داستان نخست چگونگی «پرورش افکار» را بدانید. دستگاهی که با آن هایهوی راه افتاده ، و در همه‌ی شهرها بایستی هفته‌ای یک بار با بودن سران اداره‌ها نشست برپا شود ، نود درصد گفتگوها از سعدی و حافظ و خیام و مولوی و شیخ عطار و جامی و انوری و مانند اینها می‌بود.

دوم شما ببینید که این جوانان از میهن‌پرستی چه معنایی می‌فهمند. «میهن» را تنها خاک و زمین شناخته و آن را تا به یک شهر ، کوچک می‌گردانند. روشنتر گویم : میهن را جز بمعنی «زادگاه» نمی‌شمارند. «پرستش» را نیز «دلبستگی نمودن با زبان» پنداشته بشعر سرودن ارجی می‌گزارند و در میهن‌پرستی بآن بس می‌کنند.

اینست نمونه‌ای از آگاهی این پروردگان فرهنگ. «میهن‌پرستی» که یک عنوان بسیار ارجداری در زندگانی امروزیست ، اینان از معنی آن بیکبار ناآگاهند ، و چون نامش را شنیده‌اند از پیش خود یک معنای بسیار پستی بآن داده‌اند.

بارها دیده‌ام کسانی از ایشان می‌آیند و می‌نشینند و من می‌بینم چون معنی میهن‌پرستی را نمی‌دانند ، زبان بایراد باز کرده می‌گویند : «میهن‌پرستی از تعصب است. وگرنه چه فرق دارد آدم در ایران زندگی کند یا در عراق ...». بارها ناچار شده‌ام جلو سخنشان را گرفته میهن‌پرستی را برایشان معنی کنم. گفته‌ام : میهن‌پرستی باین معنای پستی که شما می‌فهمید نیست. میهن‌پرستی آنست که بیست‌ملیون مردمی که در یک کشور می‌زیند نخست درمیان ایشان پیمانی باشد که همدستی نمایند و در پیشامدها پشتیبان یکدیگر باشند. اگر به کرمانی یا خوزستانی آسیبی رسید ، آذربایجانی و گیلانی و همگی دیگران همدردی نمایند و اگر در خراسان گرفتاری پیش آمد مازندرانی و گیلانی و همگی دیگران به یاری شتابند ، همگی این کشور را خانه‌ی خود شناخته دست بهم داده بآبادی آن کوشند ، و در راه نگهداریش از جانفشانی بازنایستند. بنیاد میهن‌پرستی آن «ورجاوند پیمان باهم زیستن» است که مردم هر کشوری باید باهم دارند و این یک چیز بسیار ارجداریست که آبادی کشور و آسایش ملیونها خاندانها جز در سایه‌ی آن نتواند بود.

این داستانها را می‌نویسم تا اندازه‌ی بیمایگی این جوانان بدست آید. برای روشن گردانیدن سخن خود راهی بهتر از نوشتن این داستانها نمی‌بینم.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (شش از هفت)


یک گواه نیک دیگری باین گفته‌های ما روزنامه‌نویسی ایشان است. یکی از چیزهایی که بسیار هوس می‌کنند روزنامه نوشتنست. ولی آیا معنی روزنامه را می‌دانند؟.. معنی چه چیز را می‌دانند که معنی روزنامه را دانند.

ما ناچاریم معنی روزنامه را اینجا روشن گردانیم تا اندازه‌ی دوری آنان از آن معنی شناخته گردد. باید دانست روزنامه همچون خود «نامه» است. این نامه‌ها که ما بیکدیگر می‌نویسیم خود یک خواستی در زندگانی نیست. بلکه افزاری برای خواستهای دیگری می‌باشد. نامه برای فهمانیدن سخنانی است که نامه‌نویس در دل می‌دارد و می‌خواهد به یک کسی که دور ازوست بفهماند. من سخنانی می‌دارم و می‌خواهم بفلان آشنای خود در قزوین یا در رشت برسانم. این کار یک بار با تلفن یا تلگراف تواند بود ، یک بار نیز با نامه‌نویسی.

به هر حال نامه‌نویسی بهر رسانیدن سخنانیست ، و اینست تا سخنانی نباشد نامه نباید نوشت. ولی اگر کسی خود نامه را خواستی بشناسد و بی‌آنکه سخنانی برای رسانیدن درمیان باشد خامه‌ای بدست گیرد و روی کاغذ را سیاه گرداند (یک جا پیکره‌ی دیو کشد ، یک جا تصنیفی نویسد ، یک جا افسانه ببافد) و برای یکی از خویشان و یا آشنایانش بفرستد و این کار را پیاپی کند ، آیا او را دیوانه نتوان شناخت؟!..

روزنامه نیز همین حال را دارد. خود آن خواستی نیست. روزنامه برای آنست که کسی یا گروهی یک راهی یا یک رشته اندیشه‌هایی را برگزیده‌اند ، و برای آنکه راه و یا اندیشه‌های خود را بدیگران بفهمانند و آن را میان مردم بپراکنند روزنامه‌ای یا مهنامه‌ای برپا می‌کنند که در شماره‌های آن سخن از راه خود رانده کم‌کم آنها را در مغزهای خوانندگان جا دهند. روزنامه برای چنین خواستی باشد ، و پیداست که یک روزنامه‌نویس باید از راه خود بیرون نرود و سخنی را که می‌نویسد تا بنتیجه نرسانیده دنبالش کند.

ولی این پروردگان فرهنگ از این معنی ناآگاهند. اگر چنین سخنی را هم شنیده‌اند ، فرانگرفته و باور نداشته‌اند. اینست از نافهمی ، خود روزنامه یا مهنامه را «خواستی» می‌شمارند ، و از یکی که می‌خواهد روزنامه بنیاد گزارد ، اگر شما بپرسید : روزنامه را برای چه خواهی نوشت ، از این پرسش بدش آمده خواهد گفت : روزنامه را برای چه نویسند؟!.. در هر کشوری روزنامه‌ها باشد و من هم می‌خواهم یکی را بنیاد گزارم.

در نتیجه‌ی همین نافهمیست که روزنامه‌ها که می‌نویسند تنها خواستشان پر کردن ستونهاست از هرچه بود بوده. از رمان ، شعر ، دشنام ، ریشخند ، کاریکاتور ، و مانند اینها. بارها می‌بینید در این ستون سخن از دین رانده و در ستون دیگری از فلسفه‌ی مادّی نوشته. در اینجا پند درستکاری داده در جای دیگری از زیرک بودن و پول درآوردن و پروای کسی و هیچی نکردن سخن رانده. امروز در این شماره گفتگو از دلبستگی بکشور و دولت کرده ، و فردا ستایشی گزافه‌آمیز از فلان حجة‌الاسلام (حجة‌الاسلامی که دولت را جائر و مالیات پرداختن و سرباز دادن بآن را حرام می‌شمارد) نوشته است.
بدتر از همه آنکه روزنامه‌ای را که بدینسان می‌نویسند آن را یک کار نیک و سودمندی می‌پندارند ، و اینجا و آنجا نشسته گردن می‌فرازند و با یک بیخردی بیمانندی بزبان می‌آورند : «مطبوعات راهنمای افکار جامعه است» که باید گفت : ای بیچارگان!.. ای بیچارگان!..

روزی یکی از آنان چنین لافی می‌سرود ، من ایراد گرفته معنی روزنامه را بدانسان که در اینجا بازنمودیم برایش روشن گردانیدم. با یک ستبررویی چنین گفت : «اینها را ما نیز می‌دانیم. ولی روزنامه باید موافق احساسات مردم باشد تا بخرند و صرف کنند ...». گفتم : شما نه تنها معنی روزنامه را نمی‌دانید ، معنی «دانستن» را هم نمی‌دانید. شما هر چیزی که بیش یا کم بگوشتان خورده آن را «دانستن» می‌شمارید. اینست هر کس هرچه بگوید خواهید گفت : «ما نیز می‌دانیم». ولی دانستن آنست که کسی سخنی را که می‌شنود نیک فراگیرد و راست و کج آن را بفهمد و اگر راست شناخت بدل سپارد و باور کند و آن را بکار بندد. شما اگر معنی روزنامه را بدانسان که من بازنمودم می‌دانید پس چگونه بکار نمی‌بندید؟!.. داستان شما داستان آن کرد است که می‌گفت : «زانم حمامست می‌پرسم خانه‌ی کیست؟!..». اینکه می‌گویید : «روزنامه باید موافق احساسات مردم باشد تا بخرند ...» بهترین دلیلست که معنی آن را نمی‌دانید و دروغ می‌گویید که می‌دانید. کسی که روزنامه را بمعنی راستش می‌شناسد و در معنی راستش می‌نویسد ، دربند فروش و سود آن نباید بود و برای فزونی فروش از سخن خود نباید درگذرد.


🌸

(از کتاب «امروز چاره چیست؟» ص 46 همبسته با گفتار بالا)
.

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار دوم : فرهنگ در معنی والاترش (هفت از هفت)


از زمینه‌ی خود دور نیفتیم. از اینگونه گواهیها بسیار فراوانست و جای هیچ شگفتی نمی‌باشد. زیرا اینها که می‌شماریم و مانند اینها ، چیزهاییست که باید آمیغهایی را در زمینه‌ی آنها بجوانان در دبیرستانها یا دانشکده‌ها یاد دهند ، و چون یاد داده نمی‌شود ناچاریست که از معنی راست آنها آگاه نبوده ، و از پیش خود به هر کدام معنی پست و بی‌ارجی بدهند و هر یکی را با هوسهای خود سازگار گردانند.

برای آنکه نمونه‌ای از درسهایی که این جوانان در آموزشگاهها فرامی‌گیرند در دست باشد ، در پایان گفتار داستان دیگری را می‌آوریم : جوانی که دانشکده معقول و منقول را بپایان رسانیده و «رساله‌ی ختم تحصیل» نوشته ، نسخه‌ای از رساله‌اش در دست منست. در این رساله گفتگو می‌کند از «تأثیر فتنه‌ی مغول در ادبیات ایران». چیرگی مغولان که از دلگدازترین داستانهاست ، و در آن پیشامد ملیونها ایرانیان کشته شدند ، و ملیونها دختران ببردگی افتادند ، هزارها آبادی ویران گردید ، و خویها و اندیشه‌ها که پست می‌بود هرچه پستتر شد ، هر کسی که آن داستانها را در تاریخ بخواند باید پیش از همه در جستجوی شُوَندهای[سبب] آن باشد. باید جستجو کند که چه بوده که ایرانیان آن زبونی و درماندگی را در برابر دشمن خونخوار نشان داده‌اند. چه بوده که سی‌هزار تن از یک سر کشور پهناور و بزرگی کشتارکنان درآمده و از این سرش بیرون رفته‌اند ـ باید هر کسی بیش از همه این را بجوید. چنین داستان سراپا دلگدازی جوان دانشکده‌دیده تنها جستجوی این کرده که «ادبیات» (یا بهتر گویم : یاوه‌گویی شاعران که آنان نامش را «ادبیات» گزارده‌اند) در برخورد بآن داستان چه حالی پیدا کرده ، و از جستجوهای خود این نتیجه را گرفته «که چون خانان مغول بشنیدن مدایح و تربیت شعر و شاعر مدیحه‌گو عادت نداشته‌اند اینست جز یکی دو نفر مانند سلمان ساوَجی و اثیرالدین اومانی که آنها نیز هرگز با قصیده‌سرایان عصرهای پیش نمی‌توانستند برابری نمایند ، دیگر شاعر نامی قصیده‌گو در این عصر بوجود نیامده بخلاف غزل که در این دوره نهایت قوس صعود خود را پیموده و باوج ترقی رسید ...». جوان درمانده بسخنان دراز می‌پردازد در آن زمینه که در این زمان «غزلهای عرفانی» سروده گردیده و با صد بیخردی چنین می‌نویسد : «در این عصر امثال حافظ و مولوی و جامی ظهور کرده و مضامین لطیف عرفانی را در بهترین لباس نظم بعاشقان علم و معرفت نشان داده و ایرانیان را بصفای قریحه بعالم ادب معرفی کرده‌اند و می‌توان گفت یگانه‌علت اصلی برای رواج این عقیده همانا حمله و استیلای مغول و وارد شدن صدمات و بلایا بمردم بوده که دوستان خدا عنان اختیار از دست نداده و صبر و شکیبایی را شعار خود ساخته و دنیا را بدیده‌ی تحقیر نظر کرده و بی‌وفایی آن را مد نظر قرار داده و احساسات پاک خود را نظماً اظهار داشته‌اند».

در همین رساله یک رشته جستجوهایی است در این زمینه که آیا در زمان مغول برخی «تشبیهات جدیده» پیدا شده ، و شنیدنی‌تر آنست که روزی که بایستی این رساله از دیده‌ی استادان بگذرد ، من برای کاری بدانشسرا رفته بودم و دیدم گفتگو درمیانست ، و یکی از استادان که پیرمرد است با یک خشمی چنین می‌گوید : «باید خودش بیاید و توضیحات دهد. در اینجا می‌نویسد تشبیه زلف بمار در زمان مغول پیدا شده ، پس باین شعر عبدالواسع جبلی چه می‌گوید؟..». اینست نمونه‌ای از دانشهای استادان و آنچه بجوانان یاد می‌دهند.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (یک از شش)


نتیجه‌ی گفته‌های ما در گفتار گذشته آنست که فرهنگ که بایستی روانهای جوانان را نیرومند گردانیده ، فهمها و خردهای ایشان را بکار اندازد ، وارونه‌ی آن را نتیجه داده روانهای جوانان را هرچه ناتوانتر گردانیده ، خردها و فهمهای آنان را بیکاره می‌گرداند.

اکنون می‌خواهیم بگوییم که نتیجه‌ی این کار وزارت فرهنگ آن می‌شود که جوانانی که از دبیرستانها و دانشکده‌ها بیرون می‌آیند و درمیان توده زندگی آغاز می‌کنند بیشتر ایشان (نه همگیشان) ، راهنماشان در زندگی جز هوس و خودخواهی نیست ، و این خود زیان بس بزرگیست که بایستی برای گفتگو از آن کتاب بزرگی نوشته شود ، ولی من ناچار خواهم بود در اینجا بکوتاهی سخن رانم.

وزارت فرهنگ چون یکسره بوارونه‌ی بایای خود رفتار می‌کند ، ناچاریست که از کارش نتیجه‌ی وارونه پدید آید ، ناچاریست که بجای سود ، زیان در دست باشد. من اینک زمینه را روشن خواهم گردانید :

سی و هشت سال پیش در ایران جنبش مشروطه خواهی پدید آمد و پس از کشاکشها و خونریزیها مشروطه در این کشور پذیرفته گردید. این پیشامد برای ایران بسیار ارجمند می‌بود. زیرا مشروطه بهترین گونه از گونه‌های سررشته‌داریست. چیزی که هست مشروطه پذیرفتن یک کشور تنها با آن نیست که یک قانون اساسی نوشته شود و یک پارلمانی باز شود. برای پایدار گردیدن مشروطه در یک کشور ، بیش از همه ، باید توده معنی مشروطه را بفهمد و آن را بخواهد و خود را شاینده‌ی[=لایق] آن گرداند. زندگانی در زیر یوغ پادشاهان خودکام با زندگی آزاد در یک کشور مشروطه دو تاست. برای این ، شایستگی دیگری می‌خواهد. مردمی که به شورش[=انقلاب] برخاسته با پادشاه خودکام می‌جنگند و مشروطه می‌خواهند ، این جنگ و شورش معنایش آنست که می‌خواهند دست آن پادشاه را کوتاه گردانیده ، مردمْ خودشانْ کشور را راه برند. اینست در کشور مشروطه باید هر یکی از جوان و پیر ، زن و مرد ، توانگر و کمچیز ، و شهری و روستایی ، خود را پاسخده[=مسئول] نگهداری آن کشور بشناسد و کوشش بآبادی آن را بایای خود بداند. چنانکه در معنی میهن‌پرستی گفتم باید درمیانه پیمان وَرجاوَندی[مقدس] بنام «هم‌‌زیستن» باشد.

اینهاست معنی مشروطه. ولی در ایران چون جنبش برخاست این سخنان بمیان نیامد. شورش مشروطه‌خواهی در ایران ، بیش از همه ، جنگ دادخواهی با ستمگری می‌بود. اینست معنی درست مشروطه بمردم فهمانیده نشد و هنوز پس از سی و هشت سال یکی از هزار مردم معنی راست آن را نمی‌داند.

از آنسوی ایرانیان چند هزار سال در زیر یوغ پادشاهان زیسته کتابهاشان و دلهاشان پر از پندارهای پست شاه‌پرستی و دستورهای زیردستی و مانند اینها بود که پس از مشروطه بایستی از میان رود و بازنماند. یک توده‌ای که بزندگانی آزاد دمکراسی پا می‌گزارند ، باید اندیشه و سَهِشهای آنان نیز دیگر گردد.

از اینرو یکی از کارهایی که بایستی در ایران انجام گیرد این می‌بود که آن پندارهای کهن زمانهای گذشته از میان رود و آن کتابها از دست مردم گرفته شود. مثلاً فردوسی خود مرد نیکی بوده ولی سخنان او که بیش از همه ستایش پادشاهان خودکام و دربارهای ایشانست ، در این روزگار سراپا زیانست و بایستی از میان برخیزد. از کتاب فردوسی تنها در زمینه‌ی زبان می‌شود سودجویی کرد.

هنوز این فردوسیست که خود مرد نیکی می‌بوده ، چه رسد بدیگران که سراپا پستی و آلودگی می‌بوده‌اند ، و گفته‌هاشان پر از ستایش شاهان خودکام و دستورهای پست بردگی و زیردستیست.

یکی از ایشان نظامیست که وزارت فرهنگ او را «حکیم نظامی» می‌خواند. این مرد چندان پست می‌بوده که زندگانی خود را با ستایش شاهان کوچک و بی‌ارج زمان خود گذرانیده و بنامهای ایشان مثنویها سروده ، و چاپلوسی و بیرگی را تا آنجا رسانیده که در برابر یک بهرام‌شاه کوچکی خود را سگ (بلکه کمتر از سگ) گردانیده و از او استخوان خواسته است :

با فلک آن دم که نشینی بخوان پیش من افکن قدری استخوان
کاخر لاف سگیت می‌زنم دبدبه‌ی بندگیت می‌زنم

در دیده‌ی این مرد بهرام‌شاه که فرمانروای یک شهر ارسنجان بیش نمی‌بوده ، شبها با فلک همنشین می‌شده و روزی بمردم می‌بخشیده [=قسمت می‌کرده] ، و اینست برای خود که لاف سگی بهرام‌شاه را می‌زد استخوان خواسته. تفو بر تو ای مردک پست بیرگ !..

همین مرد در ستایش پادشاهان خودکامه می‌سراید :

پیش خرد شاهی و پیغمبری چون دو نگینند به یک انگشتری

آن پادشاهان خودکام هوسباز با برانگیختگان خدا در یک شمار می‌بوده‌اند!..


👇

دیگری از ایشان سعدیست. در دلبستگی این مرد بپادشاهان خودکام و بی‌پرواییش بتوده و زندگانی توده‌ای همین بس که مغولان که در ایران و عراق و دیگر جاها خونهای ملیونها مردان را ریخته و گلوهای هزاران کودکان شیرخوار را فشرده ، و ملیونها دختران و زنان را ببردگی بردند ، سعدی که خود همزمان می‌بود کمترین یادی از این داستانهای دلگداز در گفته‌های او نیست ، ولی چون مُستَعصِم خلیفه‌ی بی‌ارج عباسی کشته شده سعدی پستنهاد بسوگواری پرداخته و آسمان را خون گریانیده است.

این مرد دستورهایش همه از روی پستی و چاپلوسیست : «پادشاهان از برای مصلحت صد خون کنند» ، «هر عیب که سلطان بپسندد هنر است» ، «صلاح مملکت خویش خسروان دانند» ، «قرار در کف آزادگان نگیرد مال» ، «دستی که بدندان نتوان برد ببوس».

این مرد در دلبستگی بدربارهای پادشاهان و خشنودی از ستمگریهای آنان تا جایی پیش رفته که خدا را نیز مانند یک پادشاه ستمگر خودکامی شناخته است. این یکی از کارهای بسیار بیخردانه‌ی پادشاهان خودکام و هوسباز می‌بود که روزی را برای خونریزی و خشمرانی خود برگزیدندی و در آن روز جامه‌ی سرخ بتن کرده ببهانه‌های کوچکی خونها ـ از باگناهان و بیگناهان ـ ریختندی. یک روز نیز که دستگاه باده‌خواری و مطرب‌بازی برپا کردندی باین و آن پولها دادندی و هر گناهکاری را که خواستندی آمرزیدندی.

آن روز خشمشان می‌بودی و این روز دهششان. سعدی بیخرد چنین دستگاهی را برای خدا نیز آرزو کرده است و درمیان شیرین‌زبانیهای خود چنین می‌گوید :

بتهدید اگر برکشد تیغ حکم بمانند کروبیان صم و بکم
وگر دردهد یک صلای کرم عزازیل گوید نصیبی برم


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (دو از شش)


جلو خامه را بگیریم : یکی از کارهایی که می‌بایست وزارت فرهنگ انجام دهد این می‌بود که درمیان درسهای خود از دبستان گرفته تا دانشکده ، معنی زندگانی آزاد دمکراسی و سودهای آن را بنورسان یاد دهد و اندیشه‌ها و سَهِشهای آنان را با میهن‌پرستی و دلبستگی بکشور و زندگانی توده‌ای بپرورد ، و بایایی را که هر کسی در برابر کشور و توده می‌دارد بآنان بفهماند. از آنسو همیشه در کوشش باشد که پندارهای پست کهن را که در کتابها و دلها آکنده شده از میان برد. جلو چاپ آن کتابها را گرفته بجای آنها کتابهایی را که با زندگانی نوین مشروطه و دمکراسی سازگار باشد چاپ کرده رواج دهد.

این می‌بود یکی از کارهای ارجداری که بایستی انجام گیرد. ولی وزارت فرهنگ درست بوارونه‌ی این رفتار کرده است. از یکسو شما در سراسر درسهایی که وزارت فرهنگ بنورسان و جوانان می‌آموزد ، یادی از معنی مشروطه و میهن‌پرستی و از اینگونه چیزها نتوانید یافت. آنچه ما می‌دانیم در دانشکده‌ی حقوقست که چون باید سررشته‌داری (حکومت) و گونه‌های آن را درس دهند ، در آن میان یادی نیز از مشروطه کرده می‌شود. در دیگر جاها چنین درسها نیست.

از اینسوی چنانکه گفتیم وزارت فرهنگ یگانه‌بایایی که برای خود شناخته این بوده که بدآموزیهای کهن و سراپای زیان زمانهای تیره و پریشانگوییهای شاعران چاپلوس دربارهای خودکامگی را (که بایستی از میان برده شود) نگه دارد و رواجش را بیشتر گرداند ، و مغزهای جوانان و نورسان را با آنها بیاکند.

وزارت فرهنگ آشکار می‌گوید : «این کار بایای اوست» ، و ما نیک می‌دانیم این بایا را بهر آن ، که برگزیده و سرچشمه‌ی این کار چه بوده (1) ، ولی در اینجا بگفتگو نیازی نمی‌بینیم. در اینجا سخن از نتیجه است و سرچشمه هرچه بوده است باشد.

می‌خواهیم بگوییم وزارت فرهنگ از هر باره بوارونه‌ی بایای خود رفتار کرده و اینست نتیجه از هر باره وارونه درآمده. به اینمعنی جوانان که بایستی راه زندگانی یاد گیرند ، آن را بیکبار گم می‌کنند. روانها که بایستی نیرومند گردد بیکبار از نیرو می‌افتد و فهمها و خردها بیکاره می‌شود.

از اینجاست که جوانان که از دبیرستان یا دانشکده ـ با مغزهای فرسوده و ناتوان ـ بیرون می‌آیند ، از یکسو فریفته‌ی خود می‌باشند و هر یکی از ایشان آن چیزهای درهم و بیهوده‌ای را که از درسها یاد گرفته و یا از این روزنامه و آن مهنامه بدست آورده برای سرمایه‌ی زندگانی بس می‌شمارد و هیچ‌گونه نیازی بیاد گرفتن چیزهایی در خود نمی‌شناسد ، بجای خود که می‌خواهد «جامعه» را «تربیت» کند ، و نتیجه‌ی درس خواندن خود را جز همین نمی‌شناسد که براهنمایی توده برخیزد و از همان گام نخست خودسرانه بکوششهایی می‌پردازد ، و گفتارها می‌نویسد و یا روزنامه برپا می‌کند. از یکسو نیز در سایه‌ی ناتوانی روان و بیکارگی خرد در همه‌ی کارها و کوششها راهنمای ایشان جز هوس و آز و خودخواهی و سرکشی نیست.

باشد که خوانندگان ندانند راهنمایی آز و خودخواهی و هوس چه می‌باشد و ما از این جمله چه می‌خواهیم. اینست بروشن گردانیدن آن پرداخته می‌گوییم : زیستن به دو گونه تواند بود : یکی از روی فهم و خرد ، و دیگری از راه هوس و خودخواهی. در زیستن از روی فهم و خرد ، آدمی به هر کاری که آغاز کند نخست در نیک و بد آن اندیشد و نتیجه‌ای از پشت سر آن کار برای خود یا برای دیگران بدیده گیرد. ولی در زیستن از راه هوس و خودخواهی اینها شرط نیست و نتیجه‌ای از کارها بدیده گرفته نشود.

اکنون شما کارهای این پروردگان فرهنگ را بسنجید که آیا از روی فهم و اندیشه است و نتیجه‌ای از آنها می‌خواهند؟!.. روزنامه‌ نوشتنشان را ، کتاب چاپ کردنشان را ، گفتار نوشتنشان را ، حزب ساختنشان را ، یکایک از دیده گذرانید. آیا کدام یکی از راه سودجویی و خودنمایی نیست؟!.. از کدام یکی نتیجه‌ی درستی خواسته می‌شود؟!..


پابرگی :
1ـ کتابهای «افسران ما» و «دادگاه» دیده شود.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (سه از شش)


درباره‌ی روزنامه من نشان دادم که اینان معنی آن را ندانسته خود روزنامه را خواستی می‌شمارند. با این نافهمی روزنامه‌ای را که برپا می‌کنند تنها برای آنست که نامی درآورند ، و میدانی داشته هوس گفتارنویسی خود را بکار بندند ، به هر کسی خواستند دشنام دهند ، ریشخند کنند ، بد نویسند ، و یگانه‌هنر که در روزنامه‌نویسی شناخته‌اند آنست که بدولت تاخت برند و به یکایک وزیران زشت نویسند ، و این هنر نامش در پیش ایشان تند رفتنست.

این روزنامه‌ها که پس از زمان مشروطه در ایران پراکنده شده یکی از شُوَندهای بدبختی مردمست. زیرا اینها که جز پریشان‌نویسی نمی‌شناسند و هیچ یکی راهی نداشته است ، بپریشانی باورها و پندارهای مردم افزوده است.

در کتاب‌نویسی بیش از همه به رُمان می‌پردازند. زیرا کاریست بی‌رنج و مایه‌اش جز بافندگی نیست و از آنسوی سخن از دنبال کردن زنان و آمیزش با آنان با سَهِشهای جوانی بسیار سازگار است ، و پس از همه پول نیز درمی‌آید. اینست در سالهای اخیر که پروردگان فرهنگ بیشتر بوده‌اند ، شماره‌ی رُمان در زبان فارسی از اندازه گذشته است ، و از آنسوی در این سی و هشت سال زمان مشروطه کمتر کتاب سودمندی در زمینه‌ی دانشها در فارسی بچاپ رسیده است.

شگفتتر از همه حزب ساختن ایشانست. حزب (یا باهَماد) از چیزهاییست که ما از اروپا گرفته‌ایم. یک حزب باید سیاستی را برای کشور باندیشه گیرد یا یک رشته پیرایشهایی را در توده دنبال کند. به هر حال باید برای یک خواست بسیار بزرگی باشد ، و اینست در کشورهای بزرگ اروپا و آمریکا در هر یکی بیش از دو یا سه حزب نتوان یافت.

ولی اینان از حزب جز این را نفهمیده‌اند که هر زمان که «انتخابات» پیش آمد و یا کار دیگری درمیان بود ، ده تن بیشتر یا کمتر ، گرد هم آیند و یک نامی بروی خود گزارده ، و چند جمله‌ای را بهم بافته «مرامنامه» گردانند ، و اگر گامی هم فراتر گزارده روزنامه‌ای هم برپا کنند و با همین چند کار «حزب» را پدیدآمده شناسند و چند زمانی بیایند و بروند و باهم بنشینند و درپی سودجوییهای پستی باشند و سپس پراکنده گردیده پی کارهای خود روند.

حزبسازی یکی از رسواییها شده. هر زمان که فرصت می‌یابند دیده می‌شود که صد حزب پدید می‌آید و همینکه یک سختگیری از سوی دولت می‌شود همگی رها کرده پی کار خود می‌روند.

آن جمله‌ها که در «مرامنامه»شان می‌نویسند شما اگر بپرسید معنایش هم نمی‌دانند. مثلاً «وحدت ملی». شما اگر بپرسید : «خواستشان چیست؟!..» ، یا بپرسید : «در ایران که چند زبان ، و بیش از ده کیش ، رواج می‌دارد و دسته‌بندیهای گوناگون دیگر درمیانست ، از چه راهی می‌توان این پراکندگیها را از میان برداشت و مردم را یکی گردانید؟!..» یک پاسخ درستی نخواهید شنید. اینها چیزهاییست که از اندیشه‌ی آنها نگذشته است.

این حزبها که اکنون هست شما اگر از سران آنها بپرسید : «آینده‌ی ایران چه باید بود؟!. از چه راهی ایران خواهد توانست از این درماندگی بیرون آید؟!. از چه راهی خواهد توانست پنجه‌ی همسایگان نیرومند را از خود بازگرداند؟..» ، خواهید دید اینها چیزهاییست که هیچگاه از اندیشه‌های ایشان نگذشته ، و خود جای دریغست که چنین سخنانی با چنان نادانانی بمیان آورده شود. آنان حزبی که ساخته‌اند جز برای هوس و خودنمایی نیست و آنچه درمیانشان نتوان یافت اندیشه درباره‌ی آینده‌ی کشور می‌باشد.


🌸

📖 فرهنگ چیست؟

🖌 احمد کسروی

🔸 گفتار سوم : از کار وارونه جز نتیجه‌ی وارونه برنخیزد (چهار از شش)


یک درد بزرگ اینان جداسری و گردنکشیشان می‌باشد. چنانکه گفتم هر یکی از آنان ، چیزهای پراکنده و بی‌سر و بنی را که در آموزشگاه درس خوانده و یا در بیرون از روزنامه‌ها و از زبانها فراگرفته سرمایه‌ی ارجداری می‌شمارد و هیچ کمی[=نقص] در خود سراغ نمی‌دارد ، و اینست هر یکی در آن آرزوست که بتوده راهنمایی کند ، و این باو بسیار گرانست که به یک آمیغی گردن گزارد و یا از یک راهی پیروی نماید.

شما اگر بآنان بگویید : «هر توده‌ای باید در زندگی یک راهی را پیش گیرد که همگی آن را بپذیرند و پیروی نمایند» ، این آمیغ بسیار روشن بآنان دشوار خواهد افتاد و آنچه نخواهند پذیرفت همین آمیغ می‌باشد. زیرا آنان در سرکشی و خودخواهی تا بجایی افتاده‌اند که بیشترشان بپدران و مادرانشان نیز ارجی نمی‌نهند و آنان را خوار می‌دارند. دیو جداسری (1) و گردنکشی در مغزهای آنان میدانداری می‌کند.

یک رفتار بسیار زشتی که ما از اینان دیدیم آنست که سخن ارجداری را که از کسی می‌شنوند بجای پذیرفتن و گردن گزاردن همان را گرفته بنام خود گفتار می‌گردانند و بخودنمایی می‌پردازند.

یک چیز آزمودنیست که بیشتر آنان کمترین دلبستگی بکشور و توده نمی‌دارند و اینکه نام کشور و توده می‌برند و دلبستگی می‌نمایند ، جز از راه هوسبازی و خودنمایی و سودجویی نیست. برای آزمایش شما اگر آنان را گرد آورید و یک راهی پیشنهاد کرده با دلیلهای بسیار ، روشن گردانید که سود کشور و توده در همدستی با یکدیگر و پیروی از یک راه می‌باشد ، بیگمان نخواهند پذیرفت. زیرا که درآمدن به یک راه و همدستی با یکدیگر با هوسبازیهای آنان سازگار نخواهد بود.

از این شگفتتر داستان کار و پیشه‌ی ایشانست. درس را تنها برای آن می‌خوانند که چون از دبیرستان یا از دانشکده درآمدند از دولت کار بخواهند ، و کمتر یکی از آنان معنی راست کار و پیشه را می‌داند ، و کمتر یکی می‌خواهد بکاری پردازد که سودی بتوده برساند. پسر سبزی‌فروش و چیت‌فروش که درس خوانده ، کمی خود می‌شمارد که بکار پدرش پردازد.

شما اگر کسانی را از آنان فراهم نشانده و با دلیلهای بسیار ، روشن گردانید که رفتن بفلان دیه و آنجا را آباد گردانیدن هم برای توده و هم برای خودشان سودمند است ، بیگمان نخواهند پذیرفت. زیرا کشاورزی را سزنده‌ی خود نمی‌شمارد. آنان درس خوانده‌اند که در شهر باشند و در پشت میز نشینند ، مفت خورند ، روزنامه نویسند ، رُمان بافند و حزب سازند. یک درسخوانده کارش اینها باید بود.

در همینجاست که زیانمندی این فرهنگ نیک دانسته می‌شود. زیرا شما اگر یک جوان درسخوانده را با یک روستایی بیسواد بسنجش گزارید و از دیده‌ی شایندگی بزندگانی بدیده گیرید ، بیگمان آن روستایی بیسواد شاینده‌تر از این جوان درسخوانده است. راستست که آن روستایی جغرافی نمی‌داند ، از تاریخ ناآگاهست ، از دانشها بیکبار بی‌بهره می‌باشد ، و اینها کمیهای اوست. لیکن در همان حال باندازه‌ی توانایی ببسیج خواروبار و دیگر دربایستها کمک می‌کند و بتوده و کشور سودمند می‌باشد. ولی این جوان درسخوانده مفتخوار است و جز بکار مفتخواری نتواند خورد.

آنگاه آن روستایی مغزش نیرومند و نیروهای خدادادیش دست‌نخورده است. ولی این جوان مغزش فرسوده و نیروهایش تباه شده می‌باشد.

آن روستایی اگر به یک کار بدی برخاست و شما ایراد گرفتید ، شرم کند و سرش پایین اندازد. ولی این جوان درسخوانده برای بدکاریهای خود فلسفه تراشد و با شما به چَخِش[=مرافعه] پردازد. این یک هنر بزرگی از ایشانست.

اینست نتیجه‌ای که از سنجیدن یک جوان درسخوانده با کشاورزان و روستاییان بدست می‌آید ، و بسیار جای افسوسست که وزارت فرهنگ بآرزوی «تعلیمات عمومی» افتاده می‌خواهد آن روستاییان و کشاورزان را نیز بحال این جوانان اندازد.

1ـ جداسری = استقلال. در اینجا خواست دوری گزیدن از همدستی با دیگرانست.


🌸