🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 5 ـ4) صوفیگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

📖 سرچشمه‌ی بدآموزیها کجاست؟!.. (از کتاب «اکنون و آینده ما راست» ، بخش هفتم)

🖌 احمد کسروی

🔸 تکه‌ی یک از یک


... کتابهایی که از قرنهای گذشته بویژه از زمان مغول و پس از آن بازمانده و همچنین کیشهای گوناگون و راههای پراکنده‌ای که یادگار همان زمانهاست یک زیان بزرگی را دربر می‌دارد. زیرا بدآموزیهای آنها با اثری که در دلها دارد و جایگیر تواند بود هر آموزش دیگری را از اثر اندازد و سست گرداند و چنانکه نشان دادیم این یک چیز ناگزیریست و تا اینها درمیانست امیدی بنیکی توده‌ی ایران نتوان بست.

با آیین طبیعت نبرد نتوان کرد. بدانسان که شما نتوانید از یکسو هرچه می‌خواهید بخورید و از یکسو تندرست باشید و این در دست شما نیست هم بدانسان نتوانید چند رشته بدآموزیها را در دل جا دهید و با این حال دارای اندیشه و فهم درست باشید و خون گرم دارید ، و این نیز در دست شما نیست. شما باینها نام فلسفه یا ادبیات یا هر نام دیگری می‌خواهید بگزارید از اثرش نخواهد کاست.

از اینجا خواهید دانست که آنهمه دلبستگی که شرقشناسان اروپا با این کتابها و بدآموزیها می‌نمایند و کوششها در راه زنده نگه داشتن و رواج دادن آنها می‌کنند بهر چیست و این بدخواهان زیرک شرق چه نتیجه را می‌خواهند. نیز خواهید دانست که آنهمه ایستادگی ما در برابر اینها و تلاشهایی که بکار می‌بریم و همیشه یادآوری می‌کنیم از چه روست و چه چیزی ما را باین برانگیخته است.

درخور شگفت است که کسانی می‌روند و سالها رنج می‌برند و درس می‌خوانند و دانش می‌آموزند و اینها را که از دربایست‌ترین دانشهاست نمی‌دانند ، و بدانسان فریب بدخواهان را خورده تیشه بریشه‌ی خود می‌زنند. در اینجاست که باید فهمید آدمی چه ناتوانست و چه بیچاره است. باید فهمید که از رستگاری چه اندازه دور است.

در سال دوم پیمان که ما گفتارها درباره‌ی اینها نوشتیم بسیاری رنجیدگی نمودند و چون دستهای دیگری درمیان بود یک دسته با ما دشمنی نمودند و از نادانیها بازنایستادند. ولی ما یک چیزی که می‌دانستیم بد است و زیانهای بسیار می‌دارد نمی‌توانستیم چشم از آن پوشیم. اینست پروای آن نادانیها نکردیم و نخواهیم کرد.

شگفت‌تر آنکه کسانی در اینجا و آنجا نشسته و گردن کشیده و فیلسوفانه بسخن پرداخته چنین می‌گویند : «اولین اشتباه پیمان همین بود که با ادبیات مخالفت کرد و مردم را با خود دشمن گردانید». چه زشت است که آدمی نادان باشد و خود را بدانایی زند. یکی نمی‌گوید تو اگر نوشته‌های پیمان را خوانده‌ای آنچه ایراد بآن نوشته‌ها می‌داری بگو ، و اگر نخوانده‌ای پس چه جای گفتگو از آنست؟!. چه جای آنست که دشمنی مردم را برخ ما بکشی؟!.

یک دسته تا چه اندازه ساده‌درون باشند که نیندیشند و از خود نپرسند که اروپاییان که دشمنان بدخواهی بهر ما می‌باشند برای چه برواج یک رشته کتابهای کهن ما می‌کوشند؟!. برای چه آنهمه پولها در این راه می‌ریزند؟!. اگر اینها بزیان ما نیست چه سود دیگری بآنان دارد؟!. ببینید چنین چیزی تواند بود که یک توانگری در ایران بمیرد و هنگام مرگ چنین سپارد که فلان اندازه از دارایی مرا جدا کنید و در راه چاپ کردن کتابهای کهن کشور چین یا تبت بکار برید؟!. آخر این توانگر را با کتابهای یک کشور بسیار دوری چه آشنایی هست و چه سودی را از چاپ کردن و رواج دادن آنها برای خود چشم می‌دارد؟!. یک چنین کاری بسادگی تواند بود؟!. (1)

چنانکه گفتیم اینها هر یکی به تنهایی زمینه‌ی ارجداریست و ما در آینده باز از هر یکی سخنانی خواهیم راند. ما چشم می‌داریم که خوانندگان اینها را نیک خوانند و نیک اندیشند و با پاکدلی و غیرتمندی خود بما یاری کنند. دردهای ایران اینها و مانند اینهاست. ایرانیان در فهم و اندیشه بر بسیاری از دیگران برتری دارند و برای پیشرفت شایاتر می‌باشند و آنچه دست و پای ایشان را بسته همین گرفتاریها و مانند اینهاست.

ما در جای دیگر گفته‌ایم در بسیاری از ایرانیان دو نیروی روانی که فهم و داوری خرد باشد از کار افتاده. (2) این سخن را ناسنجیده نگفته‌ایم و بسیار درست است ، و انگیزه‌ی آن همین کتابها و بدآموزیهاست. زیرا بدانسان که اگر کسی خوراکهای ناسازگار هم خورد معده آنها را هضم کردن نتواند و از کار افتد هم بدانسان اگر کسی اندیشه‌های گوناگون ناسازگار را در دل جا داد ناگزیر فهم و خرد از جدا کردن آنها از یکدیگر و شناختن راست از کج فروماند و کم‌کم از کار افتد. این چیزیست که ما بیگمان می‌دانیم و همیشه دنبال خواهیم کرد.


👇

پابرگیها :

1ـ اشاره‌ایست به «اوقاف گیب» (E.J.W. Gibb Memorial Trust). اوقاف گیب چیست؟.. انگلیسیان چنین وانموده‌اند که یک دانشمند شرقشناس انگلیسی بنام گیب که به نوشتن ادبیات ترک میکوشیده پس از مرگ ، دارایی هنگفتی بجا گزارده بوده و مادر او برای زنده ماندن نامش این دارایی را وقف چاپ کتابهای کهن فارسی ، عربی و ترکی کرده. این اوقاف همینکه براه افتاد پرفسور براون را بریاست برگزید. برخی گفته‌اند مادر گیب نخست می‌خواست تنها کتابهای ترکی کهن را بچاپ رساند این براون بود که چون فارسی را دوست می‌داشت چاپ کتابهای فارسی را بکتابهای ترکی افزود. (برای کتابهای عربی هم دور نیست یک داستان دیگری ساخته‌اند). باید پرسید : چرا این مادر برای جاودانگی نام پسرش یک بیمارستانی در عثمانی (ترکیه) بنیاد نگزاشت؟! در همان انگلستان هم اگر بیمارستانی یا سازمان نیکوکارانه‌ی دیگری را بنیاد می‌نهاد ، نام فرزندش جاودانه می‌گردید. برای شرح بیشتر نگاه کنید بکتاب در پیرامون «ادبیات» ـ ویراینده

2ـ شماره‌ی چهارم سال پنجم[پیمان] دیده شود. ـ مهنامه‌ی پیمان


🌸

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 6 ـ4) خراباتیگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

📖 گفتار آقای یزدانیان (از دفتر «یکم دیماه 1323»)

🖌 یزدانیان

🔸 تکه‌ی یک از یک


نخست امروز را که روزبه[=عید] یکم دیماه است بهمه‌ی یاران خجسته‌باد می‌گویم. سخنان کوتاهی که من می‌خواهم برانم در پیرامون این گفته‌ «سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز است و مغز پیرو اندیشه‌هاییست که در اوست» می‌باشد.

برادران پاکدین اگر بتاریخ بنگرند و داستانهای تاریخی را از دیده بگذرانند در تمام آنها گفته‌ی بالا را درست خواهند یافت. روزگارانی بوده یک دسته‌ی مردم در یک مکانی گرد آمده و تشکیل خانواده‌هایی داده‌اند. این خانواده‌ها تنها سود خود را بدیده گرفته و با دیگر خانواده‌ها بنای جنگ را گزارده‌اند. چند زمانی بر این گذشته ، اندیشه‌ها دیگر شده ، خانواده‌ها از دشمنی با یکدیگر کاسته‌اند ، هر چند خانواده دست بهم داده ایلی را درست کرده‌اند. سپس احتیاج آنها را وادار نموده که در مابین خود قرارهایی بگزارند. دسته‌ای بکارند ، گروهی بدروند و با یکدیگر خوش زندگی کنند.

این باهمی کم‌کم بزرگ شده و مملکتها ساخته ، نژادها پدید آورده. هر گروهی برای خود زمینی برگزیده و نام آن را میهن گزارده‌اند. کوتاه‌سخن همه‌ی کارهایشان از روی اندیشه‌هاشان بوده. اندیشه‌ها نیز گوناگون بوده. گاهی بسیار خوب و زمانی این شده که اندیشه‌های پستی در مابین آن توده‌ها پدید آمده. مثلاً مردم عربستان که در یک شبه‌جزیره‌ی سوزان زندگی می‌کرده‌اند اندیشه‌هاشان این بوده که هر گروه نفع خود را بر هر چیز ترجیح دهند و بر سر چیزهای بسیار کوچک باهم نبرد کنند ، دختران خود را زنده بگور گردانند و صدها مانند این که جز اندیشه‌های بیپایی نبوده. ولی ناگاه از مابین آنها مرد خدایی مثل محمد برخاسته و اندیشه‌های آنان را دیگر گردانیده ، راه زندگانی بآنها آموخته ، از آن زندگانی پست ببالاترین زندگانی که ممکن آن روز بوده رسانیده.

اکنون بیندیشید که چه چیز آن مردم بیابانی و دُژآگاه (1) را آنچنان گردانید که روزگارانی نیمی از جهان آن روزی را در زیر پرچم خود گیرند؟ جز اندیشه چیزی نبود. همه داستانهای پهلوانی ایران باستان را خوانده‌اند. آریو برزن را کسانی می‌شناسند. این همان مرد بزرگ است که در هنگامی که اسکندر به ایران حمله کرده بود در گردنه‌هایی جلو سپاهیان انبوه او را گرفت و با پرتاب سنگ نیمی از لشکریان او را نابود گردانید و سپس مردانه در راه ایران جان داد.

آیا چه چیز او را بچنین فداکاری وادار ساخت؟ آیا جز اندیشه‌هایش چیز دیگری بوده؟

ملک تیمور که مردانه در جلو سیل مغول ایستادگی کرد و آن خونخواران را شکست داد ، جز اندیشه‌هایش چه چیز او را بدین کار واداشت؟. اندکی پیش آییم : همان میرزا رضای کرمانی که با گلوله ناصرالدین‌شاه را در عبدالعظیم کشت آیا جز اندیشه‌هایش چیز دیگری او را برآن واداشت؟!. از تاریخ صدها بلکه هزارها مثل توانیم زد.

اندیشه‌ها در جهان بزرگترین کارها را انجام داده ، انقلابی همچون انقلاب کبیر فرانسه و انقلاب کبیر روسیه ایجاد نموده ، هزاران دانشها بجهان آورده. همین جنگ بزرگ کنونی را جز اندیشه‌ها چیز دیگری پدید نیاورده. (2)

این سخن بزرگ راهنمای ارجمند ما درخور هر گونه اندیشه است. پیمان از روزی که پخش شده همیشه این نکته را دنبال کرده و توجهش باین بوده ـ از سال نخست با رُمان که یک کار بیهوده‌ای بود جنگیده و این نشان داده که رُمان یک چیز بیهوده و بیپایی است و هزاران بدیها درپی دارد. و در همان زمان که این دیوانگی به منتها درجه رسیده بوده با سخنانی پرمغز آبروی رُمان را بر باد داده. اینکه می‌گویم به منتها درجه رسیده بود دروغ نیست این را خود آزموده‌ام.

من یک ماهی در یک کتابفروشی کار می‌کردم. روزی کتابها را بزمین ریخته بودیم که قفسه را درست گردانیم. همه‌ی آن کتابها رُمان بود و من برای اینکه بفهمم رُمانها در چه زمانی چاپ شده به هر یک نگاه می‌کردم و پس از حسابی که نمودم صدی هشتاد رُمانها در سالهای مابین 1308 تا 1313 نوشته شده و در همان هنگامها بوده که پیمان با رُمان به نبرد آغازیده سپس هم بشعرا پرداخته. شعر که در ایران جز یک هوس پستی چیز دیگر نیست حالت دیوانگی بخودش گرفته بوده و اینبوده که پیمان نشان داد شعرهای حافظ و سعدی برای اندیشه‌ها زهر کشنده است و سپس هم بفلسفه پرداخته. همه‌ی اینها برای آن بوده که این اندیشه‌های بیپای پست از بین برداشته شود. برای این بوده که این باهَماد[=حزب] پدید آید. برای این بوده که زندگانی راه دیگری گیرد.

چون نام فلسفه پیش آمد خوبست از کتابی در اینجا یاد نمایم. یک کتابی (در فلسفه) که حالا بآتش خواهیم کشید اگر کسانی خوانده باشند ، خواهند دید که چه گفتارهای سرسام‌آمیزی نوشته شده : «اینهمه کسان که در جهان کشته می‌شوند و اینهمه چیزها که از بین می‌رود برای اینست که مخزن فلک پر گردد مخزن فلک دینامی است».


👇

از این سخنان که جز مشتی پندار نیست در این کتاب پر است و خودش هم در کتابش می‌گوید که اینها را از روی جستجو پیدا نکرده‌ام بلکه شبی بمن وحی شده.

اینست نمونه‌ای از اندیشه‌های این مردان. باید دید با این اندیشه‌ها کارهایشان چگونه است. باری ما امروز را ، بنام جشن کتابسوزان گرد هم جمع شده‌ایم که بر این کتابها آتش زنیم. زیرا این کتابها اندیشه‌های ما را پست می‌گرداند و باین هوده[=نتیجه] کارهای ما هم پست خواهد شد.

امروز را ، بنام اینکه خود را از بدیها و پستیها پاک می‌گردانیم کتابها را بآتش می‌کشیم. این کار را بهوس نمی‌کنیم. بلکه از روی اندیشه و برای رهایی خود و فرزندانمان می‌نماییم ، می‌نماییم که خود را بپیراییم و آماده سازیم که در جهان سربلند زندگی کنیم ، این کتابها که بآتش می‌کشیم بلای جان ما شده ، مانند میکروبهایی بر پیکر ما چسبیده. ما با آتش این میکروبها را می‌کشیم تا این اندیشه‌های پست از میان برخیزد.

برای توجه خوبست بار دیگر گفته‌ی راهنمای ارجمند خود را تکرار کنم : «سرچشمه‌ی کارهای آدمی مغز است و مغز پیرو اندیشه‌هاییست که در اوست».

در پایان می‌گویم که من خود هم هنگامی بدرد رُماننویسی گرفتار شدم. ولی خدا را سپاس که چراغی همچون پیمان راهم را روشن ساخت و از گمراهیها برهانید. اینست اکنون همه‌ی آن نوشته‌ها را که در اینجاست بآتش می‌کشم.


پابرگیها :
1ـ دژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگ نادیده و ناتراشیده باشد.
2ـ خواست جنگ جهانگیر دوم است.

🌸

آقای یزدانیان

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 7ـ4) مغولان

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود

(تکه‌ی 1 از 5)

جای خشنودیست که رفته رفته در پیرامون اندیشه‌ها و کوششهای احمد کسروی نوشته‌هایی در این گوشه و آن گوشه پدیدار می‌گردد که در آنها بجای هایهوی و بدزبانی می‌کوشند به سخنان خود دلیل ‌آورند. یکی از کوششهای کسروی و باهَماد آزادگان پس از کشته شدن او ، که در پیرامونش بیش از هر زمینه‌ی دیگری هایهوی و رنجیدگی بیجا شنیده ‌شده «جنبش کتابسوزان» است.

در گذشته هرچه در این باره می‌شنیدیم پیدا بود گوینده رنج خواندن درست یک گفتار را نیز بخود هموار نگردانیده و همینکه نام کتابسوزان را شنیده ، بی‌آنکه اندیشه بکار برد و در پیرامونش بجستجویی برخیزد تا نیک و بد و راست و درست آن را دریابد به هایهوی و گله‌گزاری برخاسته. بویژه که گفته می‌شد همباوران کسروی دیوانهای شاعران بنامی همچون سعدی و حافظ و مولانا و نیز کتابهای دعا و مانند آنها را می‌سوزانند.

ولی چندیست می‌بینیم کسانی نزدیکتر آمده با متانت و اندیشه به گفتگو درمی‌آیند. این گرایش جای خشنودیست. یک نمونه از آنها که با زبان فرهنگ و ادب نوشته شده ، نوشته‌ی زیر در پایگاه اینترنتی «تریبون زمانه» می‌باشد.[1]

نویسنده‌ی خرده‌گیر درباره‌ی کتابسوزان چنین می‌نویسد :

{... کسروى در هواخواهی از کار خود می‌گفت :
«چنان‌ که بارها گفته‌ایم ، ما این کار را از روی هوس ، یا از راه تندروی ، یا بنام ستیزه با این و آن نمی‌کنیم ؛ بلکه از روی فهم و بینش این رفتار را برگزیده‌ایم و هوده (نتیجه)‌ی بزرگی از آن می‌خواهیم. کسانی چون می‌شنوند ما کتاب‌ها را بآتش می‌اندازیم دهانشان بازمی‌ماند. چه کنند بیچارگان! تاکنون از زیان این کتاب‌ها آگاه نشده‌اند. در نزد آنان این کتاب‌ها سرچشمه‌ى فرهنگ و دانش است.» (۱)

اما کسروی و یارانش از کتابسوزانشان چه خواستی در سر می‌داشتند؟ کسروی در جای دگر خواست خود و یارانش را اینچنین روشن ساخته است :

«در میانه‌ی نبرد خویش[با بدآموزی‌های زهرناک] ، … دیدیم که سرچشمه‌ی گمراهیها و ‌نادانیها کتابهایی‌ست که یادگار دوره‌های زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها در میان است ریشه‌ی نادانیها برنخواهد افتاد : زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه ناخواه در دلها جای خواهد گرفت. از اینرو به خود بایا [= واجب] شمردیم که به نابود گردانیدنِ آنها کوشیم و بهترین راه را سوزانیدن آنها دیدیم ، زیرا در سوزانیدن از یکسو بی‌ارجی و بلکه زیانمندی آنها را نشان داده‌ایم و از سوی دگر از راه آسانی نابودشان گردانیده‌ایم.»[2]

در اینکه کتابهایی که کسروی و یاران‌اش به زبانه‌های آتش می‌سپردند ، *در کنارِ بسی اندیشه‌های نغز *، دربر دارنده و سرچشمه‌ی اندیشه‌های زهرناکِ یادگارِ دورانِ زبونی ایرانیان‌اند گفتگویی نیست : این خود نکته‌ی ارجمندی‌ست که ایرانیان امروز به همّت والای کسروی ، به اندیشه‌ی توانا و تیزبین ، و به سخنانِ روشنگرش وامدارند ؛ اما در این استدلال نکته‌ای باریک از دیدگانِ تیزبین کسروی گریخته است : داستانِ زایش و مرگ اندیشه‌ها چنان نیست که با از میان برداشتن کتابهای دربردارنده‌ی اندیشه‌های زیانبار ، آن اندیشه‌ها از میان برخیزند : کسروى ، بسا که چنین مى‌اندیشید : کتاب مسموم جان را همچنان بیالاید که خوراک مسموم تن را. پس همچنانکه خوراک مسموم را نابود می‌باید کرد ، کتابِ مسموم را به زبانه‌هاى آتش مى باید سپُرد. اما این «قیاس مَع‌الفارق» خود به همان پایه زیانبار است که اندیشه‌هایی که آماجِ نبرد گیرَد : آرى ، نابود ساختن خوراکِ زیانبار فضای زیست را پاکیزه گرداند اما سوزاندن کتاب زیانبار ، به جاى جَدل با اندیشه‌هاى زیانبار یا نادرستی که دربر می‌دارد ، فضای اندیشه را تیره‌تر از پیش گردانَد : اندیشه‌هاى زیانبار و نادرست با جدل دور رانده شوند و کم‌اثر ، و نه بی‌اثر گردند : سمِّ خوراک مسموم را هر چند با خوراک پاکیزه بی‌اثر نتوان گردانید ، سمّ ِ سخن مسموم را با سخن و تنها با سخن می‌توان ستُرد. سوزانیدن کتابها اما با خفه ساختن صداى گویندگان و نویسندگان ، اندیشه‌هاى نادرست یا زیانبارشان را نه تنها نابود نسازد ، که تنها چونان عقده‌هاى زهرآگین ، در نهانخانه‌ى دلها بر جاى گذارَد تا به ناگاه نیرومندتر از پیش سر برآرَند ، و سایه‌ی شوم سستی و بیچارگی را بر خردها و جانها بیش از پیش بگُسترند ...}
___________________
(۱). سخنرانیِ روز یکم دیماه ۱۳۲۲
(۲). دادگاه، چاپ ۱۳۲۳، گفتار یکم .

👇

تا اینجا بود سخن نویسنده‌ی خرده‌گیر. در این سخن نکته‌ی ارجداری هست که از هر باره که بنگریم جای اندیشیدن و پرداختن دارد. آن نکته اینست که از میان بردن یک بدآموزی تنها از راه «جدل» با آن اندیشه انجام پذیرست ـ با نابودی نوشته‌ها یا بستن آموزشگاههایی که آن بدآموزی را یاد می‌دهد شدنی نیست. لیکن بهترست بجای جدل «بازنمودن حقایق و پیش کشیدن داوری خرد» بگوییم. زیرا جدل (یا چَخیدن) بیشتر بمعنی ستیز بکار رود.

(دومین تکه از این گفتار را فردا خواهیم آورد)

[1] : https://www.tribunezamaneh.com/archives/231204

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 8ـ4) جبریگری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود

(تکه‌ی 2 از 5)

سخن نویسنده‌ی گرامی را می‌توان بدینسان درستتر گردانید : باید گمراه بودن و زیانمندی بدآموزیها و اندیشه‌های زهرآلود یا هر گونه اندیشه‌ی ناراستی ‌را با پیش کشیدن حقایق ، یاوری گرفتن از دلیل و داوری خرد ، نشان داد و از نیرو انداخت. اگر چنین نشود ، ریشخند ، بدزبانی و تحقیر ، زور یا هر شیوه‌ی دیگری نتیجه‌ی نیکی نخواهد داد و اگرهم اندیشه‌ای با چنان شیوه‌هایی خاموشی گیرد جز چندگاهی نبوده سپس در فرصتی دیگر همچون آتش زیر خاکستر سر برآورده راه خود را پیش خواهد گرفت.

پندار (اندیشه‌ی بی‌دلیل) و اندیشه‌های گمراه در جهان فراوان پدید آمده و فراوان نیز نابود شده. یک رشته از آنها با پیشرفت دانشها نابود گردیده. مثلاً پاستور دانشمندِ بنام با آزمایشهای خود نشان داد که از «نازنده» زنده پدید نمی‌آید (نظریه‌ی «خلق‌الساعه» را پوچ گردانید). من خود در کودکی این را شنیده بودم که اگر آجری را نمناک نگاه داریم پس از چندی از زیر آن کژدم پدید آید.

امروز حقیقتی که پاستور آن را بازنمود آن اندازه شناخته شده است که جزو «بدیهیات» بحساب می‌آید به این معنی که اگر همان گفته درباره‌ی پدید آمدن کژدم از آجر نمناک را بگویید ، پاسخ خواهید شنید که نه از آجر بلکه از تخم کژدم است که کژدم پدید ‌آید.

گردش خورشید بدور زمین را با آنکه دیداریست که هر روز به چشم می‌بینیم امروز جز بیسوادان که حقیقتش را نخوانده‌اند کسی باور ندارد. این هم جز با نشر گسترده‌ی حقایق ستاره‌شناسی انجام نگرفته است.

یک رشته‌ی دیگری از پندارها یا اندیشه‌های پوچ بکوشش خردمندان از میان رفته. مثلاً این حقیقت که آدمی آزاد زاییده شده و باید آزاد زندگانی کند و نمی‌توان مالک او شد و برده‌اش گردانید. آزادیخواهان جهان با این اندیشه‌ی ستمگرانه دهه‌ها بلکه سده‌ها نبرد کرده تا آن را برانداخته‌اند.

درباره‌ی نابودی اندیشه‌های غلط ، کسروی آن را نیک بازنموده. از جمله در کتاب «دین و جهان» چنین آورده :

«در جهان تاکنون این دو چیز در نبرد بوده‌اند. همیشه پنداربافیها و گمراهیهایی بمیان آمده و از اینسو آمیغهایی[حقایق] رو نموده و آنها را از میان برده. این نبرد همیشه در کار بوده و اکنون هم در کار است».[1]

«سرچشمه‌ی گمراهیها در خود آدمیانست. چیزی را که ندانستند بجای آنکه خاموش ایستند یا از راهش بجستجو برخیزند ، به پنداربافی پردازند و خود را دچار گمراهیها و نادانیها گردانند. در برابر آنها کسانی باید آمیغها را بازنمایند و با آن پندارها به نبرد کوشیده از میان برند».[2]

«کاری که ما می‌کنیم بیرون گردانیدن گمراهیها و نادانیها از مغزها و جا دادن آمیغها و داناکها [=آنچه دانند ، آگاهیها] در آنهاست ، و این دو کار باهم توأمست ، بلکه خود یک کار است. باین معنی که ما آمیغها را در دلها می‌گنجانیم تا بتوانیم بدستیاری آنها گمراهیها را بیرون رانیم.

... مغز آدمی کاسه‌ی مسی نیست که ما بگیریم و با شستن و خاک مالیدن از گمراهیها پاک گردانیم ... نادانیها و گمراهیها از مغزها هنگامی بیرون رود که آمیغها بجای آنها بیاید ، وگرنه بیرون نخواهد رفت و اگرهم رفت نادانیهای دیگری جای آنها را خواهد گرفت.

شما چنین انگارید که یک دسته مردم درباره‌ی گیتی پندار کهن پدران خود را می‌دارند و چنین می‌دانند که زمینیست پهن و هموار و آسمانهایی بروی آن ، یکی بالا دیگری ، و چنین انگارید که ما می‌خواهیم آنان را از آن گمراهی و نادانی بیرون آوریم ، آیا از چه راه توانیم؟ آیا با گفتن اینکه «نفهمیده‌اید» یا «اینها راست نیست» آن پندار از مغزهای آنان بیرون خواهد رفت؟.. بیگمان نخواهد رفت و هوده‌ای[نتیجه] از سخن ما جز سستی باورهاشان نخواهد بود. اگرهم یکی آن پندار را از دل بیرون کرد ، پندار غلط دیگری از پیش خود بجای آن خواهد گزاشت. پس بیرون راندن نادانیها از مغزها جز با یاد دادن آمیغها نتواند بود.

در همان زمینه‌ی کوششهای خودمان ، ما که با ده و چند کیش نبرد می‌کنیم و می‌خواهیم آنها را یکایک براندازیم ، اگر تنها بآن بس کنیم که بگوییم : «این کیشها بیپاست» و بریشخند و نکوهش پردازیم ، نتیجه آن باشد که باورها سست گردد ولی به همان حال بازماند (چنانکه روزنامه‌ها تاکنون این کار را کرده‌اند و این نتیجه اکنون درمیانست و خود یکی از گرفتاریهای توده ، همان می‌باشد) ، و ما هنگامی ‌توانیم آن کیشها را براندازیم که چنانکه از آنها نکوهش می‌کنیم و بیپایی هر یکی را بازمی‌نماییم ، معنی راست دین را نیز روشن گردانیم و در آن زمینه آنچه آمیغهاست با دلیلهای استوار نشان دهیم که اینها را در دلها جا دهیم و آنها را دور رانیم. تنها از این راهست که به نتیجه‌ی درستی توانیم رسید».[3]

[1] : دین و جهان ، سات 63
[2] : همان ، سات 71
[3] : همان ، سات 3 .

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 9ـ4) شعر و شاعری

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.

💐

✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود

(تکه‌ی 3 از 5)

همچنان اگر کسانی بی‌هیچ توضیح و دلیل آوردنی تنها یک رشته کتابهایی را بدآموز بخوانند و به نابودی آنها بکوشند ، کارشان بنیادی نبوده و از این راه اندیشه‌های درون آن کتابها ـ هرچند زیانمند ـ نابود نخواهد شد.

این حقیقتی بود درمیان سخنان خرده‌گیر گرامی که ما نیز آن را براست می‌داریم و دیدید که کسروی خود به این نکته آگاه بوده و آن را دلیل آورده تا نشان دهد راه نبرد با کیشهای امروزی چیست. خود خرده‌گیر نیز برای آنکه هواداران کتابسوزان را قانع کند کارشان بیهوده است تنها افزاری که بکار برده یاد نمودن چنان حقیقتی بوده.

سراسر کوششهای کسروی جز از این راه نبوده. برای مثال زمینه‌ی «ادبیات» را بدیده گیرید و کوششی که او بکار برده تا ادبیات به معنی درست خود بازگردد. نخست یک رشته گفتار بنام «شعر در ایران» در سال نخست پیمان نوشت که در آن شعر را از دیده‌ی زبان و سامان زبان به بررسی گزارد. بمعنی شعر پرداخت و این بازنمود که شعر سخنست ، سخن آراسته. ارج شعر در معنی آنست. آراستگی یک شعر هرچه باشد نمی‌تواند پاسخگوی ناستودگیهای معنی آن باشد. از شعرهای نیکی که به پیمان فرستاده می‌شد نمونه‌هایی آورده نشان داد که شعر نیک آنست که معنی نیکی از آن برآید. در آن گفتارها نشان می‌دهد که یک توده برای رهیدن از بدبختیها و براه پیشرفت افتادن نیازمند خویهای ستوده‌ای مانند آزادگی و گردنفرازی و نیکنامی و پاکزبانی و مانندهای آنست. ایرانیان اگر می‌خواهند از بدبختیها و درماندگیها برهند باید از پستیهایی که از رهگذر شعر در هزار سال گذشته پدید آمده دور ایستند. شاعران ایران افسوسمندانه بیشتر دربند آرایشهای شعری بوده‌اند و در این راه به هر ناستودگی تن داده‌اند بدانسان که زشتی چاپلوسی و بندگی و گردن به ستم گزاردن ، شاهدبازی و بیدردی ، هجو و بیهوده‌‌گویی و گزافه‌گویی از میان برخاسته.

در همان سال در یک رشته گفتارهای دیگری به صوفیگری در شعرهای ایرانیان پرداخته. از آغاز صوفیگری گفته که جز نیکخواهی نبوده. ولی سپس از آن فرسنگها دور گردیده و خود آسیب بزرگی به ایرانیان گردیده. اینها را با شرح پردامنه‌ای با نمونه‌های بسیار در شعرها نشان داده. نشان داده یک بخش بزرگی از شعرهای شاعران ایرانی سخن از پندار «وحدت وجود» و دیگر پندارهاییست که بنیاد صوفیگری در ایران می‌باشد. در سراسر این گفتارها نیز بارها بر این نکته تأکید شده که ادبیات به معنی درست خود جز این نیست که مردمان را به غیرت و دلیری و آزادگی و ستم برنتابیدن و دیگر ستودگیها وادارد. ایرانیان باید از اینگونه شعرها که بزرگترین آرمانی که به مردم ارمغان می‌دارد گوشه‌گیری و لقمه نانی بدهان گزاردن و خرقه‌ای بر دوش داشتن می‌باشد ، دوری جویند. در این رشته گفتارها گفتگوهای بسیاری نیز با خوانندگان پیش آمده که در هر کدام از آنها یک گوشه از این جستار روشنی بیشتر یافته.

پس از اینها چون در آن زمان شعر و شاعری در ایران رویه‌ی دیوانگی بخود گرفته بود و بدخواهان وزارت فرهنگ به همدستی شرقشناسان به دامنگیر شدن آن هرچه بیشتر می‌کوشیدند ، هیاهویی بدشمنی با کسروی برانگیخته می‌گردد و انجمن ادبی تهران ازو می‌خواهد که در یک سخنرانی در آنجا از اندیشه‌های خود دفاع کند. کسروی به انجمن رفته و سخنرانی بسیار مؤثری می‌کند و هیاهو می‌خوابد. این سومین کوششی بود که در این راه بکار برد. کوتاهشده‌ی آن سخنرانی در دفتری چاپ شده است.

در چهارمین کوشش برای روشن نمودن هرچه بیشتر جستار شعر و ادبیات ، کسروی رشته گفتارهای «چند سخنی از دفتر» و «ادبیات منظوم ایران» و برخی دیگر را در پایان سال دوم مهنامه دنبال می‌کند و همچون سال پیش به یکایک ایرادهای خوانندگان می‌پردازد. چون سخنان دیگری نیز در زمینه‌های اجتماعی در سال نخست و دوم مهنامه رانده اکنون می‌تواند به جستار ادبیات بهتر درآید و ادبیاتی را که یک مردم آزاده و خواهان سرفرازی نیاز دارند نیک بازنماید. در آن گفتارها بگوشه‌های تاریکی که پرداخته نشده بود ، از جمله به بدخواهی شرقشناسان که می‌خواهند ما سرگرم زیانکاریهایی بنام «ادبیات» باشیم (آنچه در ایران بنام ادبیات شناخته شده) نیز می‌پردازد.

پس از این کوششها کسروی در پیمان به جستارهای دیگر می‌پردازد تا اینکه چند سال پس از آن هنگامی که روزنامه‌ی پرچم را بنیاد می‌گزارد در آنجا به جستار شعر اشاره‌هایی می‌کند. 👇

چون در سالهای گذشته به خراباتیگری پرداخته و اندیشه‌های زهرآلود آن را بازنموده است ،‌ در اینجا فرصت می‌یابد که در یک رشته گفتارهای دیگری نشان دهد «خراباتیان که بودند و چه می‌گفتند». هم در آنجاست که گفتار «حافظ چه می‌گوید؟» را تکه تکه در روزنامه می‌آورد. در آنجا بازنموده می‌شود که شعرهای حافظ بدیهای شعرهای دیگر را از یاوه‌گویی ، چاپلوسی ، ستایش گدایی ، رواج اندیشه‌های خراباتی ، ساده‌بازی ،‌ ستایش بی‌اندازه از می و میخوارگی و مانندهای آن یکجا دارد.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 10ـ4) آلودگیهایی که فرمانروایی مغولان پیش آورد

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐

✴️ بیرون راندن بدآموزیها از مغزها جز بدستیاری حقایق نتواند بود

(تکه‌ی 4 از 5)

این یک نمونه از کوششهای آن پاکمرد یگانه برای بازنمودن حقایق در یک زمینه و نشان دادن بدیها و زیانهاییست که از آن برخاسته. در دیگر زمینه‌ها نیز جز این نبوده و درباره‌ی هر کدام از آنها ، حقایق را با نوشته‌های پیاپی نیک بازنموده ، ایرادهایی را که به آن دستگاههای اندیشه‌ای وارد است یکایک شمارده دیده‌ها را بینا و اندیشه‌ها را روشن گردانیده.

این درستترین راه نبرد با اندیشه‌های ناراست است. نویسنده‌ی خرده‌گیر نیز برآنست که باید با سخن به جنگ سخنان ناراست رفت. یا چنانکه ما گفتیم با بازنمودن حقایق با آنان نبردید. چیزی که هست ، نویسنده‌ی خرده‌گیر با چنان مقدمه‌ی راستی ، به نتیجه‌ی ناراستی رسیده. زیرا چون از کوششها و نوشته‌های کسروی آگاهی اندکی داشته ، به گمان گراییده و اندیشه‌ا‌ی را از پندار خود به کسروی نسبت داده : («کسروى ، بسا که چنین مى‌اندیشید : ...») و آنگاه خودش پاسخ داده می‌گوید : ولی خوراک زهرآلود را نمی‌توان با اندیشه‌ی زهرآلود سنجید («قیاس مع الفارق»‌ است) و آنگاه نتیجه گرفته : کتابسوزان «اندیشه‌هاى نادرست[آن کتابها] را نابود نسازد».

باید گفت : این راهِ نکوهش (نقد) نیست که از پندار خود اندیشه‌ی غلطی را به کسی نسبت دهیم و آنگاه آن را پوچ نشان دهیم.

کسروی که با چندین گمراهی و بدآموزی نبردیده ، پایه‌ی آن نبرد و کوشش را جز بازنمودن حقایق نمی‌دانسته و جز به آن کار نبسته ـ چنانکه شرح آن رفت و از آن پیداست که راه کار او چنین نبوده که تنها به شماردن نیکها و بدها بس کند : مثلاً بنویسد این دیوانهای شعر نیکند و آن دیوانهای دیگر درخور سوزانیدن. چنانکه گفتیم سراسر سیزده سال کوششهای کسروی در زمینه‌‌های اجتماعی جز بر پایه‌ی بازنمودن حقایق برای ایرانیان نبوده.

پس از آنکه خوانندگان اینها را با حوصله و اندیشه خوانده دریافته‌اند ، دیگر نیاز چندانی به آن نمی‌ماند که شرح داده شود باید زایشگاه آن بدآموزیها : دیوان شاعران یاوه‌گو ،‌ کتابهای کیشهای گمراه و هرچه از اینگونه است ، از میان رود.

کسروی یک تاریخچه‌ی کوتاهی از کوششهای خود در کتاب «دادگاه» بدینسان می‌آورد :

«کار را از راهش آغاز کرده نخست در پيمان و سپس در پرچم گفتارهای پیاپی در این زمینه نوشته زیانهای بسیار این کیشها و این کتابها و این فرهنگ را بازنمودیم ، دلیلهای بسیار آوردیم.

گاهی از راه تاریخ پیش آمده نشان دادیم که بدآموزیهای زهرناک در زمانهای گذشته نیز کار خود را کرده است و آن داستان دلگداز مغول بيش از همه نتیجه‌ي این آموزاکهای زهرآلود بوده. آن زبونی که از ایرانیان در برابر دُژخیمان مغول رو نموده و مایه‌ي شگفت جهانیان گردیده جز میوه‌ي تلخ اینها نبوده.
گاهی از راه روانشناسی بسخن درآمده این بازنمودیم که رشته‌ي اختیار آدمی در دست مغز اوست. هر کاری که از آدمی سر می‌زند و هر جنبشی که پدید آید سرچشمه‌ي آن ، مغز می‌باشد. از آنسوی مغز آدمی نیز بسته‌ي آن آموزاکهایيست که درو جا گرفته.

بارها اینها را نوشتیم. بارها یادآور شدیم که هر که را ایرادی هست باین سخنان بنویسد. کسی ایرادی نگرفت. راستی هم جای ایرادی نمی‌بود.

پس از این نوشتنها گامهای دیگری بسوی پيش برداشتیم. بدینسان که از یکسو آغاز کردیم با یکایک کیشها و بدآموزیها جداگانه نبرد کنیم. در پیرامون هر یکی گفتارها نوشتیم و سخنان بسیار راندیم. سپس درباره‌ي صوفیگری و شیعیگری و بهائیگری و فرهنگ که رشته‌های بزرگی از بدآموزیها می‌باشند کتابهای جداگانه نوشتیم. از یکسو نیز کتابهایی را در زمینه‌ي دین و زندگانی پرداخته معنی راست دین را روشن گردانیدیم ، آمیغهای زندگی را بازنمودیم. روشنتر گویم : نخواستیم تنها به ویران کردن کوشیم. آنچه را که ویران کردیم بهترش را بجایش گزاردیم.

درمیان این نبردها چون دیدیم سرچشمه‌ي گمراهیها و نادانیها کتابهاست که یادگار دوره‌های زبونی و بدبختی این کشور است و تا این کتابها درمیانست ریشه‌ي نادانیها برنخواهد افتاد ، زیرا کسانی آنها را خواهند خواند و بدآموزیها خواه و ناخواه در دلهای آنها جا خواهد گرفت ، از اینرو بخود بایا[=واجب] شماردیم که به نابود گردانیدن آنها کوشیم و بهترین راه سوزانیدن آنها را دیدیم. زیرا در سوزانیدن از یکسو بی‌ارجی بلکه زیانمندی آنها را نشان داده‌ایم و از یکسو از یک راه آسانی نابودشان گردانیده‌ایم. ...».[1]

جای افسوسست که نویسنده‌ی خرده‌گیر به این نوشته‌ پروا نکرده و تنها پاراگراف آخر آن را بنیاد یادداشت خود گردانیده.

[1] : دادگاه ، سات 14

✴️ جبریگری ، یکی از گمراهیهای ایران

در شعرهای شعرای ایران صدها بار این معنی آمده که ما در جهان اختیاری نداریم و هرچه می‌کنیم از نیک و بد ، همه از پیش به پیشانیمان نوشته شده (سرنوشت).

هرچند چنین می‌نماید که امروز این باور هواداری ندارد و فراموش شده ولی چنین نیست. همین سستی ایرانیان در برابر بدبختیها و درماندگیهای خود ، چشم بحوادثِ جهان دوختن و به رهایی نکوشیدن یک علتش باور به جبریگری است.

گرچه کسانی این را نپذیرند و چنان باوری را انکار کنند ، ولی شما با آزمایش ساده‌ای توانید دریافت که آلودگی به جبریگری آنان را چه اندازه سست و ناتوان گردانیده. کافیست از کسانی که پیاپی گله از بدی حال ، گرفتاریها و سختی زندگی در ایران می‌کنند بپرسید : چاره‌ی این بدبختیها چیست و دلیلها به درستی نظرشان کدامست. و چون گفتند ، از ایشان بخواهید دست به هم دهیم و در آن راه بکوشیم. آنگاه شنیدنیست که به چه بهانه‌هایی دست می‌یازند.

یکی خواهد گفت : اینها همه گذراست و ماندنی نیست (خود بخود درست خواهد شد) ، دیگری به زبان شعر خواهد فهمانید که به کوشش نیازی نیست : « آن کس که اسب داشت غبارش فرونشست گرد سم خران شما نیز بگذرد» ، دیگری خواهد گفت : «درخت را کرمهای خودش می‌خشکاند» ، باز دیگری خواهد گفت : «ما ملتهای ضعیف هرچه بکنیم باز نقشه‌ی ابرقدرتهاست که پیش می‌رود». همچنین صد مانند اینها را بهانه خواهند آورد.

ریشه‌ی این سستیها جز در جبریگری نیست.

گذشته از گفتارهای دیگر که تاکنون درباره‌ی جبریگری در کانال آمده در بخشی از این نوشتار نیز به آن پرداخته شده.

🔶 «تاریخ و پندهایش» (احمد کسروی) ، بخش چهارم : تاریخچه‌ی گرفتاریهای ایران

🔸 11ـ4) صفویان

👈 متن گفتار را از اینجا بخوانید.


💐